൨. കാലസംസന്ദനവണ്ണനാ

൨൮൩-൨൮൪. ഇദാനി അതീതം അത്ഥീതി കാലസംസന്ദനം ഹോതി. തത്ഥ അതീതം അത്ഥീതിആദികം സുദ്ധികസംസന്ദനം. അതീതം രൂപം അത്ഥീതിആദികം ഖന്ധവസേന കാലസംസന്ദനം.

൨൮൫. പച്ചുപ്പന്നം രൂപം അപ്പിയം കരിത്വാതി അതീതാനാഗതം പഹായ പച്ചുപ്പന്നരൂപമേവ അപ്പിയം അവിഭജിതബ്ബം കരിത്വാ. രൂപഭാവം ജഹതീതിപഞ്ഹേ നിരുദ്ധസ്സാപി രൂപസ്സ രൂപക്ഖന്ധസങ്ഗഹിതത്താ പടിക്ഖിപതി. രൂപഭാവം ന ജഹതീതി പടിലോമപഞ്ഹേപി രൂപക്ഖന്ധേന സങ്ഗഹിതത്താവ പടിജാനാതി. ഓദാതം വത്ഥം അപ്പിയം കരിത്വാതി ഏത്ഥ കിഞ്ചാപി ന സബ്ബം വത്ഥം ഓദാതം, ഇമിനാ പന വത്ഥന്തി അവത്വാ ‘‘ഓദാതം വത്ഥം അപ്പിയം കരിത്വാ’’തി വുത്തേ സകവാദിനാ ഏകത്ഥതാ അനുഞ്ഞാതാ. ഓദാതഭാവം ജഹതീതി പഞ്ഹേ വണ്ണവിഗമം സന്ധായ പടിഞ്ഞാ സകവാദിസ്സ. വത്ഥഭാവം ജഹതീതി ഏത്ഥ പന പഞ്ഞത്തിയാ അവിഗതത്താ പടിക്ഖേപോ തസ്സേവ. പടിലോമേപി ഏസേവ നയോ.

൨൮൬. അതീതം അതീതഭാവം ന ജഹതീതി പുട്ഠോ ‘‘യദി ജഹേയ്യ, അനാഗതം വാ പച്ചുപ്പന്നം വാ സിയാ’’തി മഞ്ഞമാനോ പടിജാനാതി. അനാഗതം അനാഗതഭാവം ന ജഹതീതി പുട്ഠോ പന ‘‘യദി ന ജഹേയ്യ, അനാഗതമേവസ്സ, പച്ചുപ്പന്നഭാവം ന പാപുണേയ്യാ’’തി മഞ്ഞമാനോ പടിക്ഖിപതി. പച്ചുപ്പന്നപഞ്ഹേപി അതീതഭാവം അനാപജ്ജനദോസോ സിയാതി പടിക്ഖിപതി. അനുലോമപഞ്ഹേസുപി ഇമിനാവ നയേന അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ.

൨൮൭. ഏവം സുദ്ധികനയം വത്വാ പുന ഖന്ധവസേന ദസ്സേതും അതീതം രൂപന്തിആദി വുത്തം. തം സബ്ബം പാളിഅനുസാരേനേവ സക്കാ ജാനിതും.

വചനസോധനവണ്ണനാ

൨൮൮. ഇദാനി ‘‘അതീതം ന്വത്ഥീ’’തിആദി വചനസോധനാ ഹോതി. തത്ഥ ഹഞ്ചി അതീതം ന്വത്ഥീതി യദി അതീതം നോ അത്ഥീതി അത്ഥോ. അതീതം അത്ഥീതി മിച്ഛാതി അതീതഞ്ച തം അത്ഥി ചാതി മിച്ഛാ ഏവ. തഞ്ഞേവ അനാഗതം തം പച്ചുപ്പന്നന്തി പുട്ഠോ അനാഗതക്ഖണേയേവസ്സ പച്ചുപ്പന്നതായ അഭാവം സന്ധായ കാലനാനത്തേന പടിക്ഖിപതി.

