൧൪. ചുദ്ദസമവഗ്ഗോ

൧. കുസലാകുസലപടിസന്ദഹനകഥാവണ്ണനാ

൬൮൬-൬൯൦. ഇദാനി കുസലാകുസലപടിസന്ദഹനകഥാ നാമ ഹോതി. തത്ഥ കുസലം വാ അകുസലസ്സ, അകുസലം വാ കുസലസ്സ അനന്തരാ ഉപ്പജ്ജനകം നാമ നത്ഥീതി തേസം അഞ്ഞമഞ്ഞം പടിസന്ധാനം ന യുജ്ജതി. യേ പന യസ്മാ ഏകവത്ഥുസ്മിഞ്ഞേവ രജ്ജതി വിരജ്ജതി ച, തസ്മാ തം അഞ്ഞമഞ്ഞം പടിസന്ദഹതീതി ലദ്ധിം ഗഹേത്വാ ഠിതാ, സേയ്യഥാപി മഹാസങ്ഘികാ; തേ സന്ധായ പുച്ഛാ സകവാദിസ്സ; പടിഞ്ഞാ ഇതരസ്സ. ആവട്ടനാ പണിധീതി ഉഭയം ആവജ്ജനസ്സേവ നാമം. തഞ്ഹി ഭവങ്ഗം ആവട്ടേതീതി ആവട്ടനാ. ഭവങ്ഗാരമ്മണതോ അഞ്ഞസ്മിം ആരമ്മണേ ചിത്തം പണിദഹതി ഠപേതീതി പണിധി. കുസലം അനാവട്ടേന്തസ്സാതി യം തം അകുസലാനന്തരം പടിസന്ദഹന്തം കുസലം ഉപ്പജ്ജതി, തം അനാവട്ടേന്തസ്സ ഉപ്പജ്ജതീതി പുച്ഛതി. ഇതരോ പന വിനാ ആവജ്ജനേന കുസലസ്സ ഉപ്പത്തിം അപസ്സന്തോ പടിക്ഖിപതി. കുസലം അയോനിസോ മനസികരോതോതി ഇദം യദി അകുസലാനന്തരം കുസലം ഉപ്പജ്ജേയ്യ, അകുസലസ്സേവ ആവജ്ജനേന അയോനിസോ മനസികരോതോ ഉപ്പജ്ജേയ്യാതി ചോദനത്ഥം വുത്തം. സേസം യഥാപാളിമേവ നിയ്യാതി. നനു യസ്മിംയേവ വത്ഥുസ്മിന്തി വചനം ഏകാരമ്മണേ സരാഗവിരാഗുപ്പത്തിം ദീപേതി, ന കുസലാകുസലാനം അനന്തരതം, തസ്മാ അസാധകന്തി.

കുസലാകുസലപടിസന്ദഹനകഥാവണ്ണനാ.

൨. സളായതനുപ്പത്തികഥാവണ്ണനാ

൬൯൧-൬൯൨. ഇദാനി സളായതനുപ്പത്തികഥാ നാമ ഹോതി. തത്ഥ ഉപപത്തേസിയേന പടിസന്ധിചിത്തേന സഹേവ ഓപപാതികാനം സളായതനം ഉപ്പജ്ജതി. ഗബ്ഭസേയ്യകാനം അജ്ഝത്തികായതനേസു മനായതനകായായതനാനേവ പടിസന്ധിക്ഖണേ ഉപ്പജ്ജന്തി. സേസാനി ചത്താരി സത്തസത്തതിരത്തിമ്ഹി. താനി ച ഖോ യേന കമ്മുനാ പടിസന്ധി ഗഹിതാ, തസ്സേവ അഞ്ഞസ്സ വാ കതത്താതി അയം സകസമയേ വാദോ. യേസം പന ഏകകമ്മസമ്ഭവത്താ സമ്പന്നസാഖാവിടപാനം രുക്ഖാദീനം അംകുരോ വിയ ബീജമത്തം സളായതനം മാതുകുച്ഛിസ്മിം പടിസന്ധിക്ഖണേയേവ ഉപ്പജ്ജതീതി ലദ്ധി, സേയ്യഥാപി പുബ്ബസേലിയാനം; തേ സന്ധായ സളായതനന്തി പുച്ഛാ സകവാദിസ്സ, പടിഞ്ഞാ ഇതരസ്സ. സബ്ബങ്ഗപച്ചങ്ഗീതിആദി സളായതനേ സതി ഏവരൂപോ ഹുത്വാ ഓക്കമേയ്യാതി ചോദനത്ഥം വുത്തം. മാതുകുച്ഛിഗതസ്സാതി പുച്ഛാ പരവാദിസ്സ. പരതോ മാതുകുച്ഛിഗതസ്സ പച്ഛാ കേസാതി പുച്ഛാ സകവാദിസ്സ. സേസമേത്ഥ ഉത്താനത്ഥമേവാതി.

