൨൦. വീസതിമവഗ്ഗോ

൧. അസഞ്ചിച്ചകഥാവണ്ണനാ

൮൫൭-൮൬൨. ഇദാനി അസഞ്ചിച്ചകഥാ നാമ ഹോതി. തത്ഥ ‘‘ആനന്തരിയവത്ഥൂനി നാമ ഗരൂനി ഭാരിയാനി, തസ്മാ അസഞ്ചിച്ചാപി തേസു വത്ഥൂസു വികോപിതേസു ആനന്തരികോ ഹോതീ’’തി യേസം ലദ്ധി, സേയ്യഥാപി ഏകച്ചാനം ഉത്തരാപഥകാനം; തേ സന്ധായ അസഞ്ചിച്ചാതി പുച്ഛാ സകവാദിസ്സ, ലദ്ധിവസേന പടിഞ്ഞാ ഇതരസ്സ. അഥ നം ‘‘യസ്മാ ആനന്തരിയകമ്മം നാമ കമ്മപഥപ്പത്തം. യദി ച അസഞ്ചിച്ച കമ്മപഥഭേദോ സിയാ, അവസേസാ പാണാതിപാതാദയോപി അസഞ്ചിച്ച ഭവേയ്യു’’ന്തി ചോദനത്ഥം അസഞ്ചിച്ചപാണം ഹന്ത്വാതിആദിമാഹ. ഇതരോ തഥാരൂപായ ലദ്ധിയാ അഭാവേന പടിക്ഖിപതി. സേസം യഥാപാളിമേവ നിയ്യാതി. ന വത്തബ്ബം മാതുഘാതകോതി പുച്ഛാ പരവാദിസ്സ, രോഗപടികാരാദികാലേ അസഞ്ചിച്ച ഘാതം സന്ധായ പടിഞ്ഞാ സകവാദിസ്സ. നനു മാതാ ജീവിതാ വോരോപിതാതി പഞ്ഹേപി അസഞ്ചിച്ച വോരോപിതം സന്ധായ പടിഞ്ഞാ സകവാദിസ്സേവ. ഏവം അധിപ്പായം പന അഗ്ഗഹേത്വാ ഹഞ്ചീതി ലദ്ധിപതിട്ഠാപനം ഇതരസ്സ. തം അയോനിസോ പതിട്ഠാപിതത്താ അപ്പതിട്ഠിതമേവ. പിതുഘാതകാദീസുപി ഏസേവ നയോ. സങ്ഘഭേദകേ പന ധമ്മസഞ്ഞിം സന്ധായ സങ്ഘഭേദോ ആനന്തരികോതി പുച്ഛാ സകവാദിസ്സ, ‘‘സങ്ഘം സമഗ്ഗം ഭേത്വാന, കപ്പം നിരയമ്ഹി പച്ചതീ’’തി വചനം അയോനിസോ ഗഹേത്വാ പടിഞ്ഞാ പരവാദിസ്സ. പുന സബ്ബേതി പുട്ഠോ സകപക്ഖേ ധമ്മസഞ്ഞിം സന്ധായ പടിക്ഖിപതി, പരപക്ഖേ ധമ്മസഞ്ഞിം സന്ധായ പടിജാനാതി. ധമ്മസഞ്ഞീതി പഞ്ഹദ്വയേപി ഏസേവ നയോ. നനു വുത്തം ഭഗവതാതി സുത്തം ഏകന്തേനേവ ധമ്മവാദിസ്സ ആനന്തരികഭാവദസ്സനത്ഥം വുത്തം. ആപായികോ നേരയികോതി ഗാഥായപി അധമ്മവാദീയേവ അധിപ്പേതോ. ഇതരോ പന അധിപ്പായം അഗ്ഗഹേത്വാ ലദ്ധിം പതിട്ഠപേതി. സാ അയോനിസോ പതിട്ഠാപിതത്താ അപ്പതിട്ഠിതായേവാതി.

അസഞ്ചിച്ചകഥാവണ്ണനാ.

൨. ഞാണകഥാവണ്ണനാ

൮൬൩-൮൬൫. ഇദാനി ഞാണകഥാ നാമ ഹോതി. തത്ഥ ദുവിധം ഞാണം – ലോകിയഞ്ച ലോകുത്തരഞ്ച. ലോകിയം സമാപത്തിഞാണമ്പി ഹോതി ദാനാദിവസേന പവത്തം കമ്മസ്സകതഞാണമ്പി; ലോകുത്തരം സച്ചപരിച്ഛേദകം മഗ്ഗഞാണമ്പി ഫലഞാണമ്പി. ഇമം പന വിഭാഗം അകത്വാ ‘‘സച്ചപരിച്ഛേദകമേവ ഞാണം ന ഇതരം, തസ്മാ നത്ഥി പുഥുജ്ജനസ്സ ഞാണ’’ന്തി യേസം ലദ്ധി, സേയ്യഥാപി ഹേതുവാദാനം, തേ സന്ധായ പുച്ഛാ സകവാദിസ്സ, പടിഞ്ഞാ ഇതരസ്സ. പഞ്ഞാതിആദി ഞാണവേവചനദസ്സനത്ഥം വുത്തം. തേനേതം ദീപേതി – യദി തസ്സ ഞാണം നത്ഥി, പഞ്ഞാദയോപി നത്ഥി. അഥ പഞ്ഞാദയോ അത്ഥി, ഞാണമ്പി അത്ഥി. കസ്മാ? പഞ്ഞാദീനം ഞാണതോ അനഞ്ഞത്താതി. പഠമം ഝാനന്തിആദി സമാപത്തിഞാണസ്സ ദസ്സനത്ഥം വുത്തം. ദാനം ദദേയ്യാതിആദി കമ്മസ്സകതഞാണസ്സ. ദുക്ഖം പരിജാനാതീതി ലോകുത്തരമഗ്ഗഞാണമേവ ദീപേതി, ന ച ലോകുത്തരമേവ ഞാണന്തി.

