൧൨. ഝാനവിഭങ്ഗോ

൧. സുത്തന്തഭാജനീയം

മാതികാവണ്ണനാ

൫൦൮. ഇദാനി തദനന്തരേ ഝാനവിഭങ്ഗേ യാ താവ അയം സകലസ്സാപി സുത്തന്തഭാജനീയസ്സ പഠമം മാതികാ ഠപിതാ, തത്ഥ ഇധാതി വചനം പുബ്ബഭാഗകരണീയസമ്പദായ സമ്പന്നസ്സ സബ്ബപ്പകാരജ്ഝാനനിബ്ബത്തകസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ സന്നിസ്സയഭൂതസാസനപരിദീപനം, അഞ്ഞസാസനസ്സ ച തഥാഭാവപടിസേധനം. വുത്തഞ്ഹേതം – ‘‘ഇധേവ, ഭിക്ഖവേ, സമണോ…പേ… സുഞ്ഞാ പരപ്പവാദാ സമണേഹി അഞ്ഞേഹീ’’തി (അ. നി. ൪.൨൪൧). ഭിക്ഖൂതി തേസം ഝാനാനം നിബ്ബത്തകപുഗ്ഗലപരിദീപനം. പാതിമോക്ഖസംവരസംവുതോതി ഇദമസ്സ പാതിമോക്ഖസംവരേ പതിട്ഠിതഭാവപരിദീപനം. വിഹരതീതി ഇദമസ്സ തദനുരൂപവിഹാരസമങ്ഗീഭാവപരിദീപനം. ആചാരഗോചരസമ്പന്നോതി ഇദമസ്സ ഹേട്ഠാ പാതിമോക്ഖസംവരസ്സ ഉപരി ഝാനാനുയോഗസ്സ ച ഉപകാരധമ്മപരിദീപനം. അണുമത്തേസു വജ്ജേസു ഭയദസ്സാവീതി ഇദമസ്സ പാതിമോക്ഖതോ അചവനധമ്മതാപരിദീപനം. സമാദായാതി ഇദമസ്സ സിക്ഖാപദാനം അനവസേസതോ ആദാനപരിദീപനം. സിക്ഖതീതി ഇദമസ്സ സിക്ഖായ സമങ്ഗീഭാവപരിദീപനം. സിക്ഖാപദേസൂതി ഇദമസ്സ സിക്ഖിതബ്ബധമ്മപരിദീപനം.

ഇന്ദ്രിയേസൂതി ഇദമസ്സ ഗുത്തദ്വാരതായ ഭൂമിപരിദീപനം; രക്ഖിതബ്ബോകാസപരിദീപനന്തിപി വദന്തി ഏവ. ഗുത്തദ്വാരോതി ഇദമസ്സ ഛസു ദ്വാരേസു സംവിഹിതാരക്ഖഭാവപരിദീപനം. ഭോജനേ മത്തഞ്ഞൂതി ഇദമസ്സ സന്തോസാദിഗുണപരിദീപനം. പുബ്ബരത്താപരരത്തം ജാഗരിയാനുയോഗമനുയുത്തോതി ഇദമസ്സ കാരണഭാവപരിദീപനം. സാതച്ചം നേപക്കന്തി ഇദമസ്സ പഞ്ഞാപരിഗ്ഗഹിതേന വീരിയേന സാതച്ചകാരിതാപരിദീപനം. ബോധിപക്ഖികാനം ധമ്മാനം ഭാവനാനുയോഗമനുയുത്തോതി ഇദമസ്സ പടിപത്തിയാ നിബ്ബേധഭാഗിയത്തപരിദീപനം.

സോ അഭിക്കന്തേ…പേ… തുണ്ഹീഭാവേ സമ്പജാനകാരീ ഹോതീതി ഇദമസ്സ സബ്ബത്ഥ സതിസമ്പജഞ്ഞസമന്നാഗതത്തപരിദീപനം. സോ വിവിത്തം സേനാസനം ഭജതീതി ഇദമസ്സ അനുരൂപസേനാസനപരിഗ്ഗഹപരിദീപനം. അരഞ്ഞം…പേ… പടിസല്ലാനസാരുപ്പന്തി ഇദമസ്സ സേനാസനപ്പഭേദനിരാദീനവതാനിസംസപരിദീപനം. സോ അരഞ്ഞഗതോ വാതി ഇദമസ്സ വുത്തപ്പകാരേന സേനാസനേന യുത്തഭാവപരിദീപനം. നിസീദതീതി ഇദമസ്സ യോഗാനുരൂപഇരിയാപഥപരിദീപനം. പരിമുഖം സതിം ഉപട്ഠപേത്വാതി ഇദമസ്സ യോഗാരമ്ഭപരിദീപനം. സോ അഭിജ്ഝം ലോകേ പഹായാതിആദി പനസ്സ കമ്മട്ഠാനാനുയോഗേന നീവരണപ്പഹാനപരിദീപനം. തസ്സേവ പഹീനനീവരണസ്സ വിവിച്ചേവ കാമേഹീതിആദി പടിപാടിയാ ഝാനുപ്പത്തിപരിദീപനം.

അപി ച ഇധ ഭിക്ഖൂതി ഇമസ്മിം സാസനേ ഝാനുപ്പാദകോ ഭിക്ഖു. ഇദാനി യസ്മാ ഝാനുപ്പാദകേന ഭിക്ഖുനാ ചത്താരി സീലാനി സോധേതബ്ബാനി, തസ്മാസ്സ പാതിമോക്ഖസംവരസംവുതോതി ഇമിനാ പാതിമോക്ഖസംവരസീലവിസുദ്ധിം ഉപദിസതി. ആചാരഗോചരസമ്പന്നോതിആദിനാ ആജീവപാരിസുദ്ധിസീലം. സമാദായ സിക്ഖതി സിക്ഖാപദേസൂതി ഇമിനാ തേസം ദ്വിന്നം സീലാനം അനവസേസതോ ആദാനം. ഇന്ദ്രിയേസു ഗുത്തദ്വാരോതി ഇമിനാ ഇന്ദ്രിയസംവരസീലം. ഭോജനേ മത്തഞ്ഞൂതി ഇമിനാ പച്ചയസന്നിസ്സിതസീലം. പുബ്ബരത്താപരരത്തന്തിആദിനാ സീലേ പതിട്ഠിതസ്സ ഝാനഭാവനായ ഉപകാരകേ ധമ്മേ. സോ അഭിക്കന്തേതിആദിനാ തേസം ധമ്മാനം അപരിഹാനായ കമ്മട്ഠാനസ്സ ച അസമ്മോസായ സതിസമ്പജഞ്ഞസമായോഗം. സോ വിവിത്തന്തിആദിനാ ഭാവനാനുരൂപസേനാസനപരിഗ്ഗഹം. സോ അരഞ്ഞഗതോ വാതിആദിനാ തം സേനാസനം ഉപഗതസ്സ ഝാനാനുരൂപഇരിയാപഥഞ്ചേവ ഝാനഭാവനാരമ്ഭഞ്ച. സോ അഭിജ്ഝന്തിആദിനാ ഝാനഭാവനാരമ്ഭേന ഝാനപച്ചനീകധമ്മപ്പഹാനം. സോ ഇമേ പഞ്ച നീവരണേ പഹായാതിആദിനാ ഏവം പഹീനജ്ഝാനപച്ചനീകധമ്മസ്സ സബ്ബജ്ഝാനാനം ഉപ്പത്തിക്കമം ഉപദിസതീതി.

മാതികാവണ്ണനാ.

നിദ്ദേസവണ്ണനാ

൫൦൯. ഇദാനി യഥാനിക്ഖിത്തം മാതികം പടിപാടിയാ ഭാജേത്വാ ദസ്സേതും ഇധാതി ഇമിസ്സാ ദിട്ഠിയാതിആദി ആരദ്ധം. തത്ഥ ഇമിസ്സാ ദിട്ഠിയാതിആദീഹി ദസഹി പദേഹി സിക്ഖത്തയസങ്ഖാതം സബ്ബഞ്ഞുബുദ്ധസാസനമേവ കഥിതം. തഞ്ഹി ബുദ്ധേന ഭഗവതാ ദിട്ഠത്താ ദിട്ഠീതി വുച്ചതി. തസ്സേവ ഖമനവസേന ഖന്തി, രുച്ചനവസേന രുചി, ഗഹണവസേന ആദായോ, സഭാവട്ഠേന ധമ്മോ, സിക്ഖിതബ്ബട്ഠേന വിനയോ, തദുഭയേനാപി ധമ്മവിനയോ, പവുത്തവസേന പാവചനം, സേട്ഠചരിയട്ഠേന ബ്രഹ്മചരിയം, അനുസിട്ഠിദാനവസേന സത്ഥുസാസനന്തി വുച്ചതി. തസ്മാ ഇമിസ്സാ ദിട്ഠിയാതിആദീസു ഇമിസ്സാ ബുദ്ധദിട്ഠിയാ, ഇമിസ്സാ ബുദ്ധഖന്തിയാ, ഇമിസ്സാ ബുദ്ധരുചിയാ, ഇമസ്മിം ബുദ്ധആദായേ, ഇമസ്മിം ബുദ്ധധമ്മേ, ഇമസ്മിം ബുദ്ധവിനയേ.

‘‘യേ ച ഖോ ത്വം, ഗോതമി, ധമ്മേ ജാനേയ്യാസി – ‘ഇമേ ധമ്മാ സരാഗായ സംവത്തന്തി നോ വിരാഗായ, സംയോഗായ സംവത്തന്തി നോ വിസംയോഗായ, ആചയായ സംവത്തന്തി നോ അപചയായ, ഉപാദായ സംവത്തന്തി നോ പടിനിസ്സഗ്ഗിയാ, മഹിച്ഛതായ സംവത്തന്തി നോ അപ്പിച്ഛതായ, അസന്തുട്ഠിയാ സംവത്തന്തി നോ സന്തുട്ഠിയാ, സങ്ഗണികായ സംവത്തന്തി നോ പവിവേകായ, കോസജ്ജായ സംവത്തന്തി നോ വീരിയാരമ്ഭായ, ദുബ്ഭരതായ സംവത്തന്തി നോ സുഭരതായാ’തി ഏകംസേന ഹി, ഗോതമി, ധാരേയ്യാസി – ‘നേസോ ധമ്മോ, നേസോ വിനയോ, നേതം സത്ഥുസാസന’ന്തി. യേ ച ഖോ ത്വം, ഗോതമി, ധമ്മേ ജാനേയ്യാസി – ‘ഇമേ ധമ്മാ വിരാഗായ സംവത്തന്തി നോ സരാഗായ…പേ… സുഭരതായ സംവത്തന്തി നോ ദുബ്ഭരതായാ’തി. ഏകംസേന ഹി, ഗോതമി, ധാരേയ്യാസി – ‘ഏസോ ധമ്മോ, ഏസോ വിനയോ, ഏതം സത്ഥുസാസന’’ന്തി (അ. നി. ൮.൫൩; ചൂളവ. ൪൦൬).

ഏവം വുത്തേ ഇമസ്മിം ബുദ്ധധമ്മവിനയേ, ഇമസ്മിം ബുദ്ധപാവചനേ, ഇമസ്മിം ബുദ്ധബ്രഹ്മചരിയേ, ഇമസ്മിം ബുദ്ധസത്ഥുസാസനേതി ഏവമത്ഥോ വേദിതബ്ബോ.

അപിചേതം സിക്ഖാത്തയസങ്ഖാതം സകലം സാസനം ഭഗവതാ ദിട്ഠത്താ സമ്മാദിട്ഠിപച്ചയത്താ സമ്മാദിട്ഠിപുബ്ബങ്ഗമത്താ ച ദിട്ഠി, ഭഗവതോ ഖമനവസേന ഖന്തി, രുച്ചനവസേന രുചി, ഗഹണവസേന ആദായോ. അത്തനോ കാരകം അപായേസു അപതമാനം ധാരേതീതി ധമ്മോ. സോവ സംകിലേസപക്ഖം വിനതീതി വിനയോ. ധമ്മോ ച സോ വിനയോ ചാതി ധമ്മവിനയോ. കുസലധമ്മേഹി വാ അകുസലധമ്മാനം ഏസ വിനയോതി ധമ്മവിനയോ. തേനേവ വുത്തം – ‘‘യേ ച ഖോ ത്വം, ഗോതമി, ധമ്മേ ജാനേയ്യാസി – ‘ഇമേ ധമ്മാ വിരാഗായ സംവത്തന്തി നോ സരാഗായ…പേ… ഏകംസേന, ഗോതമി, ധാരേയ്യാസി ‘ഏസോ ധമ്മോ, ഏസോ വിനയോ, ഏതം സത്ഥുസാസന’ന്തി.

ധമ്മേന വാ വിനയോ, ന ദണ്ഡാദീഹീതി ധമ്മവിനയോ, വുത്തമ്പി ചേതം –

‘‘ദണ്ഡേനേകേ ദമയന്തി, അങ്കുസേഹി കസാഹി ച;

അദണ്ഡേന അസത്ഥേന, നാഗോ ദന്തോ മഹേസിനാ’’തി. (ചൂളവ. ൩൪൨; മ. നി. ൨.൩൫൨);

തഥാ –

‘‘ധമ്മേന നീയമാനാനം, കാ ഉസൂയാ വിജാനത’’ന്തി; (മഹാവ. ൬൩);

ധമ്മായ വാ വിനയോ ധമ്മവിനയോ. അനവജ്ജധമ്മത്ഥഞ്ഹേസ വിനയോ, ന ഭവഭോഗാമിസത്ഥം. തേനാഹ ഭഗവാ – ‘‘നയിദം, ഭിക്ഖവേ, ബ്രഹ്മചരിയം വുസ്സതി ജനകുഹനത്ഥ’’ന്തി (അ. നി. ൪.൨൫) വിത്ഥാരോ. പുണ്ണത്ഥേരോപി ആഹ – ‘‘അനുപാദാപരിനിബ്ബാനത്ഥം ഖോ, ആവുസോ, ഭഗവതി ബ്രഹ്മചരിയം വുസ്സതീ’’തി (മ. നി. ൧.൨൫൯). വിസിട്ഠം വാ നയതീതി വിനയോ. ധമ്മതോ വിനയോ ധമ്മവിനയോ. സംസാരധമ്മതോ ഹി സോകാദിധമ്മതോ വാ ഏസ വിസിട്ഠം നിബ്ബാനം നയതി. ധമ്മസ്സ വാ വിനയോ, ന തിത്ഥകരാനന്തി ധമ്മവിനയോ; ധമ്മഭൂതോ ഹി ഭഗവാ, തസ്സേവ വിനയോ. യസ്മാ വാ ധമ്മായേവ അഭിഞ്ഞേയ്യാ പരിഞ്ഞേയ്യാ പഹാതബ്ബാ ഭാവേതബ്ബാ സച്ഛികാതബ്ബാ ച, തസ്മാ ഏസ ധമ്മേസു വിനയോ, ന സത്തേസു, ന ജീവേസു ചാതി ധമ്മവിനയോ. സാത്ഥസബ്യഞ്ജനതാദീഹി അഞ്ഞേസം വചനതോ പധാനം വചനന്തി പവചനം; പവചനമേവ പാവചനം. സബ്ബചരിയാഹി വിസിട്ഠചരിയാഭാവേന ബ്രഹ്മചരിയം. ദേവമനുസ്സാനം സത്ഥുഭൂതസ്സ ഭഗവതോ സാസനന്തി സത്ഥുസാസനം; സത്ഥുഭൂതം വാ സാസനന്തിപി സത്ഥുസാസനം. ‘‘സോ വോ മമച്ചയേന സത്ഥാ’’തി (ദീ. നി. ൨.൨൧൬) ഹി ധമ്മവിനയോവ സത്ഥാതി വുത്തോതി ഏവമേതേസം പദാനം അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ.

യസ്മാ പന ഇമസ്മിംയേവ സാസനേ സബ്ബപകാരജ്ഝാനനിബ്ബത്തകോ ഭിക്ഖു ദിസ്സതി, ന അഞ്ഞത്ര, തസ്മാ തത്ഥ തത്ഥ ‘ഇമിസ്സാ’തി ച ‘ഇമസ്മി’ന്തി ച അയം നിയമോ കതോതി വേദിതബ്ബോതി. അയം ‘ഇധാ’തി മാതികാപദനിദ്ദേസസ്സ അത്ഥോ.

൫൧൦. ഭിക്ഖുനിദ്ദേസേ സമഞ്ഞായാതി പഞ്ഞത്തിയാ, വോഹാരേനാതി അത്ഥോ. സമഞ്ഞായ ഏവ ഹി ഏകച്ചോ ഭിക്ഖൂതി പഞ്ഞായതി. തഥാ ഹി നിമന്തനാദിമ്ഹി ഭിക്ഖൂസു ഗണീയമാനേസു സാമണേരേപി ഗഹേത്വാ ‘സതം ഭിക്ഖൂ, സഹസ്സം ഭിക്ഖൂ’തി വദന്തി. പടിഞ്ഞായാതി അത്തനോ പടിജാനനേന. പടിഞ്ഞായപി ഹി ഏകച്ചോ ഭിക്ഖൂതി പഞ്ഞായതി. തസ്സ ‘‘കോ ഏത്ഥ ആവുസോ’’തി? ‘‘അഹം, ആവുസോ, ഭിക്ഖൂ’’തി ഏവമാദീസു (അ. നി. ൧൦.൯൬) സമ്ഭവോ ദട്ഠബ്ബോ. അയം പന ആനന്ദത്ഥേരേന വുത്തത്താ ധമ്മികാ പടിഞ്ഞാ. രത്തിഭാഗേ പന ദുസ്സീലാപി പടിപഥം ആഗച്ഛന്താ ‘‘കോ ഏത്ഥാ’’തി വുത്തേ അധമ്മികായ പടിഞ്ഞായ അഭൂതത്ഥായ ‘‘മയം ഭിക്ഖൂ’’തി വദന്തി.

ഭിക്ഖതീതി യാചതി. യോ ഹി കോചി ഭിക്ഖതി, ഭിക്ഖം ഏസതി ഗവേസതി, സോ തം ലഭതു വാ മാ വാ, അഥ ഖോ ഭിക്ഖതീതി ഭിക്ഖു. ഭിക്ഖകോതി ബ്യഞ്ജനേന പദം വഡ്ഢിതം; ഭിക്ഖനധമ്മതായ ഭിക്ഖൂതി അത്ഥോ. ഭിക്ഖാചരിയം അജ്ഝുപഗതോതി ബുദ്ധാദീഹി അജ്ഝുപഗതം ഭിക്ഖാചരിയം അജ്ഝുപഗതത്താ ഭിക്ഖാചരിയം അജ്ഝുപഗതോ നാമ. യോ ഹി കോചി അപ്പം വാ മഹന്തം വാ ഭോഗക്ഖന്ധം പഹായ അഗാരസ്മാ അനഗാരിയം പബ്ബജിതോ, കസിഗോരക്ഖാദീഹി ജീവിതകപ്പനം ഹിത്വാ ലിങ്ഗസമ്പടിച്ഛനേനേവ ഭിക്ഖാചരിയം അജ്ഝുപഗതോതി ഭിക്ഖു. പരപ്പടിബദ്ധജീവികത്താ വാ വിഹാരമജ്ഝേ കാജഭത്തം ഭുഞ്ജമാനോപി ഭിക്ഖാചരിയം അജ്ഝുപഗതോതി ഭിക്ഖു. പിണ്ഡിയാലോപഭോജനം നിസ്സായ പബ്ബജ്ജായ ഉസ്സാഹജാതത്താ വാ ഭിക്ഖാചരിയം അജ്ഝുപഗതോതി ഭിക്ഖു.

അഗ്ഘഫസ്സവണ്ണഭേദേന ഭിന്നം പടം ധാരേതീതി ഭിന്നപടധരോ. തത്ഥ സത്ഥകച്ഛേദനേന അഗ്ഘഭേദോ വേദിതബ്ബോ. സഹസ്സഗ്ഘനകോപി ഹി പടോ സത്ഥകേന ഖണ്ഡാഖണ്ഡികം ഛിന്നോ ഭിന്നഗ്ഘോ ഹോതി, പുരിമഗ്ഘതോ ഉപഡ്ഢമ്പി ന അഗ്ഘതി. സുത്തസംസിബ്ബനേന ഫസ്സഭേദോ വേദിതബ്ബോ. സുഖസമ്ഫസ്സോപി ഹി പടോ സുത്തേഹി സംസിബ്ബിതോ ഭിന്നഫസ്സോ ഹോതി, ഖരസമ്ഫസ്സതം പാപുണാതി. സൂചിമലാദീഹി വണ്ണഭേദോ വേദിതബ്ബോ. സുപരിസുദ്ധോപി ഹി പടോ സൂചികമ്മതോ പട്ഠായ സൂചിമലേന, ഹത്ഥസേദമലജല്ലികാദീഹി, അവസാനേ രജനകപ്പകരണേഹി ച ഭിന്നവണ്ണോ ഹോതി, പകതിവണ്ണം വിജഹതി. ഏവം തീഹാകാരേഹി ഭിന്നപടധാരണതോ ഭിന്നപടധരോതി ഭിക്ഖു. ഗിഹീവത്ഥവിസഭാഗാനം വാ കാസാവാനം ധാരണമത്തേനേവ ഭിന്നപടധരോതി ഭിക്ഖു.

ഭിന്ദതി പാപകേ അകുസലേ ധമ്മേതി ഭിക്ഖു. സോതാപത്തിമഗ്ഗേന പഞ്ച കിലേസേ ഭിന്ദതീതി ഭിക്ഖു. സകദാഗാമിമഗ്ഗേന ചത്താരോ, അനാഗാമിമഗ്ഗേന ചത്താരോ, അരഹത്തമഗ്ഗേന അട്ഠ കിലേസേ ഭിന്ദതീതി ഭിക്ഖു. ഏത്താവതാ ചത്താരോ മഗ്ഗട്ഠാ ദസ്സിതാ. ഭിന്നത്താതി ഇമിനാ പന ചത്താരോ ഫലട്ഠാ. സോതാപന്നോ ഹി സോതാപത്തിമഗ്ഗേന പഞ്ച കിലേസേ ഭിന്ദിത്വാ ഠിതോ. സകദാഗാമീ സകദാഗാമിമഗ്ഗേന ചത്താരോ, അനാഗാമീ അനാഗാമിമഗ്ഗേന ചത്താരോ, അരഹാ അരഹത്തമഗ്ഗേന അട്ഠ കിലേസേ ഭിന്ദിത്വാ ഠിതോ. ഏവമയം ചതുബ്ബിധോ ഫലട്ഠോ ഭിന്നത്താ പാപകാനം അകുസലാനം ധമ്മാനം ഭിക്ഖു നാമ.

ഓധിസോ കിലേസാനം പഹാനാതി ഏത്ഥ ദ്വേ ഓധീ – മഗ്ഗോധി ച കിലേസോധി ച. ഓധി നാമ സീമാ, മരിയാദാ. തത്ഥ സോതാപന്നോ മഗ്ഗോധിനാ ഓധിസോ കിലേസാനം പഹാനാ ഭിക്ഖു. തസ്സ ഹി ചതൂസു മഗ്ഗേസു ഏകേനേവ ഓധിനാ കിലേസാ പഹീനാ, ന സകലേന മഗ്ഗചതുക്കേന. സകദാഗാമീഅനാഗാമീസുപി ഏസേവ നയോ. സോതാപന്നോ ച കിലേസോധിനാപി ഓധിസോ കിലേസാനം പഹാനാ ഭിക്ഖു. തസ്സ ഹി പഹാതബ്ബകിലേസേസു ഓധിനാവ കിലേസാ പഹീനാ, ന സബ്ബേന സബ്ബം. അരഹാ പന അനോധിസോവ കിലേസാനം പഹാനാ ഭിക്ഖു. തസ്സ ഹി മഗ്ഗചതുക്കേന അനോധിനാവ കിലേസാ പഹീനാ, ന ഏകായ മഗ്ഗസീമായ. പഹാതബ്ബകിലേസേസു ച അനോധിസോവ കിലേസാ പഹീനാ. ഏകാപി ഹി കിലേസസീമാ ഠിതാ നാമ നത്ഥി. ഏവം സോ ഉഭയഥാപി അനോധിസോ കിലേസാനം പഹാനാ ഭിക്ഖു.