സളായതനുപ്പത്തികഥാവണ്ണനാ.

൩. അനന്തരപച്ചയകഥാവണ്ണനാ

൬൯൩-൬൯൭. ഇദാനി അനന്തരപച്ചയകഥാ നാമ ഹോതി. തത്ഥ നച്ചഗീതാദീസു രൂപദസ്സനസദ്ദസവനാദീനം ലഹുപരിവത്തിതം ദിസ്വാ ‘‘ഇമാനി വിഞ്ഞാണാനി അഞ്ഞമഞ്ഞസ്സ അനന്തരാ ഉപ്പജ്ജന്തീ’’തി യേസം ലദ്ധി, സേയ്യഥാപി ഉത്തരാപഥകാനം; തേ സന്ധായ ചക്ഖുവിഞ്ഞാണസ്സാതി പുച്ഛാ സകവാദിസ്സ, പടിഞ്ഞാ ഇതരസ്സ. സോതവിഞ്ഞാണം രൂപാരമ്മണംയേവാതി യദി ചക്ഖുവിഞ്ഞാണസ്സ അനന്തരാ ഉപ്പജ്ജേയ്യ, വിപാകമനോധാതു വിയ രൂപാരമ്മണം സിയാതി ചോദേതും വുത്തം. ചക്ഖുഞ്ച പടിച്ച രൂപേ ച ഉപ്പജ്ജതി സോതവിഞ്ഞാണന്തി പഞ്ഹേസു സുത്താഭാവേന പടിക്ഖിപിത്വാ അനന്തരുപ്പത്തിം സല്ലക്ഖേന്തോ ലദ്ധിവസേന പടിജാനാതി. തഞ്ഞേവ ചക്ഖുവിഞ്ഞാണം തം സോതവിഞ്ഞാണന്തി യഥാ പഠമജവനാനന്തരം ദുതിയജവനം മനോവിഞ്ഞാണഭാവേന തഞ്ഞേവ ഹോതി, കിം തേ തഥാ ഏതമ്പി ദ്വയം ഏകമേവാതി പുച്ഛതി. ഇമിനാ നയേന സബ്ബവാരേസു അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. നച്ചതി ഗായതീതിആദിവചനം ആരമ്മണസമോധാനേ ലഹുപരിവത്തിതായ വോകിണ്ണഭാവം ദീപേതി, ന അനന്തരപച്ചയതം, തസ്മാ അസാധകന്തി.

അനന്തരപച്ചയകഥാവണ്ണനാ.

൪. അരിയരൂപകഥാവണ്ണനാ

൬൯൮-൬൯൯. ഇദാനി അരിയരൂപകഥാ നാമ ഹോതി. തത്ഥ സമ്മാവാചാകമ്മന്താ രൂപം, തഞ്ച ഖോ ‘‘സബ്ബം രൂപം ചത്താരി ച മഹാഭൂതാനി ചതുന്നഞ്ച മഹാഭൂതാനം ഉപാദായരൂപ’’ന്തി (മ. നി. ൩.൬൭) വചനതോ ഉപാദായരൂപന്തി യേസം ലദ്ധി, സേയ്യഥാപി ഉത്തരാപഥകാനം; തേ സന്ധായ അരിയരൂപം മഹാഭൂതാനം ഉപാദായാതി പുച്ഛാ സകവാദിസ്സ. തത്ഥ അരിയാനം രൂപം, അരിയം വാ രൂപന്തി അരിയരൂപം. ആമന്താതി ലദ്ധിയം ഠത്വാ പടിഞ്ഞാ ഇതരസ്സ. കുസലന്തി പുട്ഠോ ലദ്ധിവസേനേവ പടിജാനാതി. അനാസവപുച്ഛാദീസുപി ഏസേവ നയോ. യം കിഞ്ചി രൂപന്തി സുത്തം ഠപേത്വാ ഭൂതാനി സേസരൂപസ്സ ഉപാദാഭാവം ദീപേതി, ന സമ്മാവാചാകമ്മന്താനം. തേസഞ്ഹി രൂപമത്തഞ്ഞേവ അസിദ്ധം, കുതോ ഉപാദാരൂപതാ; തസ്മാ അസാധകന്തി.

