൧൫. പന്നരസമവഗ്ഗോ

൧. പച്ചയതാകഥാവണ്ണനാ

൭൧൧-൭൧൭. ഇദാനി പച്ചയതാകഥാ നാമ ഹോതി. തത്ഥ യോ ധമ്മോ ഹേതുപച്ചയേന പച്ചയോ, സോ യേസം ഹേതുപച്ചയേന പച്ചയോ, തേസഞ്ഞേവ യസ്മാ ആരമ്മണാനന്തരസമനന്തരപച്ചയേന പച്ചയോ ന ഹോതി, യോ വാ ആരമ്മണപച്ചയേന പച്ചയോ, സോ യസ്മാ തേസംയേവ അനന്തരസമനന്തരപച്ചയേന പച്ചയോ ന ഹോതി, തസ്മാ പച്ചയതാ വവത്ഥിതാതി യേസം ലദ്ധി, സേയ്യഥാപി മഹാസങ്ഘികാനം; തേ സന്ധായ പുച്ഛാ സകവാദിസ്സ, പടിഞ്ഞാ ഇതരസ്സ. സേസമേത്ഥ യഥാപാളിമേവ നിയ്യാതീതി.

പച്ചയതാകഥാവണ്ണനാ.

൨. അഞ്ഞമഞ്ഞപച്ചയകഥാവണ്ണനാ

൭൧൮-൭൧൯. ഇദാനി അഞ്ഞമഞ്ഞപച്ചയകഥാ നാമ ഹോതി. തത്ഥ യേസം സമയേ ‘‘അവിജ്ജാപച്ചയാ സങ്ഖാരാ’’തി അയമേവ തന്തി, ‘‘സങ്ഖാരപച്ചയാപി അവിജ്ജാ’’തി അയം നത്ഥി, തസ്മാ അവിജ്ജാവ സങ്ഖാരാനം പച്ചയോ, ന പന സങ്ഖാരാ അവിജ്ജായാതി ലദ്ധി, സേയ്യഥാപി മഹാസങ്ഘികാനം; തേ സന്ധായ അവിജ്ജാസങ്ഖാരാദീനം അഞ്ഞമഞ്ഞപച്ചയതാപി അത്ഥീതി ദസ്സേതും പുച്ഛാ സകവാദിസ്സ, പടിഞ്ഞാ ഇതരസ്സ. അവിജ്ജാ സങ്ഖാരേനാതി ഏത്ഥ അപുഞ്ഞാഭിസങ്ഖാരോവ ഗഹിതോ. തസ്മാ സങ്ഖാരപച്ചയാപി അവിജ്ജാതി ഏത്ഥ സഹജാതഅഞ്ഞമഞ്ഞഅത്ഥിഅവിഗതസമ്പയുത്തവസേന പച്ചയതാ വേദിതബ്ബാ. ഉപാദാനപച്ചയാപി തണ്ഹാതി ഏത്ഥ ഠപേത്വാ കാമുപാദാനം സേസാനി തീണി ഉപാദാനാനി അവിജ്ജായ സങ്ഖാരാ വിയ തണ്ഹായ പച്ചയാ ഹോന്തീതി വേദിതബ്ബാനി. സേസം യഥാപാളിമേവ നിയ്യാതി. ജരാമരണപച്ചയാതി പുച്ഛാ പരവാദിസ്സ, നാമരൂപം വിഞ്ഞാണപച്ചയാതി സകവാദിസ്സാതി.

അഞ്ഞമഞ്ഞപച്ചയകഥാവണ്ണനാ.