സേക്ഖോതി പുഥുജ്ജനകല്യാണകേന സദ്ധിം സത്ത അരിയാ. തിസ്സോ സിക്ഖാ സിക്ഖന്തീതി സേക്ഖാ. തേസു യോ കോചി സേക്ഖോ ഭിക്ഖുതി വേദിതബ്ബോ. ന സിക്ഖതീതി അസേക്ഖോ. സേക്ഖധമ്മേ അതിക്കമ്മ അഗ്ഗഫലേ ഠിതോ തതോ ഉത്തരി സിക്ഖിതബ്ബാഭാവതോ ഖീണാസവോ അസേക്ഖോതി വുച്ചതി. അവസേസോ പുഥുജ്ജനഭിക്ഖു തിസ്സോ സിക്ഖാ നേവ സിക്ഖതി, ന സിക്ഖിത്വാ ഠിതോതി നേവസേക്ഖനാസേക്ഖോതി വേദിതബ്ബോ.

സീലഗ്ഗം സമാധിഗ്ഗം പഞ്ഞഗ്ഗം വിമുത്തഗ്ഗന്തി ഇദം അഗ്ഗം പത്വാ ഠിതത്താ അഗ്ഗോ ഭിക്ഖു നാമ. ഭദ്രോതി അപാപകോ. കല്യാണപുഥുജ്ജനാദയോ ഹി യാവ അരഹാ താവ ഭദ്രേന സീലേന സമാധിനാ പഞ്ഞായ വിമുത്തിയാ വിമുത്തിഞാണദസ്സനേന ച സമന്നാഗതത്താ ഭദ്രോ ഭിക്ഖൂതി സങ്ഖ്യം ഗച്ഛന്തി. മണ്ഡോ ഭിക്ഖൂതി പസന്നോ ഭിക്ഖു; സപ്പിമണ്ഡോ വിയ അനാവിലോ വിപ്പസന്നോതി അത്ഥോ. സാരോതി തേഹിയേവ സീലസാരാദീഹി സമന്നാഗതത്താ, നീലസമന്നാഗമേന നീലോ പടോ വിയ, സാരോ ഭിക്ഖൂതി വേദിതബ്ബോ. വിഗതകിലേസഫേഗ്ഗുഭാവതോ വാ ഖീണാസവോവ സാരോതി വേദിതബ്ബോ.

തത്ഥ ച ‘‘ഭിന്ദതി പാപകേ അകുസലേ ധമ്മേതി ഭിക്ഖു, ഓധിസോ കിലേസാനം പഹാനാ ഭിക്ഖു, സേക്ഖോ ഭിക്ഖൂ’’തി ഇമേസു തീസു ഠാനേസു സത്ത സേക്ഖാ കഥിതാ. ‘‘ഭിന്നത്താ പാപകാനം അകുസലാനം ധമ്മാനന്തി ഭിക്ഖു, അനോധിസോ കിലേസാനം പഹാനാ ഭിക്ഖു, അസേക്ഖോ ഭിക്ഖു, അഗ്ഗോ ഭിക്ഖു, മണ്ഡോ ഭിക്ഖൂ’’തി ഇമേസു പഞ്ചസു ഠാനേസു ഖീണാസവോവ കഥിതോ. ‘‘നേവസേക്ഖനാസേക്ഖോ’’തി ഏത്ഥ പുഥുജ്ജനോവ കഥിതോ. സേസട്ഠാനേസു പുഥുജ്ജനകല്യാണകോ, സത്ത സേക്ഖാ, ഖീണാസവോതി ഇമേ സബ്ബേപി കഥിതാ.

ഏവം സമഞ്ഞാദീഹി ഭിക്ഖും ദസ്സേത്വാ ഇദാനി ഉപസമ്പദാവസേന ദസ്സേതും സമഗ്ഗേന സങ്ഘേനാതിആദിമാഹ. തത്ഥ സമഗ്ഗേന സങ്ഘേനാതി സബ്ബന്തിമേന പരിച്ഛേദേന പഞ്ചവഗ്ഗകരണീയേ കമ്മേ യാവതികാ ഭിക്ഖൂ കമ്മപ്പത്താ, തേസം ആഗതത്താ ഛന്ദാരഹാനം ഛന്ദസ്സ ആഹടത്താ സമ്മുഖീഭൂതാനഞ്ച അപ്പടിക്കോസനതോ ഏകസ്മിം കമ്മേ സമഗ്ഗഭാവം ഉപഗതേന. ഞത്തിചതുത്ഥേനാതി തീഹി അനുസ്സാവനാഹി ഏകായ ച ഞത്തിയാ കാതബ്ബേന. കമ്മേനാതി ധമ്മികേന വിനയകമ്മേന. അകുപ്പേനാതി വത്ഥുഞത്തിഅനുസ്സാവനസീമാപരിസസമ്പത്തിസമ്പന്നത്താ അകോപേതബ്ബതം അപ്പടിക്കോസിതബ്ബതം ഉപഗതേന. ഠാനാരഹേനാതി കാരണാരഹേന സത്ഥുസാസനാരഹേന.

ഉപസമ്പന്നോ നാമ ഉപരിഭാവം സമാപന്നോ, പത്തോതി അത്ഥോ. ഭിക്ഖുഭാവോ ഹി ഉപരിഭാവോ. തഞ്ചേസ യഥാവുത്തേന കമ്മേന സമാപന്നത്താ ഉപസമ്പന്നോതി വുച്ചതി. ഏതേന യാ ഇമാ ഏഹിഭിക്ഖൂപസമ്പദാ, സരണാഗമനൂപസമ്പദാ, ഓവാദപടിഗ്ഗഹണൂപസമ്പദാ, പഞ്ഹബ്യാകരണൂപസമ്പദാ, ഗരുധമ്മപടിഗ്ഗഹണൂപസമ്പദാ, ദൂതേനൂപസമ്പദാ, അട്ഠവാചികൂപസമ്പദാ, ഞത്തിചതുത്ഥകമ്മൂപസമ്പദാതി അട്ഠ ഉപസമ്പദാ വുത്താ, താസം ഞത്തിചതുത്ഥകമ്മൂപസമ്പദാ, ദൂതേനൂപസമ്പദാ, അട്ഠവാചികൂപസമ്പദാതി ഇമാ തിസ്സോവ ഥാവരാ. സേസാ ബുദ്ധേ ധരമാനേയേവ അഹേസും. താസു ഉപസമ്പദാസു ഇമസ്മിം ഠാനേ അയം ഞത്തിചതുത്ഥകമ്മൂപസമ്പദാവ അധിപ്പേതാ.

൫൧൧. പാതിമോക്ഖസംവരനിദ്ദേസേ പാതിമോക്ഖന്തി സിക്ഖാപദസീലം. തഞ്ഹി, യോ നം പാതി രക്ഖതി, തം മോക്ഖേതി മോചയതി ആപായികാദീഹി ദുക്ഖേഹി, തസ്മാ പാതിമോക്ഖന്തി വുത്തം. സീലം പതിട്ഠാതിആദീനി തസ്സേവ വേവചനാനി. തത്ഥ സീലന്തി കാമഞ്ചേതം സഹ കമ്മവാചാപരിയോസാനേന ഇജ്ഝനകസ്സ പാതിമോക്ഖസ്സ വേവചനം, ഏവം സന്തേപി ധമ്മതോ ഏതം സീലം നാമ പാണാതിപാതാദീഹി വാ വിരമന്തസ്സ വത്തപ്പടിപത്തിം വാ പൂരേന്തസ്സ ചേതനാദയോ ധമ്മാ വേദിതബ്ബാ. വുത്തഞ്ഹേതം പടിസമ്ഭിദായം ‘‘കിം സീല’’ന്തി? ചേതനാ സീലം, ചേതസികം സീലം, സംവരോ സീലം, അവീതിക്കമോ സീല’’ന്തി (പടി. മ. ൧.൩൯).

തത്ഥ ചേതനാ സീലം നാമ പാണാതിപാതാദീഹി വാ വിരമന്തസ്സ വത്തപടിപത്തിം വാ പൂരേന്തസ്സ ചേതനാ. ചേതസികം സീലം നാമ പാണാതിപാതാദീഹി വിരമന്തസ്സ വിരതി. അപിച ചേതനാ സീലം നാമ പാണാതിപാതാദീനി പജഹന്തസ്സ സത്ത കമ്മപഥചേതനാ. ചേതസികം സീലം നാമ ‘‘അഭിജ്ഝം പഹായ വിഗതാഭിജ്ഝേന ചേതസാ വിഹരതീ’’തിആദിനാ നയേന സംയുത്തമഹാവഗ്ഗേ വുത്താ അനഭിജ്ഝാഅബ്യാപാദസമ്മാദിട്ഠിധമ്മാ. സംവരോ സീലന്തി ഏത്ഥ പഞ്ചവിധേന സംവരോ വേദിതബ്ബോ – പാതിമോക്ഖസംവരോ, സതിസംവരോ, ഞാണസംവരോ, ഖന്തിസംവരോ, വീരിയസംവരോതി. തസ്സ നാനാകരണം വിസുദ്ധിമഗ്ഗേ (വിസുദ്ധി. ൧.൬) വുത്തം. അവീതിക്കമോ സീലന്തി സമാദിണ്ണസീലസ്സ കായികവാചസികോ അവീതിക്കമോ. ഏത്ഥ ച സംവരസീലം അവീതിക്കമസീലന്തി ഇദമേവ നിപ്പരിയായതോ സീലം; ചേതനാ സീലം ചേതസികം സീലന്തി പരിയായതോ സീലന്തി വേദിതബ്ബം.

യസ്മാ പന പാതിമോക്ഖസംവരസീലേന ഭിക്ഖു സാസനേ പതിട്ഠാതി നാമ, തസ്മാ തം ‘പതിട്ഠാ’തി വുത്തം; പതിട്ഠഹതി വാ ഏത്ഥ ഭിക്ഖു, കുസലധമ്മാ ഏവ വാ ഏത്ഥ പതിട്ഠഹന്തീതി പതിട്ഠാ. അയമത്ഥോ –

‘‘സീലേ പതിട്ഠായ നരോ സപഞ്ഞോ, ചിത്തം പഞ്ഞഞ്ച ഭാവയം;

ആതാപീ നിപകോ ഭിക്ഖു, സോ ഇമം വിജടയേ ജട’’ന്തി ച. (സം. നി. ൧.൨൩);

‘‘പതിട്ഠാ, മഹാരാജ, സീലം സബ്ബേസം കുസലധമ്മാന’’ന്തി ച ‘‘സീലേ പതിട്ഠിതസ്സ ഖോ, മഹാരാജ, സബ്ബേ കുസലാ ധമ്മാ ന പരിഹായന്തീ’’തി (മി. പ. ൨.൧.൯) ച ആദിസുത്തവസേന വേദിതബ്ബോ.

തദേതം പുബ്ബുപ്പത്തിഅത്ഥേന ആദി. വുത്തമ്പി ചേതം –

‘‘തസ്മാതിഹ ത്വം, ഉത്തിയ, ആദിമേവ വിസോധേഹി കുസലേസു ധമ്മേസു. കോ ചാദി കുസലാനം ധമ്മാനം? സീലഞ്ച സുവിസുദ്ധം ദിട്ഠി ച ഉജുകാ’’തി (സം. നി. ൫.൩൮൨).

യഥാ ഹി നഗരവഡ്ഢകീ നഗരം മാപേതുകാമോ പഠമം നഗരട്ഠാനം സോധേതി, തതോ അപരഭാഗേ വീഥിചതുക്കസിങ്ഘാടകാദിപരിച്ഛേദേന വിഭജിത്വാ നഗരം മാപേതി; ഏവമേവ യോഗാവചരോ ആദിതോവ സീലം വിസോധേതി, തതോ അപരഭാഗേ സമഥവിപസ്സനാമഗ്ഗഫലനിബ്ബാനാനി സച്ഛികരോതി. യഥാ വാ പന രജകോ പഠമം തീഹി ഖാരേഹി വത്ഥം ധോവിത്വാ പരിസുദ്ധേ വത്ഥേ യദിച്ഛകം രങ്ഗജാതം ഉപനേതി; യഥാ വാ പന ഛേകോ ചിത്തകാരോ രൂപം ലിഖിതുകാമോ ആദിതോവ ഭിത്തിപരികമ്മം കരോതി, തതോ അപരഭാഗേ രൂപം സമുട്ഠാപേതി; ഏവമേവ യോഗാവചരോ ആദിതോവ സീലം വിസോധേത്വാ അപരഭാഗേ സമഥവിപസ്സനാദയോ ധമ്മേ സച്ഛികരോതി. തസ്മാ സീലം ‘‘ആദീ’’തി വുത്തം.

തദേതം ചരണസരിക്ഖതായ ചരണം. ചരണാതി ഹി പാദാ വുച്ചന്തി. യഥാ ഹി ഛിന്നചരണസ്സ പുരിസസ്സ ദിസംഗമനാഭിസങ്ഖാരോ ന ജായതി, പരിപുണ്ണപാദസ്സേവ ജായതി; ഏവമേവ യസ്സ സീലം ഭിന്നം ഹോതി ഖണ്ഡം അപരിപുണ്ണം, തസ്സ നിബ്ബാനഗമനായ ഞാണഗമനം ന സമ്പജ്ജതി. യസ്സ പന തം അഭിന്നം ഹോതി അക്ഖണ്ഡം പരിപുണ്ണം തസ്സ നിബ്ബാനഗമനായ ഞാണഗമനം സമ്പജ്ജതി. തസ്മാ സീലം ‘‘ചരണ’’ന്തി വുത്തം.

തദേതം സംയമനവസേന സംയമോ, സംവരണവസേന സംവരോ. ഉഭയേനാപി സീലസംയമോ ചേവ സീലസംവരോ ച കഥിതോ. വചനത്ഥോ പനേത്ഥ സംയമേതി വീതിക്കമവിപ്ഫന്ദനം, പുഗ്ഗലം വാ സംയമേതി, വീതിക്കമവസേന തസ്സ വിപ്ഫന്ദിതും ന ദേതീതി സംയമോ. വീതിക്കമസ്സ പവേസനദ്വാരം സംവരതി പിദഹതീതിപി സംവരോ. മോക്ഖന്തി ഉത്തമം മുഖഭൂതം വാ. യഥാ ഹി സത്താനം ചതുബ്ബിധോ ആഹാരോ മുഖേന പവിസിത്വാ അങ്ഗമങ്ഗാനി ഫരതി, ഏവം യോഗിനോപി ചതുഭൂമകകുസലം സീലമുഖേന പവിസിത്വാ അത്ഥസിദ്ധിം സമ്പാദേതി. തേന വുത്തം ‘‘മോക്ഖ’’ന്തി. പമുഖേ സാധൂതി പാമോക്ഖം; പുബ്ബങ്ഗമം സേട്ഠം പധാനന്തി അത്ഥോ. കുസലാനം ധമ്മാനം സമാപത്തിയാതി ചതുഭൂമകകുസലാനം പടിലാഭത്ഥായ പാമോക്ഖം പുബ്ബങ്ഗമം സേട്ഠം പധാനന്തി വേദിതബ്ബം.

കായികോ അവീതിക്കമോതി തിവിധം കായസുചരിതം. വാചസികോതി ചതുബ്ബിധം വചീസുചരിതം. കായികവാചസികോതി തദുഭയം. ഇമിനാ ആജീവട്ഠമകസീലം പരിയാദായ ദസ്സേതി. സംവുതോതി പിഹിതോ; സംവുതിന്ദ്രിയോ പിഹിതിന്ദ്രിയോതി അത്ഥോ. യഥാ ഹി സംവുതദ്വാരം ഗേഹം ‘‘സംവുതഗേഹം പിഹിതഗേഹ’’ന്തി വുച്ചതി, ഏവമിധ സംവുതിന്ദ്രിയോ ‘‘സംവുതോ’’തി വുത്തോ. പാതിമോക്ഖസംവരേനാതി പാതിമോക്ഖേന ച സംവരേന ച, പാതിമോക്ഖസങ്ഖാതേന വാ സംവരേന. ഉപേതോതിആദീനി വുത്തത്ഥാനേവ.

൫൧൨. ഇരിയതീതിആദീഹി സത്തഹിപി പദേഹി പാതിമോക്ഖസംവരസീലേ ഠിതസ്സ ഭിക്ഖുനോ ഇരിയാപഥവിഹാരോ കഥിതോ.

൫൧൩. ആചാരഗോചരനിദ്ദേസേ കിഞ്ചാപി ഭഗവാ സമണാചരം സമണഗോചരം കഥേതുകാമോ ‘‘ആചാരഗോചരസമ്പന്നോതി അത്ഥി ആചാരോ, അത്ഥി അനാചാരോ’’തി പദം ഉദ്ധരി. യഥാ പന മഗ്ഗകുസലോ പുരിസോ മഗ്ഗം അചിക്ഖന്തോ ‘വാമം മുഞ്ച ദക്ഖിണം ഗണ്ഹാ’തി പഠമം മുഞ്ചിതബ്ബം സഭയമഗ്ഗം ഉപ്പഥമഗ്ഗം ആചിക്ഖതി, പച്ഛാ ഗഹേതബ്ബം ഖേമമഗ്ഗം ഉജുമഗ്ഗം; ഏവമേവ മഗ്ഗകുസലപുരിസസദിസോ ധമ്മരാജാ പഠമം പഹാതബ്ബം ബുദ്ധപ്പടികുട്ഠം അനാചാരം ആചിക്ഖിത്വാ പച്ഛാ ആചാരം ആചിക്ഖിതുകാമോ ‘‘തത്ഥ കതമോ അനാചാരോ’’തിആദിമാഹ. പുരിസേന ഹി ആചിക്ഖിതമഗ്ഗോ സമ്പജ്ജേയ്യ വാ ന വാ, തഥാഗതേന ആചിക്ഖിതമഗ്ഗോ അപണ്ണകോ, ഇന്ദേന വിസ്സട്ഠം വജിരം വിയ, അവിരജ്ഝനകോ നിബ്ബാനനഗരംയേവ സമോസരതി. തേന വുത്തം – ‘‘പുരിസോ മഗ്ഗകുസലോതി ഖോ, തിസ്സ, തഥാഗതസ്സേതം അധിവചനം അരഹതോ സമ്മാസമ്ബുദ്ധസ്സാ’’തി (സം. നി. ൩.൮൪).

യസ്മാ വാ സസീസം നഹാനേന പഹീനസേദമലജല്ലികസ്സ പുരിസസ്സ മാലാഗന്ധവിലേപനാദിവിഭൂസനവിധാനം വിയ പഹീനപാപധമ്മസ്സ കല്യാണധമ്മസമായോഗോ സമ്പന്നരൂപോ ഹോതി, തസ്മാ സേദമലജല്ലിക്കം വിയ പഹാതബ്ബം പഠമം അനാചാരം ആചിക്ഖിത്വാ, പഹീനസേദമലജല്ലികസ്സ മാലാഗന്ധവിലേപനാദിവിഭൂസനവിധാനം വിയ പച്ഛാ ആചാരം ആചിക്ഖിതുകാമോപി തത്ഥ കതമോ അനാചാരോതിആദിമാഹ. തത്ഥ കായികോ വീതിക്കമോതി തിവിധം കായദുച്ചരിതം; വാചസികോ വീതിക്കമോതി ചതുബ്ബിധം വചീദുച്ചരിതം; കായികവാചസികോ വീതിക്കമോതി തദുഭയം. ഏവം ആജീവട്ഠമകസീലസ്സേവ വീതിക്കമം ദസ്സേസി.

യസ്മാ പന ന കേവലം കായവാചാഹി ഏവ അനാചാരം ആചരതി, മനസാപി ആചരതി ഏവ, തസ്മാ തം ദസ്സേതും ‘‘സബ്ബമ്പി ദുസ്സീല്യം അനാചാരോ’’തി വുത്തം. തത്ഥ ഏകച്ചിയം അനാചാരം വിഭജിത്വാ ദസ്സേന്തോ ഇധേകച്ചോ വേളുദാനേനാതിആദിമാഹ. തത്ഥ വേളുദാനേനാതി പച്ചയഹേതുകേന വേളുദാനേന. വിഹാരേ ഉട്ഠിതഞ്ഹി അരഞ്ഞതോ വാ ആഹരിത്വാ രക്ഖിതഗോപിതം വേളും ‘ഏവം മേ പച്ചയം ദസ്സന്തീ’തി ഉപട്ഠാകാനം ദാതും ന വട്ടതി. ഏവഞ്ഹി ജീവിതം കപ്പേന്തോ അനേസനായ മിച്ഛാജീവേന ജീവതി. സോ ദിട്ഠേവ ധമ്മേ ഗരഹം പാപുണാതി, സമ്പരായേ ച അപായപരിപൂരകോ ഹോതി. അത്തനോ പുഗ്ഗലികവേളും കുലസങ്ഗഹത്ഥായ ദദന്തോ കുലദൂസകദുക്കടമാപജ്ജതി; പരപുഗ്ഗലികം ഥേയ്യചിത്തേന ദദമാനോ ഭണ്ഡഗ്ഘേന കാരേതബ്ബോ. സങ്ഘികേപി ഏസേവ നയോ. സചേ പന തം ഇസ്സരവതായ ദേതി ഗരുഭണ്ഡവിസ്സജ്ജനമാപജ്ജതി.

കതരോ പന വേളു ഗരുഭണ്ഡം ഹോതി, കതരോ ന ഹോതീതി? യോ താവ അരോപിമോ സയംജാതകോ, സോ സങ്ഘേന പരിച്ഛിന്നട്ഠാനേയേവ ഗരുഭണ്ഡം, തതോ പരം ന ഗരുഭണ്ഡം; രോപിതട്ഠാനേ സബ്ബേന സബ്ബം ഗരുഭണ്ഡം. സോ പന പമാണേന പരിച്ഛിന്നോ തേലനാളിപ്പമാണോപി ഗരുഭണ്ഡം, ന തതോ ഹേട്ഠാ. യസ്സ പന ഭിക്ഖുനോ തേലനാളിയാ വാ കത്തരദണ്ഡേന വാ അത്ഥോ, തേന ഫാതികമ്മം കത്വാ ഗഹേതബ്ബോ. ഫാതികമ്മം തദഗ്ഘനകം വാ അതിരേകം വാ വട്ടതി, ഊനകം ന വട്ടതി. ഹത്ഥകമ്മമ്പി ഉദകാഹരണമത്തം വാ അപ്പഹരിതകരണമത്തം വാ ന വട്ടതി, തം ഥാവരം കാതും വട്ടതി. തസ്മാ പോക്ഖരണിതോ വാ പംസും ഉദ്ധരിത്വാ സോപാനം വാ അത്ഥരാപേത്വാ വിസമട്ഠാനം വാ സമം കത്വാ ഗഹേതും വട്ടതി. ഫാതികമ്മം അകത്വാ ഗഹിതോ തത്ഥ വസന്തേനേവ പരിഭുഞ്ജിതബ്ബോ; പക്കമന്തേന സങ്ഘികം കത്വാ ഠപേത്വാ ഗന്തബ്ബം. അസതിയാ ഗഹേത്വാ ഗതേന യത്ഥ ഗതോ സരതി, തതോ പച്ചാഹരിതബ്ബോ. സചേ അന്തരാ ഭയം ഹോതി, സമ്പത്തവിഹരേ ഠപേത്വാ ഗന്തബ്ബം.

മനുസ്സാ വിഹാരം ഗന്ത്വാ വേളും യാചന്തി. ഭിക്ഖൂ ‘സങ്ഘികോ’തി ദാതും ന വിസഹന്തി. മനുസ്സാ പുനപ്പുനം യാചന്തി വാ തജ്ജേന്തി വാ. തദാ ഭിക്ഖൂഹി ‘ദണ്ഡകമ്മം കത്വാ ഗണ്ഹഥാ’തി വത്തും വട്ടതി; വേളുദാനം നാമ ന ഹോതി. സചേ തേ ദണ്ഡകമ്മത്ഥായ വാസിഫരസുആദീനി വാ ഖാദനീയഭോജനീയം വാ ദേന്തി, ഗഹേതും ന വട്ടതി. വിനയട്ഠകഥായം പന ‘‘ദഡ്ഢഗേഹാ മനുസ്സാ ഗണ്ഹിത്വാ ഗച്ഛന്താ ന വാരേതബ്ബാ’’തി വുത്തം.

