൧. രൂപക്ഖന്ധനിദ്ദേസോ

൨. ഇദാനി തേ രൂപക്ഖന്ധാദയോ വിഭജിത്വാ ദസ്സേതും തത്ഥ കതമോ രൂപക്ഖന്ധോതിആദിമാഹ. തത്ഥ തത്ഥാതി തേസു പഞ്ചസു ഖന്ധേസു. കതമോതി കഥേതുകമ്യതാപുച്ഛാ. രൂപക്ഖന്ധോതി പുച്ഛിതധമ്മനിദസ്സനം. ഇദാനി തം വിഭജന്തോ യം കിഞ്ചി രൂപന്തിആദിമാഹ. തത്ഥ യം കിഞ്ചീതി അനവസേസപരിയാദാനം. രൂപന്തി അതിപ്പസങ്ഗനിയമനം. ഏവം പദദ്വയേനാപി രൂപസ്സ അനവസേസപരിഗ്ഗഹോ കതോ ഹോതി.

തത്ഥ കേനട്ഠേന രൂപന്തി? രുപ്പനട്ഠേന രൂപം. വുത്തഞ്ഹേതം ഭഗവതാ –

‘‘കിഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, രൂപം വദേഥ? രുപ്പതീതി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, തസ്മാ രൂപന്തി വുച്ചതി. കേന രുപ്പതി? സീതേനപി രുപ്പതി, ഉണ്ഹേനപി രുപ്പതി, ജിഘച്ഛായപി രുപ്പതി, പിപാസായപി രുപ്പതി, ഡംസമകസവാതാതപസരിസപസമ്ഫസ്സേനപി രുപ്പതി. രുപ്പതീതി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, തസ്മാ രൂപന്തി വുച്ചതീ’’തി (സം. നി. ൩.൭൯).

തത്ഥ കിന്തി കാരണപുച്ഛാ; കേന കാരണേന രൂപം വദേഥ, കേന കാരണേന തം രൂപം നാമാതി അത്ഥോ. രുപ്പതീതി ഏത്ഥ ഇതീതി കാരണുദ്ദേസോ. യസ്മാ രുപ്പതി തസ്മാ രൂപന്തി വുച്ചതീതി അത്ഥോ. രുപ്പതീതി കുപ്പതി ഘട്ടീയതി പീളിയതി ഭിജ്ജതീതി അത്ഥോ. ഏവം ഇമിനാ ഏത്തകേന ഠാനേന രുപ്പനട്ഠേന രൂപം വുത്തം. രുപ്പനലക്ഖണേന രൂപന്തിപി വത്തും വട്ടതി. രുപ്പനലക്ഖണഞ്ഹേതം.

സീതേനപി രുപ്പതീതിആദീസു പന സീതേന താവ രുപ്പനം ലോകന്തരികനിരയേ പാകടം. തിണ്ണം തിണ്ണഞ്ഹി ചക്കവാളാനം അന്തരേ ഏകേകോ ലോകന്തരികനിരയോ നാമ ഹോതി അട്ഠയോജനസഹസ്സപ്പമാണോ, യസ്സ നേവ ഹേട്ഠാ പഥവീ അത്ഥി, ന ഉപരി ചന്ദിമസൂരിയദീപമണിആലോകോ, നിച്ചന്ധകാരോ. തത്ഥ നിബ്ബത്തസത്താനം തിഗാവുതോ അത്തഭാവോ ഹോതി. തേ വഗ്ഗുലിയോ വിയ പബ്ബതപാദേ ദീഘപുഥുലേഹി നഖേഹി ലഗ്ഗിത്വാ അവംസിരാ ഓലമ്ബന്തി. യദാ സംസപ്പന്താ അഞ്ഞമഞ്ഞസ്സ ഹത്ഥപാസഗതാ ഹോന്തി അഥ ‘ഭക്ഖോ നോ ലദ്ധോ’തി മഞ്ഞമാനാ തത്ഥ ബ്യാവടാ വിപരിവത്തിത്വാ ലോകസന്ധാരകേ ഉദകേ പതന്തി, സീതവാതേ പഹരന്തേപി പക്കമധുകഫലാനി വിയ ഛിജ്ജിത്വാ ഉദകേ പതന്തി. പതിതമത്താവ അച്ചന്തഖാരേന സീതോദകേന ഛിന്നചമ്മന്ഹാരുമംസഅട്ഠീഹി ഭിജ്ജമാനേഹി തത്തതേലേ പതിതപിട്ഠപിണ്ഡി വിയ പടപടായമാനാ വിലീയന്തി. ഏവം സീതേന രുപ്പനം ലോകന്തരികനിരയേ പാകടം. മഹിംസകരട്ഠാദീസുപി ഹിമപാതസീതലേസു പദേസേസു ഏതം പാകടമേവ. തത്ഥ ഹി സത്താ സീതേന ഭിന്നച്ഛിന്നസരീരാ ജീവിതക്ഖയമ്പി പാപുണന്തി.

ഉണ്ഹേന രുപ്പനം അവീചിമഹാനിരയേ പാകടം. തത്ഥ ഹി തത്തായ ലോഹപഥവിയാ നിപജ്ജാപേത്വാ പഞ്ചവിധബന്ധനാദികരണകാലേ സത്താ മഹാദുക്ഖം അനുഭവന്തി.

