൧൬. സോളസമവഗ്ഗോ

൧. നിഗ്ഗഹകഥാവണ്ണനാ

൭൪൩-൭൪൪. ഇദാനി നിഗ്ഗഹകഥാ നാമ ഹോതി. തത്ഥ യേ ലോകേ ബലപ്പത്താ വസീഭൂതാ, തേ യദി പരസ്സ ചിത്തം നിഗ്ഗണ്ഹിതും ന സക്കുണേയ്യും, കാ തേസം ബലപ്പത്തി, കോ വസീഭാവോ. ബലപ്പത്തിയാ പന വസീഭാവേന ച അദ്ധാ തേ പരസ്സ ചിത്തം നിഗ്ഗണ്ഹന്തീതി യേസം ലദ്ധി, സേയ്യഥാപി മഹാസങ്ഘികാനം; തേ സന്ധായ പരോ പരസ്സാതി പുച്ഛാ സകവാദിസ്സ, പടിഞ്ഞാ ഇതരസ്സ. തത്ഥ നിഗ്ഗണ്ഹാതീതി സംകിലേസാപത്തിതോ നിവാരേതി. സേസമേത്ഥ യഥാപാളിമേവ നിയ്യാതീതി. പഗ്ഗഹകഥായപി ഏസേവ നയോ.

നിഗ്ഗഹകഥാവണ്ണനാ.

൩. സുഖാനുപ്പദാനകഥാവണ്ണനാ

൭൪൭-൭൪൮. ഇദാനി സുഖാനുപ്പദാനകഥാ നാമ ഹോതി. തത്ഥ ‘‘ബഹൂനം വത നോ ഭഗവാ സുഖധമ്മാനം ഉപഹത്താ’’തി (മ. നി. ൨.൧൪൮) സുത്തം നിസ്സായ പരോ പരസ്സ സുഖം അനുപ്പദേതീതി യേസം ലദ്ധി, സേയ്യഥാപി ഹേതുവാദാനം; തേ സന്ധായ പുച്ഛാ സകവാദിസ്സ, പടിഞ്ഞാ ഇതരസ്സ. ദുക്ഖം അനുപ്പദേതീതി പുട്ഠോ പന താദിസം സുത്തപദം അപസ്സന്തോ പടിക്ഖിപതി. അത്തനോ സുഖന്തിആദിപഞ്ഹേ യം അത്തനോ പരസ്സ വാ, തം അനുപ്പദാതും ന സക്കാ. യം തസ്സേവ, കിം തത്ഥ അനുപ്പദാനം നാമാതി പടിക്ഖിപതി. നേവത്തനോതിആദിപഞ്ഹേ പന യം ഏവരൂപം, ന തം അനുപ്പദിന്നം നാമ ഭവിതുമരഹതീതി ലദ്ധിയാപടിജാനാതി. നോ ച വത രേതിതാദിസസ്സ സുഖസ്സ അഭാവാ വുത്തം. സുഖധമ്മാനം ഉപഹത്താതിവചനം ഭഗവതോ പരേസം സുഖുപ്പത്തിയാ പച്ചയഭാവം ദീപേതി, ന അന്നാദീനം വിയ സുഖസ്സ അനുപ്പദാനം, തസ്മാ അസാധകന്തി.

സുഖാനുപ്പദാനകഥാവണ്ണനാ.

൪. അധിഗയ്ഹമനസികാരകഥാവണ്ണനാ

൭൪൯-൭൫൩. ഇദാനി അധിഗയ്ഹ മനസികാരകഥാ നാമ ഹോതി. തത്ഥ ദുവിധോ മനസികാരോ നയതോ ച ആരമ്മണതോ ച. തത്ഥ ഏകസങ്ഖാരസ്സാപി അനിച്ചതായ ദിട്ഠായ സബ്ബേ സങ്ഖാരാ അനിച്ചാതി അവസേസേസു നയതോ മനസികാരോ ഹോതി. അതീതേ പന സങ്ഖാരേ മനസികരോന്തോ ന അനാഗതേ മനസികാതും സക്കോതി. അതീതാദീസു അഞ്ഞതരം മനസികരോതോ ആരമ്മണതോ മനസികാരോ ഹോതി. തത്ഥ പച്ചുപ്പന്നേ മനസികരോന്തോ യേന ചിത്തേന തേ മനസികരോതി, തം പച്ചുപ്പന്നക്ഖണേ മനസികാതും ന സക്കോതി. തത്ഥ യേസം ‘‘സബ്ബേ സങ്ഖാരാ അനിച്ചാ’’തിആദിവചനം നിസ്സായ ‘‘മനസികരോന്തോ നാമ അധിഗയ്ഹ അധിഗണ്ഹിത്വാ സങ്ഗണ്ഹിത്വാ സബ്ബേ സങ്ഖാരേ ഏകതോ മനസികരോതീ’’തി ലദ്ധി, സേയ്യഥാപി പുബ്ബസേലിയാപരസേലിയാനം; തേ സന്ധായ പുച്ഛാ സകവാദിസ്സ, പടിഞ്ഞാ ഇതരസ്സ.