൩. അദ്ധാകഥാവണ്ണനാ

൭൨൦-൭൨൧. ഇദാനി അദ്ധാകഥാ നാമ ഹോതി. തത്ഥ ‘‘തീണിമാനി, ഭിക്ഖവേ, കഥാവത്ഥൂനീ’’തി (അ. നി. ൩.൬൮) സുത്തം നിസ്സായ കാലസങ്ഖാതോ അദ്ധാ നാമ പരിനിപ്ഫന്നോ അത്ഥീതി യേസം ലദ്ധി; തേസം ‘‘അദ്ധാ നാമ കോചി പരിനിപ്ഫന്നോ നത്ഥി അഞ്ഞത്ര കാലപഞ്ഞത്തിമത്താ. രൂപാദയോ പന ഖന്ധാവ പരിനിപ്ഫന്നാ’’തി വിഭാഗം ദസ്സേതും അദ്ധാ പരിനിപ്ഫന്നോതി പുച്ഛാ സകവാദിസ്സ, പടിഞ്ഞാ ഇതരസ്സ. അഥ നം ‘‘സചേ സോ പരിനിപ്ഫന്നോ, രൂപാദീസു അനേന അഞ്ഞതരേന ഭവിതബ്ബ’’ന്തി ചോദേതും രൂപന്തിആദിമാഹ. ഇതരോ പടിക്ഖിപതി. സേസം യഥാപാളിമേവ നിയ്യാതീതി.

അദ്ധാകഥാവണ്ണനാ.

൪. ഖണലയമുഹുത്തകഥാവണ്ണനാ

൭൨൨-൭൨൩. ഖണലയമുഹുത്തകഥാസുപി ഏസേവ നയോ. സബ്ബേപി ഹേതേ ഖണാദയോ അദ്ധാപരിയായാ ഏവാതി.

ഖണലയമുഹുത്തകഥാവണ്ണനാ.

൫. ആസവകഥാവണ്ണനാ

൭൨൪-൭൨൫. ഇദാനി ആസവകഥാ നാമ ഹോതി. തത്ഥ യസ്മാ ചതൂഹി ആസവേഹി ഉത്തരി അഞ്ഞോ ആസവോ നാമ നത്ഥി, യേന ചത്താരോ ആസവാ സാസവാ സിയും, തസ്മാ ചത്താരോ ആസവാ അനാസവാതി യേസം ലദ്ധി, സേയ്യഥാപി ഹേതുവാദാനം; തേ സന്ധായ പുച്ഛാ സകവാദിസ്സ, പടിഞ്ഞാ ഇതരസ്സ. അഥ നം ‘‘യദി തേ ആസവാ അനാസവാ, ഏവം സന്തേ തേഹി മഗ്ഗാദിലക്ഖണപ്പത്തേഹി ഭവിതബ്ബ’’ന്തി ചോദേതും മഗ്ഗോതിആദിമാഹ. സേസമേത്ഥ ഉത്താനത്ഥമേവാതി.

ആസവകഥാവണ്ണനാ.

൬. ജരാമരണകഥാവണ്ണനാ

൭൨൬-൭൨൭. ഇദാനി ജരാമരണകഥാ നാമ ഹോതി. തത്ഥ ജരാമരണം നാമ അപരിനിപ്ഫന്നത്താ ലോകിയന്തി വാ ലോകുത്തരന്തി വാ ന വത്തബ്ബം. ‘‘ലോകിയാ ധമ്മാ ലോകുത്തരാ ധമ്മാ’’തി ഹി ദുകേ ജരാമരണം നേവ ലോകിയപദേ, ന ലോകുത്തരപദേ നിദ്ദിട്ഠം. തത്ഥ യേസം ഇമം ലക്ഖണം അനാദിയിത്വാ ലോകുത്തരാനം ധമ്മാനം ജരാമരണം ലോകുത്തരന്തി ലദ്ധി, സേയ്യഥാപി മഹാസങ്ഘികാനം, തേ സന്ധായ പുച്ഛാ സകവാദിസ്സ, പടിഞ്ഞാ ഇതരസ്സ. സേസമേത്ഥ യഥാപാളിമേവ നിയ്യാതീതി.

ജരാമരണകഥാവണ്ണനാ.

