൨൩. തേവീസതിമവഗ്ഗോ

൧. ഏകാധിപ്പായകഥാവണ്ണനാ

൯൦൮. ഇദാനി ഏകാധിപ്പായകഥാ നാമ ഹോതി. തത്ഥ കാരുഞ്ഞേന വാ ഏകേന അധിപ്പായേന ഏകാധിപ്പായോ, സംസാരേ വാ ഏകതോ ഭവിസ്സാമാതി ഇത്ഥിയാ സദ്ധിം ബുദ്ധപൂജാദീനി കത്വാ പണിധിവസേന ഏകോ അധിപ്പായോ അസ്സാതി ഏകാധിപ്പായോ. ഏവരൂപോ ദ്വിന്നമ്പി ജനാനം ഏകാധിപ്പായോ മേഥുനോ ധമ്മോ പടിസേവിതബ്ബോതി യേസം ലദ്ധി, സേയ്യഥാപി അന്ധകാനഞ്ചേവ വേതുല്ലകാനഞ്ച; തേ സന്ധായ പുച്ഛാ സകവാദിസ്സ, പടിഞ്ഞാ ഇതരസ്സ. സേസമേത്ഥ യഥാപാളിമേവ നിയ്യാതീതി.

ഏകാധിപ്പായകഥാവണ്ണനാ.

൨. അരഹന്തവണ്ണകഥാവണ്ണനാ

൯൦൯. ഇദാനി അരഹന്തവണ്ണകഥാ നാമ ഹോതി. തത്ഥ ഇരിയാപഥസമ്പന്നേ ആകപ്പസമ്പന്നേ പാപഭിക്ഖൂ ദിസ്വാ ‘‘അരഹന്താനം വണ്ണേന അമനുസ്സാ മേഥുനം ധമ്മം പടിസേവന്തീ’’തി യേസം ലദ്ധി, സേയ്യഥാപി ഏകച്ചാനം ഉത്തരാപഥകാനം; തേ സന്ധായ പുച്ഛാ സകവാദിസ്സ, പടിഞ്ഞാ ഇതരസ്സ. സേസമേത്ഥ ഉത്താനത്ഥമേവാതി.

അരഹന്തവണ്ണകഥാവണ്ണനാ.

൩-൭. ഇസ്സരിയകാമകാരികാകഥാവണ്ണനാ

൯൧൦-൯൧൪. ഇദാനി ഇസ്സരിയകാമകാരികാകഥാ നാമ ഹോതി. ഛദ്ദന്തജാതകാദീനി സന്ധായ ‘‘ബോധിസത്തോ ഇസ്സരിയകാമകാരികാഹേതു വിനിപാതം ഗച്ഛതി, ഗബ്ഭസേയ്യം ഓക്കമതി, ദുക്കരകാരികം അകാസി, അപരന്തപം അകാസി, അഞ്ഞം സത്ഥാരം ഉദ്ദിസീ’’തി യേസം ലദ്ധി, സേയ്യഥാപി അന്ധകാനം, തേ സന്ധായ പുച്ഛാ സകവാദിസ്സ, പടിഞ്ഞാ ഇതരസ്സ. സേസം പഠമകഥായം ഉത്താനത്ഥമേവ. ദുതിയകഥായം ഇദ്ധിമാതി യദി ഇസ്സരിയകാമകാരികാഹേതു ഗച്ഛേയ്യ, ഇദ്ധിയാ ഗച്ഛേയ്യ, ന കമ്മവസേനാതി ചോദനത്ഥം വുത്തം. ഇതരോ പന പഠമപഞ്ഹേ ഭാവനാമയം സന്ധായ പടിക്ഖിപതി. ദുതിയപഞ്ഹേ പുഞ്ഞിദ്ധിം സന്ധായ പടിജാനാതി. തതിയകഥായം ഇസ്സരിയകാമകാരികാഹേതു നാമ ദുക്കരകാരികാ മിച്ഛാദിട്ഠിയാ കരിയതി. യദി ച സോ തം കരേയ്യ, സസ്സതാദീനിപി ഗണ്ഹേയ്യാതി ചോദനത്ഥം സസ്സതോ ലോകോതിആദി വുത്തം. ചതുത്ഥകഥായമ്പി ഏസേവ നയോതി.