സചേ സങ്ഘസ്സ വേളുഗുമ്ബേ വേളുദൂസികാ ഉപ്പജ്ജന്തി, തം അകോട്ടാപേന്താനം വേളു നസ്സതി, കിം കാതബ്ബന്തി? ഭിക്ഖാചാരേ മനുസ്സാനം ആചിക്ഖിതബ്ബം. സചേ കോട്ടേതും ന ഇച്ഛന്തി ‘സമഭാഗം ലഭിസ്സഥാ’തി വത്തബ്ബാ; ന ഇച്ഛന്തിയേവ ‘ദ്വേ കോട്ഠാസേ ലഭിസ്സഥാ’തി വത്തബ്ബാ. ഏവമ്പി അനിച്ഛന്തേസു ‘നട്ഠേന അത്ഥോ നത്ഥി, തുമ്ഹാകം ഖണേ സതി ദണ്ഡകമ്മം കരിസ്സഥ, കോട്ടേത്വാ ഗണ്ഹഥാ’തി വത്തബ്ബാ; വേളുദാനം നാമ ന ഹോതി. വേളുഗുമ്ബേ അഗ്ഗിമ്ഹി ഉട്ഠിതേപി, ഉദകേന വുയ്ഹമാനവേളൂസുപി ഏസേവ നയോ. രുക്ഖേസുപി അയമേവ കഥാമഗ്ഗോ. രുക്ഖോ പന സൂചിദണ്ഡകപ്പമാണോ ഗരുഭണ്ഡം ഹോതി. സങ്ഘികേ രുക്ഖേ കോട്ടാപേത്വാ സങ്ഘം അനാപുച്ഛിത്വാപി സങ്ഘികം ആവാസം കാതും ലബ്ഭതി. വചനപഥച്ഛേദനത്ഥം പന ആപുച്ഛിത്വാവ കാതബ്ബോ.

പുഗ്ഗലികം കാതും ലബ്ഭതി, ന ലബ്ഭതീതി? ന ലബ്ഭതി. ഹത്ഥകമ്മസീസേന പന ഏകസ്മിം ഗേഹേ മഞ്ചട്ഠാനമത്തം ലബ്ഭതി, തീസു ഗേഹേസു ഏകം ഗേഹം ലഭതി. സചേ ദബ്ഭസമ്ഭാരാ പുഗ്ഗലികാ ഹോന്തി, ഭൂമി സങ്ഘികാ, ഏകം ഗേഹം കത്വാ സമഭാഗം ലഭതി, ദ്വീസു ഗേഹേസു ഏകം ഗേഹം ലഭതി. സങ്ഘികരുക്ഖേ സങ്ഘികം ആവാസം ബാധേന്തേ സങ്ഘം അനാപുച്ഛാ ഹാരേതും വട്ടതി, ന വട്ടതീതി? വട്ടതി. വചനപഥച്ഛേദനത്ഥം പന ആപുച്ഛിത്വാവ ഹാരേതബ്ബോ. സചേ രുക്ഖം നിസ്സായ സങ്ഘസ്സ മഹന്തോ ലാഭോ ഹോതി, ന ഹാരേതബ്ബോ. പുഗ്ഗലികരുക്ഖേ സങ്ഘികം ആവാസം ബാധേന്തേ രുക്ഖസാമികസ്സ ആചിക്ഖിതബ്ബം. സചേ ഹരിതും ന ഇച്ഛതി, ഛേദാപേത്വാ ഹാരേതബ്ബോ. ‘രുക്ഖം മേ ദേഥാ’തി ചോദേന്തസ്സ രുക്ഖം അഗ്ഘാപേത്വാ മൂലം ദാതബ്ബം. സങ്ഘികേ രുക്ഖേ പുഗ്ഗലികാവാസം, പുഗ്ഗലികേ ച പുഗ്ഗലികാവാസം ബാധേന്തേപി ഏസേവ നയോ. വല്ലിയമ്പി അയമേവ കഥാമഗ്ഗോ. വല്ലി പന യത്ഥ വിക്കായതി, ദുല്ലഭാ ഹോതി, തത്ഥ ഗരുഭണ്ഡം. സാ ച ഖോ ഉപഡ്ഢബാഹുപ്പമാണതോ പട്ഠായ; തതോ ഹേട്ഠാ വല്ലിഖണ്ഡം ഗരുഭണ്ഡം ന ഹോതി.

പത്തദാനാദീസുപി പത്തദാനേനാതി പച്ചയഹേതുകേന പത്തദാനേനാതിആദി സബ്ബം വേളുദാനേ വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബം. ഗരുഭണ്ഡതായ പനേത്ഥ അയം വിനിച്ഛയോ. പത്തമ്പി ഹി യത്ഥ വിക്കായതി, ഗന്ധികാദയോ ഗന്ധപലിവേഠനാദീനം അത്ഥായ ഗണ്ഹന്തി, താദിസേ ദുല്ലഭട്ഠാനേയേവ ഗരുഭണ്ഡം ഹോതി. ഏസ താവ കിംസുകപത്തകണ്ണപിളന്ധനതാലപത്താദീസു വിനിച്ഛയോ.

താലപണ്ണമ്പി ഇമസ്മിംയേവ ഠാനേ കഥേതബ്ബം. താലപണ്ണമ്പി ഹി സയംജാതേ താലവനേ സങ്ഘേന പരിച്ഛിന്നട്ഠാനേയേവ ഗരുഭണ്ഡം, ന തതോ പരം. രോപിമതാലേസു സബ്ബമ്പി ഗരുഭണ്ഡം. തസ്സ പമാണം ഹേട്ഠിമകോടിയാ അട്ഠങ്ഗുലപ്പമാണോപി രിത്തപോത്ഥകോ. തിണമ്പി ഏത്ഥേവ പക്ഖിപിത്വാ കഥേതബ്ബം. യത്ഥ പന തിണം നത്ഥി തത്ഥ മുഞ്ജപലാലനാളികേരപണ്ണാദീഹിപി ഛാദേന്തി. തസ്മാ താനിപി തിണേനേവ സങ്ഗഹിതാനി. ഇതി മുഞ്ജപലാലാദീസു യംകിഞ്ചി മുട്ഠിപ്പമാണം തിണം, നാളികേരപണ്ണാദീസു ച ഏകപണ്ണമ്പി സങ്ഘസ്സ ദിന്നം വാ തത്ഥജാതകം വാ ബഹിആരാമേ സങ്ഘസ്സ തിണവത്ഥുമ്ഹി ജാതതിണം വാ രക്ഖിതഗോപിതം ഗരുഭണ്ഡം ഹോതി. തം പന സങ്ഘകമ്മേ ച ചേതിയകമ്മേ ച കതേ അതിരേകം പുഗ്ഗലികകമ്മേ ദാതും വട്ടതി. ഹേട്ഠാ വുത്തവേളുമ്ഹിപി ഏസേവ നയോ.

പുപ്ഫദാനേ ‘‘ഏത്തകേസു രുക്ഖേസു പുപ്ഫാനി വിസ്സജ്ജേത്വാ യാഗുഭത്തവത്ഥേ ഉപനേന്തു, ഏത്തകേസു സേനാസനപടിസങ്ഖരണേ ഉപനേന്തൂ’’തി ഏവം നിയമിതട്ഠാനേ ഏവ പുപ്ഫാനി ഗരുഭണ്ഡാനി ഹോന്തി. പരതീരേ സാമണേരാ പുപ്ഫാനി ഓചിനിത്വാ രാസിം കരോന്തി, പഞ്ചങ്ഗസമന്നാഗതോ പുപ്ഫഭാജകോ ഭിക്ഖുസങ്ഘം ഗണേത്വാ കോട്ഠാസേ കരോതി, സോ സമ്പത്തപരിസായ സങ്ഘം അനാപുച്ഛിത്വാവ ദാതും ലഭതി; അസമ്മതേന പന ആപുച്ഛിത്വാവ ദാതബ്ബം. ഭിക്ഖു പന കസ്സ പുപ്ഫാനി ദാതും ലഭതി, കസ്സ ന ലഭതീതി? മാതാപിതൂനം ഗേഹം ഹരിത്വാപി ഗേഹതോ പക്കോസാപേത്വാപി ‘വത്ഥുപൂജം കരോഥാ’തി ദാതും ലഭതി, പിളന്ധനത്ഥായ ദാതും ന ലഭതി; സേസഞാതീനം പന ഹരിത്വാ ന ദാതബ്ബം, പക്കോസാപേത്വാ ‘പൂജം കരോഥാ’തി ദാതബ്ബം; സേസജനസ്സ പൂജനട്ഠാനം സമ്പത്തസ്സ അപച്ചാസീസന്തേന ദാതബ്ബം; പുപ്ഫദാനം നാമ ന ഹോതി. വിഹാരേ ബഹൂനി പുപ്ഫാനി പുപ്ഫന്തി. ഭിക്ഖുനാ പിണ്ഡായ ചരന്തേന മനുസ്സേ ദിസ്വാ ‘വിഹാരേ ബഹൂനി പുപ്ഫാനി, പൂജേഥാ’തി വത്തബ്ബം. വചനമത്തേ ദോസോ നത്ഥി. ‘മനുസ്സാ ഖാദനീയഭോജനീയം ആദായ ആഗമിസ്സന്തീ’തി ചിത്തേന പന ന വത്തബ്ബം. സചേ വദതി, ഖാദനീയഭോജനീയം ന പരിഭുഞ്ജിതബ്ബം. മനുസ്സാ അത്തനോ ധമ്മതായ ‘വിഹാരേ പുപ്ഫാനി അത്ഥീ’തി പുച്ഛിത്വാ ‘അസുകദിവസേ വിഹാരം ആഗമിസ്സാമ, സാമണേരാനം പുപ്ഫാനി ഓചിനിതും മാ ദേഥാ’തി വദന്തി. ഭിക്ഖൂ സാമണേരാനം കഥേതും പമുട്ഠാ. സാമണേരേഹി പുപ്ഫാനി ഓചിനിത്വാ ഠപിതാനി. മനുസ്സാ ഭിക്ഖൂ ഉപസങ്കമിത്വാ ‘‘ഭന്തേ, മയം തുമ്ഹാകം അസുകദിവസേയേവ ആരോചയിമ്ഹ – ‘സാമണേരാനം പുപ്ഫാനി ഓചിനിതും മാ ദേഥാ’തി. കസ്മാ ന വാരയിത്ഥാ’’തി? ‘‘സതി മേ പമുട്ഠാ, പുപ്ഫാനി ഓചിനിതമത്താനേവ, താവ ന പൂജാ കതാ’’തി വത്തബ്ബം. ‘‘ഗണ്ഹഥ പൂജേഥാ’’തി ന വത്തബ്ബം. സചേ വദതി, ആമിസം ന പരിഭുഞ്ജിതബ്ബം.

അപരോ ഭിക്ഖു സാമണേരാനം ആചിക്ഖതി ‘‘അസുകഗാമവാസിനോ പുപ്ഫാനി മാ ഓചിനിത്ഥാ’’തി ആഹംസൂതി. മനുസ്സാപി ആമിസം ആഹരിത്വാ ദാനം ദത്വാ വദന്തി – ‘‘അമ്ഹാകം മനുസ്സാ ന ബഹുകാ, സാമണേരേ അമ്ഹേഹി സഹ പുപ്ഫാനി ഓചിനിതും ആണാപേഥാ’’തി. ‘‘സാമണേരേഹി ഭിക്ഖാ ലദ്ധാ; യേ ഭിക്ഖാചാരം ന ഗച്ഛന്തി, തേ സയമേവ ജാനിസ്സന്തി, ഉപാസകാ’’തി വത്തബ്ബം. ഏത്തകം നയം ലഭിത്വാ സാമണേരേ പുത്തേ വാ ഭാതികേ വാ കത്വാ പുപ്ഫാനി ഓചിനാപേതും ദോസോ നത്ഥി; പുപ്ഫദാനം നാമ ന ഹോതി.

ഫലദാനേ ഫലമ്പി പുപ്ഫം വിയ നിയമിതമേവ ഗരുഭണ്ഡം ഹോതി. വിഹാരേ ബഹുകമ്ഹി ഫലാഫലേ സതി അഫാസുകമനുസ്സാ ആഗന്ത്വാ യാചന്തി. ഭിക്ഖൂ ‘സങ്ഘിക’ന്തി ദാതും ന ഉസ്സഹന്തി. മനുസ്സാ വിപ്പടിസാരിനോ അക്കോസന്തി പരിഭാസന്തി. തത്ഥ കിം കാതബ്ബന്തി? ഫലേഹി വാ രുക്ഖേഹി വാ പരിച്ഛിന്ദിത്വാ കതികാ കാതബ്ബാ – ‘അസുകേസു ച രുക്ഖേസു ഏത്തകാനി ഫലാനി ഗണ്ഹന്താ, ഏത്തകേസു വാ രുക്ഖേസു ഫലാനി ഗണ്ഹന്താ ന വാരേതബ്ബാ’തി. ചോരാ പന ഇസ്സരാ വാ ബലക്കാരേന ഗണ്ഹന്താ ന വാരേതബ്ബാ; കുദ്ധാ തേ സകലവിഹാരമ്പി നാസേയ്യും. ആദീനവോ പന കഥേതബ്ബോതി.

സിനാനദാനേ സിനാനചുണ്ണാനി കോട്ടിതാനി ന ഗരുഭണ്ഡാനി. അകോട്ടിതോ രുക്ഖത്തചോവ ഗരുഭണ്ഡം. ചുണ്ണം പന അഗിലാനസ്സ രജനനിപക്കം വട്ടതി. ഗിലാനസ്സ യംകിഞ്ചി ചുണ്ണം വട്ടതിയേവ. മത്തികാപി ഏത്ഥേവ പക്ഖിപിത്വാ കഥേതബ്ബാ. മത്തികാപി യത്ഥ ദുല്ലഭാ ഹോതി, തത്ഥേവ ഗരുഭണ്ഡം. സാപി ഹേട്ഠിമകോടിയാ തിംസപലഗുളപിണ്ഡപ്പമാണാവ തതോ ഹേട്ഠാ ന ഗരുഭണ്ഡന്തി.

ദന്തകട്ഠദാനേ ദന്തകട്ഠം അച്ഛിന്നകമേവ ഗരുഭണ്ഡം. യേസം സാമണേരാനം സങ്ഘതോ ദന്തകട്ഠവാരോ പാപുണാതി, തേ അത്തനോ ആചരിയുപജ്ഝായാനം പാടിയേക്കം ദാതും ന ലഭന്തി. യേഹി പന ‘ഏത്തകാനി ദന്തകട്ഠാനി ആഹരിതബ്ബാനീ’തി പരിച്ഛിന്ദിത്വാ വാരം ഗഹിതാനി, തേ അതിരേകാനി ആചരിയുപജ്ഝായാനം ദാതും ലഭന്തി. ഏകേന ഭിക്ഖുനാ ദന്തകട്ഠമാളകതോ ബഹൂനി ദന്തകട്ഠാനി ന ഗഹേതബ്ബാനി, ദേവസികം ഏകേകമേവ ഗഹേതബ്ബം. പാടിയേക്കം വസന്തേനാപി ഭിക്ഖുസങ്ഘം ഗണയിത്വാ യത്തകാനി അത്തനോ പാപുണന്തി തത്തകാനേവ ഗഹേത്വാ ഗന്തബ്ബം; അന്തരാ ആഗന്തുകേസു വാ ആഗതേസു ദിസം വാ പക്കമന്തേന ആഹരിത്വാ ഗഹിതട്ഠാനേയേവ ഠപേതബ്ബാനി.

ചാടുകമ്യതായാതിആദീസു ചാടുകമ്യതാ വുച്ചതി അത്താനം ദാസം വിയ നീചട്ഠാനേ ഠപേത്വാ പരസ്സ ഖലിതവചനമ്പി സണ്ഠപേത്വാ പിയകാമതായ പഗ്ഗയ്ഹവചനം. മുഗ്ഗസൂപ്യതായാതി മുഗ്ഗസൂപസമാനായ സച്ചാലികേന ജീവിതകപ്പനതായേതം അധിവചനം. യഥാ ഹി മുഗ്ഗസൂപേ പച്ചന്തേ ബഹൂ മുഗ്ഗാ പാകം ഗച്ഛന്തി, ഥോകാ ന ഗച്ഛന്തി; ഏവമേവ സച്ചാലികേന ജീവിതകപ്പകേ പുഗ്ഗലേ ബഹു അലികം ഹോതി, അപ്പകം സച്ചം. യഥാ വാ മുഗ്ഗസൂപസ്സ അപ്പവിസനട്ഠാനം നാമ നത്ഥി, ഏവമേവ സച്ചാലികവുത്തിനോ പുഗ്ഗലസ്സ അപ്പവിട്ഠവാചാ നാമ നത്ഥി; സിങ്ഘാടകം വിയ ഇച്ഛിതിച്ഛിതധാരായ പതിട്ഠാതി. തേനസ്സ സാ മുസാവാദിതാ മുഗ്ഗസൂപ്യതാതി വുത്താ. പാരിഭടയതാതി പരിഭടകമ്മഭാവോ. പരിഭടസ്സ ഹി കമ്മം പാരിഭടയം, തസ്സ ഭാവോ പാരിഭടയതാ; അലങ്കാരകരണാദീഹി ദാരകകീളാപനസ്സേതം അധിവചനം.

ജങ്ഘപേസനികന്തി ഗാമന്തരദേസന്തരാദീസു തേസം തേസം ഗിഹീനം സാസനപടിസാസനഹരണം. ഇദഞ്ഹി ജങ്ഘപേസനികം നാമ അത്തനോ മാതാപിതൂനം, യേ ചസ്സ മാതാപിതരോ ഉപട്ഠഹന്തി, തേസം സാസനം ഗഹേത്വാ കത്ഥചി ഗമനവസേന വട്ടതി. ചേതിയസ്സ വാ സങ്ഘസ്സ വാ അത്തനോ വാ കമ്മം കരോന്താനം വഡ്ഢകീനമ്പി സാസനം ഹരിതും വട്ടതി. മനുസ്സാ ‘‘ദാനം ദസ്സാമ, പൂജം കരിസ്സാമ, ഭിക്ഖുസങ്ഘസ്സ ആചിക്ഖഥാ’’തി വദന്തി; ‘‘അസുകത്ഥേരസ്സ നാമ ദേഥാ’’തി പിണ്ഡപാതം വാ ഭേസജ്ജം വാ ചീവരം വാ ദേന്തി; ‘‘വിഹാരേ പൂജം കരോഥാ’’തി മാലാഗന്ധവിലേപനാദീനി വാ ധജപതാകാദീനി വാ നീയ്യാദേന്തി, സബ്ബം ഹരിതും വട്ടതി; ജങ്ഘപേസനികം നാമ ന ഹോതി. സേസാനം സാസനം ഗഹേത്വാ ഗച്ഛന്തസ്സ പദവാരേ പദവാരേ ദോസോ.

അഞ്ഞതരഞ്ഞതരേനാതി ഏതേസം വാ വേളുദാനാദീനം അഞ്ഞതരഞ്ഞതരേന വേജ്ജകമ്മഭണ്ഡാഗാരികകമ്മം പിണ്ഡപടിപിണ്ഡകമ്മം സങ്ഘുപ്പാദചേതിയുപ്പാദഉപട്ഠാപനകമ്മന്തി ഏവരൂപാനം വാ മിച്ഛാജീവേന ജീവിതകപ്പനകകമ്മാനം യേന കേനചി. ബുദ്ധപടികുട്ഠേനാതി ബുദ്ധേഹി ഗരഹിതേന പടിസിദ്ധേന. അയം വുച്ചതീതി അയം സബ്ബോപി അനാചാരോ നാമ കഥീയതി. ആചാരനിദ്ദേസോ വുത്തപടിപക്ഖനയേനേവ വേദിതബ്ബോ.

൫൧൪. ഗോചരനിദ്ദേസേപി പഠമം അഗോചരസ്സ വചനേ കാരണം ഹേട്ഠാ വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബം. തത്ഥ ച ഗോചരോതി പിണ്ഡപാതാദീനം അത്ഥായ ഉപസങ്കമിതും യുത്തട്ഠാനം ഗോചരോ, അയുത്തട്ഠാനം അഗോചരോ. വേസിയാ ഗോചരോ അസ്സാതി വേസിയഗോചരോ; മിത്തസന്ഥവവസേന ഉപസങ്കമിതട്ഠാനന്തി അത്ഥോ. തത്ഥ വേസിയാ നാമ രൂപൂപജീവിനിയോ യേന കേനചിദേവ സുലഭജ്ഝാചാരതാമിത്തസത്ഥവസിനേഹവസേന ഉപസങ്കമന്തോ വേസിയാഗോചരോ നാമ ഹോതി. തസ്മാ ഏവം ഉപസങ്കമിതും ന വട്ടതി. കിം കാരണാ? ആരക്ഖവിപത്തിതോ. ഏവം ഉപസങ്കമന്തസ്സ ഹി ചിരം രക്ഖിതഗോപിതോപി സമണധമ്മോ കതിപാഹേനേവ നസ്സതി; സചേപി ന നസ്സതി ഗരഹം ലഭതി. ദക്ഖിണാവസേന പന ഉപസങ്കമന്തേന സതിം ഉപട്ഠാപേത്വാ ഉപസങ്കമിതബ്ബം. വിധവാ വുച്ചന്തി മതപതികാ വാ പവുത്ഥപതികാ വാ. ഥുല്ലകുമാരിയോതി മഹല്ലികാ അനിവിട്ഠകുമാരിയോ. പണ്ഡകാതി ലോകാമിസനിസ്സിതകഥാബഹുലാ ഉസ്സന്നകിലേസാ അവൂപസന്തപരിളാഹാ നപുംസകാ. തേസം സബ്ബേസമ്പി ഉപസങ്കമനേ ആദീനവോ വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബോ. ഭിക്ഖുനീസുപി ഏസേവ നയോ. അപിച ഭിക്ഖൂ നാമ ഉസ്സന്നബ്രഹ്മചരിയാ ഹോന്തി, തഥാ ഭിക്ഖുനിയോ. തേ അഞ്ഞമഞ്ഞം സന്ഥവവസേന കതിപാഹേനേവ രക്ഖിതഗോപിതസമണധമ്മം നാസേന്തി. ഗിലാനപുച്ഛകേന പന ഗന്തും വട്ടതി. ഭിക്ഖുനാ പുപ്ഫാനി ലഭിത്വാ പൂജനത്ഥായപി ഓവാദദാനത്ഥായപി ഗന്തും വട്ടതിയേവ.

പാനാഗാരന്തി സുരാപാനഘരം. തം ബ്രഹ്മചരിയന്തരായകരേഹി സുരാസോണ്ഡേഹി അവിവിത്തം ഹോതി. തത്ഥ തേഹി സദ്ധിം സഹ സോണ്ഡവസേന ഉപസങ്കമിതും ന വട്ടതി; ബ്രഹ്മചരിയന്തരായോ ഹോതി. സംസട്ഠോ വിഹരതി രാജൂഹീതിആദീസു രാജാനോതി അഭിസിത്താ വാ ഹോന്തു അനഭിസിത്താ വാ യേ രജ്ജം അനുസാസന്തി. രാജമഹാമത്താതി രാജൂനം ഇസ്സരിയസദിസായ മഹതിയാ ഇസ്സരിയമത്തായ സമന്നാഗതാ. തിത്ഥിയാതി വിപരീതദസ്സനാ ബാഹിരപരിബ്ബാജകാ. തിത്ഥിയസാവകാതി ഭത്തിവസേന തേസം പച്ചയദായകാ. ഏതേഹി സദ്ധിം സംസഗ്ഗജാതോ ഹോതീതി അത്ഥോ.

