൩. പച്ചയവാരവണ്ണനാ
൨൪൩. പച്ചയവാരേ കുസലം ധമ്മം പച്ചയാതി കുസലധമ്മേ പതിട്ഠിതോ ഹുത്വാ കുസലം ധമ്മം നിസ്സയട്ഠേന പച്ചയം കത്വാതി അത്ഥോ. കുസലം ഏകം ഖന്ധം പച്ചയാതി കുസലം ഏകം ഖന്ധം നിസ്സയപച്ചയം കത്വാ തയോ ഖന്ധാ ഉപ്പജ്ജന്തി ഹേതുപച്ചയാതി വുത്തം ഹോതി. ഇമിനാവുപായേന സബ്ബപദേസു അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. വത്ഥും പച്ചയാ വിപാകാബ്യാകതാ കിരിയാബ്യാകതാ ഖന്ധാതി ഇദം പഞ്ചവോകാരേ പവത്തിവസേന വുത്തം. പഞ്ചവോകാരേ പവത്തിയഞ്ഹി ഖന്ധാനം പുരേജാതം വത്ഥു നിസ്സയപച്ചയോ ഹോതി. പടിച്ചട്ഠസ്സ പന സഹജാതട്ഠത്താ പടിച്ചവാരേ ഏസ നയോ ന ലബ്ഭതീതി പടിസന്ധിയം സഹജാതമേവ വത്ഥും സന്ധായ ‘‘വത്ഥും പടിച്ച ഖന്ധാ’’തി വുത്തം. കുസലം ഏകം ഖന്ധഞ്ച വത്ഥുഞ്ച പച്ചയാ തയോ ഖന്ധാതിആദീസുപി ഇമിനാവ നയേന അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ.
അബ്യാകതം ധമ്മം പച്ചയാ കുസലോ ച അബ്യാകതോ ചാതി കുസലാബ്യാകതാനം ഹേതുപച്ചയവസേന ഏകതോ ഉപ്പത്തിം സന്ധായ വുത്തം. കുസലുപ്പത്തിക്ഖണസ്മിഞ്ഹി വത്ഥും നിസ്സായ കുസലാ ഖന്ധാ, ചിത്തസമുട്ഠാനേ ച മഹാഭൂതേ നിസ്സായ ചിത്തസമുട്ഠാനം ഉപാദാരൂപം ഹേതുപച്ചയവസേന ഏകതോ ഉപ്പജ്ജതി. ഇതി പച്ചയഭൂതസ്സ അബ്യാകതസ്സ നാനത്തേപി പച്ചയുപ്പന്നാനം ഹേതുപച്ചയവസേന ഏകതോ ഉപ്പത്തിം സന്ധായേതം വുത്തന്തി വേദിതബ്ബം. അഞ്ഞേസുപി ഏവരൂപേസു ഠാനേസു ഏസേവ നയോ. ഏവം ഇമസ്മിം ഹേതുപച്ചയേ സഹജാതഞ്ച പുരേജാതഞ്ച നിസ്സയട്ഠേന പച്ചയം കത്വാ സത്തരസ പഞ്ഹാ വിസ്സജ്ജിതാ. തത്ഥ ഖന്ധാ ചേവ ഭൂതാ ച സഹജാതവസേന, വത്ഥു സഹജാതപുരേജാതവസേന ഗഹിതം. പടിച്ചവാരേ പന സഹജാതവസേന പച്ചയോ ലബ്ഭതി, തസ്മാ തത്ഥ നവേവ പഞ്ഹാ വിസ്സജ്ജിതാ. യേ പനേതേ ഏത്ഥ സത്തരസ പഞ്ഹാ വിസ്സജ്ജിതാ, തേസു ഏകാദികേ ഏകാവസാനേ വിസ്സജ്ജനേ കുസലാദീസു ഏകപച്ചയതോ ഏകോ പച്ചയുപ്പന്നോ. ഏകാദികേ ദുകാവസാനേ ഏകപച്ചയതോ നാനാപച്ചയുപ്പന്നോ. ദുകാദികേ ഏകാവസാനേ നാനാപച്ചയതോ ഏകോ പച്ചയുപ്പന്നോ. ദുകാദികേ ദുകാവസാനേ നാനാപച്ചയതോ നാനാപച്ചയുപ്പന്നോ.
