൧. മൂലയമകം

ഉദ്ദേസവാരവണ്ണനാ

൧. മൂലയമകം, ഖന്ധയമകം, ആയതനയമകം, ധാതുയമകം, സച്ചയമകം, സങ്ഖാരയമകം, അനുസയയമകം, ചിത്തയമകം, ധമ്മയമകം, ഇന്ദ്രിയയമകന്തി ഇമേസം ദസന്നം യമകാനം വസേന ഇദം പകരണം ദസവിധേന വിഭത്തന്തി ഹി വുത്തം. തത്ഥ യേസം ദസന്നം യമകാനം വസേന ഇദം പകരണം ദസവിധേന വിഭത്തം, തേസഞ്ചേവ ഇമസ്സ ച പകരണസ്സ നാമത്ഥോ താവ ഏവം വേദിതബ്ബോ – കേനട്ഠേന യമകന്തി? യുഗളട്ഠേന. യുഗളഞ്ഹി യമകന്തി വുച്ചതി – ‘യമകപാടിഹാരിയം, യമകസാലാ’തിആദീസു വിയ. ഇതി യുഗളസങ്ഖാതാനം യമകാനം വസേന ദേസിതത്താ ഇമേസു ദസസു ഏകേകം യമകം നാമ. ഇമേസം പന യമകാനം സമൂഹഭാവതോ സബ്ബമ്പേതം പകരണം യമകന്തി വേദിതബ്ബം.

തത്ഥ മൂലവസേന പുച്ഛാവിസ്സജ്ജനം കത്വാ ദേസിതത്താ ദസന്നം താവ സബ്ബപഠമം മൂലയമകന്തി വുത്തം. തസ്സ ഉദ്ദേസവാരോ, നിദ്ദേസവാരോതി ദ്വേ വാരാ ഹോന്തി. തേസു ഉദ്ദിട്ഠാനുക്കമേന നിദ്ദിസിതബ്ബത്താ ഉദ്ദേസവാരോ പഠമോ. തസ്സ യേ കേചി കുസലാ ധമ്മാ, സബ്ബേ തേ കുസലമൂലാ; യേ വാ പന കുസലമൂലാ, സബ്ബേ തേ ധമ്മാ കുസലാതി ഇദം യമകം ആദി. തസ്സ കുസലാകുസലമൂലസങ്ഖാതാനം ദ്വിന്നം അത്ഥാനം വസേന അത്ഥയമകന്തി വാ, തേസഞ്ഞേവ അത്ഥാനം വസേന അനുലോമപടിലോമതോ പവത്തപാളിധമ്മവസേന ധമ്മയമകന്തി വാ, അനുലോമപടിലോമതോ പവത്തപുച്ഛാവസേന പുച്ഛായമകന്തി വാ തിധാ യമകഭാവോ വേദിതബ്ബോ. സേസേസുപി ഏസേവ നയോ.

ഇദാനി ഇമേസം യമകാനം വസേന ദേസിതേ ഇമസ്മിം മൂലയമകേ ഉദ്ദേസവാരസ്സ താവ നയയമകപുച്ഛാഅത്ഥവാരപ്പഭേദവസേന പാളിവവത്ഥാനമേവ ഏവം വേദിതബ്ബം – കുസലത്തികമാതികായ ഹി ‘കുസലാ ധമ്മാ’തി ഇദം ആദിപദം നിസ്സായ മൂലനയോ, മൂലമൂലനയോ, മൂലകനയോ, മൂലമൂലകനയോതി ഇമേ ചത്താരോ നയാ ഹോന്തി. തേസം ഏകേകസ്മിം നയേ മൂലയമകം, ഏകമൂലയമകം, അഞ്ഞമഞ്ഞമൂലയമകന്തി തീണി തീണി യമകാനി. ഏവം ചതൂസു നയേസു ദ്വാദസ യമകാനി, ഏകേകസ്മിം യമകേ അനുലോമപടിലോമവസേന ദ്വേ ദ്വേ പുച്ഛാതി ചതുവീസതി പുച്ഛാ, ഏകേകായ പുച്ഛായ സന്നിട്ഠാനസംസയവസേന ദ്വേ ദ്വേ അത്ഥാതി അട്ഠചത്താലീസ അത്ഥാതി.

തത്ഥ യേ കേചി കുസലാ ധമ്മാതി കുസലേസു ‘‘കുസലാ നു ഖോ, ന കുസലാ നു ഖോ’’തി സന്ദേഹാഭാവതോ ഇമസ്മിം പദേ സന്നിട്ഠാനത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. സബ്ബേ തേ കുസലമൂലാതി ‘‘സബ്ബേ തേ കുസലാ ധമ്മാ കുസലമൂലാ നു ഖോ, നനു ഖോ’’തി ഏവം വിമതിവസേന പുച്ഛിതത്താ ഇമസ്മിം പദേ സംസയത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. സോ ച ഖോ വേനേയ്യാനം സംസയട്ഠാനേ സംസയദീപനത്ഥം വുത്തോ, തഥാഗതസ്സ പന സംസയോ നാമ നത്ഥി. ഇതോ പരേസുപി പുച്ഛാപദേസു ഏസേവ നയോ.

