൧൮. അട്ഠാരസമവഗ്ഗോ

൧. മനുസ്സലോകകഥാവണ്ണനാ

൮൦൨-൮൦൩. ഇദാനി മനുസ്സലോകകഥാ നാമ ഹോതി. തത്ഥ ‘‘തഥാഗതോ ലോകേ, ജാതോ ലോകേ സംവഡ്ഢോ, ലോകം അഭിഭുയ്യ വിഹരതി അനുപലിത്തോ ലോകേനാ’’തി (സം. നി. ൩.൯൪) സുത്തം അയോനിസോ ഗഹേത്വാ ‘‘ഭഗവാ തുസിതഭവനേ നിബ്ബത്തോ തത്ഥേവ വസതി, ന മനുസ്സലോകം ആഗച്ഛതി, നിമ്മിതരൂപമത്തകം പനേത്ഥ ദസ്സേതീ’’തി യേസം ലദ്ധി, സേയ്യഥാപി ഏതരഹി വേതുല്ലകാനംയേവ, തേ സന്ധായ പുച്ഛാ സകവാദിസ്സ, പടിഞ്ഞാ ഇതരസ്സ. അഥ നം പുട്ഠോകാസേന ചേവ സുത്തസാധനേന ച സഞ്ഞാപേതും നനു അത്ഥീതിആദിമാഹ. ലോകേ ജാതോതി പരവാദീ തുസിതപുരം സന്ധായ വദതി. സത്ഥാരാ പനേതം മനുസ്സലോകഞ്ഞേവ സന്ധായ ലോകം വുത്തം. ലോകം അഭിഭുയ്യാതി പരവാദീ മനുസ്സലോകം അഭിഭവിത്വാതി ദിട്ഠിയാ വദതി, സത്ഥാ പന ആരമ്മണലോകം അഭിഭവിത്വാ വിഹാസി. അനുപലിത്തോ ലോകേനാതി പരവാദീ മനുസ്സലോകേന അനുപലിത്തതംവ സന്ധായ വദതി, സത്ഥാ പന ലോകധമ്മേസു കിലേസേഹി അനുപലിത്തോ വിഹാസി. തസ്മാ അസാധകമേതന്തി.

മനുസ്സലോകകഥാവണ്ണനാ.

൨. ധമ്മദേസനാകഥാവണ്ണനാ

൮൦൪-൮൦൬. ഇദാനി ധമ്മദേസനാകഥാ നാമ ഹോതി. തത്ഥ ‘‘തുസിതപുരേ ഠിതോ ഭഗവാ ധമ്മദേസനത്ഥായ അഭിനിമ്മിതം പേസേസി, തേന ചേവ തസ്സ ച ദേസനം സമ്പടിച്ഛിത്വാ ആയസ്മതാ ആനന്ദേന ധമ്മോ ദേസിതോ, ന ബുദ്ധേന ഭഗവതാ’’തി യേസം ലദ്ധി, സേയ്യഥാപി വേതുല്ലകാനഞ്ഞേവ; തേ സന്ധായ പുച്ഛാ സകവാദിസ്സ, പടിഞ്ഞാ ഇതരസ്സ. അഥ നം ‘‘യദി തേന ധമ്മോ ദേസിതോ, സ്വേവ സത്ഥാ ഭവേയ്യാ’’തി ചോദേതും അഭിനിമ്മിതോ ജിനോതിആദിമാഹ. ഇതരോ തഥാ അസമ്പടിച്ഛന്തോ പടിക്ഖിപതി. സേസമേത്ഥ ഉത്താനത്ഥമേവാതി.

ധമ്മദേസനാകഥാവണ്ണനാ.

