൧൩. തേരസമവഗ്ഗോ

൧. കപ്പട്ഠകഥാവണ്ണനാ

൬൫൪-൬൫൭. ഇദാനി കപ്പട്ഠകഥാ നാമ ഹോതി. തത്ഥ യേസം ‘‘സങ്ഘം സമഗ്ഗം ഭേത്വാന, കപ്പം നിരയമ്ഹി പച്ചതീ’’തി ‘‘സകലമ്പി കപ്പം സങ്ഘഭേദകോ നിരയേ തിട്ഠതീ’’തി ലദ്ധി, സേയ്യഥാപി രാജഗിരികാനം; തേ സന്ധായ കപ്പട്ഠോതി പുച്ഛാ സകവാദിസ്സ, പടിഞ്ഞാ ഇതരസ്സ. ബുദ്ധോ ച ലോകേതി ഇദം വിനാ ബുദ്ധുപ്പാദേന സങ്ഘഭേദസ്സ അഭാവദസ്സനത്ഥം വുത്തം. കപ്പോ ച സണ്ഠാതി സങ്ഘോ ച ഭിജ്ജതീതിആദി ‘‘യദി സോ സകലം കപ്പം തിട്ഠതി, സണ്ഠഹനതോ പട്ഠായ തം കമ്മം കത്വാ തത്ഥ ഉപ്പജ്ജിത്വാ തിട്ഠേയ്യാ’’തി ദസ്സേതും വുത്തം. അതീതന്തിആദി ഹേട്ഠാ വുത്താധിപ്പായമേവ. കപ്പട്ഠോ ഇദ്ധിമാതി പഞ്ഹേ ഭാവനാമയം സന്ധായ പടിക്ഖിപതി, പരസമയേ പനസ്സ ജാതിമയം ഇദ്ധിം ഇച്ഛന്തി, തം സന്ധായ പടിജാനാതി. ഛന്ദിദ്ധിപാദോതിആദി ‘‘ജാതിമയായ ഇദ്ധിയാ ഇദ്ധിമാതി ലദ്ധിമത്തമേതം, കിം തേന, യദി പനസ്സ ഇദ്ധി അത്ഥി, ഇമിനാ നയേന ഇദ്ധിപാദാ ഭാവിതാ ഭവേയ്യു’’ന്തി ചോദനത്ഥം വുത്തം. ആപായികോ നേരയികോതി സുത്തം യം സോ ഏകം കപ്പം അസീതിഭാഗേ കത്വാ തതോ ഏകഭാഗമത്തം കാലം തിട്ഠേയ്യ, തം ആയുകപ്പം സന്ധായ വുത്തം, തസ്മാ അസാധകന്തി.

കപ്പട്ഠകഥാവണ്ണനാ.

൨. കുസലപടിലാഭകഥാവണ്ണനാ

൬൫൮-൬൫൯. ഇദാനി കുസലപടിലാഭകഥാ നാമ ഹോതി. തത്ഥ കപ്പട്ഠോ സകസമയേ കാമാവചരകുസലമേവ പടിലഭതി. യേന പന തം ഉപപത്തിം പടിബാഹേയ്യ, തം മഹഗ്ഗതം ലോകുത്തരം വാ ന പടിലഭതി. യേസം പന ഇമം വിഭാഗം അകത്വാ അവിസേസേനേവ ‘‘സോ കുസലചിത്തം ന പടിലഭതീ’’തി ലദ്ധി, സേയ്യഥാപി ഉത്തരാപഥകാനം; തേസം വിഭാഗദസ്സനേന തം ലദ്ധിം ഭിന്ദിതും പുച്ഛാ സകവാദിസ്സ, പടിഞ്ഞാ ഇതരസ്സ. സേസമേത്ഥ ഉത്താനത്ഥമേവാതി.

കുസലപടിലാഭകഥാവണ്ണനാ.