ജിഘച്ഛായ രുപ്പനം പേത്തിവിസയേ ചേവ ദുബ്ഭിക്ഖകാലേ ച പാകടം. പേത്തിവിസയസ്മിഞ്ഹി സത്താ ദ്വേ തീണി ബുദ്ധന്തരാനി കിഞ്ചിദേവ ആമിസം ഹത്ഥേന ഗഹേത്വാ മുഖേ പക്ഖിപന്താ നാമ ന ഹോന്തി. അന്തോഉദരം ആദിത്തസുസിരരുക്ഖോ വിയ ഹോതി. ദുബ്ഭിക്ഖേ കഞ്ജികമത്തമ്പി അലഭിത്വാ മരണപ്പത്താനം പമാണം നാമ നത്ഥി.

പിപാസായ രുപ്പനം കാലകഞ്ജികാദീസു പാകടം. തത്ഥ ഹി സത്താ ദ്വേ തീണി ബുദ്ധന്തരാനി ഹദയതേമനമത്തം വാ ജിവ്ഹാതേമനമത്തം വാ ഉദകബിന്ദും ലദ്ധും ന സക്കോന്തി. ‘പാനീയം പിവിസ്സാമാ’തി നദിം ഗതാനമ്പി നദീ വാലികാതലം സമ്പജ്ജതി. മഹാസമുദ്ദം പക്ഖന്താനമ്പി മഹാസമുദ്ദോ പിട്ഠിപാസാണോ ഹോതി. തേ സുസ്സന്താ ബലവദുക്ഖപീളിതാ വിചരന്തി.

ഏകോ കിര കാലകഞ്ജികഅസുരോ പിപാസം അധിവാസേതും അസക്കോന്തോ യോജനഗമ്ഭീരവിത്ഥാരം മഹാഗങ്ഗം ഓതരി. തസ്സ ഗതഗതട്ഠാനേ ഉദകം ഛിജ്ജതി, ധൂമോ ഉഗ്ഗച്ഛതി, തത്തേ പിട്ഠിപാസാണേ ചങ്കമനകാലോ വിയ ഹോതി. തസ്സ ഉദകസദ്ദം സുത്വാ ഇതോ ചിതോ ച വിചരന്തസ്സേവ രത്തി വിഭായി. അഥ നം പാതോവ ഭിക്ഖാചാരം ഗച്ഛന്താ തിംസമത്താ പിണ്ഡചാരികഭിക്ഖൂ ദിസ്വാ – ‘‘കോ നാമ ത്വം, സപ്പുരിസാ’’തി പുച്ഛിംസു. ‘‘പേതോഹമസ്മി, ഭന്തേ’’തി. ‘‘കിം പരിയേസസീ’’തി? ‘‘പാനീയം, ഭന്തേ’’തി. ‘‘അയം ഗങ്ഗാ പരിപുണ്ണാ, കിം ത്വം ന പസ്സസീ’’തി? ‘‘ന ഉപകപ്പതി, ഭന്തേ’’തി. ‘‘തേന ഹി ഗങ്ഗാപിട്ഠേ നിപജ്ജ, മുഖേ തേ പാനീയം ആസിഞ്ചിസ്സാമാ’’തി. സോ വാലികാപുളിനേ ഉത്താനോ നിപജ്ജി. ഭിക്ഖൂ തിംസമത്തേ പത്തേ നീഹരിത്വാ ഉദകം ആഹരിത്വാ ആഹരിത്വാ തസ്സ മുഖേ ആസിഞ്ചിംസു. തേസം തഥാ കരോന്താനംയേവ വേലാ ഉപകട്ഠാ ജാതാ. തതോ ‘‘ഭിക്ഖാചാരകാലോ അമ്ഹാകം, സപ്പുരിസ; കച്ചി തേ അസ്സാദമത്താ ലദ്ധാ’’തി ആഹംസു. പേതോ ‘‘സചേ മേ, ഭന്തേ, തിംസമത്താനം അയ്യാനം തിംസമത്തേഹി പത്തേഹി ആസിത്തഉദകതോ അഡ്ഢപസതമത്തമ്പി പരഗലഗതം, പേതത്തഭാവതോ മോക്ഖോ മാ ഹോതൂ’’തി ആഹ. ഏവം പിപാസായ രുപ്പനം പേത്തിവിസയേ പാകടം.

ഡംസാദീഹി രുപ്പനം ഡംസമക്ഖികാദിസമ്ബബഹുലേസു പദേസേസു പാകടം. ഏത്ഥ ച ഡംസാതി പിങ്ഗലമക്ഖികാ, മകസാതി മകസാവ വാതാതി കുച്ഛിവാതപിട്ഠിവാതാദിവസേന വേദിതബ്ബാ. സരീരസ്മിഞ്ഹി വാതരോഗോ ഉപ്പജ്ജിത്വാ ഹത്ഥപാദപിട്ഠിആദീനി ഭിന്ദതി, കാണം കരോതി, ഖുജ്ജം കരോതി, പീഠസപ്പിം കരോതി. ആതപോതി സൂരിയാതപോ. തേന രുപ്പനം മരുകന്താരാദീസു പാകടം. ഏകാ കിര ഇത്ഥീ മരുകന്താരേ രത്തിം സത്ഥതോ ഓഹീനാ ദിവാ സൂരിയേ ഉഗ്ഗച്ഛന്തേ വാലികായ തപ്പമാനായ പാദേ ഠപേതും അസക്കോന്തീ സീസതോ പച്ഛിം ഓതാരേത്വാ അക്കമി. കമേന പച്ഛിയാ ഉണ്ഹാഭിതത്തായ ഠാതും അസക്കോന്തീ തസ്സാ ഉപരി സാടകം ഠപേത്വാ അക്കമി. തസ്മിമ്പി സന്തത്തേ അങ്കേന ഗഹിതം പുത്തകം അധോമുഖം നിപജ്ജാപേത്വാ കന്ദന്തം കന്ദന്തം അക്കമിത്വാ സദ്ധിം തേന തസ്മിംയേവ ഠാനേ ഉണ്ഹാഭിതത്താ കാലമകാസി.