൩. കരുണാകഥാവണ്ണനാ

൮൦൭-൮൦൮. ഇദാനി കരുണാകഥാ നാമ ഹോതി. തത്ഥ പിയായിതാനം വത്ഥൂനം വിപത്തിയാ സരാഗാനം രാഗവസേന കരുണാപതിരൂപികം പവത്തിം ദിസ്വാ ‘‘രാഗോവ കരുണാ നാമ, സോ ച ഭഗവതോ നത്ഥി, തസ്മാ നത്ഥി ബുദ്ധസ്സ ഭഗവതോ കരുണാ’’തി യേസം ലദ്ധി, സേയ്യഥാപി ഉത്തരാപഥകാനം; തേ സന്ധായ പുച്ഛാ സകവാദിസ്സ, പടിഞ്ഞാ ഇതരസ്സ. അഥ നം ‘‘കരുണാ നാമേസാ നിക്കിലേസതായ ചേവ സത്താരമ്മണതായ ച ചേതോവിമുത്തിതായ ച ഏകാദസാനിസംസതായ ച മേത്താദീഹി സമാനജാതികാ, തസ്മാ യദി ഭഗവതോ കരുണാ നത്ഥി, മേത്താദയോപിസ്സ ന സിയു’’ന്തി ചോദനത്ഥം നത്ഥി ബുദ്ധസ്സ ഭഗവതോ മേത്താതിആദിമാഹ. ആകാരുണികോതി പഞ്ഹേ തഥാരൂപം വോഹാരം അപസ്സന്തോ പടിക്ഖിപതി. സേസമേത്ഥ ഉത്താനത്ഥമേവാതി.

കരുണാകഥാവണ്ണനാ.

൪. ഗന്ധജാതകഥാവണ്ണനാ

൮൦൯. ഇദാനി ഗന്ധജാതകഥാ നാമ ഹോതി. തത്ഥ യേസം ബുദ്ധേ ഭഗവതി അയോനിസോ പേമവസേന ‘‘ഭഗവതോ ഉച്ചാരപസ്സാവോ അഞ്ഞേ ഗന്ധജാതേ അതിവിയ അധിഗണ്ഹാതി, നത്ഥി തതോ ച സുഗന്ധതരം ഗന്ധജാത’’ന്തി ലദ്ധി, സേയ്യഥാപി ഏകച്ചാനം അന്ധകാനഞ്ചേവ ഉത്തരാപഥകാനഞ്ച; തേ സന്ധായ പുച്ഛാ സകവാദിസ്സ, പടിഞ്ഞാ ഇതരസ്സ. സേസമേത്ഥ യഥാപാളിമേവ നിയ്യാതീതി.

ഗന്ധജാതകഥാവണ്ണനാ.

൫. ഏകമഗ്ഗകഥാവണ്ണനാ

൮൧൦-൮൧൧. ഇദാനി ഏകമഗ്ഗകഥാ നാമ ഹോതി. തത്ഥ യേസം ബുദ്ധേ ഭഗവതി അയോനിസോ പേമവസേനേവ ‘‘ഭഗവാ സോതാപന്നോ ഹുത്വാ സകദാഗാമീ, സകദാഗാമീ ഹുത്വാ അനാഗാമീ, അനാഗാമീ ഹുത്വാ അരഹത്തം സച്ഛാകാസി, ഏകേനേവ പന അരിയമഗ്ഗേന ചത്താരി ഫലാനി സച്ഛാകാസീ’’തി ലദ്ധി, സേയ്യഥാപി തേസഞ്ഞേവ; തേ സന്ധായ പുച്ഛാ സകവാദിസ്സ, പടിഞ്ഞാ ഇതരസ്സ. അഥ നം ചതൂഹി ഫലേഹി സദ്ധിം ഉപ്പന്നാനം ചതുന്നം ഫസ്സാദീനം ഏകതോ സമോധാനവസേന ചോദേതും ചതുന്നം ഫസ്സാനന്തിആദിമാഹ. സോതാപത്തിമഗ്ഗേനാതിആദി ‘‘കതരമഗ്ഗേന സച്ഛികരോതീ’’തി പുച്ഛനത്ഥം വുത്തം. അരഹത്തമഗ്ഗേനാതി ച വുത്തേ തേന സക്കായദിട്ഠിആദീനം പഹാനാഭാവവസേന ചോദേതി. ഭഗവാ സോതാപന്നോതി ബുദ്ധഭൂതസ്സ സോതാപന്നഭാവോ നത്ഥീതി പടിക്ഖിപതി. പരതോ പഞ്ഹദ്വയേപി ഏസേവ നയോ. സേസമേത്ഥ യഥാപാളിമേവ നിയ്യാതീതി.

ഏകമഗ്ഗകഥാവണ്ണനാ.

