൧൯. ഏകൂനവീസതിമവഗ്ഗോ

൧. കിലേസപജഹനകഥാവണ്ണനാ

൮൨൮-൮൩൧. ഇദാനി കിലേസപജഹനകഥാ നാമ ഹോതി. തത്ഥ ‘‘യസ്മാ കിലേസപഹാനം നാമ അത്ഥി, പഹീനകിലേസസ്സ ച അതീതാപി കിലേസാ പഹീനാവ ഹോന്തി, അനാഗതാപി, പച്ചുപ്പന്നാപി, തസ്മാ അതീതേപി കിലേസേ പജഹതി, അനാഗതേപി, പച്ചുപ്പന്നേപീ’’തി യേസം ലദ്ധി, സേയ്യഥാപി ഏകച്ചാനം ഉത്തരാപഥകാനം; തേ സന്ധായ അതീതേതിആദിപുച്ഛാ സകവാദിസ്സ, പടിഞ്ഞാ ഇതരസ്സ. സേസം യഥാപാളിമേവ നിയ്യാതി. നത്ഥി കിലേസേ ജഹതീതി ഇമസ്മിം പന പരവാദിസ്സ പഞ്ഹേ യസ്മാ കചവരം പജഹന്തസ്സ കചവരേ ഛഡ്ഡനവായാമോ വിയ കിലേസേ പജഹന്തസ്സ ന അതീതാദിഭേദേസു കിലേസേസു വായാമോ അത്ഥി, നിബ്ബാനാരമ്മണേ പന അരിയമഗ്ഗേ പവത്തിതേ കിലേസാ അനുപ്പന്നായേവ നുപ്പജ്ജന്തീതി പഹീനാ നാമ ഹോന്തി, തസ്മാ ന ഹേവന്തി പടിക്ഖിപതി. തേന ഹി അതീതേ കിലേസേ പജഹതീതിആദി പന യസ്മാ ‘‘നത്ഥി കിലേസപജഹനാ’’തി ന വത്തബ്ബം, തസ്മാ അതീതാദിഭേദേ പജഹതീതി ഛലേന വുത്തം.

കിലേസപജഹനകഥാവണ്ണനാ.

൨. സുഞ്ഞതകഥാവണ്ണനാ

൮൩൨. ഇദാനി സുഞ്ഞതകഥാ നാമ ഹോതി. തത്ഥ സുഞ്ഞതാതി ദ്വേ സുഞ്ഞതാ ഖന്ധാനഞ്ച അനത്തലക്ഖണം നിബ്ബാനഞ്ച. തേസു അനത്തലക്ഖണം താവ ഏകച്ചം ഏകേന പരിയായേന സിയാ സങ്ഖാരക്ഖന്ധപരിയാപന്നം, നിബ്ബാനം, അപരിയാപന്നമേവ. ഇമം പന വിഭാഗം അഗ്ഗഹേത്വാ ‘‘സുഞ്ഞതാ സങ്ഖാരക്ഖന്ധപരിയാപന്നാ’’തി യേസം ലദ്ധി, സേയ്യഥാപി അന്ധകാനം, തേ സന്ധായ പുച്ഛാ സകവാദിസ്സ, പടിഞ്ഞാ ഇതരസ്സ. അനിമിത്തന്തി സബ്ബനിമിത്തരഹിതം നിബ്ബാനം. ‘‘അപ്പണിഹിതോ’’തിപി തസ്സേവ നാമം. കസ്മാ പനേതം ആഭതന്തി? അവിഭജ്ജവാദീവാദേ ദോസാരോപനത്ഥം. യസ്സ ഹി അവിഭജിത്വാ ‘‘ഏകദേസേനേവ സുഞ്ഞതാ സങ്ഖാരക്ഖന്ധപരിയാപന്നാ’’തി ലദ്ധി, തസ്സ നിബ്ബാനമ്പി സങ്ഖാരക്ഖന്ധപരിയാപന്നന്തി ആപജ്ജതി. ഇമസ്സ ദോസസ്സാരോപനത്ഥം ‘‘അനിമിത്തം അപ്പണിഹിത’’ന്തി ആഭതം. ഇതരോ തസ്സ പരിയാപന്നഭാവം അനിച്ഛന്തോ പടിക്ഖിപതി. സങ്ഖാരക്ഖന്ധോ ന അനിച്ചോതിആദി നിബ്ബാനസങ്ഖാതായ സുഞ്ഞതായ അനിച്ചഭാവാപത്തിദോസദസ്സനത്ഥം വുത്തം.