സരീസപാതി യേ കേചി ദീഘജാതികാ സരന്താ ഗച്ഛന്തി. തേസം സമ്ഫസ്സേന രുപ്പനം ആസീവിസദട്ഠാദീനം വസേന വേദിതബ്ബം.

ഇദാനി ‘യം കിഞ്ചി രൂപ’ന്തി പദേന സംഗഹിതം പഞ്ചവീസതികോട്ഠാസഛന്നവുതികോട്ഠാസപ്പഭേദം സബ്ബമ്പി രൂപം അതീതാദികോട്ഠാസേസു പക്ഖിപിത്വാ ദസ്സേതും അതീതാനാഗതപച്ചുപ്പന്നന്തി ആഹ. തതോ പരം തദേവ അജ്ഝത്തദുകാദീസു ചതൂസു ദുകേസു പക്ഖിപിത്വാ ദസ്സേതും അജ്ഝത്തം വാ ബഹിദ്ധാ വാതിആദി വുത്തം. തതോ പരം സബ്ബമ്പേതം ഏകാദസസു പദേസേസു പരിയാദിയിത്വാ ദസ്സിതം രൂപം ഏകതോ പിണ്ഡം കത്വാ ദസ്സേതും തദേകജ്ഝന്തിആദി വുത്തം.

തത്ഥ തദേകജ്ഝന്തി തം ഏകജ്ഝം; അഭിസഞ്ഞൂഹിത്വാതി അഭിസംഹരിത്വാ; അഭിസങ്ഖിപിത്വാതി സങ്ഖേപം കത്വാ; ഇദം വുത്തം ഹോതി – സബ്ബമ്പേതം വുത്തപ്പകാരം രൂപം രുപ്പനലക്ഖണസങ്ഖാതേ ഏകവിധഭാവേ പഞ്ഞായ രാസിം കത്വാ രൂപക്ഖന്ധോ നാമാതി വുച്ചതീതി. ഏതേന സബ്ബമ്പി രൂപം രുപ്പനലക്ഖണേ രാസിഭാവൂപഗമനേന രൂപക്ഖന്ധോതി ദസ്സിതം ഹോതി. ന ഹി രൂപതോ അഞ്ഞോ രൂപക്ഖന്ധോ നാമ അത്ഥി. യഥാ ച രൂപം, ഏവം വേദനാദയോപി വേദയിതലക്ഖണാദീസു രാസിഭാവൂപഗമനേന. ന ഹി വേദനാദീഹി അഞ്ഞേ വേദനാക്ഖന്ധാദയോ നാമ അത്ഥി.

൩. ഇദാനി ഏകേകസ്മിം ഓകാസേ പക്ഖിത്തം രൂപം വിസും വിസും ഭാജേത്വാ ദസ്സേന്തോ തത്ഥ കതമം രൂപം അതീതന്തിആദിമാഹ. തത്ഥ തത്ഥാതി ഏകാദസസു ഓകാസേസു പക്ഖിപിത്വാ ഠപിതമാതികായ ഭുമ്മം. ഇദം വുത്തം ഹോതി – അതീതാനാഗതപച്ചുപ്പന്നന്തിആദിനാ നയേന ഠപിതായ മാതികായ യം അതീതം രൂപന്തി വുത്തം, തം കതമന്തി? ഇമിനാ ഉപായേന സബ്ബപുച്ഛാസു അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. അതീതം നിരുദ്ധന്തിആദീനി പദാനി നിക്ഖേപകണ്ഡസ്സ അതീതത്തികഭാജനീയവണ്ണനായം (ധ. സ. അട്ഠ. ൧൦൪൪) വുത്താനേവ. ചത്താരോ ച മഹാഭൂതാതി ഇദം അതീതന്തി വുത്തരൂപസ്സ സഭാവദസ്സനം. യഥാ ചേത്ഥ ഏവം സബ്ബത്ഥ അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. ഇമിനാ ഇദം ദസ്സേതി – അതീതരൂപമ്പി ഭൂതാനി ചേവ ഭൂതാനി ഉപാദായ നിബ്ബത്തരൂപഞ്ച, അനാഗതമ്പി…പേ… ദൂരസന്തികമ്പി. ന ഹി ഭൂതേഹി ചേവ ഭൂതാനി ഉപാദായ പവത്തരൂപതോ ച അഞ്ഞം രൂപം നാമ അത്ഥീതി.

അപരോ നയോ – അതീതംസേന സങ്ഗഹിതന്തി അതീതകോട്ഠാസേനേവ സങ്ഗഹിതം, ഏത്ഥേവ ഗണനം ഗതം. കിന്തി? ചത്താരോ ച മഹാഭൂതാ ചതുന്നഞ്ച മഹാഭൂതാനം ഉപാദായരൂപന്തി. ഏവം സബ്ബത്ഥ അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. അനാഗതപച്ചുപ്പന്നനിദ്ദേസപദാനിപി ഹേട്ഠാ വുത്തത്ഥാനേവ.