൩. അനന്തരാപയുത്തകഥാവണ്ണനാ

൬൬൦-൬൬൨. ഇദാനി അനന്തരാപയുത്തകഥാ നാമ ഹോതി. തത്ഥ അനന്തരാപയുത്തോ നാമ യേന ഖന്ധഭേദതോ അനന്തരാ വിപാകദായകം മാതുഘാതാദി ആനന്തരിയകമ്മം ആണത്തം. തത്ഥ യസ്സ നിയതായ ആണത്തിയാ ആണത്തോ തം കമ്മം കരിസ്സതി, സോ അത്ഥസാധികായ ചേതനായ ഉപ്പാദിതത്താ മിച്ഛത്തനിയതോ ഹോതി, അഭബ്ബോ സമ്മത്തനിയാമം ഓക്കമിതും. യസ്സ അനിയതായ ആണത്തിയാ ആണത്തോ തം കമ്മം കരിസ്സതി, സോ അത്ഥസാധികായ ചേതനായ അനുപ്പാദിതത്താ ന മിച്ഛത്തനിയതോ, ഭബ്ബോ സമ്മത്തനിയാമം ഓക്കമിതുന്തി ഇദം സകസമയേ സന്നിട്ഠാനം. യേസം പന ‘‘അനിയതായപി ആണത്തിയാ അഭബ്ബോയേവ സമ്മത്തനിയാമം ഓക്കമിതു’’ന്തി ലദ്ധി, സേയ്യഥാപി ഉത്തരാപഥകാനം; തേസം തം ലദ്ധിം ഭിന്ദിതും സകവാദീ പുബ്ബപക്ഖം ദത്വാ അനന്തരാപയുത്തോതി പരവാദിനാ അത്താനം പുച്ഛാപേതി. തേനേത്ഥ പഠമപുച്ഛാ പരവാദിസ്സ, അത്ഥസാധികചേതനായ അഭാവം സന്ധായ പടിഞ്ഞാ സകവാദിസ്സ. തതോ പരവാദീ മാതുഘാതാദികമ്മസ്സ ആണത്തത്താവ ‘‘സോ മിച്ഛത്തനിയതോ’’തി മഞ്ഞതി. തസ്മാ മിച്ഛത്തനിയാമഞ്ചാതി പഞ്ഹം പുച്ഛതി. സകവാദീ പന ഏകസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ ദ്വിന്നം നിയാമാനം അനോക്കന്തിമത്തമേവ സന്ധായ ന ഹേവന്തി പടിക്ഖിപതി.

നനു തം കമ്മന്തി മാതുഘാതാദികമ്മം. തത്ഥ അനിയതാണത്തിം സന്ധായ ‘‘ആമന്താ’’തി പടിഞ്ഞാ സകവാദിസ്സ. അനിയതമ്പി ഹി ആണത്തിം പയോജേത്വാ ഠിതസ്സ ‘‘അനനുച്ഛവികം മയാ കത’’ന്തി കുക്കുച്ചം ഉപ്പജ്ജതേവ, വിപ്പടിസാരോ ജായതേവ. ഹഞ്ചീതിആദി കുക്കുച്ചുപ്പത്തിമത്തം ഗഹേത്വാ പരവാദിനാ ലദ്ധിപതിട്ഠാപനത്ഥം വുത്തം.

൬൬൧. ഇദാനി യസ്സ അനിയതാണത്തികസ്സാപി അനന്തരാപയുത്തസ്സ പരവാദിനാ സമ്മത്തനിയാമോക്കമനം പടിസിദ്ധം, തമേവ പുഗ്ഗലം ഗഹേത്വാ അനന്തരാപയുത്തോ പുഗ്ഗലോ അഭബ്ബോതി പുച്ഛാ സകവാദിസ്സ, അത്തനോ ലദ്ധിവസേന പടിഞ്ഞാ ഇതരസ്സ. അഥ നം സകവാദീ ‘‘അഭബ്ബോ നാമ മാതുഘാതാദികമ്മാനം കാരകോ, കിം തേ തേന താനി കമ്മാനി കതാനീ’’തി ചോദേതും മാതാ ജീവിതാ വോരോപിതാതിആദിമാഹ. ഇതരോ തേസം വത്ഥൂനം അരോഗതായ തഥാരൂപം കിരിയം അപസ്സന്തോ ‘‘ന ഹേവ’’ന്തി പടിക്ഖിപതി.

തം കമ്മം പടിസംഹരിത്വാതി അനിയതാണത്തികമ്മം സന്ധായ വുത്തം. തഞ്ഹി ‘‘മാ ഖോ മയാ ആണത്തം ആകാസീ’’തി ആണത്തം നിവാരേന്തേന പടിസംഹടം നാമ ഹോതി. പടിസംഹടത്തായേവ ചേത്ഥ കുക്കുച്ചം പടിവിനോദിതം, വിപ്പടിസാരോ പടിവിനീതോ നാമ ഹോതി. ഏവം സന്തേപി പനേത്ഥ പുരിമാണത്തിയായേവ നിയതഭാവം മഞ്ഞമാനോ പരവാദീ ‘‘ആമന്താ’’തി പടിജാനാതി. അഥ നം സകവാദീ തസ്സ കമ്മസ്സ പടിസംഹടഭാവം സമ്പടിച്ഛാപേത്വാ അത്തനോ ലദ്ധിം പതിട്ഠാപേത്വാ ഹഞ്ചീതിആദിമാഹ.