ദുതിയം പുട്ഠോ യം ഉപ്പാദതോ പുബ്ബേ അനാഗതം അഹോസി, തസ്സ ഉപ്പന്നകാലേ പച്ചുപ്പന്നത്താ പടിജാനാതി. ഹുത്വാ ഹോതി ഹുത്വാ ഹോതീതി യദേതം തയാ ‘‘അനാഗതം ഹുത്വാ പച്ചുപ്പന്നം ഹോതീ’’തി വദതാ തഞ്ഞേവ അനാഗതം തം പച്ചുപ്പന്നന്തി ലദ്ധിവസേന ‘‘അനാഗതം വാ പച്ചുപ്പന്നം വാ ഹുത്വാ ഹോതീ’’തി വുത്തം. കിം തേ തമ്പി ഹുത്വാ ഹോതീതി? ഇതരോ ഹുത്വാ ഭൂതസ്സ പുന ഹുത്വാ അഭാവതോ ന ഹേവന്തി പടിക്ഖിപതി.

ദുതിയം പുട്ഠോ യസ്മാ തം അനാഗതം ഹുത്വാ പച്ചുപ്പന്നം ഹോന്തം ‘‘ഹുത്വാ ഹോതീ’’തി സങ്ഖം ഗതം, തസ്മാ പടിജാനാതി. അഥ നം സകവാദീ ‘‘യദി തേ തം അനാഗതം ഹുത്വാ പച്ചുപ്പന്നം ഹോന്തം ‘ഹുത്വാ ഹോതീ’തി സങ്ഖം ഗതം, പുന ഹുത്വാ ഹോതി, യം അനാഗതം ന ഹുത്വാ പച്ചുപ്പന്നം ന ഹോന്തം ‘ന ഹുത്വാ ന ഹോതീ’തി സങ്ഖം ഗതം സസവിസാണം, കിം തേ തമ്പി പുന ന ഹുത്വാ ന ഹോതീ’’തിഅധിപ്പായേന ന ഹുത്വാ ന ഹോതി ന ഹുത്വാ ന ഹോതീതി പഞ്ഹം പുച്ഛതി. ഇതരോ ‘‘യം നത്ഥി, തം നത്ഥിതായ, ഏവ അനാഗതം ന ഹുത്വാ പച്ചുപ്പന്നം ന ഹോതീതി നഹുത്വാനഹോതി നാമ താവ ഹോതു, പുന നഹുത്വാനഹോതിഭാവോ പനസ്സ കുതോ’’തി മഞ്ഞമാനോ പടിക്ഖിപതി. തഞ്ഞേവ പച്ചുപ്പന്നം തം അതീതന്തി പഞ്ഹേപി പച്ചുപ്പന്നക്ഖണേയേവസ്സ അതീതതായ അഭാവം സന്ധായ കാലനാനത്താ പടിക്ഖിപതി.

ദുതിയപഞ്ഹേ പുട്ഠോ യം അതീതഭാവതോ പുബ്ബേ പച്ചുപ്പന്നം അഹോസി, തസ്സേവ അതീതത്താ പടിജാനാതി. ഹുത്വാ ഹോതി ഹുത്വാ ഹോതീതി യദേതം തയാ ‘‘പച്ചുപ്പന്നം ഹുത്വാ അതീതം ഹോതീ’’തി വദതാ ‘‘തഞ്ഞേവ പച്ചുപ്പന്നം തം അതീത’’ന്തി ലദ്ധിവസേന ‘‘പച്ചുപ്പന്നം വാ അതീതം വാ ഹുത്വാ ഹോതീ’’തി വുത്തം, കിം തേ തമ്പി ഹുത്വാ ഹോതീതി? ഇതരോ ഹുത്വാ ഭൂതസ്സ പുന ഹുത്വാ അഭാവതോ ന ഹേവന്തി പടിക്ഖിപതി.