ഇദം പന അതീതാനാഗതപച്ചുപ്പന്നം നാമ സുത്തന്തപരിയായതോ അഭിധമ്മനിദ്ദേസതോതി ദുവിധം. തം സുത്തന്തപരിയായേ ഭവേന പരിച്ഛിന്നം. പടിസന്ധിതോ ഹി പട്ഠായ അതീതഭവേസു നിബ്ബത്തം രൂപം, അനന്തരഭവേ വാ നിബ്ബത്തം ഹോതു കപ്പകോടിസതസഹസ്സമത്ഥകേ വാ, സബ്ബം അതീതമേവ നാമ. ചുതിതോ പട്ഠായ അനാഗതഭവേസു നിബ്ബത്തനകരൂപം, അനന്തരഭവേ വാ നിബ്ബത്തം ഹോതു കപ്പകോടിസതസഹസ്സമത്ഥകേ വാ, സബ്ബം അനാഗതമേവ നാമ. ചുതിപടിസന്ധിഅനന്തരേ പവത്തരൂപം പച്ചുപ്പന്നം നാമ. അഭിധമ്മനിദ്ദേസേ പന ഖണേന പരിച്ഛിന്നം. തയോ ഹി രൂപസ്സ ഖണാ – ഉപ്പാദോ, ഠിതി, ഭങ്ഗോതി. ഇമേ തയോ ഖണേ പത്വാ നിരുദ്ധം രൂപം, സമനന്തരനിരുദ്ധം വാ ഹോതു അതീതേ കപ്പകോടിസതസഹസ്സമത്ഥകേ വാ, സബ്ബം അതീതമേവ നാമ. തയോ ഖണേ അസമ്പത്തം രൂപം, ഏകചിത്തക്ഖണമത്തേന വാ അസമ്പത്തം ഹോതു അനാഗതേ കപ്പകോടിസതസഹസ്സമത്ഥകേ വാ, സബ്ബം അനാഗതമേവ നാമ. ഇമേ തയോ ഖണേ സമ്പത്തം രൂപം പന പച്ചുപ്പന്നം നാമ. തത്ഥ കിഞ്ചാപി ഇദം സുത്തന്തഭാജനീയം, ഏവം സന്തേപി അഭിധമ്മനിദ്ദേസേനേവ അതീതാനാഗതപച്ചുപ്പന്നരൂപം നിദ്ദിട്ഠന്തി വേദിതബ്ബം.

അപരോ നയോ – ഇദഞ്ഹി രൂപം അദ്ധാസന്തതിസമയഖണവസേന ചതുധാ അതീതം നാമ ഹോതി. തഥാ അനാഗതപച്ചുപ്പന്നം. അദ്ധാവസേന താവ ഏകസ്സ ഏകസ്മിം ഭവേ പടിസന്ധിതോ പുബ്ബേ അതീതം, ചുതിതോ ഉദ്ധം അനാഗതം, ഉഭിന്നമന്തരേ പച്ചുപ്പന്നം. സന്തതിവസേന സഭാഗഏകഉതുസമുട്ഠാനം ഏകാഹാരസമുട്ഠാനഞ്ച പുബ്ബാപരിയവസേന പവത്തമാനമ്പി പച്ചുപ്പന്നം. തതോ പുബ്ബേ വിസഭാഗഉതുആഹാരസമുട്ഠാനം അതീതം, പച്ഛാ അനാഗതം. ചിത്തജം ഏകവീഥിഏകജവനഏകസമാപത്തിസമുട്ഠാനം പച്ചുപ്പന്നം. തതോ പുബ്ബേ അതീതം, പച്ഛാ അനാഗതം. കമ്മസമുട്ഠാനസ്സ പാടിയേക്കം സന്തതിവസേന അതീതാദിഭേദോ നത്ഥി. തേസഞ്ഞേവ പന ഉതുആഹാരചിത്തസമുട്ഠാനാനം ഉപത്ഥമ്ഭകവസേന തസ്സ അതീതാദിഭേദോ വേദിതബ്ബോ. സമയവസേന ഏകമുഹുത്തപുബ്ബണ്ഹസായന്ഹരത്തിദിവാദീസു സമയേസു സന്താനവസേന പവത്തമാനം തം തം സമയം പച്ചുപ്പന്നം നാമ. തതോ പുബ്ബേ അതീതം, പച്ഛാ അനാഗതം. ഖണവസേന ഉപ്പാദാദിക്ഖണത്തയപരിയാപന്നം പച്ചുപ്പന്നം നാമ. തതോ പുബ്ബേ അതീതം, പച്ഛാ അനാഗതം.

