൨൧. ഏകവീസതിമവഗ്ഗോ

൧. സാസനകഥാവണ്ണനാ

൮൭൮. ഇദാനി സാസനകഥാ നാമ ഹോതി. തത്ഥ തിസ്സോ സങ്ഗീതിയോ സന്ധായ ‘‘സാസനം നവം കത’’ന്തി ച ‘‘അത്ഥി കോചി തഥാഗതസ്സ സാസനം നവം കരോതീ’’തി ച ‘‘ലബ്ഭാ തഥാഗതസ്സ സാസനം നവം കാതു’’ന്തി ച യേസം ലദ്ധി, സേയ്യഥാപി ഏകച്ചാനം ഉത്തരാപഥകാനം; തേ സന്ധായ തീസുപി കഥാസു പുച്ഛാ സകവാദിസ്സ, പടിഞ്ഞാ ഇതരസ്സ. സതിപട്ഠാനാതിആദി സാസനം നാമ സതിപട്ഠാനാദയോ ചേവ അരിയധമ്മാ, കുസലാദീനഞ്ച ദേസനാ. തത്ഥ യേസം ഭഗവതാ ദേസിതാ സതിപട്ഠാനാദയോ, ഠപേത്വാ തേ അഞ്ഞേസം വാ സതിപട്ഠാനാദീനം കരണേന അകുസലാദീനം വാ കുസലാദിഭാവകരണേന സാസനം നവംകതം നാമ ഭവേയ്യ, കിം തം ഏവം കതം കേനചി, അത്ഥി വാ കോചി ഏവം കരോതി, ലബ്ഭാ വാ ഏവം കാതുന്തി തീസുപി പുച്ഛാസു ചോദനത്ഥം വുത്തം. സേസം സബ്ബത്ഥ യഥാപാളിമേവ നിയ്യാതീതി.

സാസനകഥാവണ്ണനാ.

൨. അവിവിത്തകഥാവണ്ണനാ

൮൭൯-൮൮൦. ഇദാനി അവിവിത്തകഥാ നാമ ഹോതി. തത്ഥ യസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ യോ ധമ്മോ പച്ചുപ്പന്നോ, സോ തേന അവിവിത്തോ നാമാതി ഇദം സകസമയേ സന്നിട്ഠാനം. യസ്മാ പന പുഥുജ്ജനേന തേധാതുകാ ധമ്മാ അപരിഞ്ഞാതാ, തസ്മാ സോ ഏകക്ഖണേയേവ സബ്ബേഹിപി തേധാതുകേഹി ധമ്മേഹി അവിവിത്തോതി യേസം ലദ്ധി, സേയ്യഥാപി തേസഞ്ഞേവ, തേ സന്ധായ പുച്ഛാ സകവാദിസ്സ, പടിഞ്ഞാ ഇതരസ്സ. ഫസ്സേഹീതിആദി സബ്ബേസം ഫസ്സാദീനം ഏകക്ഖണേ പവത്തിദോസദസ്സനത്ഥം വുത്തം. സേസം സബ്ബത്ഥ ഉത്താനത്ഥമേവാതി.

അവിവിത്തകഥാവണ്ണനാ.

൩. സഞ്ഞോജനകഥാവണ്ണനാ

൮൮൧-൮൮൨. ഇദാനി സഞ്ഞോജനകഥാ നാമ ഹോതി. തത്ഥ യസ്മാ അരഹാ സബ്ബം ബുദ്ധവിസയം ന ജാനാതി, തസ്മാ തസ്സ തത്ഥ അവിജ്ജാവിചികിച്ഛാഹി അപ്പഹീനാഹി ഭവിതബ്ബന്തി സഞ്ഞായ ‘‘അത്ഥി കിഞ്ചി സഞ്ഞോജനം അപ്പഹായ അരഹത്തപ്പത്തീ’’തി യേസം ലദ്ധി, സേയ്യഥാപി മഹാസങ്ഘികാനം, തേ സന്ധായ പുച്ഛാ സകവാദിസ്സ, പടിഞ്ഞാ ഇതരസ്സ. അത്ഥി കിഞ്ചി സക്കായദിട്ഠീതിആദി അരഹതോ സബ്ബസംയോജനപ്പഹാനദസ്സനത്ഥം വുത്തം. സബ്ബം ബുദ്ധവിസയന്തി പഞ്ഹദ്വയേ അരഹതോ സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണാഭാവേന പടിസേധോ കതോ, ന അവിജ്ജാവിചികിച്ഛാനം അപ്പഹാനേന. ഇതരോ പന തേസം അപ്പഹീനതം സന്ധായ തേന ഹീതി ലദ്ധിം പതിട്ഠപേതി. സാ അയോനിസോ പതിട്ഠാപിതത്താ അപ്പതിട്ഠിതാവ ഹോതീതി.

സഞ്ഞോജനകഥാവണ്ണനാ.