ഞാണകഥാവണ്ണനാ.

൩. നിരയപാലകഥാവണ്ണനാ

൮൬൬. ഇദാനി നിരയപാലകഥാ നാമ ഹോതി. തത്ഥ ‘‘നിരയേ നേരയികകമ്മാനേവ നിരയപാലരൂപവസേന വധേന്തി, നത്ഥി നിരയപാലാ നാമ സത്താ’’തി യേസം ലദ്ധി, സേയ്യഥാപി അന്ധകാനം; തേ സന്ധായ പുച്ഛാ സകവാദിസ്സ, പടിഞ്ഞാ ഇതരസ്സ. അഥ നം ‘‘യദി തത്ഥ നിരയപാലാ ന സിയും, കമ്മകാരണാപി ന ഭവേയ്യും. കാരണികേസു ഹി സതി കാരണാ’’തി ചോദേതും നത്ഥി നിരയേസൂതിആദിമാഹ.

൮൬൭-൮൬൮. അത്ഥി മനുസ്സേസൂതി പച്ചക്ഖേന ഞാപനത്ഥം. യഥാ ഹി മനുസ്സേസു സതി കാരണികേസു കാരണാ, ഏവം തത്ഥാപീതി അയമേത്ഥ അധിപ്പായോ. അത്ഥി നിരയേസൂതി പുച്ഛാ പരവാദിസ്സ, പടിഞ്ഞാ ഇതരസ്സ. ന വേസ്സഭൂ നോപി ച പേത്തിരാജാതി പരവാദിനാ സകസമയതോ സുത്തം ആഭതം. തം പന സാസനാവചരികന്തി സകവാദിനാ അനുഞ്ഞാതം. തത്ഥ വേസ്സഭൂതി ഏകോ ദേവോ. പേത്തിരാജാതി പേത്തിവിസയേ പേതമഹിദ്ധികോ. സോമാദയോ പാകടാ ഏവ. ഇദം വുത്തം ഹോതി – അത്തനോ കമ്മേഹി ഇതോ പണുന്നം പരലോകം പത്തം പുരിസം ന ഏതേ വേസ്സഭൂആദയോ ഹനന്തി. യേഹി പന സോ കമ്മേഹി തത്ഥ പണുന്നോ, താനി സകാനി കമ്മാനിയേവ നം തത്ഥ ഹനന്തീതി കമ്മസ്സകതം ദീപേതി, ന നിരയപാലാനം അഭാവം. സകവാദിനാ പന തമേനം, ഭിക്ഖവേതി ആഭതാനി സുത്തപദാനി നീതത്ഥാനേവാതി.

നിരയപാലകഥാവണ്ണനാ.

൪. തിരച്ഛാനകഥാവണ്ണനാ

൮൬൯-൮൭൧. ഇദാനി തിരച്ഛാനകഥാ നാമ ഹോതി. തത്ഥ ദേവേസു ഏരാവണാദയോ ദേവപുത്താ ഹത്ഥിവണ്ണം അസ്സവണ്ണം വികുബ്ബന്തി, നത്ഥി തത്ഥ തിരച്ഛാനഗതാ. യേസം പന തിരച്ഛാനവണ്ണിനോ ദേവപുത്തേ ദിസ്വാ ‘‘അത്ഥി ദേവേസു തിരച്ഛാനഗതാ’’തി ലദ്ധി, സേയ്യഥാപി അന്ധകാനം; തേ സന്ധായ പുച്ഛാ സകവാദിസ്സ, പടിഞ്ഞാ ഇതരസ്സ. അഥ നം ‘‘യദി ദേവയോനിയം തിരച്ഛാനഗതാ സിയും, തിരച്ഛാനയോനിയമ്പി ദേവാ സിയു’’ന്തി ചോദേതും അത്ഥി തിരച്ഛാനഗതേസൂതിആദിമാഹ. കീടാതിആദി യേസം സോ അഭാവം ഇച്ഛതി, തേ ദസ്സേതും വുത്തം. ഏരാവണോതി പഞ്ഹേ തസ്സ അത്ഥിതായ പടിഞ്ഞാ സകവാദിസ്സ, ന തിരച്ഛാനഗതസ്സ. ഹത്ഥിബന്ധാതിആദി ‘‘യദി തത്ഥ ഹത്ഥിആദയോ സിയും, ഹത്ഥിബന്ധാദയോപി സിയു’’ന്തി ചോദനത്ഥം വുത്തം. തത്ഥ യാവസികാതി യവസ്സ ദായകാ. കാരണികാതി ഹത്ഥാചരിയാദയോ, യേഹി തേ നാനാവിധം കാരണം കരേയ്യും. ഭത്തകാരകാതി ഹത്ഥിആദീനം ഭത്തരന്ധകാ. ന ഹേവന്തി തഥാ അനിച്ഛന്തോ പടിക്ഖിപതീതി.