ദുതിയപഞ്ഹേ യസ്മാ തം പച്ചുപ്പന്നം ഹുത്വാ അതീതം ഹോന്തം ‘‘ഹുത്വാ ഹോതീ’’തി സങ്ഖം ഗതം, തസ്മാ പടിജാനാതി. അഥ നം സകവാദീ ‘‘യദി തേ തഞ്ഞേവ പച്ചുപ്പന്നം ഹുത്വാ അതീതം ഹോന്തം ‘ഹുത്വാ ഹോതീ’തി സങ്ഖം ഗതം, പുന ഹുത്വാ ഹോതി, യം പച്ചുപ്പന്നം ന ഹുത്വാ അതീതം ന ഹോന്തം ‘ന ഹുത്വാ ന ഹോതീ’തി സങ്ഖം ഗതം സസവിസാണം, കിം തേ തമ്പി പുന ന ഹുത്വാ ന ഹോതീ’’തി അധിപ്പായേന ന ഹുത്വാ ന ഹോതി ന ഹുത്വാ ന ഹോതീതി പഞ്ഹം പുച്ഛതി. ഇതരോ ‘‘യം നത്ഥി, തം നത്ഥിതായ ഏവ പച്ചുപ്പന്നം ന ഹുത്വാ അതീതം ന ഹോതീതി നഹുത്വാനഹോതി നാമ താവ ഹോതു. പുന നഹുത്വാനഹോതിഭാവോ പനസ്സ കുതോ’’തി മഞ്ഞമാനോ പടിക്ഖിപതി. ഉഭയം ഏകതോ കത്വാ ആഗതേ തതിയപഞ്ഹേപി ഇമിനാവുപായേന യോജനാ കാതബ്ബാ.

അപരോ നയോ – യദി തഞ്ഞേവ അനാഗതം തം പച്ചുപ്പന്നം, അനാഗതസ്സ പച്ചുപ്പന്നേ വുത്തോ ഹോതിഭാവോ, പച്ചുപ്പന്നസ്സ ച അനാഗതേ വുത്തോ ഹുത്വാഭാവോ ആപജ്ജതി. ഏവം സന്തേ അനാഗതമ്പി ഹുത്വാഹോതി നാമ. പച്ചുപ്പന്നമ്പി ഹുത്വാഹോതിയേവ നാമ. തേന തം പുച്ഛാമ – ‘‘കിം തേ ഏതേസു ഏകേകം ഹുത്വാ ഹോതി ഹുത്വാ ഹോതീ’’തി? ഇതരോ – ‘‘തഞ്ഞേവ അനാഗതം തം പച്ചുപ്പന്ന’’ന്തി പഞ്ഹേ പടിക്ഖിത്തനയേനേവ പടിക്ഖിപിത്വാ പുന പുട്ഠോ ദുതിയേ പഞ്ഹേ പടിഞ്ഞാതനയേനേവ പടിജാനാതി. അഥ നം സകവാദീ ‘‘തഞ്ഞേവ അനാഗതം തം പച്ചുപ്പന്ന’’ന്തി പഞ്ഹാവസേന തേസു ഏകേകം ഹുത്വാ ഹോതി ഹുത്വാ ഹോതീതി പടിജാനന്തം പുരിമം പടിക്ഖിത്തപഞ്ഹം പരിവത്തിത്വാ പുച്ഛന്തോ ന ഹുത്വാ ന ഹോതി ന ഹുത്വാ ന ഹോതീതി പുച്ഛതി. തസ്സത്ഥോ – നനു ‘‘തയാ തഞ്ഞേവ അനാഗതം തം പച്ചുപ്പന്ന’’ന്തി വുത്തേ പഠമപഞ്ഹം പടിക്ഖിപന്തേന അനാഗതസ്സ ഹോതിഭാവോ പച്ചുപ്പന്നസ്സ ച ഹുത്വാഭാവോ പടിക്ഖിത്തോതി. തേന അനാഗതം ന ഹോതി നാമ, പച്ചുപ്പന്നം ന ഹുത്വാ നാമ.