൬. ഝാനസങ്കന്തികഥാവണ്ണനാ

൮൧൩-൮൧൬. ഇദാനി ഝാനസങ്കന്തികഥാ നാമ ഹോതി. തത്ഥ യേസം ‘‘ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു വിവിച്ചേവ കാമേഹി പഠമം ഝാനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതി, വിതക്കവിചാരാനം വൂപസമാ ദുതിയം ഝാനം, തതിയം ഝാനം, ചതുത്ഥം ഝാനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതീ’’തി (സം. നി. ൫.൯൨൩-൯൩൪) ഇമം പടിപാടിദേസനം നിസ്സായ ‘‘തസ്സ തസ്സ ഝാനസ്സ ഉപചാരപ്പവത്തിം വിനാവ ഝാനാ ഝാനം സങ്കമതീ’’തി ലദ്ധി, സേയ്യഥാപി മഹിസാസകാനഞ്ചേവ ഏകച്ചാനഞ്ച അന്ധകാനം; തേ സന്ധായ പുച്ഛാ സകവാദിസ്സ, പടിഞ്ഞാ ഇതരസ്സ. അഥ നം ‘‘യദി തേ ദുതിയജ്ഝാനൂപചാരം അപ്പത്വാ ഉപ്പടിപാടിയാ പഠമജ്ഝാനാ ദുതിയജ്ഝാനമേവ സങ്കമതി, പഠമതോ തതിയം, ദുതിയതോ ചതുത്ഥമ്പി സങ്കമേയ്യാ’’തി ചോദേതും പഠമാ ഝാനാതിആദിമാഹ. യാ പഠമസ്സാതിആദി ‘‘യദി പഠമതോ അനന്തരം ദുതിയം, ദുതിയാദീഹി വാ തതിയാദീനി സമാപജ്ജതി, ഏകാവജ്ജനേന സമാപജ്ജേയ്യാ’’തി ചോദനത്ഥം വുത്തം. കാമേ ആദീനവതോതി പഠമം കാമേ ആദീനവതോ മനസി കരോതോ പച്ഛാ ഉപ്പജ്ജതി. ഝാനക്ഖണേ പനേസ നിമിത്തമേവ മനസി കരോതി. തഞ്ഞേവ പഠമന്തി ‘‘യദി പുരിമജവനതോ പച്ഛിമജവനം വിയ അനന്തരം ഉപ്പജ്ജേയ്യ, ഠപേത്വാ പുരിമപച്ഛിമഭാവം ലക്ഖണതോ തഞ്ഞേവ തം ഭവേയ്യാ’’തി ചോദേതും പുച്ഛതി. ഇമിനാ ഉപായേന സബ്ബത്ഥ അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. വിവിച്ചേവ കാമേഹീതിആദീഹി പടിപാടിയാ ഝാനാനം ദേസിതഭാവം ദീപേതി, ന അനന്തരുപ്പത്തിം, തസ്മാ അസാധകന്തി.

ഝാനസങ്കന്തികഥാവണ്ണനാ.

൭. ഝാനന്തരികകഥാവണ്ണനാ

൮൧൭-൮൧൮. ഇദാനി ഝാനന്തരികകഥാ നാമ ഹോതി. തത്ഥ യേസം സമയേ ‘‘പഞ്ചകനയേ പഞ്ച ഝാനാനി വിഭത്താനി, കേവലം തയോ സമാധീ ഉദ്ദിട്ഠാ’’തി അവിതക്കവിചാരമത്തസ്സ സമാധിനോ ഓകാസം അജാനന്താനം ‘‘പഠമസ്സ ച ദുതിയസ്സ ച ഝാനസ്സ അന്തരേ ഝാനന്തരികാ നാമ ഏസാ’’തി ലദ്ധി, സേയ്യഥാപി സമ്മിതിയാനഞ്ചേവ ഏകച്ചാനഞ്ച അന്ധകാനം; തേ സന്ധായ പുച്ഛാ സകവാദിസ്സ, പടിഞ്ഞാ ഇതരസ്സ. അഥ നം ‘‘ഝാനമ്പി ചേതസികാ ധമ്മാ, ഫസ്സാദയോപി, തസ്മാ യദി ഝാനന്തരികാ നാമ ഭവേയ്യ, ഫസ്സന്തരികാദീഹിപി ഭവിതബ്ബ’’ന്തി ചോദനത്ഥം അത്ഥി ഫസ്സന്തരികാതിആദിമാഹ.