തിരച്ഛാനകഥാവണ്ണനാ.

൫. മഗ്ഗകഥാവണ്ണനാ

൮൭൨-൮൭൫. ഇദാനി മഗ്ഗകഥാ നാമ ഹോതി. തത്ഥ യേസം ‘‘പുബ്ബേവ ഖോ പനസ്സ കായകമ്മം വചീകമ്മം ആജീവോ സുപരിസുദ്ധോ ഹോതീ’’തി (അ. നി. ൩.൪൩൧) ഇദഞ്ചേവ സുത്തം സമ്മാവാചാകമ്മന്താജീവാനഞ്ച ചിത്തവിപ്പയുത്തതം നിസ്സായ ‘‘നിപ്പരിയായേന പഞ്ചങ്ഗികോവ മഗ്ഗോ’’തി ലദ്ധി, സേയ്യഥാപി മഹിസാസകാനം, തേ സന്ധായ പഞ്ചങ്ഗികോതി പുച്ഛാ സകവാദിസ്സ, പടിഞ്ഞാ ഇതരസ്സ. സമ്മാവാചാ മഗ്ഗങ്ഗം, സാ ച ന മഗ്ഗോതിആദി പരസമയവസേന വുത്തം. പരസമയസ്മിഞ്ഹി സമ്മാവാചാദയോ മഗ്ഗങ്ഗന്തി ആഗതാ. രൂപത്താ പന മഗ്ഗോ ന ഹോതീതി വണ്ണിതാ. സമ്മാദിട്ഠി മഗ്ഗങ്ഗന്തിആദി മഗ്ഗങ്ഗസ്സ അമഗ്ഗതാ നാമ നത്ഥീതി ദസ്സനത്ഥം വുത്തം. പുബ്ബേവ ഖോ പനസ്സാതി സുത്തേ പരിസുദ്ധസീലസ്സ മഗ്ഗഭാവനാ നാമ ഹോതി, ന ഇതരസ്സാതി ആഗമനിയപടിപദായ വിസുദ്ധിഭാവദസ്സനത്ഥം ‘‘കായകമ്മം വചീകമ്മം ആജീവോ സുപരിസുദ്ധോ ഹോതീ’’തി വുത്തം, ന ഇമേഹി വിനാ പഞ്ചങ്ഗികഭാവദസ്സനത്ഥം. തേനേവാഹ ‘‘ഏവമസ്സായം അരിയോ അട്ഠങ്ഗികോ മഗ്ഗോ ഭാവനാപാരിപൂരിം ഗച്ഛതീ’’തി. സകവാദിനാ ആഭതസുത്തം നീതത്ഥമേവാതി.

മഗ്ഗകഥാവണ്ണനാ.

൬. ഞാണകഥാവണ്ണനാ

൮൭൬-൮൭൭. ഇദാനി ഞാണകഥാ നാമ ഹോതി. തത്ഥ ധമ്മചക്കപ്പവത്തനേ ദ്വാദസാകാരഞാണം സന്ധായ ‘‘ദ്വാദസവത്ഥുകം ഞാണം ലോകുത്തര’’ന്തി യേസം ലദ്ധി, സേയ്യഥാപി പുബ്ബസേലിയാനം, തേ സന്ധായ പുച്ഛാ സകവാദിസ്സ, പടിഞ്ഞാ ഇതരസ്സ. അഥ നം ‘‘സചേ തം ദ്വാദസവത്ഥുകം, ദ്വാദസഹി മഗ്ഗഞാണേഹി ഭവിതബ്ബ’’ന്തി ചോദേതും ദ്വാദസാതിആദിമാഹ. ഇതരോ മഗ്ഗസ്സ ഏകത്തം സന്ധായ പടിക്ഖിപതി, ഏകേകസ്മിം സച്ചേ സച്ചഞാണകിച്ചഞാണകതഞാണാനം വസേന ഞാണനാനത്തം സന്ധായ പടിജാനാതി. ദ്വാദസ സോതാപത്തിമഗ്ഗാതിആദീസുപി ഏസേവ നയോ. നനു വുത്തം ഭഗവതാതി സുത്തം സദ്ധിം പുബ്ബഭാഗപരഭാഗേഹി ഞാണനാനത്തം ദീപേതി, ന അരിയമഗ്ഗസ്സ ദ്വാദസ ഞാണതം. തസ്മാ അസാധകന്തി.

ഞാണകഥാവണ്ണനാ.

വീസതിമോ വഗ്ഗോ.

ചതുത്ഥപണ്ണാസകോ സമത്തോ.