ഇസ്സരിയകാമകാരികാകഥാവണ്ണനാ.

൮. പതിരൂപകഥാവണ്ണനാ

൯൧൫-൯൧൬. ഇദാനി രാഗപതിരൂപകഥാ നാമ ഹോതി. തത്ഥ മേത്താകരുണാമുദിതായോ സന്ധായ ‘‘ന രാഗോ രാഗപതിരൂപകോ’’തി ച ഇസ്സാമച്ഛരിയകുക്കുച്ചാനി സന്ധായ ‘‘ന ദോസോ ദോസപതിരൂപകോ’’തി ച ഹസിതുപ്പാദം സന്ധായ ‘‘ന മോഹോ മോഹപതിരൂപകോ’’തി ച ദുമ്മങ്കൂനം പുഗ്ഗലാനം നിഗ്ഗഹം പേസലാനം ഭിക്ഖൂനം അനുഗ്ഗഹം പാപഗരഹിതം കല്യാണപസംസം ആയസ്മതോ പിലിന്ദവച്ഛസ്സ വസലവാദം ഭഗവതോ ഖേളാസകവാദം മോഘപുരിസവാദഞ്ച സന്ധായ ‘‘ന കിലേസോ കിലേസപതിരൂപകോ’’തി ച യേസം ലദ്ധി, സേയ്യഥാപി അന്ധകാനം; തേ സന്ധായ സബ്ബകഥാസു പുച്ഛാ സകവാദിസ്സ, പടിഞ്ഞാ ഇതരസ്സ. അഥ നം യസ്മാ ഫസ്സാദിപതിരൂപകാ നഫസ്സാദയോ നാമ നത്ഥി, തസ്മാ രാഗാദിപതിരൂപകാ നരാഗാദയോപി നത്ഥീതി ചോദേതും അത്ഥി ന ഫസ്സോതിആദിമാഹ. ഇതരോ തേസം അഭാവാ പടിക്ഖിപതി. സേസം സബ്ബത്ഥ ഉത്താനത്ഥമേവാതി.

പതിരൂപകഥാവണ്ണനാ.

൯. അപരിനിപ്ഫന്നകഥാവണ്ണനാ

൯൧൭-൯൧൮. ഇദാനി അപരിനിപ്ഫന്നകഥാ നാമ ഹോതി. തത്ഥ –

‘‘ദുക്ഖമേവ ഹി സമ്ഭോതി, ദുക്ഖം തിട്ഠതി വേതി ച;