൬൬൨. പുന അനന്തരാപയുത്തോതി പരിയോസാനപഞ്ഹേ പഠമപഞ്ഹേ വിയ പുച്ഛാ പരവാദിസ്സ, പടിഞ്ഞാ സകവാദിസ്സ. നനു തം കമ്മന്തി അനുയോഗോ പരവാദിസ്സ, പടിസംഹടകാലതോ പുബ്ബേ പയുത്തകാലം സന്ധായ പടിഞ്ഞാ സകവാദിസ്സ. പയുത്തപുബ്ബതാമത്തം ഗഹേത്വാ അനിയതാണത്തിവസേന ഹഞ്ചീതി ലദ്ധിപതിട്ഠാപനം പരവാദിസ്സ. അയം പന ലദ്ധി അയോനിസോ പതിട്ഠിതത്താ അപ്പതിട്ഠിതാവ ഹോതീതി.

അനന്തരാപയുത്തകഥാവണ്ണനാ.

൪. നിയതസ്സ നിയാമകഥാവണ്ണനാ

൬൬൩-൬൬൪. ഇദാനി നിയതസ്സ നിയാമകഥാ നാമ ഹോതി. തത്ഥ ദുവിധോ നിയാമോ – മിച്ഛത്തനിയാമോ ച ആനന്തരിയകമ്മം, സമ്മത്തനിയാമോ ച അരിയമഗ്ഗോ. ഇമേ ദ്വേ നിയാമേ ഠപേത്വാ അഞ്ഞോ നിയാമോ നാമ നത്ഥി. സബ്ബേപി ഹി സേസാ തേഭൂമകധമ്മാ അനിയതാ നാമ. തേഹി സമന്നാഗതോപി അനിയതോയേവ. ബുദ്ധേഹി പന അത്തനോ ഞാണബലേന ‘‘അയം സത്തോ അനാഗതേ ബോധിം പാപുണിസ്സതീ’’തി ബ്യാകതോ ബോധിസത്തോ പുഞ്ഞുസ്സദത്താ നിയതോതി വുച്ചതി. ഇതി ഇമം വോഹാരമത്തം ഗഹേത്വാ ‘‘പച്ഛിമഭവികോ ബോധിസത്തോ തായ ജാതിയാ ഭബ്ബോ ധമ്മം അഭിസമേതു’’ന്തി അധിപ്പായേന ‘‘നിയതോ നിയാമം ഓക്കമതീ’’തി യേസം ലദ്ധി, സേയ്യഥാപി പുബ്ബസേലിയാപരസേലിയാനം; തേ സന്ധായ പുച്ഛാ സകവാദിസ്സ, പടിഞ്ഞാ ഇതരസ്സ. മിച്ഛത്തനിയതോതിആദി അഞ്ഞേന നിയാമേന നിയതസ്സ അഞ്ഞനിയാമാഭാവദസ്സനത്ഥം വുത്തം. പുബ്ബേ മഗ്ഗം ഭാവേത്വാതിആദി നിയാമപ്പഭേദദസ്സനത്ഥം വുത്തം. സതിപട്ഠാനന്തിആദി ഏകസ്മിമ്പി നിയാമേ ധമ്മപ്പഭേദദസ്സനത്ഥം വുത്തം. ഭബ്ബോ ബോധിസത്തോതി വചനം കേവലം ബോധിസത്തസ്സ ഭബ്ബതം ദീപേതി, ന നിയതസ്സ നിയാമോക്കമനം, തസ്മാ അസാധകം. സോ ഹി പുബ്ബേ ഏകേനപി നിയതധമ്മേന അനിയതോ ബോധിമൂലേ സച്ചദസ്സനേന നിയാമം ഓക്കന്തോതി.

നിയതസ്സ നിയാമകഥാവണ്ണനാ.

൫. നിവുതകഥാവണ്ണനാ

൬൬൫-൬൬൭. ഇദാനി നിവുതകഥാ നാമ ഹോതി. തത്ഥ സുദ്ധസ്സ സുദ്ധകിച്ചാഭാവതോ നീവരണേഹി നിവുതോ ഓഫുടോ പരിയോനദ്ധോ ച നീവരണം ജഹതീതി യേസം ലദ്ധി, സേയ്യഥാപി ഉത്തരാപഥകാനം; തേ സന്ധായ നിവുതോതിപുച്ഛാ സകവാദിസ്സ, പടിഞ്ഞാ ഇതരസ്സ. രത്തോ രാഗന്തിആദി നിവുതസ്സ നീവരണജഹനേ ദോസദസ്സനത്ഥം വുത്തം. പരിസുദ്ധേ പരിയോദാതേതിആദി വിക്ഖമ്ഭനവിസുദ്ധിയാ വിസുദ്ധസ്സ സമുച്ഛേദവിസുദ്ധിദസ്സനത്ഥം വുത്തം. തസ്സ ഏവം ജാനതോതിആദി ജാനതോ പസ്സതോ ആസവക്ഖയം ദീപേതി, ന നിവുതസ്സ നീവരണജഹനം, തസ്മാ അസാധകന്തി.