അനനുലോമികേന സംസഗ്ഗേനാതി അനനുലോമികസംസഗ്ഗോ നാമ തിസ്സന്നം സിക്ഖാനം അനനുലോമോ പച്ചനീകസംസഗ്ഗോ, യേന ബ്രഹ്മചരിയന്തരായം പഞ്ഞത്തിവീതിക്കമം സല്ലേഖപരിഹാനിഞ്ച പാപുണാതി, സേയ്യഥിദം – രാജരാജമഹാമത്തേഹി സദ്ധിം സഹസോകിതാ, സഹനന്ദിതാ, സമസുഖദുക്ഖതാ, ഉപ്പന്നേസു കിച്ചകരണീയേസു അത്തനാവ യോഗം ആപജ്ജനതാ, തിത്ഥിയതിത്ഥിയസാവകേഹി സദ്ധിം ഏകച്ഛന്ദരുചിസമാചാരതാ ഏകച്ഛന്ദരുചിസമാചാരഭാവാവഹോ വാ സിനേഹബഹുമാനസന്ഥവോ. തത്ഥ രാജരാജമഹാമത്തേഹി സദ്ധിം സംസഗ്ഗോ ബ്രഹ്മചരിയന്തരായം കരോതി. ഇതരേഹി തിത്ഥിയസാവകേഹി തേസം ലദ്ധിഗഹണം. തേസം പന വാദം ഭിന്ദിത്വാ അത്തനോ ലദ്ധിം ഗണ്ഹാപേതും സമത്ഥേന ഉപസങ്കമിതും വട്ടതി.

ഇദാനി അപരേനപി പരിയായേന അഗോചരം ദസ്സേതും യാനി വാ പന താനി കുലാനീതിആദി ആരദ്ധം. തത്ഥ അസ്സദ്ധാനീതി ബുദ്ധാദീസു സദ്ധാവിരഹിതാനി; ബുദ്ധോ സബ്ബഞ്ഞൂ, ധമ്മോ നിയ്യാനികോ, സങ്ഘോ സുപ്പടിപന്നോതി ന സദ്ദഹന്തി. അപ്പസന്നാനീതി ചിത്തം പസന്നം അനാവിലം കാതും ന സക്കോന്തി. അക്കോസകപരിഭാസകാനീതി അക്കോസകാനി ചേവ പരിഭാസകാനി ച; ‘ചോരോസി, ബാലോസി, മൂള്ഹോസി, ഓട്ഠോസി, ഗോണോസി, ഗദ്രഭോസി, ആപായികോസി, നേരയികോസി, തിരച്ഛാനഗതോസി, നത്ഥി തുയ്ഹം സുഗതി, ദുഗ്ഗതിയേവ പാടികങ്ഖാ’തി ഏവം ദസഹി അക്കോസവത്ഥൂഹി അക്കോസന്തി; ‘ഹോതു, ഇദാനി തം പഹരിസ്സാമ, ബന്ധിസ്സാമ, വധിസ്സാമാ’തി ഏവം ഭയദസ്സനേന പരിഭാസന്തി ചാതി അത്ഥോ. അനത്ഥകാമാനീതി അത്ഥം ന ഇച്ഛന്തി, അനത്ഥമേവ ഇച്ഛന്തി. അഹിതകാമാനീതി അഹിതമേവ ഇച്ഛന്തി, ഹിതം ന ഇച്ഛന്തി. അഫാസുകകാമാനീതി ഫാസുകം ന ഇച്ഛന്തി, അഫാസുകമേവ ഇച്ഛന്തി. അയോഗക്ഖേമകാമാനീതി ചതൂഹി യോഗേഹി ഖേമം നിബ്ഭയം ന ഇച്ഛന്തി, സഭയമേവ ഇച്ഛന്തി. ഭിക്ഖൂനന്തി ഏത്ഥ സാമണേരാപി സങ്ഗഹം ഗച്ഛന്തി. ഭിക്ഖുനീനന്തി ഏത്ഥ സിക്ഖമാനസാമണേരിയോപി. സബ്ബേസമ്പി ഹി ഭഗവന്തം ഉദ്ദിസ്സ പബ്ബജിതാനഞ്ചേവ സരണഗതാനഞ്ച ചതുന്നമ്പി പരിസാനം താനി അനത്ഥകാമാനിയേവ. തഥാരൂപാനി കുലാനീതി ഏവരൂപാനി ഖത്തിയകുലാദീനി കുലാനി. സേവതീതി നിസ്സായ ജീവതി. ഭജതീതി ഉപസങ്കമതി. പയിരുപാസതീതി പുനപ്പുനം ഉപസങ്കമതി. അയം വുച്ചതീതി അയം വേസിയാദിഗോചരസ്സ വേസിയാദികോ, രാജാദിസംസട്ഠസ്സ രാജാദികോ, അസ്സദ്ധകുലാദിസേവകസ്സ അസ്സദ്ധകുലാദികോ ചാതി തിപ്പകാരോപി അയുത്തഗോചരോ അഗോചരോതി വേദിതബ്ബോ.

തസ്സ ഇമിനാ പരിയായേന അഗോചരതാ വേദിതബ്ബാ. വേസിയാദികോ താവ പഞ്ചകാമഗുണനിസ്സയതോ അഗോചരോതി വേദിതബ്ബോ, യഥാഹ – ‘‘കോ ച, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖുനോ അഗോചരോ പരവിസയോ? യദിദം പഞ്ച കാമഗുണാ’’തി (സം. നി. ൫.൩൭൨) രാജാദികോ ഝാനാനുയോഗസ്സ അനുപനിസ്സയതോ ലാഭസക്കാരാസനിചക്കനിപ്ഫാദനതോ ദിട്ഠിവിപത്തിഹേതുതോ ച, അസ്സദ്ധകുലാദികോ സദ്ധാഹാനിചിത്തസന്താസാവഹനതോ അഗോചരോതി.

ഗോചരനിദ്ദേസേ ന വേസിയഗോചരോതിആദീനി വുത്തപടിപക്ഖവസേന വേദിതബ്ബാനി. ഓപാനഭൂതാനീതിആദീസു പന ഓപാനഭൂതാനീതി ഉദപാനഭൂതാനി; ഭിക്ഖുസങ്ഘസ്സ, ചാതുമഹാപഥേ ഖതപോക്ഖരണീ വിയ, യഥാസുഖം ഓഗാഹനക്ഖമാനി ചിത്തമഹാമത്തസ്സ ഗേഹസദിസാനി. തസ്സ കിര ഗേഹേ കാലത്ഥമ്ഭോ യുത്തോയേവ. ഘരദ്വാരം സമ്പത്താനം ഭിക്ഖൂനം പച്ചയവേകല്ലം നാമ നത്ഥി. ഏകദിവസം ഭേസജ്ജവത്തമേവ സട്ഠി കഹാപണാനി നിക്ഖമന്തി. കാസാവപജ്ജോതാനീതി ഭിക്ഖുഭിക്ഖുനീഹി നിവത്ഥപാരുതാനം കാസാവാനംയേവ പഭായ ഏകോഭാസാനി ഭൂതപാലസേട്ഠികുലസദിസാനി. ഇസിവാതപടിവാതാനീതി ഗേഹം പവിസന്താനം നിക്ഖമന്താനഞ്ച ഭിക്ഖുഭിക്ഖുനീസങ്ഖാതാനം ഇസീനം ചീവരവാതേന ചേവ സമിഞ്ജനപസാരണാദിജനിതസരീരവാതേന ച പടിവാതാനി പവായിതാനി വിനിദ്ധുതകിബ്ബിസാനി വാ.

൫൧൫. അണുമത്തേസു വജ്ജേസു ഭയദസ്സാവിതാനിദ്ദേസേ അണുമത്താനീതി അണുപ്പമാണാ. വജ്ജാതി ദോസാ. യാനി താനി വജ്ജാനീതി യാനി താനി ഗരഹിതബ്ബട്ഠേന വജ്ജാനി. അപ്പമത്തകാനീതി പരിത്തമത്തകാനി ഖുദ്ദകപ്പമാണാനി. ഓരമത്തകാനീതി പരിത്തതോപി ഓരിമപ്പമാണത്താ ഓരമത്തകാനി. ലഹുസാനീതി ലഹുകാനി. ലഹുസമ്മതാനീതി ലഹൂതി സമ്മതാനി. സംയമകരണീയാനീതി സംയമേന കത്തബ്ബപടികമ്മാനി. സംവരകരണീയാനീതി സംവരേന കാതബ്ബാനി സംവരേന കത്തബ്ബപടികമ്മാനി. ചിത്തുപ്പാദകരണീയാനീതി ചിത്തുപ്പാദമത്തേന കത്തബ്ബപടികമ്മാനി. മനസികാരപടിബദ്ധാനീതി മനസാ ആവജ്ജിതമത്തേനേവ കത്തബ്ബപടികമ്മാനി. കാനി പന താനീതി? ദിവാവിഹാരവാസീ സുമത്ഥേരോ താവ ആഹ – ‘‘അനാപത്തിഗമനീയാനി ചിത്തുപ്പാദമത്തകാനി യാനി ‘ന പുന ഏവരൂപം കരിസ്സാമീ’തി മനസാ ആവജ്ജിതമത്തേനേവ സുജ്ഝന്തി. അധിട്ഠാനാവികമ്മം നാമേതം കഥിത’’ന്തി. അന്തേവാസികോ പനസ്സ തിപിടകചൂളനാഗത്ഥേരോ പനാഹ – ‘‘ഇദം പാതിമോക്ഖസംവരസീലസ്സേവ ഭാജനീയം. തസ്മാ സബ്ബലഹുകം ദുക്കടദുബ്ഭാസിതം ഇധ വജ്ജന്തി വേദിതബ്ബം. വുട്ഠാനാവികമ്മം നാമേതം കഥിത’’ന്തി. ഇതിഇമേസൂതി ഏവംപകാരേസു ഇമേസു. വജ്ജദസ്സാവീതി വജ്ജതോ ദോസതോ ദസ്സനസീലോ. ഭയദസ്സാവീതി ചതുബ്ബിധസ്സ ഭയസ്സ കാരണത്താ ഭയതോ ദസ്സനസീലോ. ആദീനവദസ്സാവീതി ഇധ നിന്ദാവഹനതോ, ആയതിം ദുക്ഖവിപാകതോ, ഉപരിഗുണാനം അന്തരായകരണതോ, വിപ്പടിസാരജനനതോ ച ഏതേന നാനപ്പകാരേന ആദീനവതോ ദസ്സനസീലോ.

നിസ്സരണദസ്സാവീതി യം തത്ഥ നിസ്സരണം തസ്സ ദസ്സനസീലോ. കിം പനേത്ഥ നിസ്സരണന്തി? ആചരിയത്ഥേരവാദേ താവ ‘‘അനാപത്തിഗമനീയതായ സതി അധിട്ഠാനാവികമ്മം നിസ്സരണ’’ന്തി കഥിതം. അന്തേവാസികത്ഥേരവാദേ താവ ‘‘ആപത്തിഗമനീയതായ സതി വുട്ഠാനാവികമ്മം നിസ്സരണ’’ന്തി കഥിതം.

തത്ഥ തഥാരൂപോ ഭിക്ഖു അണുമത്താനി വജ്ജാനി വജ്ജതോ ഭയതോ പസ്സതി നാമ. തം ദസ്സേതും അയം നയോ കഥിതോ – പരമാണു നാമ, അണു നാമ, തജ്ജാരീ നാമ, രഥരേണു നാമ, ലിക്ഖാ നാമ, ഊകാ നാമ, ധഞ്ഞമാസോ നാമ, അങ്ഗുലം നാമ, വിദത്ഥി നാമ, രതനം നാമ, യട്ഠി നാമ, ഉസഭം നാമ, ഗാവുതം നാമ, യോജനം നാമ. തത്ഥ ‘പരമാണു’ നാമ ആകാസകോട്ഠാസികോ മംസചക്ഖുസ്സ ആപാഥം നാഗച്ഛതി, ദിബ്ബചക്ഖുസ്സേവ ആഗച്ഛതി. ‘അണു’ നാമ ഭിത്തിച്ഛിദ്ദതാലച്ഛിദ്ദേഹി പവിട്ഠസൂരിയരസ്മീസു വട്ടി വട്ടി ഹുത്വാ പരിബ്ഭമന്തോ പഞ്ഞായതി. ‘തജ്ജാരീ’ നാമ ഗോപഥമനുസ്സപഥചക്കപഥേസു ഛിജ്ജിത്വാ ഉഭോസു പസ്സേസു ഉഗ്ഗന്ത്വാ തിട്ഠതി. ‘രഥരേണു’ നാമ തത്ഥ തത്ഥേവ അല്ലീയതി. ലിക്ഖാദയോ പാകടാ ഏവ. ഏതേസു പന ഛത്തിംസ പരമാണവോ ഏകസ്സ അണുനോ പമാണം. ഛത്തിംസ അണൂ ഏകായ തജ്ജാരിയാ പമാണം. ഛത്തിംസ തജ്ജാരിയോ ഏകോ രഥരേണു. ഛത്തിംസ രഥരേണൂ ഏകാ ലിക്ഖാ. സത്ത ലിക്ഖാ ഏകാ ഊകാ. സത്ത ഊകാ ഏകോ ധഞ്ഞമാസോ. സത്തധഞ്ഞമാസപ്പമാണം ഏകം അങ്ഗുലം. തേനങ്ഗുലേന ദ്വാദസങ്ഗുലാനി വിദത്ഥി. ദ്വേ വിദത്ഥിയോ രതനം. സത്ത രതനാനി യട്ഠി. തായ യട്ഠിയാ വീസതി യട്ഠിയോ ഉസഭം. അസീതി ഉസഭാനി ഗാവുതം. ചത്താരി ഗാവുതാനി യോജനം. തേന യോജനേന അട്ഠസട്ഠിയോജനസതസഹസ്സുബ്ബേധോ സിനേരുപബ്ബതരാജാ. യോ ഭിക്ഖു അണുമത്തം വജ്ജം അട്ഠസട്ഠിയോജനസതസഹസ്സുബ്ബേധസിനേരുപബ്ബതസദിസം കത്വാ ദട്ഠും സക്കോതി – അയം ഭിക്ഖു അണുമത്താനി വജ്ജാനി ഭയതോ പസ്സതി നാമ. യോപി ഭിക്ഖു സബ്ബലഹുകം ദുക്കടദുബ്ഭാസിതമത്തം പഠമപാരാജികസദിസം കത്വാ ദട്ഠും സക്കോതി – അയം അണുമത്താനി വജ്ജാനി വജ്ജതോ ഭയതോ പസ്സതി നാമാതി വേദിതബ്ബോ.

൫൧൬. സമാദായ സിക്ഖതി സിക്ഖാപദേസൂതിപദനിദ്ദേസേ ഭിക്ഖുസിക്ഖാതി ഭിക്ഖൂഹി സിക്ഖിതബ്ബസിക്ഖാ. സാ ഭിക്ഖുനീഹി സാധാരണാപി അസാധാരണാപി ഭിക്ഖുസിക്ഖാ ഏവ നാമ. ഭിക്ഖുനീസിക്ഖാതി ഭിക്ഖുനീഹി സിക്ഖിതബ്ബസിക്ഖാ. സാപി ഭിക്ഖൂഹി സാധാരണാപി അസാധാരണാപി ഭിക്ഖുനീസിക്ഖാ ഏവ നാമ. സാമണേരസിക്ഖമാനസാമണേരീനം സിക്ഖാപി ഏത്ഥേവ പവിട്ഠാ. ഉപാസകസിക്ഖാതി ഉപാസകേഹി സിക്ഖിതബ്ബസിക്ഖാ. സാ പഞ്ചസീലദസസീലവസേന വട്ടതി. ഉപാസികാസിക്ഖാതി ഉപാസികാഹി സിക്ഖിതബ്ബസിക്ഖാ. സാപി പഞ്ചസീലദസസീലവസേന വട്ടതി. തത്ഥ ഭിക്ഖുഭിക്ഖുനീനം സിക്ഖാ യാവ അരഹത്തമഗ്ഗാ വട്ടതി. ഉപാസകഉപാസികാനം സിക്ഖാ യാവ അനാഗാമിമഗ്ഗാ. തത്രായം ഭിക്ഖു അത്തനാ സിക്ഖിതബ്ബസിക്ഖാപദേസു ഏവ സിക്ഖതി. സേസസിക്ഖാ പന അത്ഥുദ്ധാരവസേന സിക്ഖാപദസ്സ അത്ഥദസ്സ ദസ്സനത്ഥം വുത്താ. ഇതി ഇമാസു സിക്ഖാസൂതി ഏവംപകാരാസു ഏതാസു സിക്ഖാസു. സബ്ബേന സബ്ബന്തി സബ്ബേന സിക്ഖാസമാദാനേന സബ്ബം സിക്ഖം. സബ്ബഥാ സബ്ബന്തി സബ്ബേന സിക്ഖിതബ്ബാകാരേന സബ്ബം സിക്ഖം. അസേസം നിസ്സേസന്തി സേസാഭാവതോ അസേസം; സതിസമ്മോസേന ഭിന്നസ്സാപി സിക്ഖാപദസ്സ പുന പാകതികകരണതോ നിസ്സേസം. സമാദായ വത്തതീതി സമാദിയിത്വാ ഗഹേത്വാ വത്തതി. തേന വുച്ചതീതി യേന കാരണേന ഏതം സബ്ബം സിക്ഖാപദം സബ്ബേന സിക്ഖിതബ്ബാകാരേന സമാദിയിത്വാ സിക്ഖതി പൂരേതി, തേന വുച്ചതി ‘‘സമാദായ സിക്ഖതി സിക്ഖാപദേസൂ’’തി.

൫൧൭-൮. ഇന്ദ്രിയേസു ഗുത്തദ്വാരോ ഭോജനേ മത്തഞ്ഞൂതിപദദ്വയസ്സ നിദ്ദേസേ കണ്ഹപക്ഖസ്സ പഠമവചനേ പയോജനം ആചാരനിദ്ദേസേ വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബം. തത്ഥ കതമാ ഇന്ദ്രിയേസു അഗുത്തദ്വാരതാതിആദീസു പന യം വത്തബ്ബം, തം സബ്ബം നിക്ഖേപകണ്ഡവണ്ണനായം വുത്തമേവ.

൫൧൯. ജാഗരിയാനുയോഗനിദ്ദേസേ പുബ്ബരത്താപരരത്തന്തി ഏത്ഥ അഡ്ഢരത്തസങ്ഖാതായ രത്തിയാ പുബ്ബേ പുബ്ബരത്തം; ഇമിനാ പഠമയാമഞ്ചേവ പച്ഛാഭത്തഞ്ച ഗണ്ഹാതി. രത്തിയാ പച്ഛാ അപരരത്തം; ഇമിനാ പച്ഛിമയാമഞ്ചേവ പുരേഭത്തഞ്ച ഗണ്ഹാതി. മജ്ഝിമയാമോ പനസ്സ ഭിക്ഖുനോ നിദ്ദാകിലമഥവിനോദനോകാസോതി ന ഗഹിതോ. ജാഗരിയാനുയോഗന്തി ജാഗരിയസ്സ അസുപനഭാവസ്സ അനുയോഗം. അനുയുത്തോ ഹോതീതി തം അനുയോഗസങ്ഖാതം ആസേവനം ഭാവനം അനുയുത്തോ ഹോതി സമ്പയുത്തോ. നിദ്ദേസേ പനസ്സ ഇധ ഭിക്ഖു ദിവസന്തി പുബ്ബണ്ഹോ, മജ്ഝന്ഹോ, സായന്ഹോതി തയോപി ദിവസകോട്ഠാസാ ഗഹിതാ. ചങ്കമേന നിസജ്ജായാതി സകലമ്പി ദിവസം ഇമിനാ ഇരിയാപഥദ്വയേനേവ വിഹരന്തോ. ചിത്തസ്സ ആവരണതോ ആവരണീയേഹി ധമ്മേഹി പഞ്ചഹിപി നീവരണേഹി സബ്ബാകുസലധമ്മേഹി വാ ചിത്തം പരിസോധേതി. തേഹി ധമ്മേഹി വിസോധേതി പരിമോചേതി. ഠാനം പനേത്ഥ കിഞ്ചാപി ന ഗഹിതം, ചങ്കമനിസജ്ജാസന്നിസ്സിതം പന കത്വാ ഗഹേതബ്ബമേവ. പഠമയാമന്തി സകലസ്മിമ്പി പഠമയാമേ. മജ്ഝിമയാമന്തി രത്തിന്ദിവസ്സ ഛട്ഠകോട്ഠാസസങ്ഖാതേ മജ്ഝിമയാമേ.

സീഹസേയ്യന്തി ഏത്ഥ കാമഭോഗീസേയ്യാ, പേതസേയ്യാ, സീഹസേയ്യാ, തഥാഗതസേയ്യാതി ചതസ്സോ സേയ്യാ. തത്ഥ ‘‘യേഭുയ്യേന, ഭിക്ഖവേ, കാമഭോഗീ വാമേന പസ്സേന സേന്തീ’’തി അയം കാമഭോഗീസേയ്യാ. തേസു ഹി യേഭുയ്യേന ദക്ഖിണപസ്സേന സയാനോ നാമ നത്ഥി. ‘‘യേഭുയ്യേന, ഭിക്ഖവേ, പേതാ ഉത്താനാ സേന്തീ’’തി അയം പേതസേയ്യാ; അപ്പമംസലോഹിതത്താ ഹി അട്ഠിസങ്ഘാടജടിതാ ഏകേന പസ്സേന സയിതും ന സക്കോന്തി, ഉത്താനാവ സേന്തി. സീഹോ, ഭിക്ഖവേ, മിഗരാജാ ദക്ഖിണേന പസ്സേന സേയ്യം കപ്പേതി…പേ… അത്തമനോ ഹോതീ’’തി (അ. നി. ൪.൨൪൬) അയം സീഹസേയ്യാ; തേജുസ്സദത്താ ഹി സീഹോ മിഗരാജാ ദ്വേ പുരിമപാദേ ഏകസ്മിം ഠാനേ ദ്വേ പച്ഛിമപാദേ ഏകസ്മിം ഠാനേ ഠപേത്വാ നങ്ഗുട്ഠം അന്തരസത്ഥിമ്ഹി പക്ഖിപിത്വാ പുരിമപാദപച്ഛിമപാദനങ്ഗുട്ഠാനം ഠിതോകാസം സല്ലക്ഖേത്വാ ദ്വിന്നം പുരിമപാദാനം മത്ഥകേ സീസം ഠപേത്വാ സയതി; ദിവസമ്പി സയിത്വാ പബുജ്ഝമാനോ ന ഉത്തസന്തോ പബുജ്ഝതി, സീസം പന ഉക്ഖിപിത്വാ പുരിമപാദാദീനം ഠിതോകാസം സല്ലക്ഖേതി; സചേ കിഞ്ചി ഠാനം വിജഹിത്വാ ഠിതം ഹോതി ‘നയിദം തുയ്ഹം ജാതിയാ ന സൂരഭാവസ്സ അനുരൂപ’ന്തി അനത്തമനോ ഹുത്വാ തത്ഥേവ സയതി, ന ഗോചരായ പക്കമതി; അവിജഹിത്വാ ഠിതേ പന ‘തുയ്ഹം ജാതിയാ ച സൂരഭാവസ്സ ച അനുരൂപമിദ’ന്തി ഹട്ഠതുട്ഠോ ഉട്ഠായ സീഹവിജമ്ഭിതം വിജമ്ഭിത്വാ കേസരഭാരം വിധുനിത്വാ തിക്ഖത്തും സീഹനാദം നദിത്വാ ഗോചരായ പക്കമതി. ചതുത്ഥജ്ഝാനസേയ്യാ പന തഥാഗതസേയ്യാതി വുച്ചതി. താസു ഇധ സീഹസേയ്യാ ആഗതാ. അയഞ്ഹി തേജുസ്സദഇരിയാപഥത്താ ഉത്തമസേയ്യാ നാമ.