ദുതിയപഞ്ഹേ ച തഞ്ഞേവ അനാഗതം തം പച്ചുപ്പന്നന്തി പടിഞ്ഞാതം. ഏവം സന്തേ അനാഗതമ്പി ന ഹുത്വാ ന ഹോതി നാമ. പച്ചുപ്പന്നമ്പി ന ഹുത്വാ ന ഹോതിയേവ നാമ. തേന തം പുച്ഛാമ – ‘‘കിം തേ ഏതേസു ഏകേകം ന ഹുത്വാ ന ഹോതി ന ഹുത്വാ ന ഹോതീ’’തി? പരവാദീ സബ്ബതോ അന്ധകാരേന പരിയോനദ്ധോ വിയ തേസം നഹുത്വാനഹോതിഭാവം അപസ്സന്തോ ന ഹേവന്തി പടിക്ഖിപതി.

ദുതിയവാരേപി യദി തഞ്ഞേവ പച്ചുപ്പന്നം തം അതീതം, പച്ചുപ്പന്നസ്സ അതീതേ വുത്തോ ഹോതിഭാവോ, അതീതസ്സ ച പച്ചുപ്പന്നേ വുത്തോ ഹുത്വാഭാവോ ആപജ്ജതി, ഏവം സന്തേ പച്ചുപ്പന്നമ്പി ഹുത്വാഹോതി നാമ, അതീതമ്പി ഹുത്വാഹോതിയേവ നാമ. തേന തം പുച്ഛാമ – ‘‘കിം തേ ഏതേസു ഏകേകം ഹുത്വാ ഹോതി ഹുത്വാ ഹോതീ’’തി? ഇതരോ തഞ്ഞേവ പച്ചുപ്പന്നം തം അതീതന്തിപഞ്ഹേ പടിക്ഖിത്തനയേനേവ പടിക്ഖിപിത്വാ പുന പുട്ഠോ ദുതിയപഞ്ഹേ പടിഞ്ഞാതനയേനേവ പടിജാനാതി. അഥ നം സകവാദീ ‘‘തഞ്ഞേവ പച്ചുപ്പന്നം തം അതീത’’ന്തി പഞ്ഹാവസേന തേസു ഏകേകം ഹുത്വാ ഹോതി ഹുത്വാ ഹോതീതി പടിജാനന്തം പുരിമം പടിക്ഖിത്തപഞ്ഹം പരിവത്തിത്വാ പുച്ഛന്തോ ന ഹുത്വാ ന ഹോതി ന ഹുത്വാ ന ഹോതീതി പുച്ഛതി. തസ്സത്ഥോ – നനു തയാ തഞ്ഞേവ പച്ചുപ്പന്നം തം അതീതന്തി വുത്തേ പഠമപഞ്ഹം പടിക്ഖിപന്തേന പച്ചുപ്പന്നസ്സ ഹോതിഭാവോ, അതീതസ്സ ച ഹുത്വാഭാവോ പടിക്ഖിത്തോതി. തേന പച്ചുപ്പന്നം നഹോതി നാമ. അതീതം നഹുത്വാ നാമ.

ദുതിയപഞ്ഹേ ച തേ ‘‘തഞ്ഞേവ പച്ചുപ്പന്നം തം അതീത’’ന്തി പടിഞ്ഞാതം. ഏവം സന്തേ പച്ചുപ്പന്നമ്പി ന ഹുത്വാ ന ഹോതി നാമ, അതീതമ്പി ന ഹുത്വാ ന ഹോതിയേവ നാമ. തേന തം പുച്ഛാമ – ‘‘കിം തേ ഏതേസു ഏകേകം ന ഹുത്വാ ന ഹോതി, ന ഹുത്വാ ന ഹോതീ’’തി. പരവാദീ സബ്ബതോ അന്ധകാരേന പരിയോനദ്ധോ വിയ തേസം നഹുത്വാനഹോതിഭാവം അപസ്സന്തോ ന ഹേവന്തി പടിക്ഖിപതി.