൮൩൩. സങ്ഖാരക്ഖന്ധസ്സ സുഞ്ഞതാതി ‘‘യദി അഞ്ഞസ്സ ഖന്ധസ്സ സുഞ്ഞതാ അഞ്ഞക്ഖന്ധപരിയാപന്നാ, സങ്ഖാരക്ഖന്ധസുഞ്ഞതായപി സേസക്ഖന്ധപരിയാപന്നായ ഭവിതബ്ബ’’ന്തി ചോദനത്ഥം വുത്തം. സങ്ഖാരക്ഖന്ധസ്സ സുഞ്ഞതാ ന വത്തബ്ബാതിആദി ‘‘യദി സങ്ഖാരക്ഖന്ധസുഞ്ഞതാ സേസക്ഖന്ധപരിയാപന്നാ ന ഹോതി, സേസക്ഖന്ധസുഞ്ഞതാപി സങ്ഖാരക്ഖന്ധപരിയാപന്നാ ന ഹോതീ’’തി പടിലോമദസ്സനത്ഥം വുത്തം.

൮൩൪. സുഞ്ഞമിദം, ഭിക്ഖവേ, സങ്ഖാരാതി സുത്തം പരസമയതോ ആഭതം. തത്ഥ സങ്ഖാരാതി ‘‘സബ്ബേ സങ്ഖാരാ അനിച്ചാ’’തി ആഗതട്ഠാനേ വിയ പഞ്ചക്ഖന്ധാ, തേ ച അത്തത്തനിയസുഞ്ഞത്താ സുഞ്ഞതാതി സാസനാവചരം ഹോതി, ന വിരുജ്ഝതി, തസ്മാ അനുഞ്ഞാതം. യസ്മാ പനേതം ന സുഞ്ഞതായ സങ്ഖാരക്ഖന്ധപരിയാപന്നഭാവം ദീപേതി, തസ്മാ അസാധകന്തി.

സുഞ്ഞതകഥാവണ്ണനാ.

൩. സാമഞ്ഞഫലകഥാവണ്ണനാ

൮൩൫-൮൩൬. ഇദാനി സാമഞ്ഞഫലകഥാ നാമ ഹോതി. തത്ഥ മഗ്ഗവീഥിയമ്പി ഫലസമാപത്തിവീഥിയമ്പി അരിയമഗ്ഗസ്സ വിപാകചിത്തം സാമഞ്ഞഫലം നാമാതി സകസമയേ സന്നിട്ഠാനം. യേസം പന തഥാ അഗ്ഗഹേത്വാ ‘‘കിലേസപഹാനഞ്ചേവ ഫലുപ്പത്തി ച സാമഞ്ഞഫലം, തസ്മാ അസങ്ഖത’’ന്തി ലദ്ധി, സേയ്യഥാപി പുബ്ബസേലിയാനം; തേ സന്ധായ പുച്ഛാ സകവാദിസ്സ, പടിഞ്ഞാ ഇതരസ്സ. സേസമേത്ഥ ഹേട്ഠാ വുത്തനയത്താ യഥാ പാളിമേവ നിയ്യാതീതി.

സാമഞ്ഞഫലകഥാവണ്ണനാ.