അപിച അതിക്കഹേതുപച്ചയകിച്ചം അതീതം. നിട്ഠിതഹേതുകിച്ചം അനിട്ഠിതപച്ചയകിച്ചം പച്ചുപ്പന്നം. ഉഭയകിച്ചമസമ്പത്തം അനാഗതം. സകിച്ചക്ഖണേ വാ പച്ചുപ്പന്നം. തതോ പുബ്ബേ അതീതം, പച്ഛാ അനാഗതം. ഏത്ഥ ച ഖണാദികഥാവ നിപ്പരിയായാ, സേസാ സപരിയായാ. താസു നിപ്പരിയായകഥാ ഇധ അധിപ്പേതാ. അജ്ഝത്തദുകസ്സാപി നിദ്ദേസപദാനി ഹേട്ഠാ അജ്ഝത്തത്തികനിദ്ദേസേ (ധ. സ. അട്ഠ. ൧൦൫൦) വുത്തത്ഥാനേവ. ഓളാരികാദീനി രൂപകണ്ഡവണ്ണനായം (ധ. സ. അട്ഠ. ൬൭൪) വുത്തത്ഥാനേവ.

൬. ഹീനദുകനിദ്ദേസേ തേസം തേസം സത്താനന്തി ബഹൂസു സത്തേസു സാമിവചനം. അപരസ്സാപി അപരസ്സാപീതി ഹി വുച്ചമാനേ ദിവസമ്പി കപ്പസതസഹസ്സമ്പി വദന്തോ ഏത്തകമേവ വദേയ്യ. ഇതി സത്ഥാ ദ്വീഹേവ പദേഹി അനവസേസേ സത്തേ പരിയാദിയന്തോ ‘തേസം തേസം സത്താന’ന്തി ആഹ. ഏത്തകേന ഹി സബ്ബമ്പി അപരദീപനം സിദ്ധം ഹോതി. ഉഞ്ഞാതന്തി അവമതം. അവഞ്ഞാതന്തി വമ്ഭേത്വാ ഞാതം. രൂപന്തിപി ന വിദിതം. ഹീളിതന്തി അഗഹേതബ്ബട്ഠേന ഖിത്തം ഛഡ്ഡിതം, ജിഗുച്ഛിതന്തിപി വദന്തി. പരിഭൂതന്തി കിമേതേനാതി വാചായ പരിഭവിതം. അചിത്തീകതന്തി ന ഗരുകതം. ഹീനന്തി ലാമകം. ഹീനമതന്തി ഹീനന്തി മതം, ലാമകം കത്വാ ഞാതം. ഹീനസമ്മതന്തി ഹീനന്തി ലോകേ സമ്മതം, ഹീനേഹി വാ സമ്മതം, ഗൂഥഭക്ഖേഹി ഗൂഥോ വിയ. അനിട്ഠന്തി അപ്പിയം, പടിലാഭത്ഥായ വാ അപരിയേസിതം. സചേപി നം കോചി പരിയേസേയ്യ, പരിയേസതു. ഏതസ്സ പന ആരമ്മണസ്സ ഏതദേവ നാമം. അകന്തന്തി അകാമിതം, നിസ്സിരികം വാ. അമനാപന്തി മനസ്മിം ന അപ്പിതം. താദിസഞ്ഹി ആരമ്മണം മനസ്മിം ന അപ്പീയതി. അഥ വാ മനം അപ്പായതി വഡ്ഢേതീതി മനാപം, ന മനാപം അമനാപം.

അപരോ നയോ – അനിട്ഠം സമ്പത്തിവിരഹതോ. തം ഏകന്തേന കമ്മസമുട്ഠാനേസു അകുസലകമ്മസമുട്ഠാനം. അകന്തം സുഖസ്സ അഹേതുഭാവതോ. അമനാപം ദുക്ഖസ്സ ഹേതുഭാവതോ. രൂപാ സദ്ദാതി ഇദമസ്സ സഭാവദീപനം. ഇമസ്മിഞ്ഹി പദേ അകുസലകമ്മജവസേന അനിട്ഠാ പഞ്ച കാമഗുണാ വിഭത്താ. കുസലകമ്മജം പന അനിട്ഠം നാമ നത്ഥി, സബ്ബം ഇട്ഠമേവ.

പണീതപദനിദ്ദേസോ വുത്തപടിപക്ഖനയേന വേദിതബ്ബോ. ഇമസ്മിം പന പദേ കുസലകമ്മജവസേന ഇട്ഠാ പഞ്ച കാമഗുണാ വിഭത്താ. കുസലകമ്മജഞ്ഹി അനിട്ഠം നാമ നത്ഥി, സബ്ബം ഇട്ഠമേവ. യഥാ ച കമ്മജേസു ഏവം ഉതുസമുട്ഠാനാദീസുപി ഇട്ഠാനിട്ഠതാ അത്ഥി ഏവാതി ഇമസ്മിം ദുകേ ഇട്ഠാനിട്ഠാരമ്മണം പടിവിഭത്തന്തി വേദിതബ്ബം. അയം താവ ആചരിയാനം സമാനത്ഥകഥാ. വിതണ്ഡവാദീ പനാഹ – ഇട്ഠാനിട്ഠം നാമ പാടിയേക്കം പടിവിഭത്തം നത്ഥി, തേസം തേസം രുചിവസേന കഥിതം.

യഥാഹ –

‘‘മനാപപരിയന്തം ഖ്വാഹം, മഹാരാജ, പഞ്ചസു കാമഗുണേസു അഗ്ഗന്തി വദാമി. തേവ, മഹാരാജ, രൂപാ ഏകച്ചസ്സ മനാപാ ഹോന്തി, ഏകച്ചസ്സ അമനാപാ ഹോന്തി. തേവ, മഹാരാജ, സദ്ദാ, ഗന്ധാ, രസാ, ഫോട്ഠബ്ബാ ഏകച്ചസ്സ മനാപാ ഹോന്തി, ഏകച്ചസ്സ അമനാപാ ഹോന്തീ’’തി (സം. നി. ൧.൧൨൩).