൨൪൮-൨൫൨. ആരമ്മണപച്ചയാദീസുപി ഇമിനാവുപായേന പഞ്ഹാവിസ്സജ്ജനപ്പഭേദോ വേദിതബ്ബോ. യം പനേതം ആരമ്മണപച്ചയേ വത്ഥും പച്ചയാ ഖന്ധാതി വുത്തം, തം പടിസന്ധിക്ഖണേ വിപാകക്ഖന്ധേയേവ സന്ധായ വുത്തം. ചക്ഖുവിഞ്ഞാണാദീനി അബ്യാകതം നിസ്സായ ആരമ്മണപച്ചയേന ഉപ്പജ്ജന്താനം പഭേദദസ്സനത്ഥം വുത്താനി. പുന വത്ഥും പച്ചയാതി പവത്തേ വിപാകകിരിയാബ്യാകതാനം ഉപ്പത്തിദസ്സനത്ഥം വുത്തം. സേസം പുരിമനയേനേവ വേദിതബ്ബം. ഏവം ഇമസ്മിം ആരമ്മണപച്ചയേ സഹജാതഞ്ച പുരേജാതഞ്ച പച്ചയം കത്വാ സത്ത പഞ്ഹാ വിസ്സജ്ജിതാ. തത്ഥ ഖന്ധാ സഹജാതവസേന, വത്ഥു സഹജാതപുരേജാതവസേന, ചക്ഖായതനാദീനി പുരേജാതവസേനേവ ഗഹിതാനി. പടിച്ചവാരേ പന സഹജാതവസേനേവ പച്ചയോ ലബ്ഭതി. തസ്മാ തത്ഥ തയോവ പഞ്ഹാ വിസ്സജ്ജിതാ.
൨൫൩-൨൫൪. അധിപതിപച്ചയേ വിപാകാബ്യാകതം ലോകുത്തരമേവ വേദിതബ്ബം. അനന്തരസമനന്തരാ രൂപാഭാവേന ആരമ്മണസദിസാ. പരതോ ആസേവനനത്ഥിവിഗതേസുപി ഏസേവ നയോ.
൨൫൫. സഹജാതപച്ചയേ കടത്താരൂപം ഉപാദാരൂപന്തി ഉപാദാരൂപസങ്ഖാതം കടത്താരൂപം. ഇദം അസഞ്ഞസത്താനഞ്ഞേവ രൂപം സന്ധായ വുത്തം. ചക്ഖായതനാദീനി പഞ്ചവോകാരവസേന വുത്താനി.
൨൫൬-൨൫൭. അഞ്ഞമഞ്ഞപച്ചയേ ച യഥാ ആരമ്മണപച്ചയാ ഏവന്തി വിസ്സജ്ജനസമതം സന്ധായ വുത്തം. പച്ചയുപ്പന്നേസു പന നാനത്തം അത്ഥി.
൨൫൮. ഉപനിസ്സയപച്ചയേ ആരമ്മണപച്ചയസദിസന്തി രൂപാഭാവതോപി വിസ്സജ്ജനസമതായപി വുത്തം.
൨൫൯-൨൬൦. വത്ഥും പുരേജാതപച്ചയാതിആദീനം പടിച്ചവാരേ വുത്തനയേനേവത്ഥോ ഗഹേതബ്ബോ.
൨൬൧-൨൬൬. കമ്മപച്ചയേ തീണീതി കുസലം പച്ചയാ കുസലോ അബ്യാകതോ കുസലാബ്യാകതോ ചാതി ഏവം തീണി വേദിതബ്ബാനി. അകുസലേപി ഏസേവ നയോ.
൨൬൭-൨൬൮. വിപ്പയുത്തപച്ചയേ ഖന്ധേ വിപ്പയുത്തപച്ചയാതി ഖന്ധേ നിസ്സായ വിപ്പയുത്തപച്ചയാ ഉപ്പജ്ജന്തീതി അത്ഥോ. ഖന്ധാ വത്ഥും വിപ്പയുത്തപച്ചയാതി ഖന്ധാ വത്ഥും നിസ്സായ വിപ്പയുത്തപച്ചയാ ഉപ്പജ്ജന്തീതി അത്ഥോ. സേസം ഹേട്ഠാ വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബം.
൨൬൯-൨൭൬. ഇദാനി യഥാലദ്ധാനി വിസ്സജ്ജനാനി ഗണനവസേന ദസ്സേതും ഹേതുയാ സത്തരസാതിആദിമാഹ. തത്ഥ ഹേതുയാ സത്തരസാതി കുസലേന കുസലം, കുസലേന അബ്യാകതം, കുസലേന കുസലാബ്യാകതന്തി ഏവം കുസലവസേന ഏകാദികാനി ഏകാവസാനാനി ദ്വേ, ദുകാവസാനം ഏകന്തി തീണി വുത്താനി ഹോന്തി, തഥാ അകുസലവസേന. അബ്യാകതേന അബ്യാകതം, തേനേവ കുസലം, അകുസലം, കുസലാബ്യാകതം അകുസലാബ്യാകതഞ്ച; കുസലാബ്യാകതേഹി കുസലം, അബ്യാകതം, കുസലാബ്യാകതം; അകുസലാബ്യാകതേഹി അകുസലം, അബ്യാകതം, അകുസലാബ്യാകതന്തി ഏവം സത്തരസ വേദിതബ്ബാനി.