൪. പത്തികഥാവണ്ണനാ

൮൩൭-൮൪൦. ഇദാനി പത്തികഥാ നാമ ഹോതി. തത്ഥ ‘‘യം യം പടിലബ്ഭതി, തസ്സ തസ്സ പടിലാഭോ പത്തി നാമ. സാ ച അസങ്ഖതാ’’തി യേസം ലദ്ധി, സേയ്യഥാപി പുബ്ബസേലിയാനഞ്ഞേവ; തേ സന്ധായ പുച്ഛാ സകവാദിസ്സ, പടിഞ്ഞാ ഇതരസ്സ. സേസമിധാപി ഹേട്ഠാ വുത്തനയത്താ യഥാപാളിമേവ നിയ്യാതീതി. ന വത്തബ്ബന്തിആദി യായ ലദ്ധിയാ പത്തി അസങ്ഖതാതി മഞ്ഞതി, തം പകാസേതും വുത്തം. തത്ഥ സകവാദീ ‘‘ന ഹേവം വത്തബ്ബേ’’തി പടിക്ഖിപന്തോ കേവലം പത്തിയാ രൂപാദിഭാവം ന സമ്പടിച്ഛതി. ന ഹി പത്തി നാമ കോചി ധമ്മോ അത്ഥി, ന പന അസങ്ഖതഭാവം അനുജാനാതി. ഇതരോ പന പടിക്ഖേപമത്തേനേവ അസങ്ഖതാതി ലദ്ധിം പതിട്ഠപേതി, സാ അയോനിസോ പതിട്ഠാപിതത്താ അപ്പതിട്ഠിതായേവാതി.

പത്തികഥാവണ്ണനാ.

൫. തഥതാകഥാവണ്ണനാ

൮൪൧-൮൪൩. ഇദാനി തഥതാകഥാ നാമ ഹോതി. തത്ഥ യേസം ‘‘രൂപാദീനം സബ്ബധമ്മാനം രൂപാദിസഭാവതാസങ്ഖാതാ തഥതാ നാമ അത്ഥി, സാ ച സങ്ഖതേസു രൂപാദീസു അപരിയാപന്നത്താ അസങ്ഖതാ’’തി ലദ്ധി, സേയ്യഥാപി ഏകച്ചാനം ഉത്തരാപഥകാനം, തേ സന്ധായ പുച്ഛാ സകവാദിസ്സ, പടിഞ്ഞാ ഇതരസ്സ. സേസമിധാപി ഹേട്ഠാ വുത്തനയത്താ പാകടമേവാതി.

തഥതാകഥാവണ്ണനാ.

൬. കുസലകഥാവണ്ണനാ

൮൪൪-൮൪൬. ഇദാനി കുസലകഥാ നാമ ഹോതി. തത്ഥ അനവജ്ജമ്പി കുസലം ഇട്ഠപാകമ്പി. അനവജ്ജം നാമ കിലേസവിപ്പയുത്തം. അയം നയോ ഠപേത്വാ അകുസലം സബ്ബധമ്മേ ഭജതി. ഇട്ഠവിപാകം നാമ ആയതിം ഉപപത്തിപവത്തേസു ഇട്ഠഫലനിപ്ഫാദകം പുഞ്ഞം. അയം നയോ കുസലത്തികേ ആദിപദമേവ ഭജതി. യേസം പന ഇമം വിഭാഗം അഗ്ഗഹേത്വാ അനവജ്ജഭാവമത്തേനേവ നിബ്ബാനം കുസലന്തി ലദ്ധി, സേയ്യഥാപി അന്ധകാനം, തേസം ഇട്ഠവിപാകട്ഠേന നിബ്ബാനസ്സ കുസലതാഭാവം ദീപേതും പുച്ഛാ സകവാദിസ്സ, അത്തനോ ലദ്ധിവസേന പടിഞ്ഞാ ഇതരസ്സ. സേസമിധാപി ഹേട്ഠാ വുത്തനയത്താ ഉത്താനത്ഥമേവാതി.