ഏവം യസ്മാ തേയേവ രൂപാദയോ ഏകോ അസ്സാദേതി അഭിനന്ദതി, തത്ഥ ലോഭം ഉപ്പാദേതി. ഏകോ കുജ്ഝതി പടിഹഞ്ഞതി, തത്ഥ ദോസം ഉപ്പാദേതി. ഏകസ്സ ഇട്ഠാ ഹോന്തി കന്താ മനാപാ, ഏകസ്സ അനിട്ഠാ അകന്താ അമനാപാ. ഏകോ ചേതേ ‘ഇട്ഠാ കന്താ മനാപാ’തി ദക്ഖിണതോ ഗണ്ഹാതി, ഏകോ ‘അനിട്ഠാ അകന്താ അമനാപാ’തി വാമതോ. തസ്മാ ഇട്ഠാനിട്ഠം നാമ പാടിയേക്കം പടിവിഭത്തം നാമ നത്ഥി. പച്ചന്തവാസീനഞ്ഹി ഗണ്ഡുപ്പാദാപി ഇട്ഠാ ഹോന്തി കന്താ മനാപാ, മജ്ഝിമദേസവാസീനം അതിജേഗുച്ഛാ. തേസഞ്ച മോരമംസാദീനി ഇട്ഠാനി ഹോന്തി, ഇതരേസം താനി അതിജേഗുച്ഛാനീതി.

സോ വത്തബ്ബോ – ‘‘കിം പന ത്വം ഇട്ഠാനിട്ഠാരമ്മണം പാടിയേക്കം പടിവിഭത്തം നാമ നത്ഥീതി വദേസീ’’തി? ‘‘ആമ നത്ഥീ’’തി വദാമി. പുന തഥേവ യാവതതിയം പതിട്ഠാപേത്വാ പഞ്ഹോ പുച്ഛിതബ്ബോ – ‘‘നിബ്ബാനം നാമ ഇട്ഠം ഉദാഹു അനിട്ഠ’’ന്തി? ജാനമാനോ ‘‘ഇട്ഠ’’ന്തി വക്ഖതി. സചേപി ന വദേയ്യ, മാ വദതു. നിബ്ബാനം പന ഏകന്തഇട്ഠമേവ. ‘‘നനു ഏകോ നിബ്ബാനസ്സ വണ്ണേ കഥിയമാനേ കുജ്ഝിത്വാ – ‘ത്വം നിബ്ബാനസ്സ വണ്ണം കഥേസി, കിം തത്ഥ അന്നപാനമാലാഗന്ധവിലേപനസയനച്ഛാദനസമിദ്ധാ പഞ്ച കാമഗുണാ അത്ഥീ’തി വത്വാ ‘നത്ഥീ’തി വുത്തേ ‘അലം തവ നിബ്ബാനേനാ’തി നിബ്ബാനസ്സ വണ്ണേ കഥിയമാനേ കുജ്ഝിത്വാ ഉഭോ കണ്ണേ ഥകേതീതി ഇട്ഠേതം. ഏതസ്സ പന വസേന തവ വാദേ നിബ്ബാനം അനിട്ഠം നാമ ഹോതി. ന പനേതം ഏവം ഗഹേതബ്ബം. ഏസോ ഹി വിപരീതസഞ്ഞായ കഥേതി. സഞ്ഞാവിപല്ലാസേന ച തദേവ ആരമ്മണം ഏകസ്സ ഇട്ഠം ഹോതി, ഏകസ്സ അനിട്ഠം’’.

ഇട്ഠാനിട്ഠാരമ്മണം പന പാടിയേക്കം വിഭത്തം അത്ഥീതി. കസ്സ വസേന വിഭത്തന്തി? മജ്ഝിമകസത്തസ്സ. ഇദഞ്ഹി ന അതിഇസ്സരാനം മഹാസമ്മതമഹാസുദസ്സനധമ്മാസോകാദീനം വസേന വിഭത്തം. തേസഞ്ഹി ദിബ്ബകപ്പമ്പി ആരമ്മണം അമനാപം ഉപട്ഠാതി. ന അതിദുഗ്ഗതാനം ദുല്ലഭന്നപാനാനം വസേന വിഭത്തം. തേസഞ്ഹി കണാജകഭത്തസിത്ഥാനിപി പൂതിമംസരസോപി അതിമധുരോ അമതസദിസോ ച ഹോതി. മജ്ഝിമകാനം പന ഗണകമഹാമത്തസേട്ഠികുടുമ്ബികവാണിജാദീനം കാലേന ഇട്ഠം കാലേന അനിട്ഠം ലഭമാനാനം വസേന വിഭത്തം. ഏവരൂപാ ഹി ഇട്ഠാനിട്ഠം പരിച്ഛിന്ദിതും സക്കോന്തീതി.