ആരമ്മണേ സത്താതി കുസലേന കുസലം; അകുസലേന അകുസലം, അബ്യാകതേന അബ്യാകതം, കുസലം, അകുസലം; കുസലാബ്യാകതേന കുസലം; അകുസലാബ്യാകതേന അകുസലന്തി ഏവം സത്ത.
വിപാകേ ഏകന്തി അബ്യാകതേന അബ്യാകതമേവ. ഏവമേത്ഥ സത്തരസ, സത്ത, ഏകന്തി തയോ വാരപരിച്ഛേദാ ഹോന്തി. തേസു ദ്വാദസ സത്തരസകാ, ദസ സത്തകാ, ഏകം ഏകകന്തി തേ സബ്ബേ സാധുകം സല്ലക്ഖേത്വാ പരതോ ദുകതികാദിവസേന പച്ചയസംസന്ദനേ ഊനതരഗണനസ്സ വസേന ഗണനാ വേദിതബ്ബാ. സക്കാ ഹി ഇമായ ഗണനായ ദുകമൂലാദീസു വാരപരിച്ഛേദേ ജാനിതുന്തി പുന ‘‘കുസലം ധമ്മം പച്ചയാ കുസലോ ധമ്മോ’’തി അനാമസിത്വാ ഗണനവസേനേവ വാരപരിച്ഛേദം ദസ്സേതും ഹേതുപച്ചയാ ആരമ്മണേ സത്താതിആദി ആരദ്ധം.
തത്ഥ കുസലം ധമ്മം പച്ചയാ കുസലോ ധമ്മോ ഉപ്പജ്ജതി ഹേതുപച്ചയാ ആരമ്മണപച്ചയാ. കുസലം ഏകം ഖന്ധം പച്ചയാ തയോ ഖന്ധാതി ഇമിനാ നയേന ആരമ്മണേ ലദ്ധവിസ്സജ്ജനാനി വിത്ഥാരേതബ്ബാനി. അയം താവ അനുലോമേ നയോ.
൨൭൭-൨൮൫. പച്ചനീയേ പന കുസലം ന ലബ്ഭതീതി അകുസലം ധമ്മം പച്ചയാതി അകുസലമേവ ആദിം കത്വാ വിസ്സജ്ജനം ആരദ്ധം. തം യഥാപാളിമേവ നിയ്യാതി. യഞ്ഹേത്ഥ വത്തബ്ബം സിയാ, തം പടിച്ചവാരസ്സ പച്ചനീയേ വുത്തമേവ.
൨൮൬-൨൮൭. യം പനേതം പച്ചനീയേ ലദ്ധവിസ്സജ്ജനപരിച്ഛേദം ഗണനതോ ദസ്സേതും നഹേതുയാ ചത്താരീതിആദി വുത്തം, തത്ഥ ചത്താരി, സത്തരസ, സത്ത, പഞ്ച, തീണി, ഏകന്തി ഛ പരിച്ഛേദാ. തേസം വസേന ദുകതികാദീസു പച്ചയസംസന്ദനേ ഗണനാ വേദിതബ്ബാ. യോ ഹി പച്ചയോ സത്തരസ വിസ്സജ്ജനാനി ലഭതി, തേന സദ്ധിം സദിസസംസന്ദനേ സത്തരസ, ഊനതരസംസന്ദനേ സേസാ ഛപി പരിച്ഛേദാ ലബ്ഭന്തി. ഏവം സേസേസുപി അധികപരിച്ഛേദം ഠപേത്വാ സമസമാ ഊനതരാ ച ലബ്ഭന്തീതി.