കുസലകഥാവണ്ണനാ.

൭. അച്ചന്തനിയാമകഥാവണ്ണനാ

൮൪൭. ഇദാനി അച്ചന്തനിയാമകഥാ നാമ ഹോതി. തത്ഥ യേസം ‘‘സകിം നിമുഗ്ഗോ നിമുഗ്ഗോവ ഹോതീ’’തി (അ. നി. ൭.൧൫) സുത്തം നിസ്സായ ‘‘അത്ഥി പുഥുജ്ജനസ്സ അച്ചന്തനിയാമതാ’’തി ലദ്ധി, സേയ്യഥാപി ഏകച്ചാനം ഉത്തരാപഥകാനം, തേ സന്ധായ പുച്ഛാ സകവാദിസ്സ, പടിഞ്ഞാ ഇതരസ്സ. മാതുഘാതകോതിആദി ‘‘നിയതമിച്ഛാദിട്ഠികസ്സ ച മാതുഘാതകാദീനഞ്ച സമാനേ മിച്ഛത്തനിയാമേ മാതുഘാതകാദീഹിപി തേ അച്ചന്തനിയതേഹി ഭവിതബ്ബ’’ന്തി ചോദനത്ഥം വുത്തം. ഇതരോ ‘‘നിയതമിച്ഛാദിട്ഠികോ സംസാരഖാണുകോ ഭവന്തരേപി നിയതോവ ഇമേ പന ഏകസ്മിഞ്ഞേവ അത്തഭാവേ’’തി ലദ്ധിയാ ന ഹേവന്തി പടിക്ഖിപതി.

൮൪൮. വിചികിച്ഛാ ഉപ്പജ്ജേയ്യാതി ‘‘അയം നിയതോ വാ നോ വാ’’തി ഏവം ഉപ്പജ്ജേയ്യാതി പുച്ഛതി. ഇതരോ അനുപ്പത്തികാരണം അപസ്സന്തോ പടിജാനാതി. നുപ്പജ്ജേയ്യാതി പുട്ഠോ പന യം ദിട്ഠിം ആസേവന്തോ നിയാമം ഓക്കന്തോ, തത്ഥ അനുപ്പത്തിം സന്ധായ പടിജാനാതി. തതോ പഹീനാതി പുട്ഠോ മഗ്ഗേന അപ്പഹീനത്താ പടിക്ഖിപതി, തം ദിട്ഠിം ആരബ്ഭ അസമുദാചാരതോ പടിജാനാതി. അഥ നം യസ്മാ പഹാനം നാമ വിനാ അരിയമഗ്ഗേന നത്ഥി, തസ്മാ തസ്സ വസേന ചോദേതും സോതാപത്തിമഗ്ഗേനാതിആദിമാഹ. സോ ഏകമഗ്ഗേനാപി അപ്പഹീനത്താ പടിക്ഖിപതി. പുന കതമേനാതി പുട്ഠോ മിച്ഛാമഗ്ഗം സന്ധായ അകുസലേനാതിആദിമാഹ.

൮൪൯. ഉച്ഛേദദിട്ഠി ഉപ്പജ്ജേയ്യാതി ദുതിയനിയാമുപ്പത്തിം പുച്ഛതി. ഇതരോ യസ്മാ ‘‘യേപി തേ ഓക്കലാ വയഭിഞ്ഞാ നത്ഥികവാദാ അകിരിയവാദാ അഹേതുകവാദാ’’തി (മ. നി. ൩.൧൪൩) വചനതോ തിസ്സോപി നിയതമിച്ഛാദിട്ഠിയോ ഏകസ്സ ഉപ്പജ്ജന്തി, തസ്മാ പടിജാനാതി.