൪. ഇദ്ധികഥാവണ്ണനാ

൮൮൩-൮൮൪. ഇദാനി ഇദ്ധികഥാ നാമ ഹോതി. തത്ഥ ഇദ്ധി നാമേസാ കത്ഥചി ഇജ്ഝതി, കത്ഥചി ന ഇജ്ഝതി, അനിച്ചാദീനം നിച്ചാദികരണേ ഏകന്തേനേവ ന ഇജ്ഝതി. സഭാഗസന്തതിം പന പരിവത്തേത്വാ വിസഭാഗസന്തതികരണേ വാ സഭാഗസന്തതിവസേനേവ ചിരതരപ്പവത്തനേ വാ യേസം അത്ഥായ കരിയതി, തേസം പുഞ്ഞാദീനി കാരണാനി നിസ്സായ കത്ഥചി ഇജ്ഝതി, ഭിക്ഖൂനം അത്ഥായ പാനീയസ്സ സപ്പിഖീരാദികരണേ വിയ മഹാധാതുനിധാനേ ദീപാദീനം ചിരസന്താനപ്പവത്തനേ വിയ ചാതി ഇദം സകസമയേ സന്നിട്ഠാനം. യം പന ആയസ്മാ പിലിന്ദവച്ഛോ രഞ്ഞോ പാസാദം സുവണ്ണന്ത്വേവ അധിമുച്ചി, തം നിസ്സായ യേസം ‘‘അത്ഥി അധിപ്പായഇദ്ധീ’’തി ലദ്ധി, സേയ്യഥാപി അന്ധകാനം; തേ സന്ധായ അത്ഥി അധിപ്പായഇദ്ധീതി പുച്ഛാ സകവാദിസ്സ. തത്ഥ അധിപ്പായഇദ്ധീതി അധിപ്പായഇദ്ധി, യഥാധിപ്പായം ഇജ്ഝനഇദ്ധീതി അത്ഥോ. ആമന്താതി ലദ്ധിമത്തേ ഠത്വാ പടിഞ്ഞാ പരവാദിസ്സ. അഥ നം അനിച്ചാദീനം നിച്ചാദിതായ അനുയുഞ്ജിതും നിച്ചപണ്ണാ രുക്ഖാ ഹോന്തൂതിആദിമാഹ. സേസമേത്ഥ ഉത്താനത്ഥമേവ. ലദ്ധിപതിട്ഠാപനേ സുവണ്ണോ ച പനാസീതി രഞ്ഞോ പുഞ്ഞൂപനിസ്സയേന ആസി, ന കേവലം ഥേരസ്സ അധിപ്പായേനേവ. തസ്മാ അസാധകമേതന്തി.

ഇദ്ധികഥാവണ്ണനാ.

൫. ബുദ്ധകഥാവണ്ണനാ

൮൮൫. ഇദാനി ബുദ്ധകഥാ നാമ ഹോതി. തത്ഥ ഠപേത്വാ തസ്മിം തസ്മിം കാലേ സരീരവേമത്തതം ആയുവേമത്തതം പഭാവേമത്തതഞ്ച സേസേഹി ബുദ്ധധമ്മേഹി ബുദ്ധാനം ബുദ്ധേഹി ഹീനാതിരേകതാ നാമ നത്ഥി. യേസം പന അവിസേസേനേവ അത്ഥീതി ലദ്ധി, സേയ്യഥാപി അന്ധകാനം; തേ സന്ധായ അത്ഥി ബുദ്ധാനന്തി പുച്ഛാ സകവാദിസ്സ, പടിഞ്ഞാ ഇതരസ്സ. അഥ നം ബുദ്ധധമ്മേഹി അനുയുഞ്ജിതും സതിപട്ഠാനതോതിആദിമാഹ. ഇതരോ തേസം വസേന ഹീനാതിരേകതം അപസ്സന്തോ പടിക്ഖിപതിയേവാതി.

ബുദ്ധകഥാവണ്ണനാ.

൬. സബ്ബദിസാകഥാവണ്ണനാ

൮൮൬. ഇദാനി സബ്ബദിസാകഥാ നാമ ഹോതി. തത്ഥ ചതൂസു ദിസാസു ഹേട്ഠാ ഉപരീതി സമന്തതോ ലോകധാതുസന്നിവാസം, സബ്ബലോകധാതൂസു ച ബുദ്ധാ അത്ഥീതി അത്തനോ വികപ്പസിപ്പം ഉപ്പാദേത്വാ ‘‘സബ്ബദിസാസു ബുദ്ധാ തിട്ഠന്തീ’’തി യേസം ലദ്ധി, സേയ്യഥാപി മഹാസങ്ഘികാനം; തേ സന്ധായ പുച്ഛാ സകവാദിസ്സ, പടിഞ്ഞാ ഇതരസ്സ. പുരത്ഥിമായാതി പുട്ഠോ സക്യമുനിം സന്ധായ പടിക്ഖിപതി. പുന പുട്ഠോ ലദ്ധിവസേന അഞ്ഞലോകധാതുയം ഠിതം സന്ധായ പടിജാനാതി. കിന്നാമോ സോ ഭഗവാതിആദി ‘‘സചേ ത്വം ജാനാസി, നാമാദിവസേന നം കഥേഹീ’’തി ചോദനത്ഥം വുത്തം. ഇമിനാ ഉപായേന സബ്ബത്ഥ അത്ഥോ വേദിതബ്ബോതി.