അരിയരൂപകഥാവണ്ണനാ.

൫. അഞ്ഞോ അനുസയോതികഥാവണ്ണനാ

൭൦൦-൭൦൧. ഇദാനി അഞ്ഞോ അനുസയോതികഥാ നാമ ഹോതി. തത്ഥ യസ്മാ പുഥുജ്ജനോ കുസലാബ്യാകതേ ചിത്തേ വത്തമാനേ സാനുസയോതി വത്തബ്ബോ, ന പരിയുട്ഠിതോതി തസ്മാ അഞ്ഞോ അനുസയോ, അഞ്ഞം പരിയുട്ഠാനന്തി യേസം ലദ്ധി, സേയ്യഥാപി അന്ധകാനം; തേ സന്ധായ അഞ്ഞോ കാമരാഗാനുസയോതി പുച്ഛാ സകവാദിസ്സ പടിഞ്ഞാ ഇതരസ്സ. സേസം ഹേട്ഠാ അനുസയകഥായം വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബം. സാനുസയോതിആദി പന തസ്മിം സമയേ അനുസയസ്സ അപ്പഹീനത്താ സാനുസയോതി വത്തബ്ബതം, അനുപ്പന്നത്താ ച പരിയുട്ഠിതോതി അവത്തബ്ബതം ദീപേതി, ന അനുസയപരിയുട്ഠാനാനം അഞ്ഞത്തം, തസ്മാ അസാധകന്തി.

അഞ്ഞോ അനുസയോതികഥാവണ്ണനാ.

൬. പരിയുട്ഠാനം ചിത്തവിപ്പയുത്തന്തികഥാവണ്ണനാ

൭൦൨. ഇദാനി പരിയുട്ഠാനം ചിത്തവിപ്പയുത്തന്തികഥാ നാമ ഹോതി. തത്ഥ യസ്മാ അനിച്ചാദിതോ മനസികരോതോപി രാഗാദയോ ഉപ്പജ്ജന്തി. വുത്തമ്പി ചേതം – ‘‘അപ്പേകദാ, ഭോ ഭാരദ്വാജ, അസുഭതോ മനസികരിസ്സാമീതി സുഭതോവ മനസികരോതീ’’തി (സം. നി. ൪.൧൨൭). തസ്മാ പരിയുട്ഠാനം ചിത്തവിപ്പയുത്തന്തി യേസം ലദ്ധി, സേയ്യഥാപി അന്ധകാനംയേവ; തേ സന്ധായ പുച്ഛാ സകവാദിസ്സ, പടിഞ്ഞാ ഇതരസ്സ. സേസമേത്ഥ ഉത്താനത്ഥമേവാതി.

പരിയുട്ഠാനം ചിത്തവിപ്പയുത്തന്തികഥാവണ്ണനാ.