പാദേ പാദന്തി ദക്ഖിണപാദേ വാമപാദം. അച്ചാധായാതി അതിആധായ ഈസകം അതിക്കമ്മ ഠപേത്വാ ഗോപ്ഫകേന ഹി ഗോപ്ഫകേ ജാണുനാ വാ ജാണുമ്ഹി സങ്ഘട്ടിയമാനേ അഭിണ്ഹം വേദനാ ഉപ്പജ്ജതി, ചിത്തം ഏകഗ്ഗം ന ഹോതി, സേയ്യാ അഫാസുകാ ഹോതി; യഥാ പന ന സങ്ഘട്ടേതി, ഏവം അതിക്കമ്മ ഠപിതേ വേദനാ നുപ്പജ്ജതി, ചിത്തം ഏകഗ്ഗം ഹോതി, സേയ്യാ ഫാസുകാ ഹോതി. തേന വുത്തം ‘‘പാദേ പാദം അച്ചാധായാ’’തി. സതോ സമ്പജാനോതി സതിയാ ചേവ സമ്പജാനപഞ്ഞായ ച സമന്നാഗതോ ഹുത്വാ. ഇമിനാ സുപരിഗ്ഗാഹകം സതിസമ്പജഞ്ഞം കഥിതം. ഉട്ഠാനസഞ്ഞം മനസികരിത്വാതി അസുകവേലായ നാമ ഉട്ഠഹിസ്സാമീ’തി ഏവം ഉട്ഠാനവേലാപരിച്ഛേദകം ഉട്ഠാനസഞ്ഞം ചിത്തേ ഉപേത്വാ. ഏവം കത്വാ നിപന്നോ ഹി യഥാപരിച്ഛിന്നകാലേയേവ ഉട്ഠാതും യുത്തോ.

൫൨൦-൫൨൧. സാതച്ചം നേപക്കന്തി സതതം പവത്തയിതബ്ബതോ സാതച്ചസങ്ഖാതം വീരിയഞ്ചേവ പരിപാകഗതത്താ നേപക്കസങ്ഖാതം പഞ്ഞഞ്ച യുത്തോ അനുയുത്തോ പവത്തയമാനോയേവ ജാഗരിയാനുയോഗം അനുയുത്തോ വിഹരതീതി അത്ഥോ. ഏത്ഥ ച വീരിയം ലോകിയലോകുത്തരമിസ്സകം കഥിതം, പഞ്ഞാപി വീരിയഗതികാ ഏവ; വീരിയേ ലോകിയമ്ഹി ലോകിയാ, ലോകുത്തരേ ലോകുത്തരാതി അത്ഥോ.

൫൨൨. ബോധിപക്ഖിയാനം ധമ്മാനന്തി ചതുസച്ചബോധിസങ്ഖാതസ്സ മഗ്ഗഞാണസ്സ പക്ഖേ ഭവാനം ധമ്മാനം. ഏത്താവതാ സബ്ബേപി സത്തതിംസ ബോധിപക്ഖിയധമ്മേ സമൂഹതോ ഗഹേത്വാ ലോകിയായപി ഭാവനായ ഏകാരമ്മണേ ഏകതോ പവത്തനസമത്ഥേ ബോജ്ഝങ്ഗേയേവ ദസ്സേന്തോ സത്ത ബോജ്ഝങ്ഗാതിആദിമാഹ. തേ ലോകിയലോകുത്തരമിസ്സകാവ കഥിതാതി വേദിതബ്ബാ. സേസമേത്ഥ ഹേട്ഠാ വുത്തനയത്താ ഉത്താനത്ഥമേവ.

൫൨൩. അഭിക്കന്തേതിആദിനിദ്ദേസേ അഭിക്കന്തേ പടിക്കന്തേതി ഏത്ഥ താവ അഭിക്കന്തം വുച്ചതി പുരതോ ഗമനം. പടിക്കന്തന്തി നിവത്തനം. തദുഭയമ്പി ചതൂസു ഇരിയാപഥേസു ലബ്ഭതി. ഗമനേ താവ പുരതോ കായം അഭിഹരന്തോ അഭിക്കമതി നാമ, പടിനിവത്തന്തോ പടിക്കമതി നാമ. ഠാനേപി ഠിതകോവ കായം പുരതോ ഓനാമേന്തോ അഭിക്കമതി നാമ, പച്ഛതോ അപനാമേന്തോ പടിക്കമതി നാമ. നിസജ്ജായപി നിസിന്നകോവ ആസന്നസ്സ പുരിമഅങ്ഗാഭിമുഖോ സംസരന്തോ അഭിക്കമതി നാമ, പച്ഛിമഅങ്ഗപ്പദേസം പച്ചാസംസരന്തോ പടിക്കമതി നാമ. നിപജ്ജായപി ഏസേവ നയോ.

സമ്പജാനകാരീ ഹോതീതി സമ്പജഞ്ഞേന സബ്ബകിച്ചകാരീ, സമ്പജഞ്ഞസ്സേവ വാ കാരീ. സോ ഹി അഭിക്കന്താദീസു സമ്പജഞ്ഞം കരോതേവ, ന കത്ഥചി സമ്പജഞ്ഞവിരഹിതോ ഹോതി. തം പന സമ്പജഞ്ഞം യസ്മാ സതിസമ്പയുത്തമേവ ഹോതി, തേനസ്സ നിദ്ദേസേ ‘‘സതോ സമ്പജാനോ അഭിക്കമതി, സതോ സമ്പജാനോ പടിക്കമതീ’’തി വുത്തം.

അയഞ്ഹി അഭിക്കമന്തോ വാ പടിക്കമന്തോ വാ ന മുട്ഠസ്സതീ അസമ്പജാനോ ഹോതി; സതിയാ പന സമന്നാഗതോ പഞ്ഞായ ച സമ്പജാനോയേവ അഭിക്കമതി ചേവ പടിക്കമതി ച; സബ്ബേസു അഭിക്കമാദീസു ചതുബ്ബിധം സമ്പജഞ്ഞം ഓതാരേതി. ചതുബ്ബിധഞ്ഹി സമ്പജഞ്ഞം – സാത്ഥകസമ്പജഞ്ഞം, സപ്പായസമ്പജഞ്ഞം, ഗോചരസമ്പജഞ്ഞം, അസമ്മോഹസമ്പജഞ്ഞന്തി. തത്ഥ അഭിക്കമനചിത്തേ ഉപ്പന്നേ ചിത്തവസേനേവ അഗന്ത്വാ ‘കിന്നു മേ ഏത്ഥ ഗതേന അത്ഥോ അത്ഥി, നത്ഥീ’തി അത്ഥാനത്ഥം പരിഗ്ഗഹേത്വാ അത്ഥപരിഗ്ഗണ്ഹനം ‘സാത്ഥകസമ്പജഞ്ഞം’. തത്ഥ ച ‘അത്ഥോ’തി ചേതിയദസ്സനബോധിദസ്സനസങ്ഘദസ്സനഥേരദസ്സനഅസുഭദസ്സനാദിവസേന ധമ്മതോ വഡ്ഢി. ചേതിയം വാ ബോധിം വാ ദിസ്വാപി ഹി ബുദ്ധാരമ്മണം പീതിം, സങ്ഘദസ്സനേന സങ്ഘാരമ്മണം പീതിം ഉപ്പാദേത്വാ തദേവ ഖയവയതോ സമ്മസന്തോ അരഹത്തം പാപുണാതി. ഥേരേ ദിസ്വാ തേസം ഓവാദേ പതിട്ഠായ, അസുഭം ദിസ്വാ തത്ഥ പഠമജ്ഝാനം ഉപ്പാദേത്വാ തദേവ ഖയവയതോ സമ്മസന്തോ അരഹത്തം പാപുണാതി. തസ്മാ ഏതേസം ദസ്സനം സാത്ഥം. കേചി പന ‘‘ആമിസതോപി വഡ്ഢി അത്ഥോയേവ; തം നിസ്സായ ബ്രഹ്മചരിയാനുഗ്ഗഹായ പടിപന്നത്താ’’തി വദന്തി.

തസ്മിം പന ഗമനേ സപ്പായാസപ്പായം പരിഗ്ഗഹേത്വാ സപ്പായപരിഗ്ഗണ്ഹനം ‘സപ്പായസമ്പജഞ്ഞം’, സേയ്യഥിദം – ചേതിയദസ്സനം താവ സാത്ഥം. സചേ പന ചേതിയസ്സ മഹതിയാ പൂജായ ദസദ്വാദസയോജനന്തരേ പരിസാ സന്നിപതന്തി, അത്തനോ വിഭവാനുരൂപം ഇത്ഥിയോപി പുരിസാപി അലങ്കതപടിയത്താ ചിത്തകമ്മരൂപകാനി വിയ സഞ്ചരന്തി, തത്ര ചസ്സ ഇട്ഠേ ആരമ്മണേ ലോഭോ, അനിട്ഠേ പടിഘോ, അസമപേക്ഖനേ മോഹോ ഉപ്പജ്ജതി, കായസംസഗ്ഗാപത്തിം വാ ആപജ്ജതി, ജീവിതബ്രഹ്മചരിയാനം വാ അന്തരായോ ഹോതി. ഏവം തം ഠാനം അസപ്പായം ഹോതി. വുത്തപ്പകാരഅന്തരായാഭാവേ സപ്പായം. ബോധിദസ്സനേപി ഏസേവ നയോ. സങ്ഘദസ്സനമ്പി സാത്ഥം. സചേ പന അന്തോഗാമേ മഹാമണ്ഡപം കാരേത്വാ സബ്ബരത്തിം ധമ്മസ്സവനം കരോന്തേസു മനുസ്സേസു വുത്തപ്പകാരേനേവ ജനസന്നിപാതോ ചേവ അന്തരായോ ച ഹോതി. ഏവം തം ഠാനം അസപ്പായം ഹോതി; അന്തരായാഭാവേ സപ്പായം ഹോതി. മഹാപരിസപരിവാരാനം ഥേരാനം ദസ്സനേപി ഏസേവ നയോ.

അസുഭദസ്സനമ്പി സാത്ഥം. തദത്ഥദീപനത്ഥഞ്ച ഇദം വത്ഥു – ഏകോ കിര ദഹരഭിക്ഖു സാമണേരം ഗഹേത്വാ ദന്തകട്ഠത്ഥായ ഗതോ. സാമണേരോ മഗ്ഗാ ഓക്കമിത്വാ പുരതോ ഗച്ഛന്തോ അസുഭം ദിസ്വാ പഠമജ്ഝാനം നിബ്ബത്തേത്വാ തദേവ പാദകം കത്വാ സങ്ഖാരേ സമ്മസന്തോ തീണി ഫലാനി സച്ഛികത്വാ ഉപരിമഗ്ഗത്ഥായ കമ്മട്ഠാനം പരിഗ്ഗഹേത്വാ അട്ഠാസി. ദഹരോ തം അപസ്സന്തോ ‘‘സാമണേരാ’’തി പക്കോസി. സോ ‘മയാ പബ്ബജിതദിവസതോ പട്ഠായ ഭിക്ഖുനാ സദ്ധിം ദ്വേ കഥാ നാമ ന കഥിതപുബ്ബാ, അഞ്ഞസ്മിം ദിവസേ ഉപരിവിസേസം നിബ്ബത്തേസ്സാമീ’തി ചിന്തേത്വാ ‘‘കിം, ഭന്തേ’’തി പടിവചനം അദാസി. ‘‘ഏഹീ’’തി ച വുത്തോ ഏകവചനേനേവ ആഗന്ത്വാ ‘‘ഭന്തേ, ഇമിനാ താവ മഗ്ഗേന ഗന്ത്വാ മയാ ഠിതോകാസേ മുഹുത്തം പുരത്ഥാഭിമുഖോ ഠത്വാ ഓലോകേഥാ’’തി ആഹ. സോ തഥാ കത്വാ തേന പത്തവിസേസമേവ പാപുണി. ഏവം ഏകം അസുഭം ദ്വിന്നം ജനാനം അത്ഥായ ജാതം. ഏവം സാത്ഥമ്പി പനേതം പുരിസസ്സ മാതുഗാമാസുഭം അസപ്പായം, മാതുഗാമസ്സ ച പുരിസാസുഭം, സഭാഗമേവ സപ്പായന്തി. ഏവം സപ്പായപരിഗ്ഗണ്ഹനം സപ്പായസമ്പജഞ്ഞം നാമ.

ഏവം പരിഗ്ഗഹിതസാത്ഥസപ്പായസ്സ പന അട്ഠതിംസായ കമ്മട്ഠാനേസു അത്തനോ ചിത്തരുചിയം കമ്മട്ഠാനസങ്ഖാതം ഗോചരം ഉഗ്ഗഹേത്വാ ഭിക്ഖാചാരഗോചരേ തം ഗഹേത്വാവ ഗമനം ‘ഗോചരസമ്പജഞ്ഞം’ നാമ. തസ്സാവിഭാവനത്ഥം ഇദം ചതുക്കം വേദിതബ്ബം –

ഇധേകച്ചോ ഭിക്ഖു ഹരതി ന പച്ചാഹരതി, ഏകച്ചോ ന ഹരതി പച്ചാഹരതി, ഏകച്ചോ പന നേവ ഹരതി ന പച്ചാഹരതി, ഏകച്ചോ ഹരതി ച പച്ചാഹരതി ച. തത്ഥ യോ ഭിക്ഖു ദിവസം ചങ്കമേന നിസജ്ജായ ആവരണീയേഹി ധമ്മേഹി ചിത്തം പരിസോധേത്വാ, തഥാ രത്തിയാ പഠമയാമേ മജ്ഝിമയാമേ സേയ്യം കപ്പേത്വാ പച്ഛിമയാമേപി നിസജ്ജാചങ്കമേഹി വീതിനാമേത്വാ പഗേവ ചേതിയങ്ഗണബോധിയങ്ഗണവത്തം കത്വാ ബോധിരുക്ഖേ ഉദകം ആസിഞ്ചിത്വാ പാനീയം പരിഭോജനീയം പച്ചുപട്ഠാപേത്വാ ആചരിയുപജ്ഝായവത്താദീനി സബ്ബാനി ഖന്ധകവത്താനി സമാദായ വത്തതി, സോ സരീരപരികമ്മം കത്വാ സേനാസനം പവിസിത്വാ ദ്വേ തയോ പല്ലങ്കേ ഉസുമം ഗാഹാപേന്തോ കമ്മട്ഠാനം അനുയുഞ്ജിത്വാ, ഭിക്ഖാചാരവേലായ ഉട്ഠഹിത്വാ കമ്മട്ഠാനസീസേനേവ പത്തചീവരമാദായ സേനാസനതോ നിക്ഖമിത്വാ കമ്മട്ഠാനം മനസികരോന്തോവ ചേതിയങ്ഗണം ഗന്ത്വാ, സചേ ബുദ്ധാനുസ്സതികമ്മട്ഠാനം ഹോതി തം അവിസ്സജ്ജേത്വാവ ചേതിയങ്ഗണം പവിസതി, അഞ്ഞം ചേ കമ്മട്ഠാനം ഹോതി സോപാനമൂലേ ഠത്വാ ഹത്ഥേന ഗഹിതഭണ്ഡം വിയ തം ഠപേത്വാ ബുദ്ധാരമ്മണം പീതിം ഗഹേത്വാ ചേതിയങ്ഗണം ആരുയ്ഹ മഹന്തം ചേതിയം ചേ, തിക്ഖത്തും പദക്ഖിണം കത്വാ ചതൂസു ഠാനേസു വന്ദിതബ്ബം, ഖുദ്ദകം ചേ, തഥേവ പദക്ഖിണം കത്വാ അട്ഠസു ഠാനേസു വന്ദിതബ്ബം. ചേതിയം വന്ദിത്വാ ബോധിയങ്ഗണം പത്തേനാപി ബുദ്ധസ്സ ഭഗവതോ സമ്മുഖാ വിയ നിപച്ചാകാരം ദസ്സേത്വാ ബോധി വന്ദിതബ്ബാ.

സോ ഏവം ചേതിയഞ്ച ബോധിഞ്ച വന്ദിത്വാ പടിസാമിതട്ഠാനം ഗന്ത്വാ, പടിസാമിതം ഭണ്ഡകം ഹത്ഥേന ഗണ്ഹന്തോ വിയ, നിക്ഖിത്തകമ്മട്ഠാനം ഗഹേത്വാ ഗാമസമീപേ കമ്മട്ഠാനസീസേനേവ ചീവരം പാരുപിത്വാ ഗാമം പിണ്ഡായ പവിസതി. അഥ നം മനുസ്സാ ദിസ്വാ ‘അയ്യോ നോ ആഗതോ’തി പച്ചുഗ്ഗന്ത്വാ പത്തം ഗഹേത്വാ ആസനസാലായ വാ ഗേഹേ വാ നിസീദാപേത്വാ യാഗും ദത്വാ യാവ ഭത്തം ന നിട്ഠാതി താവ പാദേ ധോവിത്വാ തേലേന മക്ഖേത്വാ പുരതോ നിസീദിത്വാ പഞ്ഹം വാ പുച്ഛന്തി ധമ്മം വാ സോതുകാമാ ഹോന്തി. സചേപി ന കഥാപേന്തി ‘‘ജനസങ്ഗഹത്ഥം ധമ്മകഥാ നാമ കാതബ്ബായേവാ’’തി അട്ഠകഥാചരിയാ വദന്തി. ധമ്മകഥാ ഹി കമ്മട്ഠാനവിനിമുത്താ നാമ നത്ഥി. തസ്മാ കമ്മട്ഠാനസീസേനേവ ആഹാരം പരിഭുഞ്ജിത്വാ അനുമോദനം വത്വാ നിവത്തിയമാനേഹിപി മനുസ്സേഹി അനുഗതോവ ഗാമതോ നിക്ഖമിത്വാ തത്ഥ തേ നിവത്തേത്വാ മഗ്ഗം പടിപജ്ജതി.

അഥ നം പുരേതരം നിക്ഖമിത്വാ ബഹിഗാമേ കതഭത്തകിച്ചാ സാമണേരദഹരഭിക്ഖൂ ദിസ്വാ പച്ചുഗ്ഗന്ത്വാ പത്തചീവരമസ്സ ഗണ്ഹന്തി. പോരാണകഭിക്ഖൂ കിര ‘അമ്ഹാകം ഉപജ്ഝായോ, അമ്ഹാകം ആചരിയോ’തി ന മുഖം ഓലോകേത്വാ വത്തം കരോന്തി, സമ്പത്തപരിച്ഛേദേനേവ കരോന്തി. തേ തം പുച്ഛന്തി ‘‘ഭന്തേ, ഏതേ മനുസ്സാ തുമ്ഹാകം കിം ഹോന്തി? മാതിപക്ഖതോ സമ്ബന്ധാ പിതിപക്ഖതോ’’തി? ‘‘കിം ദിസ്വാ പുച്ഛഥാ’’തി? ‘‘തുമ്ഹേസു ഏതേസം പേമം ബഹുമാന’’ന്തി. ‘‘ആവുസോ, യം മാതാപിതൂഹിപി ദുക്കരം തം ഏതേ മനുസ്സാ അമ്ഹാകം കരോന്തി. പത്തചീവരമ്പി നോ ഏതേസം സന്തകമേവ, ഏതേസം ആനുഭാവേന നേവ ഭയേ ഭയം, ന ഛാതകേ ഛാതകം ജാനാമ. ഏദിസാ നാമ അമ്ഹാകം ഉപകാരിനോ നത്ഥീ’’തി തേസം ഗുണേ കഥേന്തോ ഗച്ഛതി. അയം വുച്ചതി ‘ഹരതി ന പച്ചാഹരതീ’തി.

യസ്സ പന പഗേവ വുത്തപ്പകാരം വത്തപടിപത്തിം കരോന്തസ്സ കമ്മജതേജോ പജ്ജലതി, അനുപാദിന്നകം മുഞ്ചിത്വാ ഉപാദിന്നകം ഗണ്ഹാതി, സരീരതോ സേദാ മുച്ചന്തി, കമ്മട്ഠാനം വീഥിം നാരോഹതി, സോ പഗേവ പത്തചീവരമാദായ വേഗസാവ ചേതിയം വന്ദിത്വാ ഗോരൂപാനം നിക്ഖമനവേലായമേവ ഗാമം യാഗുഭിക്ഖായ പവിസിത്വാ യാഗും ലഭിത്വാ ആസനസാലം ഗന്ത്വാ പിവതി. അഥസ്സ ദ്വത്തിക്ഖത്തും അജ്ഝോഹരണമത്തേനേവ കമ്മജതേജോധാതു ഉപാദിന്നകം മുഞ്ചിത്വാ അനുപാദിന്നകം ഗണ്ഹാതി, ഘടസതേന ന്ഹാതോ വിയ തേജോധാതുപരിളാഹനിബ്ബാനം പത്വാ കമ്മട്ഠാനസീസേന യാഗും പരിഭുഞ്ജിത്വാ പത്തഞ്ച മുഖഞ്ച ധോവിത്വാ അന്തരാഭത്തേ കമ്മട്ഠാനം മനസികത്വാ അവസേസട്ഠാനേ പിണ്ഡായ ചരിത്വാ കമ്മട്ഠാനസീസേന ആഹാരം പരിഭുഞ്ജിത്വാ തതോ പട്ഠായ പോങ്ഖാനുപോങ്ഖം ഉപട്ഠഹമാനം കമ്മട്ഠാനം ഗഹേത്വാവ ആഗച്ഛതി. അയം വുച്ചതി ‘ന ഹരതി പച്ചാഹരതീ’തി. ഏദിസാ ച ഭിക്ഖൂ യാഗും പിവിത്വാ വിപസ്സനം ആരഭിത്വാ ബുദ്ധസാസനേ അരഹത്തം പത്താ നാമ ഗണനപഥം വീതിവത്താ. സീഹളദീപേയേവ തേസു തേസു ഗാമേസു ആസനസാലായ ന തം ആസനം അത്ഥി, യത്ഥ യാഗും പിവിത്വാ അരഹത്തം പത്താ ഭിക്ഖൂ നത്ഥീതി.

യോ പമാദവിഹാരീ ഹോതി നിക്ഖിത്തധുരോ സബ്ബവത്താനി ഭിന്ദിത്വാ പഞ്ചവിധചേതോഖീലവിനിബന്ധബദ്ധചിത്തോ വിഹരന്തോ ‘കമ്മട്ഠാനം നാമ അത്ഥീ’തിപി സഞ്ഞം അകത്വാ ഗാമം പിണ്ഡായ പവിസിത്വാ അനനുലോമികേന ഗിഹീസംസഗ്ഗേന സംസട്ഠോ ചരിത്വാ ച ഭുഞ്ജിത്വാ ച തുച്ഛോ നിക്ഖമതി – അയം വുച്ചതി ‘നേവ ഹരതി ന പച്ചാഹരതീ’തി.

യോ പനായം ‘‘ഹരതി ച പച്ചാഹരതി ചാ’’തി വുത്തോ, സോ ഗതപച്ചാഗതികവത്തവസേന വേദിതബ്ബോ – അത്ഥകാമാ ഹി കുലപുത്താ സാസനേ പബ്ബജിത്വാ ദസമ്പി വീസമ്പി തിംസമ്പി ചത്താരീസമ്പി പഞ്ഞാസമ്പി സതമ്പി ഏകതോ വസന്താ കതികവത്തം കത്വാ വിഹരന്തി – ‘‘ആവുസോ, തുമ്ഹേ ന ഇണട്ടാ, ന ഭയട്ടാ, ന ആജീവികാപകതാ പബ്ബജിതാ; ദുക്ഖാ മുഞ്ചിതുകാമാ പനേത്ഥ പബ്ബജിതാ. തസ്മാ ഗമനേ ഉപ്പന്നകിലേസം ഗമനേയേവ നിഗ്ഗണ്ഹഥ. ഠാനേ, നിസജ്ജായ, സയനേ ഉപ്പന്നകിലേസം സയനേയേവ നിഗ്ഗണ്ഹഥാ’’തി.