അഥ നം യസ്മാ സബ്ബേ ഏകതോ മനസികരോന്തേന യേന ചിത്തേന തേ മനസികരോതി, തമ്പി മനസികാതബ്ബം ഹോതി. തസ്മാ തംചിത്തതായ ചോദേതും തേന ചിത്തേനാതി ആഹ. ഇതരോ ആരമ്മണം കത്വാ ന സക്കാ ജാനിതുന്തി സന്ധായ പടിക്ഖിപതി. ഏവംലക്ഖണം ചിത്തന്തി ഞാതത്താ പന തമ്പി ചിത്തം ഞാതമേവ ഹോതീതി സന്ധായ പടിജാനാതി. അഥ വാ തഞ്ഞേവ തസ്സ ആരമ്മണം ന ഹോതീതി പടിക്ഖിപതി. ‘‘സബ്ബേ സങ്ഖാരാ അനിച്ചാ, യദാ പഞ്ഞായ പസ്സതീ’’തിആദീനി നിസ്സായ ഉപ്പന്നലദ്ധിവസേന പടിജാനാതി. സേസപഞ്ഹദ്വയേപി ഏസേവ നയോ. തേന ഫസ്സേനാതിആദീസു പന തഥാരൂപം സുത്തം അപസ്സന്തോ പടിക്ഖിപതേവ. അതീതാദിപഞ്ഹേസു ഹേട്ഠാ വുത്തനയേനേവ പടിക്ഖേപപടിഞ്ഞാ വേദിതബ്ബാ. സേസം യഥാപാളിമേവ നിയ്യാതീതി. സബ്ബേ സങ്ഖാരാതിആദിവചനം നയതോ ദസ്സനം സന്ധായ വുത്തം, ന ഏകക്ഖണേ ആരമ്മണതോ, തസ്മാ അസാധകന്തി.

അധിഗയ്ഹമനസികാരകഥാവണ്ണനാ.

൫. രൂപം ഹേതൂതികഥാവണ്ണനാ

൭൫൪-൭൫൬. ഇദാനി രൂപം ഹേതൂതി കഥാനാമ ഹോതി. തത്ഥ ഹേതൂതി കുസലമൂലാദിനോ ഹേതുഹേതുസ്സാപി നാമം, യസ്സ കസ്സചി പച്ചയസ്സാപി. ഇമം പന വിഭാഗം അകത്വാ ‘‘ചത്താരോ മഹാഭൂതാ ഹേതൂ’’തി വചനമത്തം നിസ്സായ അവിസേസേനേവ രൂപം ഹേതൂതി യേസം ലദ്ധി, സേയ്യഥാപി ഉത്തരാപഥകാനം; തേ സന്ധായ പുച്ഛാ സകവാദിസ്സ, പടിഞ്ഞാ ഇതരസ്സ. അലോഭോ ഹേതൂതി കിം തേ രൂപം അലോഭസങ്ഖാതോ ഹേതൂതി പുച്ഛതി, ഇതരോ പടിക്ഖിപതി. സേസേസുപി ഏസേവ നയോ. മഹാഭൂതാ ഉപാദായരൂപാനം ഉപാദായഹേതൂതി ഏത്ഥ പച്ചയട്ഠേന ഹേതുഭാവോ വുത്തോ, ന മൂലട്ഠേന, തസ്മാ അസാധകന്തി.

രൂപം ഹേതൂതികഥാവണ്ണനാ.

൭൫൭-൭൫൯. സഹേതുകകഥായമ്പി ഇമിനാവ നയേന അത്ഥോ വേദിതബ്ബോതി.

രൂപം സഹേതുകന്തികഥാവണ്ണനാ.