യഥാ ച കുസലപദം നിസ്സായ ഇമേ ചത്താരോ നയാ, ഏകേകസ്മിം നയേ തിണ്ണം തിണ്ണം യമകാനം വസേന ദ്വാദസ യമകാനി, ഏകേകസ്മിം യമകേ ദ്വിന്നം ദ്വിന്നം പുച്ഛാനം വസേന ചതുവീസതി പുച്ഛാ; ഏകേകായ പുച്ഛായ ദ്വിന്നം ദ്വിന്നം അത്ഥാനം വസേന അട്ഠചത്താലീസ അത്ഥാ ച ഹോന്തി. അകുസലപദം നിസ്സായപി തഥേവ. അബ്യാകതപദം നിസ്സായപി തഥേവ. തീണിപി പദാനി ഏകതോ കത്വാ നിദ്ദിട്ഠം നാമപദം നിസ്സായപി തഥേവാതി കുസലത്തികമാതികായ ചതൂസു പദേസു സബ്ബേപി സോളസ നയാ, അട്ഠചത്താലീസ യമകാനി, ഛന്നവുതി പുച്ഛാ, ദ്വേനവുതിസതം അത്ഥാ ച ഉദ്ദേസവസേന വുത്താതി വേദിതബ്ബാ. ഏത്താവതാ മൂലവാരോ നാമ പഠമം ഉദ്ദിട്ഠോ ഹോതി.

തതോ പരം യേ കേചി കുസലാ ധമ്മാ, സബ്ബേ തേ കുസലഹേതൂതിആദയോ തസ്സേവ മൂലവാരസ്സ വേവചനവസേന നവ വാരാ ഉദ്ദിട്ഠാ. ഇതി മൂലവാരോ, ഹേതുവാരോ, നിദാനവാരോ, സമ്ഭവവാരോ, പഭവവാരോ, സമുട്ഠാനവാരോ, ആഹാരവാരോ, ആരമ്മണവാരോ, പച്ചയവാരോ, സമുദയവാരോതി സബ്ബേപി ദസ വാരാ ഹോന്തി. തത്ഥ മൂലവാരേ ആഗതപരിച്ഛേദേനേവ സേസേസുപി നയാദയോ വേദിതബ്ബാതി സബ്ബേസുപി ദസസു വാരേസു സട്ഠിസതനയാ, അസീതിഅധികാനി ചത്താരി യമകസതാനി, സട്ഠിഅധികാനി നവപുച്ഛാസതാനി, വീസാധികാനി ഏകൂനവീസതി അത്ഥസതാനി ച ഉദ്ദിട്ഠാനീതി വേദിതബ്ബാനി. ഏവം താവ ഉദ്ദേസവാരേ നയയമകപുച്ഛാഅത്ഥവാരപ്പഭേദവസേന പാളിവവത്ഥാനമേവ വേദിതബ്ബം.

മൂലം ഹേതു നിദാനഞ്ചാതി ഗാഥാ ദസന്നമ്പി വാരാനം ഉദ്ദാനഗാഥാ നാമ. തത്ഥ മൂലാദീനി സബ്ബാനിപി കാരണവേവചനാനേവ. കാരണഞ്ഹി പതിട്ഠാനട്ഠേന മൂലം. അത്തനോ ഫലനിപ്ഫാദനത്ഥം ഹിനോതി പവത്തതീതി ഹേതു. ‘ഹന്ദ, നം ഗണ്ഹാഥാ’തി ദസ്സേന്തം വിയ അത്തനോ ഫലം നിദേതീതി നിദാനം. ഏതസ്മാ ഫലം സമ്ഭോതീതി സമ്ഭവോ. പഭവതീതി പഭവോ. സമുട്ഠാതി ഏത്ഥ ഫലം, ഏതേന വാ സമുട്ഠാതീതി സമുട്ഠാനം. അത്തനോ ഫലം ആഹരതീതി ആഹാരോ. അപ്പടിക്ഖിപിതബ്ബേന അത്തനോ ഫലേന ആലമ്ബിയതീതി ആലമ്ബണം. ഏതം പടിച്ച അപ്പടിക്ഖിപിത്വാ ഫലം ഏതി പവത്തതീതി പച്ചയോ. ഏതസ്മാ ഫലം സമുദേതീതി സമുദയോ. ഏവമേതേസം പദാനം വചനത്ഥോ വേദിതബ്ബോ.

ഉദ്ദേസവാരവണ്ണനാ.