തേ ഏവം കതികവത്തം കത്വാ ഭിക്ഖാചാരം ഗച്ഛന്താ, അഡ്ഢഉസഭഉസഭഅഡ്ഢഗാവുതഗാവുതന്തരേസു പാസാണാ ഹോന്തി, തായ സഞ്ഞായ കമ്മട്ഠാനം മനസികരോന്താവ ഗച്ഛന്തി. സചേ കസ്സചി ഗമനേ കിലേസോ ഉപ്പജ്ജതി, തത്ഥേവ നം നിഗ്ഗണ്ഹാതി. തഥാ അസക്കോന്തോ തിട്ഠതി. അഥസ്സ പച്ഛതോ ആഗച്ഛന്തോപി തിട്ഠതി. സോ ‘അയം ഭിക്ഖു തുയ്ഹം ഉപ്പന്നം വിതക്കം ജാനാതി, അനനുച്ഛവികം തേ ഏത’ന്തി അത്താനം പടിചോദേത്വാ വിപസ്സനം വഡ്ഢേത്വാ അരിയഭൂമിം ഓക്കമതി. തഥാ അസക്കോന്തോ നിസീദതി. അഥസ്സ പച്ഛതോ ആഗച്ഛന്തോപി നിസീദതീതി സോ ഏവ നയോ. അരിയഭൂമിം ഓക്കമിതും അസക്കോന്തോപി തം കിലേസം വിക്ഖമ്ഭേത്വാ കമ്മട്ഠാനം മനസികരോന്തോവ ഗച്ഛതി, ന കമ്മട്ഠാനവിപ്പയുത്തേന ചിത്തേന പാദം ഉദ്ധരതി, ഉദ്ധരതി ചേ പടിനിവത്തിത്വാ പുരിമപദേസഞ്ഞേവ ഏതി, ആലിന്ദകവാസീ മഹാഫുസ്സദേവത്ഥേരോ വിയ. സോ കിര ഏകൂനവീസതി വസ്സാനി ഗതപച്ചാഗതവത്തം പൂരേന്തോ ഏവ വിഹാസി. മനുസ്സാപി അന്തരാമഗ്ഗേ കസന്താ ച വപന്താ ച മദ്ദന്താ ച കമ്മാനി ച കരോന്താ ഥേരം തഥാഗച്ഛന്തം ദിസ്വാ ‘‘അയം ഥേരോ പുനപ്പുനം നിവത്തിത്വാ ഗച്ഛതി, കിം നു ഖോ മഗ്ഗമൂള്ഹോ ഉദാഹു കിഞ്ചി പമുട്ഠോ’’തി സമുല്ലപന്തി. സോ തം അനാദിയിത്വാ കമ്മട്ഠാനയുത്തചിത്തേനേവ സമണധമ്മം കരോന്തോ വീസതിവസ്സബ്ഭന്തരേ അരഹത്തം പാപുണി. അരഹത്തപത്തദിവസേ ചസ്സ ചങ്കമനകോടിയം അധിവത്ഥാ ദേവതാ അങ്ഗുലീഹി ദീപം ഉജ്ജാലേത്വാ അട്ഠാസി. ചത്താരോപി മഹാരാജാനോ സക്കോ ച ദേവാനമിന്ദോ ബ്രഹ്മാ ച സഹമ്പതി ഉപട്ഠാനം ആഗമിംസു. തഞ്ച ഓഭാസം ദിസ്വാ വനവാസീ മഹാതിസ്സത്ഥേരോ തം ദുതിയദിവസേ പുച്ഛി – ‘‘രത്തിഭാഗേ ആയസ്മതോ സന്തികേ ഓഭാസോ അഹോസി. കിം സോ ഓഭാസോ’’തി? ഥേരോ വിക്ഖേപം കരോന്തോ ‘‘ഓഭാസോ നാമ ദീപോഭാസോപി ഹോതി, മണിഓഭാസോപീ’’തി ഏവമാദിമാഹ. തതോ ‘‘പടിച്ഛാദേഥ തുമ്ഹേ’’തി നിബദ്ധോ ‘‘ആമാ’’തി പടിജാനിത്വാ ആരോചേസി.

കാളവല്ലിമണ്ഡപവാസീ മഹാനാഗത്ഥേരോ വിയ ച. സോപി കിര ഗതപച്ചാഗതവത്തം പൂരേന്തോ ‘പഠമം താവ ഭഗവതോ മഹാപധാനം പൂജേസ്സാമീ’തി സത്ത വസ്സാനി ഠാനചങ്കമമേവ അധിട്ഠാസി; പുന സോളസ വസ്സാനി ഗതപച്ചാഗതവത്തം പൂരേത്വാ അരഹത്തം പാപുണി. സോ കമ്മട്ഠാനയുത്തേനേവ ചിത്തേന പാദം ഉദ്ധരന്തോ വിപ്പയുത്തേന ചിത്തേന ഉദ്ധതേ പാദേ പടിനിവത്തേന്തോ ഗാമസീമം ഗന്ത്വാ ‘ഗാവീ നു ഖോ, പബ്ബജിതോ നു ഖോ’തി ആസങ്കനീയപ്പദേസേ ഠത്വാ ചീവരം പാരുപിത്വാ കച്ഛകന്തരതോ ഉദകേന പത്തം ധോവിത്വാ ഉദകഗണ്ഡൂസം കരോതി. കിം കാരണാ? ‘മാ മേ ഭിക്ഖം ദാതും വാ വന്ദിതും വാ ആഗതേ മനുസ്സേ ‘ദീഘായുകാ ഹോഥാ’തി വചനമത്തേനാപി കമ്മട്ഠാനവിക്ഖേപോ അഹോസീ’തി. ‘അജ്ജ, ഭന്തേ, കതിമീ’തി ദിവസം വാ ഭിക്ഖുഗണനം വാ പഞ്ഹം വാ പുച്ഛിതോ പന ഉദകം ഗിലിത്വാ ആരോചേതി; സചേ ദിവസാദിപുച്ഛകാ ന ഹോന്തി, നിക്ഖമനവേലായം ഗാമദ്വാരേ നിട്ഠുഭിത്വാവ യാതി.

കലമ്ബതിത്ഥവിഹാരേ വസ്സൂപഗതാ പഞ്ഞാസ ഭിക്ഖൂ വിയ ച. തേ കിര ആസാള്ഹിപുണ്ണിമായം കതികവത്തം അകംസു – ‘‘അരഹത്തം അപ്പത്വാ അഞ്ഞമഞ്ഞം നാലപിസ്സാമാ’’തി. ഗാമഞ്ച പിണ്ഡായ പവിസന്താ ഉദകഗണ്ഡൂസം കത്വാ പവിസിംസു, ദിവസാദീസു പുച്ഛിതേസു വുത്തനയേന പടിപജ്ജിംസു. തത്ഥ മനുസ്സാ നിട്ഠുഭനട്ഠാനം ദിസ്വാ ജാനിംസു – ‘അജ്ജ ഏകോ ആഗതോ, അജ്ജ ദ്വേ’തി; ഏവഞ്ച ചിന്തേസും – ‘കിന്നു ഖോ ഏതേ അമ്ഹേഹേവ സദ്ധിം ന സല്ലപന്തി ഉദാഹു അഞ്ഞമഞ്ഞമ്പി? യദി അഞ്ഞമഞ്ഞമ്പി ന സല്ലപന്തി, അദ്ധാ വിവാദജാതാ ഭവിസ്സന്തി; ഏഥ നേ അഞ്ഞമഞ്ഞം ഖമാപേസ്സാമാ’തി സബ്ബേ വിഹാരം ഗന്ത്വാ പഞ്ഞാസായ ഭിക്ഖൂസു ദ്വേപി ഭിക്ഖൂ ഏകോകാസേ നാദ്ദസംസു. തതോ യോ തേസു ചക്ഖുമാ പുരിസോ സോ ആഹ – ‘‘ന, ഭോ, കലഹകാരകാനം വസനോകാസോ ഈദിസോ ഹോതി. സുസമ്മട്ഠം ചേതിയങ്ഗണബോധിയങ്ഗണം, സുനിക്ഖിത്താ സമ്മജ്ജനിയോ, സൂപട്ഠിതം പാനീയപരിഭോജനീയ’’ന്തി. തേ തതോവ നിവത്താ. തേപി ഭിക്ഖൂ അന്തോതേമാസേയേവ അരഹത്തം പത്വാ മഹാപവാരണായ വിസുദ്ധിപവാരണം പവാരേസും.

ഏവം കാളവല്ലിമണ്ഡപവാസീ മഹാനാഗത്ഥേരോ വിയ, കലമ്ബുതിത്ഥവിഹാരേ വസ്സൂപഗതഭിക്ഖൂ വിയ ച കമ്മട്ഠാനയുത്തേനേവ ചിത്തേന പാദം ഉദ്ധരന്തോ ഗാമസമീപം ഗന്ത്വാ ഉദകഗണ്ഡൂസം കത്വാ വീഥിയോ സല്ലക്ഖേത്വാ യത്ഥ സുരാസോണ്ഡധുത്താദയോ കലഹകാരകാ ചണ്ഡഹത്ഥിഅസ്സാദയോ വാ നത്ഥി, തം വീഥിം പടിപജ്ജതി. തത്ഥ പിണ്ഡായ ചരമാനോ ന തുരിതതുരിതോ വിയ ജവേന ഗച്ഛതി, ന ഹി ജവനപിണ്ഡപാതികധുതങ്ഗം നാമ കിഞ്ചി അത്ഥി, വിസമഭൂമിഭാഗപ്പത്തം പന ഉദകസകടം വിയ നിച്ചലോ ഹുത്വാ ഗച്ഛതി, അനുഘരം പവിട്ഠോ ച ദാതുകാമം വാ അദാതുകാമം വാ സല്ലക്ഖേതും തദനുരൂപം കാലം ആഗമേന്തോ ഭിക്ഖം ഗഹേത്വാ അന്തോഗാമേ വാ ബഹിഗാമേ വാ വിഹാരമേവ വാ ആഗന്ത്വാ, യഥാഫാസുകേ പതിരൂപേ ഓകാസേ നിസീദിത്വാ, കമ്മട്ഠാനം മനസികരോന്തോ ആഹാരേ പടികൂലസഞ്ഞം ഉപട്ഠപേത്വാ, അക്ഖബ്ഭഞ്ജനവണാലേപനപുത്തമംസൂപമവസേന പച്ചവേക്ഖന്തോ അട്ഠങ്ഗസമന്നാഗതം ആഹാരം ആഹാരേതി നേവ ദവായ, ന മദായ, ന മണ്ഡനായ, ന വിഭൂസനായ…പേ… ഫാസുവിഹാരോ ചാതി. ഭുത്താവീ ച ഉദകകിച്ചം കത്വാ മുഹുത്തം ഭത്തകിലമഥം പടിപ്പസ്സമ്ഭേത്വാ യഥാ പുരേഭത്തം, ഏവം പച്ഛാഭത്തം പുരിമയാമം പച്ഛിമയാമഞ്ച കമ്മട്ഠാനമേവ മനസികരോതി. അയം വുച്ചതി ‘ഹരതി ച പച്ചാഹരതി ചാ’തി.

ഇമം പന ഹരണപച്ചാഹരണസങ്ഖാതം ഗതപച്ചാഗതവത്തം പൂരേന്തോ, യദി ഉപനിസ്സയസമ്പന്നോ ഹോതി, പഠമവയേ ഏവ അരഹത്തം പാപുണാതി, നോ ചേ പഠമവയേ പാപുണാതി അഥ മജ്ഝിമവയേ, നോ ചേ മജ്ഝിമവയേ പാപുണാതി അഥ പച്ഛിമവയേ, നോ ചേ പച്ഛിമവയേ പാപുണാതി അഥ മരണസമയേ, നോ ചേ മരണസമയേ പാപുണാതി അഥ ദേവപുത്തോ ഹുത്വാ, നോ ചേ ദേവപുത്തോ ഹുത്വാ പാപുണാതി അനുപ്പന്നേ ബുദ്ധേ നിബ്ബത്തോ പച്ചേകബോധിം സച്ഛികരോതി, നോ ചേ പച്ചേകബോധിം സച്ഛികരോതി അഥ ബുദ്ധാനം സമ്മുഖീഭാവേ ഖിപ്പാഭിഞ്ഞോ വാ ഹോതി – സേയ്യഥാപി ഥേരോ ബാഹിയോ ദാരുചീരിയോ, മഹാപഞ്ഞോ വാ – സേയ്യഥാപി ഥേരോ സാരിപുത്തോ, മഹിദ്ധികോ വാ – സേയ്യഥാപി ഥേരോ മഹാമോഗ്ഗല്ലാനോ, ധുതങ്ഗധരോ വാ – സേയ്യഥാപി ഥേരോ മഹാകസ്സപോ, ദിബ്ബചക്ഖുകോ വാ – സേയ്യഥാപി ഥേരോ അനുരുദ്ധോ, വിനയധരോ വാ – സേയ്യഥാപി ഥേരോ ഉപാലി, ധമ്മകഥികോ വാ – സേയ്യഥാപി ഥേരോ പുണ്ണോ മന്താണിപുത്തോ, ആരഞ്ഞികോ വാ – സേയ്യഥാപി ഥേരോ രേവതോ, ബഹുസ്സുതോ വാ – സേയ്യഥാപി ഥേരോ ആനന്ദോ, സിക്ഖാകാമോ വാ – സേയ്യഥാപി ഥേരോ രാഹുലോ ബുദ്ധപുത്തോതി. ഇതി ഇമസ്മിം ചതുക്കേ യ്വായം ഹരതി ച പച്ചാഹരതി ച, തസ്സ ഗോചരസമ്പജഞ്ഞം സിഖാപ്പത്തം ഹോതി.

അഭിക്കമാദീസു പന അസമ്മുയ്ഹനം അസമ്മോഹസമ്പജഞ്ഞം. തം ഏവം വേദിതബ്ബം – ഇധ ഭിക്ഖു അഭിക്കമന്തോ വാ പടിക്കമന്തോ വാ യഥാ അന്ധബാലപുഥുജ്ജനാ അഭിക്കമാദീസു ‘അത്താ അഭിക്കമതി, അത്തനാ അഭിക്കമോ നിബ്ബത്തിതോ’തി വാ ‘അഹം അഭിക്കമാമി, മയാ അഭിക്കമോ നിബ്ബത്തിതോ’തി വാ സമ്മുയ്ഹന്തി, തഥാ അസമ്മുയ്ഹന്തോ ‘അഭിക്കമാമീ’തി ചിത്തേ ഉപ്പജ്ജമാനേ തേനേവ ചിത്തേന സദ്ധിം ചിത്തസമുട്ഠാനവായോധാതു വിഞ്ഞത്തിം ജനയമാനാ ഉപ്പജ്ജതി. ഇതി ചിത്തകിരിയാവായോധാതുവിപ്ഫാരവസേന അയം കായസമ്മതോ അട്ഠിസങ്ഘാതോ അഭിക്കമതി. തസ്സേവം അഭിക്കമതോ ഏകേകപാദുദ്ധരണേ പഥവീധാതു ആപോധാതൂതി ദ്വേ ധാതുയോ ഓമത്താ ഹോന്തി മന്ദാ, ഇതരാ ദ്വേ അധിമത്താ ഹോന്തി ബലവതിയോ; തഥാ അതിഹരണവീതിഹരണേസു. വോസ്സജ്ജനേ തേജോധാതു വായോധാതൂതി ദ്വേ ധാതുയോ ഓമത്താ ഹോന്തി മന്ദാ, ഇതരാ ദ്വേ അധിമത്താ ഹോന്തി ബലവതിയോ; തഥാ സന്നിക്ഖേപനസന്നിരുജ്ഝനേസു തത്ഥ ഉദ്ധരണേ പവത്താ രൂപാരൂപധമ്മാ അതിഹരണം ന പാപുണന്തി; തഥാ അതിഹരണേ പവത്താ വീതിഹരണം, വീതിഹരണേ പവത്താ വോസ്സജ്ജനം, വോസ്സജ്ജനേ പവത്താ സന്നിക്ഖേപനം, സന്നിക്ഖേപനേ പവത്താ സന്നിരുജ്ഝനം ന പാപുണന്തി; തത്ഥ തത്ഥേവ പബ്ബം പബ്ബം സന്ധി സന്ധി ഓധി ഓധി ഹുത്വാ തത്തകപാലേ പക്ഖിത്തതിലം വിയ പടപടായന്താ ഭിജ്ജന്തി. തത്ഥ കോ ഏകോ അഭിക്കമതി? കസ്സ വാ ഏകസ്സ അഭിക്കമനം? പരമത്ഥതോ ഹി ധാതൂനംയേവ ഗമനം, ധാതൂനം ഠാനം, ധാതൂനം നിസജ്ജാ, ധാതൂനം സയനം, തസ്മിം തസ്മിഞ്ഹി കോട്ഠാസേ സദ്ധിം രൂപേഹി –

അഞ്ഞം ഉപ്പജ്ജതേ ചിത്തം, അഞ്ഞം ചിത്തം നിരുജ്ഝതി;

അവീചിമനുസമ്ബന്ധോ, നദീസോതോവ വത്തതീതി.

ഏവം അഭിക്കമാദീസു അസമ്മുയ്ഹനം അസമ്മോഹസമ്പജഞ്ഞം നാമാതി.

നിട്ഠിതോ അഭിക്കന്തേ പടിക്കന്തേ സമ്പജാനകാരീ ഹോതീതിപദസ്സ അത്ഥോ.

ആലോകിതേ വിലോകിതേതി ഏത്ഥ പന ആലോകിതം നാമ പുരതോ പേക്ഖനം, വിലോകിതം നാമ അനുദിസാപേക്ഖനം. അഞ്ഞാനിപി ഹേട്ഠാ ഉപരി പച്ഛതോ പേക്ഖനവസേന ഓലോകിതഉല്ലോകിതാപലോകിതാനി നാമ ഹോന്തി. താനി ഇധ ന ഗഹിതാനി. സാരുപ്പവസേന പന ഇമാനേവ ദ്വേ ഗഹിതാനി. ഇമിനാ വാ മുഖേന സബ്ബാനിപി താനി ഗഹിതാനേവാതി.

തത്ഥ ‘ആലോകേസ്സാമീ’തി ചിത്തേ ഉപ്പന്നേ ചിത്തവസേനേവ അനോലോകേത്വാ അത്ഥപരിഗ്ഗണ്ഹനം ‘സാത്ഥകസമ്പജഞ്ഞം’. തം ആയസ്മന്തം നന്ദം കായസക്ഖിം കത്വാ വേദിതബ്ബം. വുത്തഞ്ഹേതം ഭഗവതാ –

‘‘സചേ, ഭിക്ഖവേ, നന്ദസ്സ പുരത്ഥിമാ ദിസാ ആലോകേതബ്ബാ ഹോതി, സബ്ബം ചേതസാ സമന്നാഹരിത്വാ നന്ദോ പുരത്ഥിമം ദിസം ആലോകേതി – ‘ഏവം മേ പുരത്ഥിമം ദിസം ആലോകയതോ ന അഭിജ്ഝാദോമനസ്സാ പാപകാ അകുസലാ ധമ്മാ അന്വാസ്സവിസ്സന്തീ’തി. ഇതിഹ സാത്ഥകസമ്പജാനോ ഹോതി. ‘‘സചേ, ഭിക്ഖവേ, നന്ദസ്സ പച്ഛിമാ ദിസാ, ഉത്തരാ ദിസാ, ദക്ഖിണാ ദിസാ, ഉദ്ധം, അധോ, അനുദിസാ അനുവിലോകേതബ്ബാ ഹോതി, സബ്ബം ചേതസാ സമന്നാഹരിത്വാ നന്ദോ അനുദിസം അനുവിലോകേതി – ഏവം മേ അനുദിസം അനുവിലോകയതോ…പേ… സമ്പജാനോ ഹോതീ’’തി (അ. നി. ൮.൯).

അപിച ഇധാപി പുബ്ബേ വുത്തചേതിയദസ്സനാദിവസേനേവ സാത്ഥകതാ ച സപ്പായതാ ച വേദിതബ്ബാ.

കമ്മട്ഠാനസ്സ പന അവിജഹനമേവ ‘ഗോചരസമ്പജഞ്ഞം’. തസ്മാ ഖന്ധധാതുആയതനകമ്മട്ഠാനികേഹി അത്തനോ കമ്മട്ഠാനവസേനേവ, കസിണാദികമ്മട്ഠാനികേഹി വാ പന കമ്മട്ഠാനസീസേനേവ ആലോകനവിലോകനം കാതബ്ബം.

അബ്ഭന്തരേ അത്താ നാമ ആലോകേതാ വാ വിലോകേതാ വാ നത്ഥി. ‘ആലോകേസ്സാമീ’തി പന ചിത്തേ ഉപ്പജ്ജമാനേ തേനേവ ചിത്തേന സദ്ധിം ചിത്തസമുട്ഠാനാ വായോധാതു വിഞ്ഞത്തിം ജനയമാനാ ഉപ്പജ്ജതി. ഇതി ചിത്തകിരിയാവായോധാതുവിപ്ഫാരവസേന ഹേട്ഠിമം അക്ഖിദലം അധോ സീദതി, ഉപരിമം ഉദ്ധം ലങ്ഘേതി. കോചി യന്തകേന വിവരന്തോ നാമ നത്ഥി. തതോ ചക്ഖുവിഞ്ഞാണം ദസ്സനകിച്ചം സാധേന്തം ഉപ്പജ്ജതീ’തി ഏവം പജാനനം പനേത്ഥ ‘അസമ്മോഹസമ്പജഞ്ഞം’ നാമ.

അപിച മൂലപരിഞ്ഞാആഗന്തുകതാവകാലികഭാവവസേന പനേത്ഥ അസമ്മോഹസമ്പജഞ്ഞം വേദിതബ്ബം. മൂലപരിഞ്ഞാവസേന താവ –

ഭവങ്ഗാവജ്ജനഞ്ചേവ, ദസ്സനം സമ്പടിച്ഛനം;

സന്തീരണം വോട്ഠബ്ബനം, ജവനം ഭവതി സത്തമം.

തത്ഥ ഭവങ്ഗം ഉപപത്തിഭവസ്സ അങ്ഗകിച്ചം സാധയമാനം പവത്തതി; തം ആവത്തേത്വാ കിരിയമനോധാതു ആവജ്ജനകിച്ചം സാധയമാനാ; തന്നിരോധാ ചക്ഖുവിഞ്ഞാണം ദസ്സനകിച്ചം സാധയമാനം; തന്നിരോധാ വിപാകമനോധാതു സമ്പടിച്ഛനകിച്ചം സാധയമാനാ; തന്നിരോധാ വിപാകമനോവിഞ്ഞാണധാതു സന്തീരണകിച്ചം സാധയമാനാ; തന്നിരോധാ കിരിയമനോവിഞ്ഞാണധാതു വോട്ഠബ്ബനകിച്ചം സാധയമാനാ; തന്നിരോധാ സത്തക്ഖത്തും ജവനം ജവതി. തത്ഥ പഠമജവനേപി ‘അയം ഇത്ഥീ, അയം പുരിസോ’തി രജ്ജനദുസ്സനമുയ്ഹനവസേന ആലോകിതവിലോകിതം ന ഹോതി; ദുതിയജവനേപി…പേ… സത്തമജവനേപി. ഏതേസു പന, യുദ്ധമണ്ഡലേ യോധേസു വിയ, ഹേട്ഠുപരിയവസേന ഭിജ്ജിത്വാ പതിതേസു ‘അയം ഇത്ഥീ, അയം പുരിസോ’തി രജ്ജനാദിവസേന ആലോകിതവിലോകിതം ഹോതി. ഏവം താവേത്ഥ ‘മൂലപരിഞ്ഞാവസേന’ അസമ്മോഹസമ്പജഞ്ഞം വേദിതബ്ബം.