ഏത്ഥ ച അധികതരാ ന ലബ്ഭന്തീതി അയമേത്ഥ നിയമോ. സമസമാ പന ഊനതരാ ച അത്ഥാ വിരോധേ സതി ലബ്ഭന്തി. തേനേത്ഥ ‘‘നഹേതുപച്ചയാ നാരമ്മണേ ഏക’’ന്തിആദി വുത്തം. ഏത്ഥ ഹി നഹേതുയാ ചതുന്നം, നാരമ്മണേ പഞ്ചന്നം ആഗതത്താ നഹേതുവസേന ചത്താരീതി വത്തബ്ബം സിയാ, നാരമ്മണേന സദ്ധിം ഘടിതത്താ പന ആരമ്മണധമ്മോ വിരുജ്ഝതീതി അകുസലം ധമ്മം പച്ചയാ അകുസലോ ധമ്മോ, അബ്യാകതം ധമ്മം പച്ചയാ അകുസലോ, അകുസലഞ്ച അബ്യാകതഞ്ച ധമ്മം പച്ചയാ അകുസലോതി തീണി വിസ്സജ്ജനാനി പരിഹീനാനി. അബ്യാകതം ധമ്മം പച്ചയാ അബ്യാകതോതി രൂപവസേന ഏകമേവ വുത്തം. ഏവം സബ്ബത്ഥ വിരുദ്ധാവിരുദ്ധം ഞത്വാ ലബ്ഭമാനപരിച്ഛേദോ വേദിതബ്ബോ. അപിചേത്ഥ ഇദം നയമത്തദസ്സനം. നാധിപതിയാ ചത്താരീതി നഹേതുയാ ലദ്ധാനേവ. സേസചതുക്കേസുപി ഏസേവ നയോ.
നാനന്തരേ ഏകന്തി അഹേതുകചിത്തസമുട്ഠാനസ്സ ചേവ സേസരൂപസ്സ ച വസേന അബ്യാകതേന അബ്യാകതം. ഏവം സബ്ബേസു ഏകകേസു യുജ്ജമാനകരൂപം ജാനിതബ്ബം. നപുരേജാതേ ദ്വേതി ഇധാപി നഹേതുവസേന ചത്താരീതി വത്തബ്ബം സിയാ, നപുരേജാതേന സദ്ധിം ഘടിതത്താ പന അബ്യാകതം ധമ്മം പച്ചയാ അകുസലോ, അകുസലഞ്ച അബ്യാകതഞ്ച ധമ്മം പച്ചയാ അകുസലോതി വത്ഥുപുരേജാതവസേന ദ്വേ വിസ്സജ്ജനാനി പരിഹീനാനി. ആരുപ്പേ പന അഹേതുകമോഹസ്സ അഹേതുകകിരിയസ്സ ച വസേന ദ്വേ വുത്താനി. നവിപ്പയുത്തേ ദ്വേതി ആരുപ്പേ അഹേതുകാകുസലകിരിയവസേന ദ്വേ. നോനത്ഥി നോവിഗതേസു ഏകന്തി സബ്ബസ്സ രൂപസ്സ വസേന അബ്യാകതേന അബ്യാകതം ദട്ഠബ്ബം. തികാദീസു അപുബ്ബം നത്ഥി.
൨൮൮. നാരമ്മണമൂലകേ പന നഅധിപതിയാ പഞ്ചാതി നാരമ്മണേ ലദ്ധാനേവ. നകമ്മേ ഏകന്തി ഏത്ഥ ചിത്തസമുട്ഠാനഞ്ച കടത്താരൂപഞ്ച അഗ്ഗഹേത്വാ സേസരൂപവസേന അബ്യാകതേന അബ്യാകതം വേദിതബ്ബം.
൨൮൯-൨൯൬. നാധിപതിമൂലകേ നപുരേജാതേ സത്താതി നപുരേജാതേ ലദ്ധാനേവ. നപച്ഛാജാതേ സത്തരസാതി ഇമാനിപി തത്ഥ ലദ്ധാനി സത്തരസേവ. നാനന്തരനസമനന്തരനഅഞ്ഞമഞ്ഞനഉപനിസ്സയനസമ്പയുത്തനോനത്ഥിനോവിഗതമൂലകാനി നാരമ്മണമൂലകസദിസാനേവ. ഇമിനാവ നയമത്തദസ്സനേന സബ്ബത്ഥ ആഗതാനാഗതം ലബ്ഭമാനാലബ്ഭമാനഞ്ച വേദിതബ്ബന്തി.
പച്ചനീയവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.
൨൯൭-൩൨൮. ഇമിനായേവ പന ലക്ഖണേന അനുലോമം പുരതോ കത്വാ അനുലോമപച്ചനീയേ പച്ചനീയം പുരതോ കത്വാ പച്ചനീയാനുലോമേ ച ഗണനപരിച്ഛേദോ ആഗതാനാഗതം ലബ്ഭമാനാലബ്ഭമാനഞ്ച വേദിതബ്ബന്തി.