തിപിടകചൂളനാഗത്ഥേരോ പനാഹ – ‘‘ഇട്ഠാനിട്ഠം നാമ വിപാകവസേനേവ പരിച്ഛിന്നം, ന ജവനവസേന. ജവനം പന സഞ്ഞാവിപല്ലാസവസേന ഇട്ഠസ്മിംയേവ രജ്ജതി, ഇട്ഠസ്മിംയേവ ദുസ്സതി; അനിട്ഠസ്മിംയേവ രജ്ജതി, അനിട്ഠസ്മിംയേവ ദുസ്സതീ’’തി. വിപാകവസേനേവ പനേതം ഏകന്തതോ പരിച്ഛിജ്ജതി. ന ഹി സക്കാ വിപാകചിത്തം വഞ്ചേതും. സചേ ആരമ്മണം ഇട്ഠം ഹോതി, കുസലവിപാകം ഉപ്പജ്ജതി. സചേ അനിട്ഠം, അകുസലവിപാകം ഉപ്പജ്ജതി. കിഞ്ചാപി ഹി മിച്ഛാദിട്ഠികാ ബുദ്ധം വാ സങ്ഘം വാ മഹാചേതിയാദീനി വാ ഉളാരാനി ആരമ്മണാനി ദിസ്വാ അക്ഖീനി പിദഹന്തി, ദോമനസ്സം ആപജ്ജന്തി, ധമ്മസദ്ദം സുത്വാ കണ്ണേ ഥകേന്തി, ചക്ഖുവിഞ്ഞാണസോതവിഞ്ഞാണാനി പന നേസം കുസലവിപാകാനേവ ഹോന്തി.

കിഞ്ചാപി ഗൂഥസൂകരാദയോ ഗൂഥഗന്ധം ഘായിത്വാ ‘ഖാദിതും ലഭിസ്സാമാ’തി സോമനസ്സജാതാ ഹോന്തി, ഗൂഥദസ്സനേ പന തേസം ചക്ഖുവിഞ്ഞാണം, തസ്സ ഗന്ധഘായനേ ഘാനവിഞ്ഞാണം, രസസായനേ ജിവ്ഹാവിഞ്ഞാണഞ്ച അകുസലവിപാകമേവ ഹോതി. ബന്ധിത്വാ വരസയനേ സയാപിതസൂകരോ ച കിഞ്ചാപി വിരവതി, സഞ്ഞാവിപല്ലാസേന പനസ്സ ജവനസ്മിംയേവ ദോമനസ്സം ഉപ്പജ്ജതി, കായവിഞ്ഞാണം കുസലവിപാകമേവ. കസ്മാ? ആരമ്മണസ്സ ഇട്ഠതായ.

അപിച ദ്വാരവസേനാപി ഇട്ഠാനിട്ഠതാ വേദിതബ്ബാ. സുഖസമ്ഫസ്സഞ്ഹി ഗൂഥകലലം ചക്ഖുദ്വാരഘാനദ്വാരേസു അനിട്ഠം, കായദ്വാരേ ഇട്ഠം ഹോതി. ചക്കവത്തിനോ മണിരതനേന പോഥിയമാനസ്സ, സുവണ്ണസൂലേ ഉത്താസിതസ്സ ച മണിരതനസുവണ്ണസൂലാനി ചക്ഖുദ്വാരേ ഇട്ഠാനി ഹോന്തി, കായദ്വാരേ അനിട്ഠാനി. കസ്മാ? മഹാദുക്ഖസ്സ ഉപ്പാദനതോ. ഏവം ഇട്ഠാനിട്ഠം ഏകന്തതോ വിപാകേനേവ പരിച്ഛിജ്ജതീതി വേദിതബ്ബം.

തം തം വാ പനാതി ഏത്ഥ ന ഹേട്ഠിമനയോ ഓലോകേതബ്ബോ. ന ഹി ഭഗവാ സമ്മുതിമനാപം ഭിന്ദതി, പുഗ്ഗലമനാപം പന ഭിന്ദതി. തസ്മാ തംതംവാപനവസേനേവ ഉപാദായുപാദായ ഹീനപ്പണീതതാ വേദിതബ്ബാ. നേരയികാനഞ്ഹി രൂപം കോടിപ്പത്തം ഹീനം നാമ; തം ഉപാദായ തിരച്ഛാനേസു നാഗസുപണ്ണാനം രൂപം പണീതം നാമ. തേസം രൂപം ഹീനം; തം ഉപാദായ പേതാനം രൂപം പണീതം നാമ. തേസമ്പി ഹീനം; തം ഉപാദായ ജാനപദാനം രൂപം പണീതം നാമ. തേസമ്പി ഹീനം; തം ഉപാദായ ഗാമഭോജകാനം രൂപം പണീതം നാമ. തേസമ്പി ഹീനം; തം ഉപാദായ ജനപദസാമികാനം രൂപം പണീതം നാമ. തേസമ്പി ഹീനം; തം ഉപാദായ പദേസരാജൂനം രൂപം പണീതം നാമ. തേസമ്പി ഹീനം; തം ഉപാദായ ചക്കവത്തിരഞ്ഞോ രൂപം പണീതം നാമ. തസ്സാപി ഹീനം; തം ഉപാദായ ഭുമ്മദേവാനം രൂപം പണീതം നാമ. തേസമ്പി ഹീനം; തം ഉപാദായ ചാതുമഹാരാജികാനം ദേവാനം രൂപം പണീതം നാമ. തേസമ്പി ഹീനം; തം ഉപാദായ താവതിംസാനം ദേവാനം രൂപം പണീതം നാമ…പേ… അകനിട്ഠദേവാനം പന രൂപം മത്ഥകപ്പത്തം പണീതം നാമ.