ചക്ഖുദ്വാരേ പന രൂപേ ആപാഥഗതേ ഭവങ്ഗചലനതോ ഉദ്ധം സകസകകിച്ചനിപ്ഫാദനവസേന ആവജ്ജനാദീസു ഉപ്പജ്ജിത്വാ നിരുദ്ധേസു അവസാനേ ജവനം ഉപ്പജ്ജതി. തം പുബ്ബേ ഉപ്പന്നാനം ആവജ്ജനാദീനം ഗേഹഭൂതേ ചക്ഖുദ്വാരേ ആഗന്തുകപുരിസോ വിയ ഹോതി. തസ്സ യഥാ പരഗേഹേ കിഞ്ചി യാചിതും പവിട്ഠസ്സ ആഗന്തുകപുരിസസ്സ ഗേഹസാമികേസുപി തുണ്ഹീമാസിനേസു ആണാകരണം ന യുത്തം, ഏവം ആവജ്ജനാദീനം ഗേഹഭൂതേ ചക്ഖുദ്വാരേ ആവജ്ജനാദീസുപി അരജ്ജന്തേസു അദുസ്സന്തേസു അമുയ്ഹന്തേസു ച രജ്ജനദുസ്സനമുയ്ഹനം അയുത്തന്തി. ഏവം ‘ആഗന്തുകഭാവവസേന’ അസമ്മോഹസമ്പജഞ്ഞം വേദിതബ്ബം.

യാനി പനേതാനി ചക്ഖുദ്വാരേ വോട്ഠബ്ബനപരിയോസാനാനി ചിത്താനി ഉപ്പജ്ജന്തി, താനി സദ്ധിം സമ്പയുത്തധമ്മേഹി തത്ഥ തത്ഥേവ ഭിജ്ജന്തി, അഞ്ഞമഞ്ഞം ന പസ്സന്തീതി ഇത്തരാനി താവകാലികാനി ഹോന്തി. തത്ഥ യഥാ ഏകസ്മിം ഘരേ സബ്ബേസു മാനുസകേസു മതേസു അവസേസസ്സ ഏകകസ്സ തങ്ഖണംയേവ മരണധമ്മസ്സ ന യുത്താ നച്ചഗീതാദീസു അഭിരതി നാമ, ഏവമേവ ഏകദ്വാരേ സസമ്പയുത്തേസു ആവജ്ജനാദീസു തത്ഥ തത്ഥേവ മതേസു അവസേസസ്സ തങ്ഖണംഞ്ഞേവ മരണധമ്മസ്സ ജവനസ്സാപി രജ്ജനദുസ്സനമുയ്ഹനവസേന അഭിരതി നാമ ന യുത്താതി. ഏവം ‘താവകാലികഭാവവസേന’ അസമ്മോഹസമ്പജഞ്ഞം വേദിതബ്ബം.

അപിച ഖന്ധായതനധാതുപച്ചയപച്ചവേക്ഖണവസേനപേതം വേദിതബ്ബം. ഏത്ഥ ഹി ചക്ഖു ചേവ രൂപാനി ച രൂപക്ഖന്ധോ, ദസ്സനം വിഞ്ഞാണക്ഖന്ധോ, തംസമ്പയുത്താ വേദനാ വേദനാക്ഖന്ധോ, സഞ്ഞാ സഞ്ഞാക്ഖന്ധോ, ഫസ്സാദികാ സങ്ഖാരക്ഖന്ധോ. ഏവമേതേസം പഞ്ചന്നം ഖന്ധാനം സമവായേ ആലോകനവിലോകനം പഞ്ഞായതി. തത്ഥ കോ ഏകോ ആലോകേതി? കോ വിലോകേതി?

തഥാ ചക്ഖു ചക്ഖായതനം, രൂപം രൂപായതനം, ദസ്സനം മനായതനം, വേദനാദയോ തംസമ്പയുത്താ ധമ്മാ ധമ്മായതനം. ഏവമേതേസം ചതുന്നം ആയതനാനം സമവായേ ആലോകനവിലോകനം പഞ്ഞായതി. തത്ഥ കോ ഏകോ ആലോകേതി? കോ വിലോകേതി?

തഥാ ചക്ഖു ചക്ഖുധാതു, രൂപം രൂപധാതു, ദസ്സനം ചക്ഖുവിഞ്ഞാണധാതു, തംസമ്പയുത്താ വേദനാദയോ ധമ്മാ ധമ്മധാതു. ഏവമേതാസം ചതുന്നം ധാതൂനം സമവായേ ആലോകനവിലോകനം പഞ്ഞായതി. തത്ഥ കോ ഏകോ ആലോകേതി? കോ വിലോകേതി?

തഥാ ചക്ഖു നിസ്സയപച്ചയോ, രൂപം ആരമ്മണപച്ചയോ, ആവജ്ജനം അനന്തരസമനന്തരഅനന്തരൂപനിസ്സയനത്ഥിവിഗതപച്ചയോ, ആലോകോ ഉപനിസ്സയപച്ചയോ, വേദനാദയോ സഹജാതാദിപച്ചയാ. ഏവമേതേസം പച്ചയാനം സമവായേ ആലോകനവിലോകനം പഞ്ഞായതി. തത്ഥ കോ ഏകോ ആലോകേതി? കോ വിലോകേതീതി? ഏവമേത്ഥ ഖന്ധായതനധാതുപച്ചയപച്ചവേക്ഖണവസേനാപി അസമ്മോഹസമ്പജഞ്ഞം വേദിതബ്ബം.

സമിഞ്ജിതേ പസാരിതേതി പബ്ബാനം സമിഞ്ജനപസാരണേ. തത്ഥ ചിത്തവസേനേവ സമിഞ്ജനപസാരണം അകത്വാ ഹത്ഥപാദാനം സമിഞ്ജനപസാരണപച്ചയാ അത്ഥാനത്ഥം പരിഗ്ഗഹേത്വാ തത്ഥ അത്ഥപരിഗ്ഗണ്ഹനം ‘സാത്ഥകസമ്പജഞ്ഞം’. തത്ഥ ഹത്ഥപാദേ അതിചിരം സമിഞ്ജിത്വാ വാ പസാരേത്വാ ഏവ വാ ഠിതസ്സ ഖണേ ഖണേ വേദനാ ഉപ്പജ്ജന്തി, ചിത്തം ഏകഗ്ഗതം ന ലഭതി, കമ്മട്ഠാനം പരിപതതി, വിസേസം നാധിഗച്ഛതി; കാലേ സമിഞ്ജന്തസ്സ കാലേ പസാരേന്തസ്സ പന താ വേദനാ നുപ്പജ്ജന്തി, ചിത്തം ഏകഗ്ഗം ഹോതി, കമ്മട്ഠാനം ഫാതിം ഗച്ഛതി, വിസേസമധിഗച്ഛതീതി. ഏവം ‘അത്ഥാനത്ഥപരിഗ്ഗണ്ഹനം’ വേദിതബ്ബം.

അത്ഥേ പന സതിപി സപ്പായാസപ്പായം പരിഗ്ഗഹേത്വാ സപ്പായപരിഗ്ഗണ്ഹനം ‘സപ്പായസമ്പജഞ്ഞം’.

തത്രായം നയോ – മഹാചേതിയങ്ഗണേ കിര ദഹരഭിക്ഖൂ സജ്ഝായം ഗണ്ഹന്തി. തേസം പിട്ഠിപസ്സേ ദഹരഭിക്ഖുനിയോ ധമ്മം സുണന്തി. തത്രേകോ ദഹരോ ഹത്ഥം പസാരേന്തോ കായസംസഗ്ഗം പത്വാ തേനേവ കാരണേന ഗിഹീ ജാതോ. അപരോ ഭിക്ഖു പാദം പസാരേന്തോ അഗ്ഗിമ്ഹി പസാരേസി. അട്ഠിം ആഹച്ച പാദോ ഝായി. അപരോ ഭിക്ഖു വമ്മികേ പസാരേസി. സോ ആസീവിസേന ദട്ഠോ. അപരോ ഭിക്ഖു ചീവരകുടിദണ്ഡകേ പസാരേസി. തം മണിസപ്പോ ഡംസി. തസ്മാ ഏവരൂപേ അസപ്പായേ അപസാരേത്വാ സപ്പായേ പസാരേതബ്ബം. ഇദമേത്ഥ സപ്പായസമ്പജഞ്ഞം.

‘ഗോചരസമ്പജഞ്ഞം’ പന മഹാഥേരവത്ഥുനാ ദീപേതബ്ബം – മഹാഥേരോ കിര ദിവാട്ഠാനേ നിസിന്നോ അന്തേവാസികേഹി സദ്ധിം കഥയമാനോ സഹസാ ഹത്ഥം സമിഞ്ജിത്വാ പുന യഥാഠാനേ ഠപേത്വാ സണികം സമിഞ്ജേസി. തം അന്തേവാസികാ പുച്ഛിംസു – ‘‘കസ്മാ, ഭന്തേ, സഹസാ ഹത്ഥം സമിഞ്ജിത്വാ പുന യഥാഠാനേ ഠപേത്വാ സണികം സമിഞ്ജിത്ഥാ’’തി? ‘‘യതോ പട്ഠായ മയാ, ആവുസോ, കമ്മട്ഠാനം മനസികാതും ആരദ്ധോ, ന മേ കമ്മട്ഠാനം മുഞ്ചിത്വാ ഹത്ഥോ സമിഞ്ജിതപുബ്ബോ. ഇദാനി പന മേ തുമ്ഹേഹി സദ്ധിം കഥയമാനേന കമ്മട്ഠാനം മുഞ്ചിത്വാ സമിഞ്ജിതോ. തസ്മാ പുന യഥാഠാനേ ഠപേത്വാ സമിഞ്ജേസി’’ന്തി. ‘‘സാധു, ഭന്തേ, ഭിക്ഖുനാ നാമ ഏവരൂപേന ഭവിതബ്ബ’’ന്തി. ഏവമേത്ഥാപി കമ്മട്ഠാനാവിജഹനമേവ ‘ഗോചരസമ്പജഞ്ഞ’ന്തി വേദിതബ്ബം.

‘അബ്ഭന്തരേ അത്താ നാമ കോചി സമിഞ്ജേന്തോ വാ പസാരേന്തോ വാ നത്ഥി. വുത്തപ്പകാരചിത്തകിരിയാവായോധാതുവിപ്ഫാരേന പന, സുത്താകഡ്ഢനവസേന ദാരുയന്തസ്സ ഹത്ഥപാദചലനം വിയ, സമിഞ്ജനപസാരണം ഹോതീ’തി പരിജാനനം പനേത്ഥ ‘അസമ്മോഹസമ്പജഞ്ഞ’ന്തി വേദിതബ്ബം.

സങ്ഘാടിപത്തചീവരധാരണേതി ഏത്ഥ സങ്ഘാടിചീവരാനം നിവാസനപാരുപനവസേന പത്തസ്സ ഭിക്ഖാപടിഗ്ഗഹണാദിവസേന പരിഭോഗോ ‘ധാരണം’ നാമ. തത്ഥ സങ്ഘാടിചീവരധാരണേ താവ നിവാസേത്വാ പാരുപിത്വാ ച പിണ്ഡായ ചരതോ ‘‘ആമിസലാഭോ സീതസ്സ പടിഘാതായാ’’തിആദിനാ നയേന ഭഗവതാ വുത്തപ്പകാരോയേവ ച അത്ഥോ ‘അത്ഥോ’ നാമ. തസ്സ വസേന ‘സാത്ഥകസമ്പജഞ്ഞം’ വേദിതബ്ബം.

ഉണ്ഹപകതികസ്സ പന ദുബ്ബലസ്സ ച ചീവരം സുഖുമം സപ്പായം, സീതാലുകസ്സ ഘനം ദുപട്ടം; വിപരീതം അസപ്പായം. യസ്സ കസ്സചി ജിണ്ണം അസപ്പായമേവ. അഗ്ഗളാദിദാനേന ഹിസ്സ തം പലിബോധകരം ഹോതി. തഥാ പട്ടുണ്ണദുകൂലാദിഭേദം ചോരാനം ലോഭനീയചീവരം. താദിസഞ്ഹി അരഞ്ഞേ ഏകകസ്സ നിവാസന്തരായകരം ജീവിതന്തരായകരഞ്ചാപി ഹോതി. നിപ്പരിയായേന പന യം നിമിത്തകമ്മാദിമിച്ഛാജീവവസേന ഉപ്പന്നം, യഞ്ചസ്സ സേവമാനസ്സ അകുസലാ ധമ്മാ അഭിവഡ്ഢന്തി, കുസലാ ധമ്മാ പരിഹായന്തി, തം അസപ്പായം; വിപരീതം സപ്പായം. തസ്സ വസേനേത്ഥ ‘സപ്പായസമ്പജഞ്ഞം’ കമ്മട്ഠാനാവിജഹനവസേനേവ ച ‘ഗോചരസമ്പജഞ്ഞം’ വേദിതബ്ബം.

അബ്ഭന്തരേ അത്താ നാമ കോചി ചീവരം പാരുപന്തോ നത്ഥി. വുത്തപ്പകാരചിത്തകിരിയാവായോധാതുവിപ്ഫാരേനേവ പന ചീവരപാരുപനം ഹോതി. തത്ഥ ചീവരമ്പി അചേതനം, കായോപി അചേതനോ. ചീവരം ന ജാനാതി – ‘മയാ കായോ പാരുപിതോ’തി, കായോപി ന ജാനാതി – ‘അഹം ചീവരേന പാരുപിതോ’തി. ധാതുയോവ ധാതുസമൂഹം പടിച്ഛാദേന്തി, പടപിലോതികായ പോത്ഥകരൂപപടിച്ഛാദനേ വിയ. തസ്മാ നേവ സുന്ദരം ചീവരം ലഭിത്വാ സോമനസ്സം കാതബ്ബം, ന അസുന്ദരം ലഭിത്വാ ദോമനസ്സം. നാഗവമ്മികചേതിയരുക്ഖാദീസു ഹി കേചി മാലാഗന്ധധൂപവത്ഥാദീഹി സക്കാരം കരോന്തി, കേചി ഗൂഥമുത്തകദ്ദമദണ്ഡസത്ഥപ്പഹാരാദീഹി അസക്കാരം. ന തേഹി നാഗവമ്മികരുക്ഖാദയോ സോമനസ്സം വാ ദോമനസ്സം വാ കരോന്തി. ഏവമേവ നേവ സുന്ദരം ചീവരം ലഭിത്വാ സോമനസ്സം കാതബ്ബം, ന അസുന്ദരം ലഭിത്വാ ദോമനസ്സന്തി. ഏവം പവത്തപടിസങ്ഖാനവസേനേത്ഥ ‘അസമ്മോഹസമ്പജഞ്ഞം’ വേദിതബ്ബം.

പത്തധാരണേപി പത്തം സഹസാവ അഗ്ഗഹേത്വാ ‘ഇമം ഗഹേത്വാ പിണ്ഡായ ചരമാനോ ഭിക്ഖം ലഭിസ്സാമീ’തി ഏവം പത്തഗ്ഗഹണപച്ചയാ പടിലഭിതബ്ബഅത്ഥവസേന ‘സാത്ഥകസമ്പജഞ്ഞം’ വേദിതബ്ബം. കിസദുബ്ബലസരീരസ്സ പന ഗരുപത്തോ അസപ്പായോ; യസ്സ കസ്സചി ചതുപഞ്ചഗണ്ഠികാഹതോ ദുബ്ബിസോധനീയോ അസപ്പായോവ. ദുദ്ധോതപത്തോ ഹി ന വട്ടതി; തം ധോവന്തസ്സേവ ചസ്സ പലിബോധോ ഹോതി. മണിവണ്ണപത്തോ പന ലോഭനീയോവ ചീവരേ വുത്തനയേനേവ അസപ്പായോ. നിമിത്തകമ്മാദിവസേന പന ലദ്ധോ, യഞ്ചസ്സ സേവമാനസ്സ അകുസലാ ധമ്മാ അഭിവഡ്ഢന്തി, കുസലാ ധമ്മാ പരിഹായന്തി, അയം ഏകന്താസപ്പായോവ വിപരീതോ സപ്പായോ. തസ്സ വസേനേത്ഥ ‘സപ്പായസമ്പജഞ്ഞം’ കമ്മട്ഠാനാവിജഹനവസേനേവ ‘ഗോചരസമ്പജഞ്ഞം’ വേദിതബ്ബം.

അബ്ഭന്തരേ അത്താ നാമ കോചി പത്തം ഗണ്ഹന്തോ നത്ഥി. വുത്തപ്പകാരചിത്തകിരിയാവായോധാതുവിപ്ഫാരവസേനേവ പന പത്തഗ്ഗഹണം നാമ ഹോതി. തത്ഥ പത്തോപി അചേതനോ, ഹത്ഥാപി അചേതനാ. പത്തോ ന ജാനാതി – ‘അഹം ഹത്ഥേഹി ഗഹിതോ’തി. ഹത്ഥാപി ന ജാനന്തി – ‘പത്തോ അമ്ഹേഹി ഗഹിതോ’തി. ധാതുയോവ ധാതുസമൂഹം ഗണ്ഹന്തി, സണ്ഡാസേന അഗ്ഗിവണ്ണപത്തഗഹണേ വിയാതി. ഏവം പവത്തപടിസങ്ഖാനവസേനേത്ഥ ‘അസമ്മോഹസമ്പജഞ്ഞം’ വേദിതബ്ബം.

അപിച യഥാ ഛിന്നഹത്ഥപാദേ വണമുഖേഹി പഗ്ഘരിതപുബ്ബലോഹിതകിമികുലേ നീലമക്ഖികസമ്പരികിണ്ണേ അനാഥസാലായം അനാഥമനുസ്സേ ദിസ്വാ ദയാലുകാ പുരിസാ തേസം വണബന്ധപട്ടചോളകാനി ചേവ കപാലാദീഹി ച ഭേസജ്ജാനി ഉപനാമേന്തി. തത്ഥ ചോളകാനിപി കേസഞ്ചി സണ്ഹാനി കേസഞ്ചി ഥൂലാനി പാപുണന്തി. ഭേസജ്ജകപാലകാനിപി കേസഞ്ചി സുസണ്ഠാനാനി കേസഞ്ചി ദുസ്സണ്ഠാനാനി പാപുണന്തി. ന തേ തത്ഥ സുമനാ വാ ഹോന്തി ദുമ്മനാ വാ. വണപടിച്ഛാദനമത്തേനേവ ഹി ചോളകേന, ഭേസജ്ജപരിഗ്ഗഹണമത്തേനേവ ച കപാലകേന തേസം അത്ഥോ. ഏവമേവ യോ ഭിക്ഖു വണചോളകം വിയ ചീവരം, ഭേസജ്ജകപാലകം വിയ ച പത്തം, കപാലേ ഭേസജ്ജമിവ ച പത്തേ ലദ്ധഭിക്ഖം സല്ലക്ഖേതി – അയം സങ്ഘാടിപത്തചീവരധാരണേ അസമ്മോഹസമ്പജഞ്ഞേന ഉത്തമസമ്പജാനകാരീതി വേദിതബ്ബോ.

അസിതാദീസു അസിതേതി പിണ്ഡപാതാദിഭോജനേ. പീതേതി യാഗുആദിപാനേ. ഖായിതേതി പിട്ഠഖജ്ജകാദിഖാദനേ. സായിതേതി മധുഫാണിതാദിസായനേ. തത്ഥ ‘‘നേവ ദവായാ’’തിആദിനാ നയേന വുത്തോ അട്ഠവിധോപി അത്ഥോ ‘അത്ഥോ’ നാമ. തസ്സ വസേന ‘സാത്ഥകസമ്പജഞ്ഞം’ വേദിതബ്ബം.

ലൂഖപണീതതിത്തമധുരാദീസു പന യേന ഭോജനേന യസ്സ അഫാസു ഹോതി, തം തസ്സ അസപ്പായം. യം പന നിമിത്തകമ്മാദിവസേന പടിലദ്ധം, യഞ്ചസ്സ ഭുഞ്ജതോ അകുസലാ ധമ്മാ അഭിവഡ്ഢന്തി, കുസലാ ധമ്മാ പരിഹായന്തി, തം ഏകന്തം അസപ്പായമേവ; വിപരീതം സപ്പായം. തസ്സ വസേനേത്ഥ ‘സപ്പായസമ്പജഞ്ഞം’ കമ്മട്ഠാനാവിജഹനവസേനേവ ച ‘ഗോചരസമ്പജഞ്ഞം’ വേദിതബ്ബം.

അബ്ഭന്തരേ അത്താ നാമ കോചി ഭുഞ്ജകോ നത്ഥി. വുത്തപ്പകാരചിത്തകിരിയാവായോധാതുവിപ്ഫാരേനേവ പന പത്തപടിഗ്ഗഹണം നാമ ഹോതി. ചിത്തകിരിയാവായോധാതുവിപ്ഫാരേനേവ ഹത്ഥസ്സ പത്തേ ഓതാരണം നാമ ഹോതി. ചിത്തകിരിയാവായോധാതുവിപ്ഫാരേനേവ ആലോപകരണം, ആലോപഉദ്ധരണം, മുഖവിവരണഞ്ച ഹോതി. ന കോചി കുഞ്ചികായ, ന യന്തകേന ഹനുകട്ഠിം വിവരതി. ചിത്തകിരിയാവായോധാതുവിപ്ഫാരേനേവ ആലോപസ്സ മുഖേ ഠപനം, ഉപരിദന്താനം മുസലകിച്ചസാധനം, ഹേട്ഠാദന്താനം ഉദുക്ഖലകിച്ചസാധനം, ജിവ്ഹായ ഹത്ഥകിച്ചസാധനഞ്ച ഹോതി. ഇതി നം തത്ഥ അഗ്ഗജിവ്ഹായ തനുകഖേളോ മൂലജിവ്ഹായ ബഹലഖേളോ മക്ഖേതി. തം ഹേട്ഠാദന്തഉദുക്ഖലേ ജിവ്ഹാഹത്ഥപരിവത്തിതം ഖേളഉദകതേമിതം ഉപരിദന്തമുസലസഞ്ചുണ്ണിതം കോചി കടച്ഛുനാ വാ ദബ്ബിയാ വാ അന്തോ പവേസേന്തോ നാമ നത്ഥി; വായോധാതുയാവ പവിസതി. പവിട്ഠം പവിട്ഠം കോചി പലാലസന്ഥാരം കത്വാ ധാരേന്തോ നാമ നത്ഥി; വായോധാതുവസേനേവ തിട്ഠതി. ഠിതം ഠിതം കോചി ഉദ്ധനം കത്വാ അഗ്ഗിം ജാലേത്വാ പചന്തോ നാമ നത്ഥി; തേജോധാതുയാവ പച്ചതി. പക്കം പക്കം കോചി ദണ്ഡകേന വാ യട്ഠിയാ വാ ബഹി നീഹാരകോ നാമ നത്ഥി; വായോധാതുയേവ നീഹരതി. ഇതി വായോധാതു അതിഹരതി ച വീതിഹരതി ച ധാരേതി ച പരിവത്തേതി ച സഞ്ചുണ്ണേതി ച വിസോസേതി ച നീഹരതി ച. പഥവീധാതു ധാരേതി ച പരിവത്തേതി ച സഞ്ചുണ്ണേതി ച വിസോസേതി ച നീഹരതി ച. ആപോധാതു സിനേഹേതി ച അല്ലത്തഞ്ച അനുപാലേതി. തേജോധാതു അന്തോപവിട്ഠം പരിപാചേതി. ആകാസധാതു അഞ്ജസോ ഹോതി. വിഞ്ഞാണധാതു തത്ഥ തത്ഥ സമ്മാപയോഗമന്വായ ആഭുജതീതി. ഏവം പവത്തപടിസങ്ഖാനവസേനേത്ഥ ‘അസമ്മോഹസമ്പജഞ്ഞം’ വേദിതബ്ബം.

അപിച ഗമനതോ, പരിയേസനതോ, പരിഭോഗതോ, ആസയതോ, നിധാനതോ, അപരിപക്കതോ, പരിപക്കതോ, ഫലതോ, നിസ്സന്ദനതോ, സമ്മക്ഖനതോതി ഏവം ദസവിധപടികൂലഭാവപച്ചവേക്ഖണതോപേത്ഥ ‘അസമ്മോഹസമ്പജഞ്ഞം’ വേദിതബ്ബം. വിത്ഥാരകഥാ പനേത്ഥ വിസുദ്ധിമഗ്ഗേ ആഹാരപടികൂലസഞ്ഞാനിദ്ദേസതോ ഗഹേതബ്ബാ.