നിദ്ദേസവാരവണ്ണനാ

൫൦. ഇദാനി യേകേചി കുസലാ ധമ്മാതിആദിനാ നയേന നിദ്ദേസവാരോ ആരദ്ധോ. തത്ഥ യേ കേചീതി അനവസേസവചനം. കുസലാ ധമ്മാതി കുസലത്തികസ്സ പദഭാജനേ വുത്തലക്ഖണാ അനവജ്ജസുഖവിപാകാ കുസലസഭാവാ. സബ്ബേ തേ കുസലമൂലാതി കിം തേ സബ്ബേയേവ കുസലമൂലാതി പുച്ഛതി. തീണേവ കുസലമൂലാനീതി ന തേ സബ്ബേ കുസലമൂലാനി, അലോഭാദീനി പന തീണി ഏവ കുസലമൂലാനീതി അത്ഥോ. അവസേസാ കുസലാ ധമ്മാ ന കുസലമൂലാതി അവസേസാ ഫസ്സാദയോ കുസലാ ധമ്മാ കുസലമൂലാനി നാമ ന ഹോന്തി. അഥ വാ അവസേസാ ഫസ്സാദയോ കുസലാ ധമ്മായേവ നാമ, ന കുസലമൂലാനീതിപി അത്ഥോ. യേ വാ പന കുസലമൂലാതി യേ വാ പന പഠമപുച്ഛായ ദുതിയപദേന കുസലമൂലാതി തയോ അലോഭാദയോ ഗഹിതാ. സബ്ബേ തേ ധമ്മാ കുസലാതി കിം തേ സബ്ബേ തയോപി ധമ്മാ കുസലാതി പുച്ഛതി. ആമന്താതി സബ്ബേസമ്പി കുസലമൂലാനം കുസലഭാവം സമ്പടിച്ഛന്തോ ആഹ. അയം താവ മൂലനയേ മൂലയമകസ്സ അത്ഥോ. ഇമിനാ ഉപായേന സബ്ബപുച്ഛാസു വിസ്സജ്ജനനയോ വേദിതബ്ബോ. യം പന യത്ഥ വിസേസമത്തം അത്ഥി, തദേവ വണ്ണയിസ്സാമ.

൫൧. ഏകമൂലയമകേ താവ സബ്ബേ തേ കുസലമൂലേന ഏകമൂലാതി ഗണനട്ഠേന ഏകമൂലകം അഗ്ഗഹേത്വാ സമാനട്ഠേന ഗഹേതബ്ബാ. അയഞ്ഹേത്ഥ അത്ഥോ – സബ്ബേ തേ കുസലമൂലേന സമാനമൂലാ. യം ഫസ്സസ്സ മൂലം, തദേവ വേദനാദീനന്തി. അഥ നേസം തഥാഭാവം സമ്പടിച്ഛന്തോ ആമന്താതി ആഹ. കുസലസമുട്ഠാനന്തി കുസലചിത്തസമുട്ഠാനരൂപം ദസ്സിതം. ഏകമൂലന്തി അലോഭാദിനാ കുസലമൂലേന സമാനമൂലം. യഥേവ ഹി ഫസ്സാദീനം അലോഭാദയോ ഹേതുപച്ചയത്താ മൂലം, തഥാ തം സമുട്ഠാനരൂപസ്സാപി, കുസലലക്ഖണാഭാവേന പന തം ന കുസലം.

൫൨. അഞ്ഞമഞ്ഞയമകേ ‘യേകേചി കുസലാ’തി അപുച്ഛിത്വാ യേകേചി കുസലമൂലേന ഏകമൂലാതി പുച്ഛാ കതാ. കസ്മാ? ഇമിനാപി ബ്യഞ്ജനേന തസ്സേവത്ഥസ്സ സമ്ഭവതോ. കുസലമൂലാനീതി ഇദം പുരിമസ്സ വിസേസനം. ‘മൂലാനി യാനി ഏകതോ ഉപ്പജ്ജന്തീ’തി ഹി വുത്തം, താനി പന കുസലമൂലാനിപി ഹോന്തി അകുസലഅബ്യാകതമൂലാനിപി, ഇധ കുസലമൂലാനീതി വിസേസദസ്സനത്ഥമിദം വുത്തം. അഞ്ഞമഞ്ഞമൂലാനി ചാതി അഞ്ഞമഞ്ഞം ഹേതുപച്ചയേന പച്ചയാ ഹോന്തീതി അത്ഥോ. തസ്സേവ പടിലോമപുച്ഛായ ‘സബ്ബേ തേ ധമ്മാ കുസലമൂലേന ഏകമൂലാ’തി അവത്വാ സബ്ബേ തേ ധമ്മാ കുസലാതി വുത്തം. കസ്മാ? അത്ഥവിസേസാഭാവതോ. കുസലമൂലേന ഏകമൂലാതി ഹി പുച്ഛായ കതായ ‘മൂലാനി യാനി ഏകതോ ഉപ്പജ്ജന്തീ’തി ഹേട്ഠാ വുത്തനയേനേവ വിസ്സജ്ജനം കാതബ്ബം ഭവേയ്യ, ഏവഞ്ച സതി അത്ഥവിസേസാഭാവോ ഹോതി. തസ്മാ തഥാ അകത്വാ ഏവം പുച്ഛാ കതാ. ഇമിനാ ഉപായേന മൂലമൂലനയാദീസുപി അഞ്ഞമഞ്ഞമൂലയമകേ പുച്ഛാവിസേസോ വേദിതബ്ബോ.