നാഞ്ഞത്ര ദുക്ഖാ സമ്ഭോതി, നാഞ്ഞം ദുക്ഖാ നിരുജ്ഝതീ’’തി. (സം. നി. ൧.൧൭൧) –

വചനം നിസ്സായ ദുക്ഖഞ്ഞേവ പരിനിപ്ഫന്നം, സേസാ ഖന്ധായതനധാതുഇന്ദ്രിയധമ്മാ അപരിനിപ്ഫന്നാതി യേസം ലദ്ധി, സേയ്യഥാപി ഏകച്ചാനം ഉത്തരപഥകാനഞ്ചേവ ഹേതുവാദാനഞ്ച; തേ സന്ധായ രൂപം അപരിനിപ്ഫന്നന്തി പുച്ഛാ സകവാദിസ്സ, പടിഞ്ഞാ ഇതരസ്സ. അഥ നം ‘‘സചേ രൂപം അപരിനിപ്ഫന്നം, ന അനിച്ചാദിസഭാവം സിയാ’’തി ചോദേതും രൂപം ന അനിച്ചന്തിആദിമാഹ. ഇതരോ തഥാരൂപം രൂപം അപസ്സന്തോ പടിക്ഖിപതി. സകവാദീ നനു രൂപം അനിച്ചന്തിആദി വചനേന തസ്സ ഏകം ലദ്ധിം പടിസേധേത്വാ ദുതിയം പുച്ഛന്തോ ദുക്ഖഞ്ഞേവ പരിനിപ്ഫന്നന്തിആദിമാഹ. അഥസ്സ തമ്പി ലദ്ധിം പടിസേധേതും ന യദനിച്ചന്തിആദിമാഹ. തത്രായം അധിപ്പായോ – ന കേവലഞ്ഹി പഠമസച്ചമേവ ദുക്ഖം. യം പന കിഞ്ചി അനിച്ചം, തം ദുക്ഖമേവ. രൂപഞ്ച അനിച്ചം, തസ്മാ തമ്പി പരിനിപ്ഫന്നം. ഇതി യം ത്വം വദേസി ‘‘രൂപം അപരിനിപ്ഫന്നം, ദുക്ഖഞ്ഞേവ പരിനിപ്ഫന്ന’’ന്തി, തം നോ വത രേ വത്തബ്ബേ ‘‘ദുക്ഖഞ്ഞേവ പരിനിപ്ഫന്ന’’ന്തി. വേദനാദിമൂലികാദീസുപി യോജനാസു ഏസേവ നയോ. ധമ്മായതനധമ്മധാതൂസു പന ഠപേത്വാ നിബ്ബാനം സേസധമ്മാനം വസേന അനിച്ചതാ വേദിതബ്ബാ. ഇന്ദ്രിയാനി അനിച്ചാനേവാതി.

അപരിനിപ്ഫന്നകഥാവണ്ണനാ.

തേവീസതിമോ വഗ്ഗോ.

നിഗമനകഥാ

ഏത്താവതാ ച –

പണ്ണാസകേഹി ചതൂഹി, തീഹി വഗ്ഗേഹി ചേവ ച;

സങ്ഗഹേത്വാ കഥാ സബ്ബാ, ഊനതിസതഭേദനാ.

കഥാവത്ഥുപ്പകരണം, കഥാമഗ്ഗേസു കോവിദോ;

യം ജിനോ ദേസയി തസ്സ, നിട്ഠിതാ അത്ഥവണ്ണനാ.

ഇമം തേരസമത്തേഹി, ഭാണവാരേഹി തന്തിയാ;

ചിരട്ഠിതത്ഥം ധമ്മസ്സ, സങ്ഖരോന്തേന യം മയാ.

യം പത്തം കുസലം തേന, ലോകോയം സനരാമരോ;

ധമ്മരാജസ്സ സദ്ധമ്മ-രസമേവാധിഗച്ഛതൂതി.

കഥാവത്ഥു-അട്ഠകഥാ നിട്ഠിതാ.

നമോ തസ്സ ഭഗവതോ അരഹതോ സമ്മാസമ്ബുദ്ധസ്സ

അഭിധമ്മപിടകേ

യമകപ്പകരണ-അട്ഠകഥാ

സങ്ഖേപേനേവ ദേവാനം, ദേവദേവോ സുരാലയേ;

കഥാവത്ഥുപ്പകരണം, ദേസയിത്വാ രണഞ്ജഹോ.

യമസ്സ വിസയാതീതോ, നാനായമകമണ്ഡിതം;

അഭിധമ്മപ്പകരണം, ഛട്ഠം ഛട്ഠാന ദേസകോ.

യമകം അയമാവത്ത-നീലാമലതനൂരുഹോ;

യം ദേസയി അനുപ്പത്തോ, തസ്സ സംവണ്ണനാക്കമോ;

ഇദാനി യസ്മാ തസ്മാസ്സ, ഹോതി സംവണ്ണനാ അയന്തി.