ഉച്ചാരപസ്സാവകമ്മേതി ഉച്ചാരസ്സ ച പസ്സാവസ്സ ച കരണേ. തത്ഥ പക്കകാലേ ഉച്ചാരപസ്സാവം അകരോന്തസ്സ സകലസരീരതോ സേദാ മുച്ചന്തി, അക്ഖീനി ഭമന്തി, ചിത്തം ന ഏകഗ്ഗം ഹോതി, അഞ്ഞേ ച രോഗാ ഉപ്പജ്ജന്തി; കരോന്തസ്സ പന സബ്ബം തം ന ഹോതീതി അയമേത്ഥ അത്ഥോ. തസ്സ വസേന ‘സാത്ഥകസമ്പജഞ്ഞം’ വേദിതബ്ബം.

അട്ഠാനേ ഉച്ചാരപസ്സാവം കരോന്തസ്സ പന ആപത്തി ഹോതി, അയസോ വഡ്ഢതി, ജീവിതന്തരായോ ഹോതി; പതിരൂപേ ഠാനേ കരോന്തസ്സ സബ്ബം തം ന ഹോതീതി ഇദമേത്ഥ സപ്പായം. തസ്സ വസേന ‘സപ്പായസമ്പജഞ്ഞം’ കമ്മട്ഠാനാവിജഹനവസേനേവ ച ‘ഗോചരസമ്പജഞ്ഞം’ വേദിതബ്ബം.

അബ്ഭന്തരേ അത്താ നാമ കോചി ഉച്ചാരപസ്സാവകമ്മം കരോന്തോ നത്ഥി. ചിത്തകിരിയാവായോധാതുവിപ്ഫാരേനേവ പന ഉച്ചാരപസ്സാവകമ്മം ഹോതി. യഥാ പന പക്കേ ഗണ്ഡേ ഗണ്ഡഭേദേന പുബ്ബലോഹിതം അകാമതായ നിക്ഖമതി, യഥാ ച അതിഭരിതാ ഉദകഭാജനാ ഉദകം അകാമതായ നിക്ഖമതി, ഏവം പക്കാസയമുത്തവത്ഥീസു സന്നിചിതാ ഉച്ചാരപസ്സാവാ വായുവേഗസമുപ്പീളിതാ അകാമതായപി നിക്ഖമന്തി. സോ പനായം ഏവം നിക്ഖമന്തോ ഉച്ചാരപസ്സാവോ നേവ തസ്സ ഭിക്ഖുനോ അത്തനോ ഹോതി ന പരസ്സ; കേവലം പന സരീരനിസ്സന്ദോവ ഹോതി. യഥാ കിം? യഥാ ഉദകതുമ്ഭതോ പുരാണഉദകം ഛഡ്ഡേന്തസ്സ നേവ തം അത്തനോ ഹോതി ന പരേസം, കേവലം പടിജഗ്ഗനമത്തമേവ ഹോതി, ഏവന്തി. ഏവം പവത്തപടിസങ്ഖാനവസേനേത്ഥ ‘അസമ്മോഹസമ്പജഞ്ഞം’ വേദിതബ്ബം.

ഗതാദീസു ഗതേതി ഗമനേ. ഠിതേതി ഠാനേ. നിസിന്നേതി നിസജ്ജായ. സുത്തേതി സയനേ. തത്ഥ അഭിക്കന്താദീസു വുത്തനയേനേവ സമ്പജാനകാരിതാ വേദിതബ്ബാ.

അയം പനേത്ഥ അപരോപി നയോ – ഏകോ ഹി ഭിക്ഖു ഗച്ഛന്തോ അഞ്ഞം ചിന്തേന്തോ അഞ്ഞം വിതക്കേന്തോ ഗച്ഛതി. ഏകോ കമ്മട്ഠാനം അവിസ്സജ്ജേത്വാവ ഗച്ഛതി. തഥാ ഏകോ ഭിക്ഖു തിട്ഠന്തോ, നിസീദന്തോ, സയന്തോ അഞ്ഞം ചിന്തേന്തോ അഞ്ഞം വിതക്കേന്തോ സയതി. ഏകോ കമ്മട്ഠാനം അവിസ്സജ്ജേത്വാവ സയതി.

ഏത്തകേന പന ന പാകടം ഹോതീതി ചങ്കമേന ദീപയിംസു. യോ ഹി ഭിക്ഖു ചങ്കമനം ഓതരിത്വാ ചങ്കമനകോടിയം ഠിതോ പരിഗ്ഗണ്ഹാതി; ‘പാചീനചങ്കമനകോടിയം പവത്താ രൂപാരൂപധമ്മാ പച്ഛിമചങ്കമനകോടിം അപ്പത്വാ ഏത്ഥേവ നിരുദ്ധാ, പച്ഛിമചങ്കമനകോടിയം പവത്താപി പാചീനചങ്കമനകോടിം അപ്പത്വാ ഏത്ഥേവ നിരുദ്ധാ, ചങ്കമനവേമജ്ഝേ പവത്താ ഉഭോ കോടിയോ അപ്പത്വാ ഏത്ഥേവ നിരുദ്ധാ, ചങ്കമനേ പവത്താ രൂപാരൂപധമ്മാ ഠാനം അപ്പത്വാ ഏത്ഥേവ നിരുദ്ധാ, ഠാനേ പവത്താ നിസജ്ജം, നിസജ്ജായ പവത്താ സയനം അപ്പത്വാ ഏത്ഥേവ നിരുദ്ധാ’തി ഏവം പരിഗ്ഗണ്ഹന്തോ പരിഗ്ഗണ്ഹന്തോയേവ ഭവങ്ഗം ഓതാരേതി; ഉട്ഠഹന്തോ കമ്മട്ഠാനം ഗഹേത്വാവ ഉട്ഠാതി – അയം ഭിക്ഖു ഗതാദീസു സമ്പജാനകാരീ നാമ ഹോതീതി.

ഏവം പന സുത്തേ കമ്മട്ഠാനം അവിഭൂതം ഹോതി. കമ്മട്ഠാനം അവിഭൂതം ന കാതബ്ബം. തസ്മാ യോ ഭിക്ഖു യാവ സക്കോതി താവ ചങ്കമിത്വാ ഠത്വാ നിസീദിത്വാ സയമാനോ ഏവം പരിഗ്ഗഹേത്വാ സയതി – ‘കായോ അചേതനോ, മഞ്ചോ അചേതനോ. കായോ ന ജാനാതി – അഹം മഞ്ചേ സയിതോതി. മഞ്ചോപി ന ജാനാതി – മയി കായോ സയിതോതി. അചേതനോ കായോ അചേതനേ മഞ്ചേ സയിതോ’തി. ഏവം പരിഗ്ഗണ്ഹന്തോ പരിഗ്ഗണ്ഹന്തോയേവ ചിത്തം ഭവങ്ഗം ഓതാരേതി, പബുജ്ഝമാനോ കമ്മട്ഠാനം ഗഹേത്വാവ പബുജ്ഝതി. അയം സുത്തേ സമ്പജാനകാരീ നാമ ഹോതീതി.

ജാഗരിതേതി ജാഗരണേ. തത്ഥ ‘കിരിയാമയപവത്തസ്സ അപ്പവത്തിയാ സതി ജാഗരിതം നാമ ന ഹോതി; കിരിയാമയപവത്തവളഞ്ജേ പവത്തന്തേ ജാഗരിതം നാമ ഹോതീ’തി പരിഗ്ഗണ്ഹന്തോ ഭിക്ഖു ജാഗരിതേ സമ്പജാനകാരീ നാമ ഹോതി. അപിച രത്തിന്ദിവം ഛ കോട്ഠാസേ കത്വാ പഞ്ച കോട്ഠാസേ ജഗ്ഗന്തോപി ജാഗരിതേ സമ്പജാനകാരീ നാമ ഹോതി.

ഭാസിതേതി കഥനേ. തത്ഥ ‘ഉപാദാരൂപസ്സ സദ്ദായതനസ്സ അപ്പവത്തേ സതി ഭാസിതം നാമ ന ഹോതി; തസ്മിം പവത്തന്തേ ഹോതീ’തി പരിഗ്ഗാഹകോ ഭിക്ഖു ഭാസിതേ സമ്പജാനകാരീ നാമ ഹോതി. വിമുത്തായതനസീസേന ധമ്മം ദേസേന്തോപി ബാത്തിംസ തിരച്ഛാനകഥാ പഹായ ദസകഥാവത്ഥുനിസ്സിതം കഥം കഥേന്തോപി ഭാസിതേ സമ്പജാനകാരീ നാമ ഹോതി.

തുണ്ഹീഭാവേതി അകഥനേ. തത്ഥ ‘ഉപാദാരൂപസ്സ സദ്ദായതനസ്സ പവത്തിയം സതി തുണ്ഹീഭാവോ നാമ നത്ഥി; അപ്പവത്തിയം ഹോതീ’തി പരിഗ്ഗാഹകോ ഭിക്ഖു തുണ്ഹീഭാവേ സമ്പജാനകാരീ നാമ ഹോതി. അട്ഠതിംസായ ആരമ്മണേസു ചിത്തരുചിയം കമ്മട്ഠാനം ഗഹേത്വാ നിസിന്നോപി ദുതിയജ്ഝാനം സമാപന്നോപി തുണ്ഹീഭാവേ സമ്പജാനകാരീയേവ നാമ ഹോതി.

ഏത്ഥ ച ഏകോ ഇരിയാപഥോ ദ്വീസു ഠാനേസു ആഗതോ. സോ ഹേട്ഠാ അഭിക്കന്തേ പടിക്കന്തേതി ഏത്ഥ ഭിക്ഖാചാരഗാമം ഗച്ഛതോ ച ആഗച്ഛതോ ച അദ്ധാനഗമനവസേന കഥിതോ. ഗതേ ഠിതേ നിസിന്നേതി ഏത്ഥ വിഹാരേ ചുണ്ണികപാദുദ്ധാരഇരിയാപഥവസേന കഥിതോതി വേദിതബ്ബോ.

൫൨൪. തത്ഥ കതമാ സതീതിആദി സബ്ബം ഉത്താനത്ഥമേവ.

൫൨൬. സോ വിവിത്തന്തി ഇമിനാ കിം ദസ്സേതി? ഏതസ്സ ഭിക്ഖുനോ ഉപാസനട്ഠാനം യോഗപഥം സപ്പായസേനാസനം ദസ്സേതി. യസ്സ ഹി അബ്ഭന്തരേ ഏത്തകാ ഗുണാ അത്ഥി, തസ്സ അനുച്ഛവികോ അരഞ്ഞവാസോ. യസ്സ പനേതേ നത്ഥി, തസ്സ അനനുച്ഛവികോ. ഏവരൂപസ്സ ഹി അരഞ്ഞവാസോ കാളമക്കടഅച്ഛതരച്ഛദീപിമിഗാദീനം അടവീവാസസദിസോ ഹോതി. കസ്മാ? ഇച്ഛായ ഠത്വാ പവിട്ഠത്താ. തസ്സ ഹി അരഞ്ഞവാസമൂലകോ കോചി അത്ഥോ നത്ഥി; അരഞ്ഞവാസഞ്ചേവ ആരഞ്ഞകേ ച ദൂസേതി; സാസനേ അപ്പസാദം ഉപ്പാദേതി. യസ്സ പന അബ്ഭന്തരേ ഏത്തകാ ഗുണാ അത്ഥി, തസ്സേവ സോ അനുച്ഛവികോ. സോ ഹി അരഞ്ഞവാസം നിസ്സായ വിപസ്സനം പട്ഠപേത്വാ അരഹത്തം ഗണ്ഹിത്വാ പരിനിബ്ബാതി, സകലഅരഞ്ഞവാസം ഉപസോഭേതി, ആരഞ്ഞികാനം സീസം ധോവതി, സകലസാസനം പസാരേതി. തസ്മാ സത്ഥാ ഏവരൂപസ്സ ഭിക്ഖുനോ ഉപാസനട്ഠാനം യോഗപഥം സപ്പായസേനാസനം ദസ്സേന്തോ സോ വിവിത്തം സേനാസനം ഭജതീതിആദിമാഹ. തത്ഥ വിവിത്തന്തി സുഞ്ഞം അപ്പസദ്ദം അപ്പനിഗ്ഘോസം. ഏതമേവ ഹി അത്ഥം ദസ്സേതും തഞ്ച അനാകിണ്ണന്തിആദി വുത്തം. തത്ഥ അനാകിണ്ണന്തി അസങ്കിണ്ണം അസമ്ബാധം. തത്ഥ യസ്സ സേനാസനസ്സ സാമന്താ ഗാവുതമ്പി അഡ്ഢയോജനമ്പി പബ്ബതഗഹനം വനഗഹനം നദീഗഹനം ഹോതി, ന കോചി അവേലായ ഉപസങ്കമിതും സക്കോതി – ഇദം സന്തികേപി അനാകിണ്ണം നാമ. യം പന അഡ്ഢയോജനികം വാ യോജനികം വാ ഹോതി – ഇദം ദൂരതായ ഏവ അനാകിണ്ണം നാമ ഹോതി.

൫൨൭. സേതി ചേവ ആസതി ച ഏത്ഥാതി സേനാസനം. തസ്സ പഭേദം ദസ്സേതും മഞ്ചോ പീഠന്തിആദി വുത്തം. തത്ഥ മഞ്ചോതി ചത്താരോ മഞ്ചാ – മസാരകോ, ബുന്ദികാബദ്ധോ, കുളീരപാദകോ, ആഹച്ചപാദകോതി. തഥാ പീഠം. ഭിസീതി പഞ്ച ഭിസിയോ – ഉണ്ണാഭിസി, ചോളഭിസി, വാകഭിസി, തിണഭിസി, പണ്ണഭിസീതി. ബിമ്ബോഹനന്തി സീസുപധാനം വുത്തം. തം വിത്ഥാരതോ വിദത്ഥിചതുരങ്ഗുലം വട്ടതി, ദീഘതോ മഞ്ചവിത്ഥാരപ്പമാണം. വിഹാരോതി സമന്താ പരിഹാരപഥം അന്തോയേവ രത്തിട്ഠാനദിവാട്ഠാനാനി ദസ്സേത്വാ കതസേനാസനം. അഡ്ഢയോഗോതി സുപണ്ണവങ്കഗേഹം. പാസാദോതി ദ്വേ കണ്ണികാനി ഗഹേത്വാ കതോ ദീഘപാസാദോ. അട്ടോതി പടിരാജാദിപടിബാഹനത്ഥം ഇട്ഠകാഹി കതോ ബഹലഭിത്തികോ ചതുപഞ്ചഭൂമികോ പതിസ്സയവിസേസോ. മാളോതി ഭോജനസാലസദിസോ മണ്ഡലമാളോ; വിനയട്ഠകഥായം പന ഏകകൂടസങ്ഗഹിതോ ചതുരസ്സപാസാദോതി വുത്തം. ലേണന്തി പബ്ബതം ഖണിത്വാ വാ പബ്ഭാരസ്സ അപ്പഹോനകട്ഠാനേ കുട്ടം ഉട്ഠാപേത്വാ വാ കതസേനാസനം. ഗുഹാതി ഭൂമിദരി വാ യത്ഥ രത്തിന്ദിവം ദീപം ലദ്ധും വട്ടതി, പബ്ബതഗുഹാ വാ ഭൂമിഗുഹാ വാ. രുക്ഖമൂലന്തി രുക്ഖസ്സ ഹേട്ഠാ പരിക്ഖിത്തം വാ അപരിക്ഖിത്തം വാ. വേളുഗുമ്ബോതി വേളുഗച്ഛോ. യത്ഥ വാ പന ഭിക്ഖൂ പടിക്കമന്തീതി ഠപേത്വാ വാ ഏതാനി മഞ്ചാദീനി യത്ഥ ഭിക്ഖൂ സന്നിപതന്തി, യം തേസം സന്നിപാതാരഹട്ഠാനം, സബ്ബമേതം സേനാസനം.

൫൨൮. ഭജതീതി ഉപേതി. സമ്ഭജതീതി തത്ഥ അഭിരതിവസേന അനുക്കണ്ഠിതോ സുട്ഠു ഉപേതി. സേവതീതി നിവാസനവസേന സേവതി നിസേവതീതി അനുക്കണ്ഠമാനോ സന്നിസിതോ ഹുത്വാ സേവതി. സംസേവതീതി സേനാസനവത്തം സമ്പാദേന്തോ സമ്മാ സേവതി.

൫൨൯. ഇദാനി യം തം വിവിത്തന്തി വുത്തം, തസ്സ പഭേദം ദസ്സേതും അരഞ്ഞം രുക്ഖമൂലന്തിആദി ആരദ്ധം. തത്ഥ അരഞ്ഞന്തി വിനയപരിയായേന താവ ‘‘ഠപേത്വാ ഗാമഞ്ച ഗാമൂപചാരഞ്ച അവസേസം അരഞ്ഞ’’ന്തി (പാരാ. ൧൨) ആഗതം. സുത്തന്തപരിയായേന ആരഞ്ഞികം ഭിക്ഖും സന്ധായ ‘‘ആരഞ്ഞകം നാമ സേനാസനം പഞ്ചധനുസതികപച്ഛിമ’’ന്തി (പാചി. ൫൭൩) ആഗതം. വിനയസുത്തന്താ പന ഉഭോപി പരിയായദേസനാ നാമ. അഭിധമ്മോ നിപ്പരിയായദേസനാതി അഭിധമ്മപരിയായേന അരഞ്ഞം ദസ്സേതും നിക്ഖമിത്വാ ബഹി ഇന്ദഖീലാതി വുത്തം; ഇന്ദഖീലതോ ബഹി നിക്ഖമിത്വാതി അത്ഥോ.

൫൩൦. രുക്ഖമൂലാദീനം പകതിയാ ച സുവിഞ്ഞേയ്യഭാവതോ രുക്ഖമൂലംയേവ രുക്ഖമൂലന്തിആദി വുത്തം. അപിചേത്ഥ രുക്ഖമൂലന്തി യംകിഞ്ചി സീതച്ഛായം വിവിത്തം രുക്ഖമൂലം. പബ്ബതന്തി സേലം. തത്ഥ ഹി ഉദകസോണ്ഡീസു ഉദകകിച്ചം കത്വാ സീതായ രുക്ഖച്ഛായായ നിസിന്നസ്സ നാനാദിസാസു ഖായമാനാസു സീതേന വാതേന ബീജിയമാനസ്സ ചിത്തം ഏകഗ്ഗം ഹോതി. കന്ദരന്തി കം വുച്ചതി ഉദകം, തേന ദരിതം ഉദകേന ഭിന്നം പബ്ബതപ്പദേസം; യം നിതുമ്ബന്തിപി നദീകുഞ്ജന്തിപി വദന്തി. തത്ഥ ഹി രജതപട്ടസദിസാ വാലികാ ഹോന്തി, മത്ഥകേ മണിവിതാനം വിയ വനഗഹനം, മണിക്ഖന്ധസദിസം ഉദകം സന്ദതി. ഏവരൂപം കന്ദരം ഓരുയ്ഹ പാനീയം പിവിത്വാ ഗത്താനി സീതം കത്വാ വാലികം ഉസ്സാപേത്വാ പംസുകൂലചീവരം പഞ്ഞപേത്വാ നിസിന്നസ്സ സമണധമ്മം കരോതോ ചിത്തം ഏകഗ്ഗം ഹോതി. ഗിരിഗുഹന്തി ദ്വിന്നം പബ്ബതാനം അന്തരം, ഏകസ്മിംയേവ വാ ഉമങ്ഗസദിസം മഹാവിവരം. സുസാനലക്ഖണം വിസുദ്ധിമഗ്ഗേ (വിസുദ്ധി. ൧.൩൪) വുത്തം.

൫൩൧. വനപത്ഥന്തി ഗാമന്തം അതിക്കമിത്വാ മനുസ്സാനം അനുപചാരട്ഠാനം, യത്ഥ ന കസന്തി ന വപന്തി. തേനേവസ്സ നിദ്ദേസേ ‘‘വനപത്ഥന്തി ദൂരാനമേതം സേനാസനാനം അധിവചന’’ന്തിആദി വുത്തം. യസ്മാ വാ രുക്ഖമൂലാദീസു ഇദമേവേകം ഭാജേത്വാ ദസ്സിതം, തസ്മാസ്സ നിക്ഖേപപടിപാടിയാ നിദ്ദേസം അകത്വാ സബ്ബപരിയന്തേ നിദ്ദേസോ കതോതി വേദിതബ്ബോ. അബ്ഭോകാസന്തി അച്ഛന്നം. ആകങ്ഖമാനോ പനേത്ഥ ചീവരകുടിം കത്വാ വസതി. പലാലപുഞ്ജന്തി പലാലരാസി. മഹാപലാലപുഞ്ജതോ ഹി പലാലം നിക്കഡ്ഢിത്വാ പബ്ഭാരലേണസദിസേ ആലയേ കരോന്തി, ഗച്ഛഗുമ്ബാദീനമ്പി ഉപരി പലാലം പക്ഖിപിത്വാ ഹേട്ഠാ നിസിന്നാ സമണധമ്മം കരോന്തി; തം സന്ധായേതം വുത്തം. വനപത്ഥനിദ്ദേസേ സലോമഹംസാനന്തി യത്ഥ പവിട്ഠസ്സ ലോമഹംസോ ഉപ്പജ്ജതി; ഏവരൂപാനം ഭീസനകസേനാസനാനം. പരിയന്താനന്തി ദൂരഭാവേന പരിയന്തേ ഠിതാനം. ന മനുസ്സൂപചാരാനന്തി കസനവപനവസേന മനുസ്സേഹി ഉപചരിതബ്ബം വനന്തം അതിക്കമിത്വാ ഠിതാനം. ദുരഭിസമ്ഭവാനന്തി അലദ്ധവിവേകസ്സാദേഹി അഭിഭുയ്യ വസിതും നസക്കുണേയ്യാനം.

൫൩൨. അപ്പസദ്ദാദിനിദ്ദേസേ അപ്പസദ്ദന്തി വചനസദ്ദേന അപ്പസദ്ദം.

൫൩൩. അപ്പനിഗ്ഘോസന്തി നഗരനിഗ്ഘോസസദ്ദേന അപ്പനിഗ്ഘോസം. യസ്മാ പന ഉഭയമ്പേതം സദ്ദട്ഠേന ഏകം, തസ്മാസ്സ നിദ്ദേസേ ‘‘യദേവ തം അപ്പസദ്ദം തദേവ തം അപ്പനിഗ്ഘോസ’’ന്തി വുത്തം. വിജനവാതന്തി അനുസഞ്ചരണജനസ്സ സരീരവാതേന വിരഹിതം. വിജനവാദന്തിപി പാഠോ; അന്തോജനവാദേന വിരഹിതന്തി അത്ഥോ. യസ്മാ പന യം അപ്പനിഗ്ഘോസം, തദേവ ജനസഞ്ചരണേന ച ജനവാദേന ച വിരഹിതം ഹോതി, തസ്മാസ്സ നിദ്ദേസേ ‘‘യദേവ തം അപ്പനിഗ്ഘോസം തദേവ തം വിജനവാത’’ന്തി വുത്തം. മനുസ്സരാഹസേയ്യകന്തി മനുസ്സാനം രഹസ്സകിരിയട്ഠാനിയം. യസ്മാ പന തം ജനസഞ്ചരണരഹിതം ഹോതി, തേനസ്സ നിദ്ദേസേ ‘‘യദേവ തം വിജനവാതം തദേവ തം മനുസ്സരാഹസേയ്യക’’ന്തി വുത്തം. പടിസല്ലാനസാരുപ്പന്തി വിവേകാനുരൂപം. യസ്മാ പന തം നിയമേനേവ മനുസ്സരാഹസേയ്യകം ഹോതി, തസ്മാസ്സ നിദ്ദേസേ ‘‘യദേവ തം മനുസ്സരാഹസേയ്യകം തദേവ തം പടിസല്ലാനസാരുപ്പ’’ന്തി വുത്തം.

൫൩൪. അരഞ്ഞഗതാദിനിദ്ദേസേ അരഞ്ഞം വുത്തമേവ. തഥാ രുക്ഖമൂലം. അവസേസം പന സബ്ബമ്പി സേനാസനം സുഞ്ഞാഗാരേന സങ്ഗഹിതം.