൭. ദൂരദുകനിദ്ദേസേ ഇത്ഥിന്ദ്രിയാദീനി ഹേട്ഠാ വിഭത്താനേവ. ഇമസ്മിം പന ദുകേ ദുപ്പരിഗ്ഗഹട്ഠേന ലക്ഖണദുപ്പടിവിജ്ഝതായ സുഖുമരൂപം ദൂരേതി കഥിതം. സുഖപരിഗ്ഗഹട്ഠേന ലക്ഖണസുപ്പടിവിജ്ഝതായ ഓളാരികരൂപം സന്തികേതി. കബളീകാരാഹാരപരിയോസാനേ ച നിയ്യാതനട്ഠാനേപി ‘ഇദം വുച്ചതി രൂപം ദൂരേ’തി ന നീയ്യാതിതം. കസ്മാ? ദുവിധഞ്ഹി ദൂരേ നാമ – ലക്ഖണതോ ച ഓകാസതോ ചാതി. തത്ഥ ലക്ഖണതോ ദൂരേതി ന കഥിതം, തം ഓകാസതോ കഥേതബ്ബം. തസ്മാ ദൂരേതി അകഥിതം. ഓളാരികരൂപം ഓകാസതോ ദൂരേതി ദസ്സേതും അനിയ്യാതേത്വാവ യം വാ പനഞ്ഞമ്പീതിആദിമാഹ. സന്തികപദനിദ്ദേസേപി ഏസേവ നയോ. തത്ഥ അനാസന്നേതി ന ആസന്നേ, അനുപകട്ഠേതി നിസ്സടേ, ദൂരേതി ദൂരമ്ഹി, അസന്തികേതി ന സന്തികേ. ഇദം വുച്ചതി രൂപം ദൂരേതി ഇദം പണ്ണരസവിധം സുഖുമരൂപം ലക്ഖണതോ ദൂരേ, ദസവിധം പന ഓളാരികരൂപം യേവാപനകവസേന ഓകാസതോ ദൂരേതി വുച്ചതി. സന്തികപദനിദ്ദേസോ ഉത്താനത്ഥോയേവ.

ഇദം വുച്ചതി രൂപം സന്തികേതി ഇദം ദസവിധം ഓളാരികരൂപം ലക്ഖണതോ സന്തികേ, പഞ്ചദസവിധം പന സുഖുമരൂപം യേവാപനകവസേന ഓകാസതോ സന്തികേതി വുച്ചതി. കിത്തകതോ പട്ഠായ പന രൂപം ഓകാസവസേന സന്തികേ നാമ? കിത്തകതോ പട്ഠായ ദൂരേ നാമാതി? പകതികഥായ കഥേന്താനം ദ്വാദസഹത്ഥോ സവനൂപചാരോ നാമ ഹോതി. തസ്സ ഓരതോ രൂപം സന്തികേ, പരതോ ദൂരേ. തത്ഥ സുഖുമരൂപം ദൂരേ ഹോന്തം ലക്ഖണതോപി ഓകാസതോപി ദൂരേ ഹോതി; സന്തികേ ഹോന്തം പന ഓകാസതോവ സന്തികേ ഹോതി, ന ലക്ഖണതോ. ഓളാരികരൂപം സന്തികേ ഹോന്തം ലക്ഖണതോപി ഓകാസതോപി സന്തികേ ഹോതി; ദൂരേ ഹോന്തം ഓകാസതോവ ദൂരേ ഹോതി, ന ലക്ഖണതോ.

തം തം വാ പനാതി ഏത്ഥ ന ഹേട്ഠിമനയോ ഓലോകേതബ്ബോ. ഹേട്ഠാ ഹി ഭിന്ദമാനോ ഗതോ. ഇധ പന ന ലക്ഖണതോ ദൂരം ഭിന്ദതി, ഓകാസതോ ദൂരമേവ ഭിന്ദതി. ഉപാദായുപാദായ ദൂരസന്തികഞ്ഹി ഏത്ഥ ദസ്സിതം. അത്തനോ ഹി രൂപം സന്തികേ നാമ; അന്തോകുച്ഛിഗതസ്സാപി പരസ്സ ദൂരേ. അന്തോകുച്ഛിഗതസ്സ സന്തികേ; ബഹിഠിതസ്സ ദൂരേ. ഏകമഞ്ചേ സയിതസ്സ സന്തികേ; ബഹിപമുഖേ ഠിതസ്സ ദൂരേ. അന്തോപരിവേണേ രൂപം സന്തികേ; ബഹിപരിവേണേ ദൂരേ. അന്തോസങ്ഘാരാമേ രൂപം സന്തികേ; ബഹിസങ്ഘാരാമേ ദൂരേ. അന്തോസീമായ രൂപം സന്തികേ; ബഹിസീമായ ദൂരേ. അന്തോഗാമഖേത്തേ രൂപം സന്തികേ; ബഹിഗാമക്ഖേത്തേ ദൂരേ. അന്തോജനപദേ രൂപം സന്തികേ; ബഹിജനപദേ ദൂരേ. അന്തോരജ്ജസീമായ രൂപം സന്തികേ; ബഹിരജ്ജസീമായ ദൂരേ. അന്തോസമുദ്ദേ രൂപം സന്തികേ; ബഹിസമുദ്ദേരൂപം ദൂരേ. അന്തോചക്കവാളേ രൂപം സന്തികേ; ബഹിചക്കവാളേ ദൂരേതി.

അയം രൂപക്ഖന്ധനിദ്ദേസോ.