ദുതിയസ്സ ച ഝാനസ്സാതി ‘‘യദി ഝാനന്തരികാ നാമ ഭവേയ്യ, ദുതിയതതിയാദീനിപി ഝാനാനേവ, തേസമ്പി അന്തരികായ ഭവിതബ്ബ’’ന്തി ചോദനത്ഥം വുത്തം. സോ കേവലം ലദ്ധിയാ അഭാവേന പടിക്ഖിപതി ചേവ പടിജാനാതി ച. പഠമസ്സ ചാതി പുട്ഠോ ലദ്ധിവസേന പടിജാനാതി.

൮൧൯. സവിതക്കോ സവിചാരോതിആദി ‘‘തിണ്ണമ്പി സമാധീനം സമാധിഭാവേ സമാനേ അവിതക്കോ വിചാരമത്തോവ സമാധി ഝാനന്തരികോ, ന ഇതരോതി കോ ഏത്ഥ വിസേസഹേതൂ’’തി ചോദനത്ഥം വുത്തം.

൮൨൦-൮൨൨. ദ്വിന്നം ഝാനാനം പടുപ്പന്നാനന്തി പഠമദുതിയാനി സന്ധായ പുച്ഛതി. ഇതരോ ‘‘തേസം പച്ചുപ്പന്നാനംയേവ അന്തരേ അവിതക്കോ വിചാരമത്തോ സമാധി ഝാനന്തരികോ നാമ ഹോതീ’’തി ലദ്ധിയാ പടിജാനാതി. പഠമം ഝാനം നിരുദ്ധന്തി പുട്ഠോ തിണ്ണം ഏകക്ഖണേ പവത്തി ന യുത്താതി പടിജാനാതി. അവിതക്കോ വിചാരമത്തോ സമാധി പഠമം ഝാനന്തി ചതുക്കനയവസേന പുച്ഛതി. സകവാദീ തസ്മിം നയേ തസ്സ അഭാവാ പടിക്ഖിപതി. നനു തയോ സമാധീതി ഏത്ഥായമധിപ്പായോ – യഥാ തേസു തീസു സമാധീസു ദ്വേ സമാധീ ഝാനാനേവ, ന ഝാനന്തരികാ, ഏവം ഇതരേനപി ഝാനേനേവ ഭവിതബ്ബം, ന ഝാനന്തരികായാതി.

ഝാനന്തരികകഥാവണ്ണനാ.

൮. സമാപന്നോ സദ്ദം സുണാതീതികഥാവണ്ണനാ

൮൨൩-൮൨൫. ഇദാനി സമാപന്നോ സദ്ദം സുണാതീതികഥാ നാമ ഹോതി. തത്ഥ ‘‘യസ്മാ പഠമസ്സ ഝാനസ്സ സദ്ദോ കണ്ഡകോ വുത്തോ ഭഗവതാ, യദി ച സമാപന്നോ തം ന സുണേയ്യ, കഥം കണ്ഡകോ സിയാ. തസ്മാ സമാപന്നോ സദ്ദം, സുണാതീ’’തി യേസം ലദ്ധി, സേയ്യഥാപി പുബ്ബസേലിയാനം; തേ സന്ധായ പുച്ഛാ സകവാദിസ്സ, പടിഞ്ഞാ ഇതരസ്സ. ചക്ഖുനാ രൂപം പസ്സതീതിആദി ‘‘സമാപന്നസ്സ താവ പഞ്ചദ്വാരപ്പവത്തം നത്ഥി, തസ്മിം അസതി യദി സോ സദ്ദം സുണേയ്യ, രൂപമ്പി പസ്സേയ്യാ’’തി ചോദനത്ഥം വുത്തം. സദ്ദോ കണ്ഡകോതി വിക്ഖേപകരത്താ വുത്തം. ഓളാരികേന ഹി സദ്ദേന സോതേ ഘട്ടിതേ പഠമജ്ഝാനതോ വുട്ഠാനം ഹോതി, തേനേതം വുത്തം, തസ്മാ അസാധകം. ദുതിയസ്സ ഝാനസ്സാതിആദി ‘‘യഥാ അഞ്ഞോപി കണ്ഡകോ അന്തോസമാപത്തിയം നത്ഥി, ഏവം സദ്ദസ്സവനമ്പീ’’തി ബോധനത്ഥം വുത്തം, തം സബ്ബം ഉത്താനത്ഥമേവാതി.