തതിയവാരേപി യദി തഞ്ഞേവ അനാഗതം തം പച്ചുപ്പന്നം തം അതീതം; അനാഗതപച്ചുപ്പന്നാനം പച്ചുപ്പന്നാതീതേസു വുത്തോ ഹോതിഭാവോ, പച്ചുപ്പന്നാതീതാനഞ്ച അനാഗതപച്ചുപ്പന്നേസു വുത്തോ ഹുത്വാഭാവോ ആപജ്ജതി. ഏവം സന്തേ അനാഗതമ്പി ഹുത്വാഹോതി നാമ. പച്ചുപ്പന്നമ്പി അതീതമ്പി ഹുത്വാ ഹോതിയേവ നാമ. തേന തം പുച്ഛാമ – ‘‘കിം തേ തീസുപി ഏതേസു ഏകേകം ഹുത്വാ ഹോതി ഹുത്വാ ഹോതീ’’തി? ഇതരോ ‘‘തഞ്ഞേവ അനാഗതം, തം പച്ചുപ്പന്നം, തം അതീത’’ന്തിപഞ്ഹേ പടിക്ഖിത്തനയേനേവ പടിക്ഖിപിത്വാ പുന പുട്ഠോ ദുതിയപഞ്ഹേ പടിഞ്ഞാതനയേനേവ പടിജാനാതി. അഥ നം സകവാദീ ‘‘തഞ്ഞേവ അനാഗതം, തം പച്ചുപ്പന്നം, തം അതീത’’ന്തി പഞ്ഹാവസേന തേസു ഏകേകം ഹുത്വാ ഹോതി, ഹുത്വാ ഹോതീതി പടിജാനന്തം പുരിമം പടിക്ഖിത്തപഞ്ഹം പരിവത്തിത്വാ പുച്ഛന്തോ ന ഹുത്വാ ന ഹോതി ന ഹുത്വാ ന ഹോതീതി പുച്ഛതി. തസ്സത്ഥോ – നനു തയാ തഞ്ഞേവ അനാഗതം, തം പച്ചുപ്പന്നം, തം അതീതന്തി വുത്തേ പഠമപഞ്ഹം പടിക്ഖിപന്തേന അനാഗതപച്ചുപ്പന്നാനം ഹോതിഭാവോ; പച്ചുപ്പന്നാതീതാനഞ്ച ഹുത്വാഭാവോ പടിക്ഖിത്തോതി? തേന അനാഗതം പച്ചുപ്പന്നഞ്ച ന ഹോതി നാമ. പച്ചുപ്പന്നഞ്ച അതീതഞ്ച ന ഹുത്വാ നാമ.

ദുതിയപഞ്ഹേ ച തേ ‘‘തഞ്ഞേവ അനാഗതം, തം പച്ചുപ്പന്നം, തം അതീത’’ന്തി പടിഞ്ഞാതം. ഏവം സന്തേ അനാഗതമ്പി ന ഹുത്വാ ന ഹോതി നാമ, പച്ചുപ്പന്നമ്പി അതീതമ്പി ന ഹുത്വാ ന ഹോതിയേവ നാമ. തേന തം പുച്ഛാമ – ‘‘കിം തേ ഏതേസു ഏകേകം ന ഹുത്വാ ന ഹോതി ന ഹുത്വാ ന ഹോതീ’’തി? പരവാദീ സബ്ബതോ അന്ധകാരേന പരിയോനദ്ധോ വിയ തേസം ന ഹുത്വാ ന ഹോതിഭാവം അപസ്സന്തോ ന ഹേവന്തി പടിക്ഖിപതീതി. നിഗ്ഗഹാദീനി പനേത്ഥ ഹേട്ഠാ വുത്തനയേനേവ യോജേതബ്ബാനി.

വചനസോധനവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

അതീതചക്ഖുരൂപാദികഥാവണ്ണനാ

൨൮൯. അതീതം ചക്ഖു അത്ഥീതിആദീസുപി ചക്ഖാദിഭാവാവിജഹനേനേവ അത്ഥിതം പടിജാനാതി. പസ്സതീതിആദീനി പുട്ഠോ പന തേസം വിഞ്ഞാണാനം കിച്ചാഭാവവസേന പടിക്ഖിപതി.