൫൩-൫൫. മൂലമൂലനയേ സബ്ബേ തേ കുസലമൂലമൂലാതി സബ്ബേ തേ കുസലമൂലസങ്ഖാതാ മൂലാതി പുച്ഛതി. ഏകമൂലമൂലാതി സമാനട്ഠേന ഏകമേവ മൂലമൂലം ഏതേസന്തി ഏകമൂലമൂലാ. അഞ്ഞമഞ്ഞമൂലമൂലാതി അഞ്ഞമഞ്ഞസ്സ മൂലം അഞ്ഞമഞ്ഞമൂലം, അഞ്ഞമഞ്ഞമൂലം ഹേതുപച്ചയട്ഠേന മൂലം ഏതേസന്തി അഞ്ഞമഞ്ഞമൂലമൂലാ.

൫൬. മൂലകനയേ കുസലമൂലകാതി ഹേതുപച്ചയട്ഠേന കുസലം മൂലം ഏതേസന്തി കുസലമൂലകാ.

൫൭-൬൧. മൂലമൂലകനയേ കുസലമൂലമൂലകാതി കുസലാനം മൂലം കുസലമൂലം. ഹേതുപച്ചയട്ഠേനേവ കുസലമൂലം മൂലം ഏതേസന്തി കുസലമൂലമൂലകാതി. അയം താവ കുസലപദം നിസ്സായ നയയമകപുച്ഛാസു വിസേസത്ഥോ.

൬൨-൭൩. അകുസലപദാദീസുപി ഏസേവ നയോ. അയം പന വിസേസോ, അഹേതുകം അകുസലന്തി വിചികിച്ഛായ ചേവ ഉദ്ധച്ചേന ച സമ്പയുത്തം മോഹം സന്ധായ വുത്തം.

൭൪-൮൫. അഹേതുകം അബ്യാകതന്തി അട്ഠാരസ ചിത്തുപ്പാദാ രൂപം, നിബ്ബാനഞ്ച. അബ്യാകതമൂലേന ന ഏകമൂലന്തി ഇധ പന ഠപേത്വാ സഹേതുകഅബ്യാകതസമുട്ഠാനം രൂപം, സേസം ലബ്ഭതി. സഹേതുകഅബ്യാകതസമുട്ഠാനം രൂപം അബ്യാകതമൂലേന ഏകമൂലം ഹോതി, തം അബ്ബോഹാരികം കത്വാ ഏകതോ ലബ്ഭമാനകവസേനേവ ചേതം വിസ്സജ്ജനം കതം.

൮൬-൯൭. നാമാ ധമ്മാതി നാമസങ്ഖാതാ ധമ്മാ. തേ അത്ഥതോ ചത്താരോ അരൂപിനോ ഖന്ധാ, നിബ്ബാനഞ്ച. നവേവ നാമമൂലാനീതി കുസലാകുസലഅബ്യാകതമൂലവസേന നവ മൂലാനി. അഹേതുകം നാമം നാമമൂലേന ന ഏകമൂലന്തി അഹേതുകം സബ്ബമ്പി അട്ഠാരസ ചിത്തുപ്പാദവിചികിച്ഛുദ്ധച്ചസമ്പയുത്തമോഹനിബ്ബാനസങ്ഖാതം നാമം നാമമൂലേന ന ഏകമൂലം. ന ഹി തം തേന സദ്ധിം ഉപ്പജ്ജതി. സഹേതുകം നാമം നാമമൂലേനാതി പദേപി സഹേതുകം നാമം നാമമൂലേനാതി അത്ഥോ. സേസം സബ്ബത്ഥ ഉത്താനത്ഥമേവാതി.

മൂലവാരവണ്ണനാ.

൯൮-൯൯. ഹേതുവാരാദീസുപി ഇമിനാവുപായേന അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. മൂലം ഹേതു നിദാനഞ്ചാതിഗാഥാ യഥാനിദ്ദിട്ഠാനം ദസന്നമ്പി വാരാനം പുന ഉദ്ദാനവസേനേവ വുത്താതി.

മൂലയമകവണ്ണനാ.