൭. രൂപം കുസലാകുസലന്തികഥാവണ്ണനാ

൭൬൦-൭൬൪. ഇദാനി രൂപം കുസലാകുസലന്തികഥാ നാമ ഹോതി. തത്ഥ ‘‘കായകമ്മം വചീകമ്മം കുസലമ്പി അകുസലമ്പീ’’തിവചനം നിസ്സായ കായവചീകമ്മസങ്ഖാതം കായവിഞ്ഞത്തിവചീവിഞ്ഞത്തിരൂപം കുസലമ്പി അകുസലമ്പീതി യേസം ലദ്ധി, സേയ്യഥാപി മഹിസാസകാനഞ്ചേവ സമ്മിതിയാനഞ്ച; തേ സന്ധായ രൂപം കുസലന്തി പുച്ഛാ സകവാദിസ്സ പടിഞ്ഞാ ഇതരസ്സ. അഥ നം ‘‘യദി തേ രൂപം കുസലം, ഏവംവിധേന അനേന ഭവിതബ്ബ’’ന്തി ചോദേതും സാരമ്മണന്തി ആദിമാഹ. പരതോ അകുസലപഞ്ഹേപി ഏസേവ നയോ. സേസമേത്ഥ ഉത്താനത്ഥമേവാതി.

രൂപം കുസലാകുസലന്തികഥാവണ്ണനാ.

൮. രൂപം വിപാകോതികഥാവണ്ണനാ

൭൬൫-൭൬൭. ഇദാനി രൂപം വിപാകോതികഥാ നാമ ഹോതി. തത്ഥ യം കമ്മസ്സ കതത്താ ഉപ്പന്നാ ചിത്തചേതസികാ വിയ കമ്മസ്സ കതത്താ ഉപ്പന്നം തം രൂപമ്പി വിപാകോതി യേസം ലദ്ധി, സേയ്യഥാപി അന്ധകാനഞ്ചേവ സമ്മിതിയാനഞ്ച; തേ സന്ധായ പുച്ഛാ സകവാദിസ്സ, പടിഞ്ഞാ ഇതരസ്സ. അഥ നം ‘‘യദി തേ രൂപം വിപാകോ, ഏവംവിധേന അനേന ഭവിതബ്ബ’’ന്തി ചോദേതും സുഖവേദനീയന്തിആദിമാഹ. സേസം യഥാപാളിമേവ നിയ്യാതീതി.

രൂപം വിപാകോതികഥാവണ്ണനാ.

൯. രൂപം രൂപാവചരാരൂപാവചരന്തികഥാവണ്ണനാ

൭൬൮-൭൭൦. ഇദാനി രൂപം രൂപാവചരാരൂപാവചരന്തികഥാ നാമ ഹോതി. തത്ഥ യം കാമാവചരകമ്മസ്സ കതത്താ രൂപം, തം യസ്മാ കാമാവചരം, തസ്മാ രൂപാവചരാരൂപാവചരകമ്മാനമ്പി കതത്താ രൂപേന രൂപാവചരാരൂപാവചരേന ഭവിതബ്ബന്തി യേസം ലദ്ധി, സേയ്യഥാപി അന്ധകാനം; തേ സന്ധായ അത്ഥി രൂപം രൂപാവചരാരൂപാവചരന്തി പുച്ഛാ സകവാദിസ്സ, പടിഞ്ഞാ ഇതരസ്സ. സേസമേത്ഥ ഹേട്ഠാ വുത്തനയമേവാതി.

രൂപം രൂപാവചരാരൂപാവചരന്തികഥാവണ്ണനാ.

൧൦. രൂപാരൂപധാതുപരിയാപന്നകഥാവണ്ണനാ

൭൭൧-൭൭൫. ഇദാനി രൂപരാഗോ രൂപധാതുപരിയാപന്നോ അരൂപരാഗോ അരൂപധാതുപരിയാപന്നോതി കഥാ നാമ ഹോതി. തത്ഥ യസ്മാ കാമരാഗോ കാമധാതുപരിയാപന്നോ, തസ്മാ രൂപരാഗാരൂപരാഗേഹിപി രൂപധാതുഅരൂപധാതുപരിയാപന്നേഹി ഭവിതബ്ബന്തി യേസം ലദ്ധി, സേയ്യഥാപി അന്ധകാനം, തേ സന്ധായ പുച്ഛാ സകവാദിസ്സ, പടിഞ്ഞാ ഇതരസ്സ. സേസം ഹേട്ഠാ വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബം. കേവലഞ്ഹി തത്ഥ ‘‘രൂപധാതും അനുസേതി, അരൂപധാതും അനുസേതീ’’തി പദം വിസേസോ. സാ ച ലദ്ധി അന്ധകാനഞ്ചേവ സമ്മിതിയാനഞ്ച. അയം അന്ധകാനംയേവാതി.

രൂപരാഗോ രൂപധാതുപരിയാപന്നോ അരൂപരാഗോ അരൂപധാതുപരിയാപന്നോതികഥാവണ്ണനാ.

രൂപാരൂപധാതുപരിയാപന്നകഥാവണ്ണനാ.

സോളസമോ വഗ്ഗോ.