അതീതഞാണാദികഥാവണ്ണനാ

൨൯൦. തേന ഞാണേന ഞാണകരണീയം കരോതീതി പഞ്ഹേ തസ്സ ഞാണസ്സ നിരുദ്ധത്താ കിച്ചഭാവമസ്സ അപസ്സന്തോ പടിക്ഖിപതി. പുന പുട്ഠോ അതീതാരമ്മണം പച്ചുപ്പന്നം ഞാണം അതീതാനം ധമ്മാനം ജാനനതോ അതീതം ഞാണന്തി ലേസേന പച്ചുപ്പന്നമേവ ‘‘അതീതം ഞാണ’’ന്തി കത്വാ തേന ഞാണേന ഞാണകരണീയസ്സ അത്ഥിതായ പടിജാനാതി. അഥസ്സ സകവാദീ ലേസോകാസം അദത്വാ തേന ഞാണേന ദുക്ഖം പരിജാനാതീതിആദിമാഹ. ഇതരോ അതീതാരമ്മണേനേവ ഞാണേന ഇമേസം ചതുന്നം കിച്ചാനം അഭാവാ പടിക്ഖിപതി. അനാഗതപഞ്ഹേപി ഏസേവ നയോ. പച്ചുപ്പന്നപഞ്ഹോ ചേവ സംസന്ദനപഞ്ഹോ ച ഉത്താനത്ഥായേവ.

അരഹന്താദികഥാവണ്ണനാ

൨൯൧. അരഹതോ അതീതോ രാഗോ അത്ഥീതിആദീസുപി രാഗാദിഭാവാവിജഹന്തോ ഏവം പടിജാനാതി. സരാഗോതിആദീസു സുത്തവിരോധഭയേന ചേവ യുത്തിവിരോധഭയേന ച പടിക്ഖിപതി.

പദസോധനകഥാവണ്ണനാ

൨൯൫. ഏവം സബ്ബമ്പി പാളിഅനുസാരേനേവ വിദിത്വാ പരതോ അത്ഥി സിയാ അതീതം, സിയാ ന്വാതീതന്തി ഏത്ഥ ഏവമത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. യം അതീതമേവ അത്ഥി, തം അതീതം. യം പച്ചുപ്പന്നാനാഗതം അത്ഥി, തം നോ അത്ഥി, തം നോ അതീതം. തേനാതീതം ന്വാതീതം, ന്വാതീതം അതീതന്തി തേന കാരണേന അതീതം നോ അതീതം, നോ അതീതം അതീതന്തി. അനാഗതപച്ചുപ്പന്നപുച്ഛാസുപി ഏസേവ നയോ.

സുത്തസാധനവണ്ണനാ

൨൯൬. ന വത്തബ്ബം ‘‘അതീതം അത്ഥി അനാഗതം അത്ഥീ’’തി സുത്തസാധനായ പുച്ഛാ പരവാദിസ്സ, പടിഞ്ഞാ സകവാദിസ്സ. പുന അത്തനോ ലദ്ധിം നിസ്സായ യംകിഞ്ചി, ഭിക്ഖവേ, രൂപന്തി അനുയോഗോ പരവാദിസ്സേവ. ദുതിയനയേ പുച്ഛാ സകവാദിസ്സ, പടിഞ്ഞാ ഇതരസ്സ. ഏവം സബ്ബത്ഥ പുച്ഛാ ച പടിഞ്ഞാ ച വേദിതബ്ബാ. യം പനേതം പരവാദിനാ അനാഗതസ്സ അത്ഥിഭാവസാധനത്ഥം ‘‘നനു വുത്തം ഭഗവതാ കബളീകാരേ, ചേ, ഭിക്ഖവേ’’തി സുത്തസ്സ പരിയോസാനേ അത്ഥി തത്ഥ ആയതിം പുനബ്ഭവാഭിനിബ്ബത്തീതിആദി ദസ്സിതം ന തം അനാഗതസ്സ അത്ഥിഭാവസാധകം. തഞ്ഹി ഹേതൂനം പരിനിട്ഠിതത്താ അവസ്സം ഭാവിതം സന്ധായ തത്ഥ വുത്തം. അയം സുത്താധിപ്പായോ. സേസം സബ്ബത്ഥ ഉത്താനത്ഥമേവാതി.

സബ്ബമത്ഥീതികഥാവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.