സബ്ബദിസാകഥാവണ്ണനാ.

൭. ധമ്മകഥാവണ്ണനാ

൮൮൭-൮൮൮. ഇദാനി ധമ്മകഥാ നാമ ഹോതി. തത്ഥ യസ്മാ രൂപാദയോ രൂപാദിസഭാവേന നിയതാ ന തം സഭാവം വിജഹന്തി, തസ്മാ സബ്ബധമ്മാ നിയതാതി യേസം ലദ്ധി, സേയ്യഥാപി അന്ധകാനഞ്ചേവ ഏകച്ചാനഞ്ച ഉത്തരാപഥകാനം; തേ സന്ധായ സബ്ബേ ധമ്മാതി പുച്ഛാ സകവാദിസ്സ, പടിഞ്ഞാ ഇതരസ്സ. അഥ നം ‘‘സചേ തേ നിയതാ, മിച്ഛത്തനിയതാ വാ സിയും സമ്മത്തനിയതാ വാ, ഇതോ അഞ്ഞോ നിയാമോ നാമ നത്ഥീ’’തി ചോദേതും മിച്ഛത്തനിയതാതിആദിമാഹ. തത്ഥ പടിക്ഖേപോ ച പടിഞ്ഞാ ച പരവാദിസ്സ. രൂപം രൂപട്ഠേനാതിആദി യേനത്ഥേന നിയതാതി വദതി, തസ്സ വസേന ചോദേതും വുത്തം. തത്രായം അധിപ്പായോ – രൂപഞ്ഹി രൂപട്ഠേന നിയതന്തി രൂപം രൂപമേവ, ന വേദനാദിസഭാവന്തി അധിപ്പായേന വത്തബ്ബം, ഇതോ അഞ്ഞഥാ ന വത്തബ്ബം. കസ്മാ? രൂപട്ഠതോ അഞ്ഞസ്സ രൂപസ്സ അഭാവാ. രൂപസഭാവോ ഹി രൂപട്ഠോ, രൂപസഭാവോ ച രൂപമേവ, ന രൂപതോ അഞ്ഞോ. വേദനാദീഹി പനസ്സ നാനത്തപഞ്ഞാപനത്ഥം ഏസ വോഹാരോ ഹോതീതി. തസ്മാ ‘‘രൂപം രൂപട്ഠേന നിയത’’ന്തി വദന്തേന രൂപം നിയതന്തി വുത്തം ഹോതി. നിയതഞ്ച നാമ മിച്ഛത്തനിയതം വാ സിയാ സമ്മത്തനിയതം വാ, ഇതോ അഞ്ഞോ നിയാമോ നാമ നത്ഥീതി. അഥ കസ്മാ പടിജാനാതീതി? അത്ഥന്തരവസേന. രൂപം രൂപട്ഠേന നിയതന്തി ഏത്ഥ ഹി രൂപം രൂപമേവ, ന വേദനാദിസഭാവന്തി അയമത്ഥോ. തസ്മാ പടിജാനാതി. ഇതോ അഞ്ഞഥാ പനസ്സ നിയതത്തം നത്ഥീതി പുന തേനേവ നയേന ചോദേതും മിച്ഛത്തനിയതന്തിആദിമാഹ. തം സബ്ബം ഉത്താനത്ഥമേവ. തേന ഹി രൂപന്തി ലദ്ധിപി അയോനിസോ പതിട്ഠാപിതത്താ അപ്പതിട്ഠിതാവ ഹോതീതി.

ധമ്മകഥാവണ്ണനാ.

൮. കമ്മകഥാവണ്ണനാ

൮൮൯-൮൯൧. ഇദാനി കമ്മകഥാ നാമ ഹോതി. തത്ഥ ‘‘യസ്മാ ദിട്ഠധമ്മവേദനീയാദീനി ദിട്ഠധമ്മവേദനീയട്ഠാദീഹി നിയതാനി, തസ്മാ സബ്ബേ കമ്മാ നിയതാ’’തി യേസം ലദ്ധി, സേയ്യഥാപി തേസഞ്ഞേവ; തേ സന്ധായ പുച്ഛാ സകവാദിസ്സ, പടിഞ്ഞാ ഇതരസ്സ. ദിട്ഠധമ്മവേദനീയട്ഠേന നിയതന്തി ഏത്ഥ ദിട്ഠധമ്മവേദനീയം ദിട്ഠധമ്മവേദനീയട്ഠമേവ. സചേ ദിട്ഠേവ ധമ്മേ വിപാകം ദാതും സക്കോതി ദേതി, നോ ചേ അഹോസികമ്മം നാമ ഹോതീതി ഇമമത്ഥം സന്ധായ പടിഞ്ഞാ സകവാദിസ്സ. മിച്ഛത്തസമ്മത്തനിയാമവസേന പനേതം അനിയതമേവാതി സബ്ബം ഹേട്ഠാ വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബന്തി.

കമ്മകഥാവണ്ണനാ.

ഏകവീസതിമോ വഗ്ഗോ.