൭. പരിയാപന്നകഥാവണ്ണനാ

൭൦൩-൭൦൫. ഇദാനി പരിയാപന്നകഥാ നാമ ഹോതി. തത്ഥ യസ്മാ കാമരാഗോ കാമധാതും അനുസേതി, കാമധാതുപരിയാപന്നോതി ച വുച്ചതി, തസ്മാ രൂപരാഗാരൂപരാഗാപി രൂപധാതുഅരൂപധാതുയോ അനുസേന്തി. രൂപധാതുഅരൂപധാതുപരിയാപന്നായേവ ച നാമ ഹോന്തീതി യേസം ലദ്ധി, സേയ്യഥാപി അന്ധകാനഞ്ചേവ സമ്മിതിയാനഞ്ച; തേ സന്ധായ രൂപരാഗോതി പുച്ഛാ സകവാദിസ്സ, പടിഞ്ഞാ ഇതരസ്സ. തത്ഥ അനുസേതീതി യഥാ കാമരാഗോ കാമവിതക്കസങ്ഖാതം കാമധാതും സഹജാതവസേന അനുസേതി, കിം തേ ഏവം രൂപരാഗോ രൂപധാതുന്തി പുച്ഛതി. പരിയാപന്നോതി യഥാ ച സോ തിവിധായ കാമധാതുയാ കിലേസകാമവസേന പരിയാപന്നത്താ കാമധാതുപരിയാപന്നോ, കിം തേ ഏവം രൂപരാഗോപി രൂപധാതുപരിയാപന്നോതി പുച്ഛതി. ഇതരോ പനസ്സ അധിപ്പായം അസല്ലക്ഖേന്തോ കേവലം ലദ്ധിവസേന ആമന്താതി പടിജാനാതി. അഥ നം തമത്ഥം സല്ലക്ഖാപേതും കുസലവിപാകകിരിയസങ്ഖാതേഹി സമാപത്തേസിയാദീഹി സംസന്ദിത്വാ പുച്ഛിതും സമാപത്തേസിയോതിആദിമാഹ. സേസമേത്ഥ യഥാപാളിമേവ നിയ്യാതി. നനു കാമരാഗോതിആദിവചനമ്പി കാമരാഗസ്സേവ കാമധാതുയം അനുസയഭാവം പരിയാപന്നതഞ്ച ദീപേതി, ന ഇതരേസം ഇതരധാതൂസൂതി.

പരിയാപന്നകഥാവണ്ണനാ.

൮. അബ്യാകതകഥാവണ്ണനാ

൭൦൬-൭൦൮. ഇദാനി അബ്യാകതകഥാ നാമ ഹോതി. തത്ഥ വിപാകകിരിയരൂപനിബ്ബാനസങ്ഖാതം ചതുബ്ബിധം അബ്യാകതം അവിപാകത്താ അബ്യാകതന്തി വുത്തം. ദിട്ഠിഗതം ‘‘സസ്സതോ ലോകോതി ഖോ, വച്ഛ, അബ്യാകതമേത’’ന്തി (സം. നി. ൪.൪൧൬ ഥോകം വിസദിസം) സസ്സതാദിഭാവേന അകഥിതത്താ. യേസം പന ഇമം വിഭാഗം അഗ്ഗഹേത്വാ പുരിമാബ്യാകതം വിയ ദിട്ഠിഗതമ്പി അബ്യാകതന്തി ലദ്ധി, സേയ്യഥാപി അന്ധകാനഞ്ചേവ ഉത്തരാപഥകാനഞ്ച; തേസം തം വിഭാഗം ദസ്സേതും ദിട്ഠിഗതം അബ്യാകതന്തി പുച്ഛാ സകവാദിസ്സ, പടിഞ്ഞാ ഇതരസ്സ. സേസമേത്ഥ യഥാപാളിമേവ നിയ്യാതീതി.

അബ്യാകതകഥാവണ്ണനാ.

൯. അപരിയാപന്നകഥാവണ്ണനാ

൭൦൯-൭൧൦. ഇദാനി അപരിയാപന്നകഥാ നാമ ഹോതി. തത്ഥ യസ്മാ പുഥുജ്ജനോ ഝാനലാഭീ കാമേസു വീതരാഗോതി വത്തബ്ബോ ഹോതി, ന പന വിഗതദിട്ഠികോതി, തസ്മാ ദിട്ഠിഗതം അപരിയാപന്നന്തി യേസം ലദ്ധി, സേയ്യഥാപി പുബ്ബസേലിയാനം; തേ സന്ധായ പുച്ഛാ സകവാദിസ്സ, പടിഞ്ഞാ ഇതരസ്സ. സേസമേത്ഥ യഥാപാളിമേവ നിയ്യാതീതി.

അപരിയാപന്നകഥാവണ്ണനാ.

ചുദ്ദസമോ വഗ്ഗോ.