൭. സഞ്ഞാവേദയിതകഥാവണ്ണനാ

൭൨൮-൭൨൯. ഇദാനി സഞ്ഞാവേദയിതകഥാ നാമ ഹോതി. തത്ഥ സഞ്ഞാവേദയിതനിരോധസമാപത്തി നാമ ന കോചി ധമ്മോ, ചതുന്നം പന ഖന്ധാനം നിരോധോ. ഇതി സാ നേവ ലോകിയാ ന ലോകുത്തരാ. യസ്മാ പന ലോകിയാ ന ഹോതി, തസ്മാ ലോകുത്തരാതി യേസം ലദ്ധി, സേയ്യഥാപി ഹേതുവാദാനംയേവ; തേ സന്ധായ പുച്ഛാ സകവാദിസ്സ, പടിഞ്ഞാ ഇതരസ്സ. സേസം പുരിമകഥാസദിസമേവാതി.

സഞ്ഞാവേദയിതകഥാവണ്ണനാ.

൮. ദുതിയസഞ്ഞാവേദയിതകഥാവണ്ണനാ

൭൩൦-൭൩൧. ഇദാനി യസ്മാ സാ ലോകുത്തരാ ന ഹോതി, തസ്മാ ലോകിയാതി യേസം ലദ്ധി, സേയ്യഥാപി ഹേതുവാദാനം, തേ സന്ധായ പുച്ഛാ സകവാദിസ്സ, പടിഞ്ഞാ ഇതരസ്സ. സേസം പുരിമസദിസമേവാതി.

ദുതിയസഞ്ഞാവേദയിതകഥാവണ്ണനാ.

൯. തതിയസഞ്ഞാവേദയിതകഥാവണ്ണനാ

൭൩൨. ഇദാനി യസ്മാ ‘‘അസുകോ മരണധമ്മോ, അസുകോ ന മരണധമ്മോ’’തി സത്താനം മരണധമ്മതായ നിയാമോ നത്ഥീതി സഞ്ഞാവേദയിതനിരോധം സമാപന്നോപി കാലം കരേയ്യാതി യേസം ലദ്ധി, സേയ്യഥാപി രാജഗിരികാനം; തേസം സമാപന്നായപി മരണധമ്മതായ മരണസമയഞ്ച അമരണസമയഞ്ച ദസ്സേതും പുച്ഛാ സകവാദിസ്സ, പടിഞ്ഞാ ഇതരസ്സ. അഥ നം യസ്മാ കാലം കരോന്തസ്സ നാമ മരണന്തികേഹി ഫസ്സാദീഹി ഭവിതബ്ബം, തസ്മാ തേനാകാരേന ചോദേതും അത്ഥീതിആദിമാഹ.

അഫസ്സകസ്സ കാലകിരിയാതിആദീനി പുട്ഠോ സേസസത്തേ സന്ധായ പടിക്ഖിപതി വിസം കമേയ്യാതിആദീനി പുട്ഠോ സമാപത്തിആനുഭാവം സന്ധായ പടിക്ഖിപതി. ദുതിയവാരേ സരീരപകതിം സന്ധായ പടിജാനാതി. ഏവം സന്തേ പന സമാപത്തിആനുഭാവോ നാമ ന ഹോതി, തേനേവ ന നിരോധസമാപന്നോതി അനുയുഞ്ജതി.