സമാപന്നോ സദ്ദം സുണാതീതികഥാവണ്ണനാ.

൯. ചക്ഖുനാരൂപംപസ്സതീതികഥാവണ്ണനാ

൮൨൬-൮൨൭. ഇദാനി ചക്ഖുനാ രൂപം പസ്സതീതികഥാ നാമ ഹോതി. തത്ഥ ‘‘ചക്ഖുനാ രൂപം ദിസ്വാ’’തി വചനം നിസ്സായ ‘‘പസാദചക്ഖുമേവ രൂപം പസ്സതീ’’തി യേസം ലദ്ധി, സേയ്യഥാപി മഹാസങ്ഘികാനം, തേ സന്ധായ പുച്ഛാ സകവാദിസ്സ, പടിഞ്ഞാ ഇതരസ്സ. അഥ നം ‘‘യദി ചക്ഖുനാ രൂപം പസ്സേയ്യ, രൂപേന രൂപം പസ്സേയ്യാതീ’’തി ചോദേതും രൂപേന രൂപം പസ്സതീതി ആഹ. ഇതരോ രൂപായതനം സന്ധായ പടിക്ഖിപിത്വാ പുന പുട്ഠോ ചക്ഖുമേവ സന്ധായ പടിജാനാതി. പടിവിജാനാതീതി ഏത്ഥ അയമധിപ്പായോ – പസ്സതീതി ഹി മയം പടിജാനനം സന്ധായ പുച്ഛാമ, ന ചക്ഖൂപസംഹാരമത്തം. തസ്മാ വദേഹി താവ ‘‘കിം തേ ചക്ഖുമാ രൂപേന രൂപം പടിവിജാനാതീ’’തി. ഇതരോ പുരിമനയേനേവ പടിക്ഖിപതി ചേവ പടിജാനാതി ച. അഥ നം ‘‘ഏവം സന്തേ രൂപം മനോവിഞ്ഞാണം ആപജ്ജതി, തഞ്ഹി പടിവിജാനാതി നാമാ’’തി ചോദേതും രൂപം മനോവിഞ്ഞാണന്തി ആഹ. ഇതരോ ലേസം അലഭന്തോ പടിക്ഖിപതേവ. അത്ഥി ചക്ഖുസ്സ ആവട്ടനാതിആദി ‘‘യദി ചക്ഖു പടിവിജാനനട്ഠേന പസ്സതി, ചക്ഖുവിഞ്ഞാണസ്സ വിയ തസ്സാപി ആവജ്ജനായ ഭവിതബ്ബ’’ന്തി ചോദേതും പുച്ഛതി. ഇതരോ യസ്മാ ന ആവജ്ജനപടിബദ്ധം ചക്ഖു, ന തം ആവജ്ജനാനന്തരം ഉപ്പജ്ജതി, തസ്മാ ന ഹേവന്തി പടിക്ഖിപതി. സോതേന സദ്ദന്തിആദീസുപി ഏസേവ നയോ. ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു ചക്ഖുനാ രൂപം പസ്സതീതി സസമ്ഭാരകഥാനയേന വുത്തം. യഥാ ഹി ഉസുനാ വിജ്ഝന്തോപി ‘‘ധനുനാ വിജ്ഝതീ’’തി വുച്ചതി, ഏവം ചക്ഖുവിഞ്ഞാണേന പസ്സന്തോപി ‘‘ചക്ഖുനാ പസ്സതീ’’തി വുത്തോ, തസ്മാ അസാധകമേതം. സേസേസുപി ഏസേവ നയോപി.

ചക്ഖുനാ രൂപം പസ്സതീതികഥാവണ്ണനാ.

അട്ഠാരസമോ വഗ്ഗോ.