൮൫൦. അഥ നം ‘‘ന ച നാമ സോ അച്ചന്തനിയാമോ’’തി ചോദേതും ഹഞ്ചീതിആദിമാഹ. അച്ചന്തനിയതസ്സ ഹി ദുതിയനിയാമോ നിരത്ഥകോ. നുപ്പജ്ജേയ്യാതി പഞ്ഹേ യം സസ്സതദിട്ഠിയാ സസ്സതന്തി ഗഹിതം, തദേവ ഉച്ഛിജ്ജിസ്സതീതി ഗഹേത്വാ അനുപ്പത്തിം സന്ധായ പടിജാനാതി. പഹീനാതി പുട്ഠോ മഗ്ഗേന അപ്പഹീനത്താ പടിക്ഖിപതി, വുത്തനയേന അനുപ്പജ്ജനതോ പടിജാനാതി. സസ്സതദിട്ഠി ഉപ്പജ്ജേയ്യാതിആദീസുപി ഏസേവ നയോ. സേസം വിചികിച്ഛാവാരേ വുത്തനയമേവ.

൮൫൧-൮൫൨. ന വത്തബ്ബന്തി പുച്ഛാ പരവാദിസ്സ, സുത്തസ്സ അത്ഥിതായ പടിഞ്ഞാ സകവാദിസ്സ. ന പന സോ ഭവന്തരേപി നിമുഗ്ഗോവ. ഇമസ്മിഞ്ഞേവ ഹി ഭവേ അഭബ്ബോ സോ തം ദിട്ഠിം പജഹിതുന്തി അയമേത്ഥ അധിപ്പായോ, തസ്മാ അസാധകമേതന്തി. സബ്ബകാലം ഉമ്മുജ്ജിത്വാ നിമുജ്ജതീതിആദി വചനമത്തേ അഭിനിവേസം അകത്വാ അത്ഥോ പരിയേസിതബ്ബോതി ദസ്സനത്ഥം വുത്തന്തി.

അച്ചന്തനിയാമകഥാവണ്ണനാ.

൮. ഇന്ദ്രിയകഥാവണ്ണനാ

൮൫൩-൮൫൬. ഇദാനി ഇന്ദ്രിയകഥാ നാമ ഹോതി. തത്ഥ ലോകിയാ സദ്ധാ സദ്ധാ ഏവ നാമ, ന സദ്ധിന്ദ്രിയം. തഥാ ലോകിയം വീരിയം…പേ… സതി… സമാധി… പഞ്ഞാ പഞ്ഞായേവ നാമ, ന പഞ്ഞിന്ദ്രിയന്തി യേസം ലദ്ധി, സേയ്യഥാപി ഹേതുവാദാനഞ്ചേവ മഹിസാസകാനഞ്ച; തേ സന്ധായ പുച്ഛാ സകവാദിസ്സ, പടിഞ്ഞാ ഇതരസ്സ. നത്ഥി ലോകിയാ സദ്ധാതിആദി യസ്മാ ലോകിയാപി സദ്ധാദയോവ ധമ്മാ അധിപതിയട്ഠേന ഇന്ദ്രിയം, ന സദ്ധാദീഹി അഞ്ഞം സദ്ധിന്ദ്രിയാദി നാമ അത്ഥി, തസ്മാ ലോകിയാനമ്പി സദ്ധാദീനഞ്ഞേവ സദ്ധിന്ദ്രിയാദിഭാവദസ്സനത്ഥം വുത്തം. അത്ഥി ലോകിയോ മനോതിആദി യഥാ തേ ലോകിയാപി മനാദയോ ധമ്മാ മനിന്ദ്രിയാദീനി, ഏവം ലോകിയാ സദ്ധാദയോപി സദ്ധിന്ദ്രിയാനീതി ഉപമായ തസ്സത്ഥസ്സ വിഭാവനത്ഥം വുത്തം. സേസമേത്ഥ യഥാപാളിമേവ നിയ്യാതീതി.

ഇന്ദ്രിയകഥാവണ്ണനാ.

ഏകൂനവീസതിമോ വഗ്ഗോ.