൭൩൩-൭൩൪. ന കാലം കരേയ്യാതി പുച്ഛാ പരവാദിസ്സ. അത്ഥി സോ നിയാമോതി പരവാദിസ്സ പഞ്ഹേ പന യസ്മാ ഏവരൂപോ നിയാമോ നാമ നത്ഥി, തസ്മാ പടിക്ഖിപതി. ചക്ഖുവിഞ്ഞാണസമങ്ഗീതിആദി സകവാദിനാ ‘‘നിയാമേ അസന്തേപി മരണസമയേനേവ മരതി, നാസമയേനാ’’തി ദസ്സേതും വുത്തം. തത്രായമധിപ്പായോ – യദി നിയാമാഭാവേന കാലകിരിയാ ഭവേയ്യ, ചക്ഖുവിഞ്ഞാണസമങ്ഗിനോപി ഭവേയ്യ. തതോ ‘‘പഞ്ചഹി വിഞ്ഞാണേഹി ന ചവതി, ന ഉപപജ്ജതീ’’തി സുത്തവിരോധോ സിയാ. യഥാ പന ചക്ഖുവിഞ്ഞാണസമങ്ഗിസ്സ കാലകിരിയാ ന ഹോതി, തഥാ നിരോധസമാപന്നസ്സാപീതി.

തതിയസഞ്ഞാവേദയിതകഥാവണ്ണനാ.

൧൦. അസഞ്ഞസത്തുപികാകഥാവണ്ണനാ

൭൩൫. ഇദാനി അസഞ്ഞസത്തുപികാകഥാ നാമ ഹോതി. തത്ഥ സഞ്ഞാവിരാഗവസേന പവത്തഭാവനാ അസഞ്ഞസമാപത്തിപി നിരോധസമാപത്തിപി സഞ്ഞാവേദയിതനിരോധസമാപത്തി നാമ. ഇതി ദ്വേ സഞ്ഞാവേദയിതനിരോധസമാപത്തിയോ ലോകിയാ ച ലോകുത്തരാ ച. തത്ഥ ലോകിയാ പുഥുജ്ജനസ്സ അസഞ്ഞസത്തുപികാ ഹോതി, ലോകുത്തരാ അരിയാനം, സാ ച നാസഞ്ഞസത്തുപികാ. ഇമം പന വിഭാഗം അകത്വാ അവിസേസേന സഞ്ഞാവേദയിതനിരോധസമാപത്തി അസഞ്ഞസത്തുപികാതി യേസം ലദ്ധി, സേയ്യഥാപി ഹേതുവാദാനം; തേ സന്ധായ പുച്ഛാ സകവാദിസ്സ, പടിഞ്ഞാ ഇതരസ്സ. അഥ നം യസ്മാ അസഞ്ഞസമാപത്തിം സമാപന്നസ്സ അലോഭാദയോ അത്ഥി, ന നിരോധസമാപത്തിം, തസ്മാ തേസം വസേന ചോദേതും അത്ഥീതിആദിമാഹ.

൭൩൬. ഇധാപി അസഞ്ഞീതി പഞ്ഹേ ഇധ സഞ്ഞാവിരാഗവസേന സമാപന്നത്താ അസഞ്ഞിതാ അനുഞ്ഞാതാ, തത്രാപി അസഞ്ഞസത്തേനേവ. തസ്മാ ഇമം പടിഞ്ഞം ഗഹേത്വാ ലദ്ധിം പതിട്ഠപേന്തേന ഛലേന പതിട്ഠാപിതാ ഹോതി. ഇധ വാ നിരോധസമാപത്തിം സന്ധായ അസഞ്ഞിതാ അനുഞ്ഞാതാ. തത്രാപി ഇതോ ചുതസ്സ അനാഗാമിനോ നിരോധസമാപത്തിമേവ തസ്മാപി ഇമായ പടിഞ്ഞായ പതിട്ഠാപിതാ ലദ്ധി അപ്പതിട്ഠിതായേവാതി.

അസഞ്ഞസത്തുപികാകഥാവണ്ണനാ.

൧൧. കമ്മൂപചയകഥാവണ്ണനാ

൭൩൭. ഇദാനി കമ്മൂപചയകഥാ നാമ ഹോതി. തത്ഥ യേസം കമ്മൂപചയോ നാമ കമ്മതോ അഞ്ഞോ ചിത്തവിപ്പയുത്തോ അബ്യാകതോ അനാരമ്മണോതി ലദ്ധി, സേയ്യഥാപി അന്ധകാനഞ്ചേവ സമ്മിതിയാനഞ്ച; തേ സന്ധായ അഞ്ഞം കമ്മന്തി പുച്ഛാ സകവാദിസ്സ, പടിഞ്ഞാ ഇതരസ്സ. അഥ നം ‘‘യദി കമ്മതോ അഞ്ഞോ കമ്മൂപചയോ, ഫസ്സാദിതോപി അഞ്ഞേന ഫസ്സൂപചയാദിനാ ഭവിതബ്ബ’’ന്തി ചോദേതും അഞ്ഞോ ഫസ്സോതിആദിമാഹ. ഇതരോ ലദ്ധിയാ അഭാവേന പടിക്ഖിപതി.

൭൩൮-൭൩൯. കമ്മേന സഹജാതോതി പഞ്ഹേസു ചിത്തവിപ്പയുത്തം സന്ധായ പടിക്ഖിപതി, ചിത്തസമ്പയുത്തം സന്ധായ പടിജാനാതി. കുസലോതി പഞ്ഹേസുപി ചിത്തവിപ്പയുത്തം സന്ധായ പടിജാനാതി. പരതോ അകുസലോതിപഞ്ഹേസുപി ഏസേവ നയോ.

൭൪൦. സാരമ്മണോതി പുട്ഠോ പന ഏകന്തം അനാരമ്മണമേവ ഇച്ഛതി, തസ്മാ പടിക്ഖിപതി. ചിത്തം ഭിജ്ജമാനന്തി യദാ ചിത്തം ഭിജ്ജമാനം ഹോതി, തദാ കമ്മം ഭിജ്ജതീതി അത്ഥോ. ഭുമ്മത്ഥേ വാ പച്ചത്തം, ചിത്തേ ഭിജ്ജമാനേതി അത്ഥോ. അയമേവ വാ പാഠോ. തത്ഥ യസ്മാ സമ്പയുത്തോ ഭിജ്ജതി, വിപ്പയുത്തോ ന ഭിജ്ജതി, തസ്മാ പടിജാനാതി ചേവ പടിക്ഖിപതി ച.

൭൪൧. കമ്മമ്ഹി കമ്മൂപചയോതി കമ്മേ സതി കമ്മൂപചയോ, കമ്മേ വാ പതിട്ഠിതേ കമ്മൂപചയോ, കമ്മൂപചയതോവ വിപാകോ നിബ്ബത്തതി. തസ്മിം പന കമ്മേ നിരുദ്ധേ യാവ അംകുരുപ്പാദാ ബീജം വിയ യാവ വിപാകുപ്പാദാ കമ്മൂപചയോ തിട്ഠതീതിസ്സ ലദ്ധി, തസ്മാ പടിജാനാതി. തഞ്ഞേവ കമ്മം, സോ കമ്മൂപചയോ, സോ കമ്മവിപാകോതി യസ്മാ കമ്മമ്ഹി കമ്മൂപചയോ, സോ ച യാവ വിപാകുപ്പാദാ തിട്ഠതീതിസ്സ ലദ്ധി, തസ്മാ നം തേസം തിണ്ണമ്പി ഏകത്തം പുച്ഛതി വിപാകോ സാരമ്മണോതി ഇദം വിപാകോ വിയ വിപാകധമ്മധമ്മോപി ആരമ്മണപടിബദ്ധോയേവാതി ചോദനത്ഥം പുച്ഛതി. ഇതരോ പന ലദ്ധിവസേനേകം പടിജാനാതി, ഏകം പടിക്ഖിപതി. പടിലോമേപി ഏസേവ നയോ. സേസമേത്ഥ യഥാപാളിമേവ നിയ്യാതീതി.

കമ്മൂപചയകഥാവണ്ണനാ.

പന്നരസമോ വഗ്ഗോ.

തതിയപണ്ണാസകോ സമത്തോ.