നിവുതകഥാവണ്ണനാ.

൬. സമ്മുഖീഭൂതകഥാവണ്ണനാ

൬൬൮-൬൭൦. ഇദാനി സമ്മുഖീഭൂതകഥാ നാമ ഹോതി. തത്ഥ സമ്മുഖീഭൂതോതി സംയോജനാനം സമ്മുഖീഭാവം തേഹി സമങ്ഗീഭാവം ഉപഗതോ. സേസമേത്ഥ നിവുതകഥാസദിസമേവാതി.

സമ്മുഖീഭൂതകഥാവണ്ണനാ.

൭. സമാപന്നോ അസ്സാദേതീതികഥാവണ്ണനാ

൬൭൧-൬൭൩. ഇദാനി സമാപന്നോ അസ്സാദേതീതികഥാ നാമ ഹോതി. തത്ഥ ‘‘പഠമം ഝാനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതി, സോ തദസ്സാദേതീ’’തിആദിവചനം (അ. നി. ൪.൧൨൩) നിസ്സായ ‘‘സമാപന്നോ അസ്സാദേതി, സാ ചസ്സ ഝാനനികന്തി ഝാനാരമ്മണാ ഹോതീ’’തി യേസം ലദ്ധി, സേയ്യഥാപി അന്ധകാനം, തേ സന്ധായ സമാപന്നോതി പുച്ഛാ സകവാദിസ്സ, പടിഞ്ഞാ ഇതരസ്സ. തം ഝാനം തസ്സ ഝാനസ്സ ആരമ്മണന്തി പഞ്ഹേസു തസ്സേവ തദാരമ്മണതം അപസ്സന്തോ സുത്തവിരോധഭയേന പടിക്ഖിപതി, ‘‘തദസ്സാദേതീ’’തിവചനമത്തേന പടിജാനാതി. സോ തദസ്സാദേതീതി സുത്തം ഝാനലാഭിനോ ഝാനാ വുട്ഠായ ഝാനസ്സാദം സാധേതി, ന അന്തോസമാപത്തിയംയേവ ഝാനനികന്തിയാ ഝാനാരമ്മണതം, തസ്മാ അസാധകന്തി.

സമാപന്നോ അസ്സാദേതീതികഥാവണ്ണനാ.

൮. അസാതരാഗകഥാവണ്ണനാ

൬൭൪. ഇദാനി അസാതരാഗകഥാ നാമ ഹോതി. തത്ഥ ‘‘യംകിഞ്ചി വേദനം വേദേതി സുഖം വാ ദുക്ഖം വാ അദുക്ഖമസുഖം വാ, സോ തം വേദനം അഭിനന്ദതി അഭിവദതീ’’തി (മ. നി. ൧.൪൦൯) സുത്തേ ദിട്ഠാഭിനന്ദനവസേന വുത്തം. ‘‘അഭിനന്ദതീ’’തിവചനം നിസ്സായ ‘‘ദുക്ഖവേദനായപി രാഗസ്സാദവസേന അഭിനന്ദനാ ഹോതി. തസ്മാ അത്ഥി അസാതരാഗോ’’തി യേസം ലദ്ധി, സേയ്യഥാപി ഉത്തരാപഥകാനം; തേ സന്ധായ അത്ഥി അസാതരാഗോതി പുച്ഛാ സകവാദിസ്സ. തത്ഥ അസാതരാഗോതി അസാതേ ദുക്ഖവേദയിതേ ‘‘അഹോ വത മേ ഏതദേവ ഭവേയ്യാ’’തി രജ്ജനാ. ആമന്താതി ലദ്ധിവസേന പടിഞ്ഞാ ഇതരസ്സ. സേസമേത്ഥ ഉത്താനത്ഥമേവ.

൬൭൫. സോ തം വേദനം അഭിനന്ദതീതി സുത്തേ പന വിനിവട്ടേത്വാ ദുക്ഖവേദനമേവ ആരബ്ഭ രാഗുപ്പത്തി നാമ നത്ഥി, സമൂഹഗ്ഗഹണേന പന വേദയിതലക്ഖണം ധമ്മം ദുക്ഖവേദനമേവ വാ അത്തതോ സമനുപസ്സന്തോ ദിട്ഠിമഞ്ഞനാസങ്ഖാതായ ദിട്ഠാഭിനന്ദനായ വേദനം അഭിനന്ദതി, ദുക്ഖായ വേദനായ വിപരിണാമം അഭിനന്ദതി, ദുക്ഖായ വേദനായ അഭിഭൂതോ തസ്സാ പടിപക്ഖം കാമസുഖം പത്ഥയന്തോപി ദുക്ഖവേദനം അഭിനന്ദതി നാമ. ഏവം ദുക്ഖവേദനായ അഭിനന്ദനാ ഹോതീതി അധിപ്പായോ. തസ്മാ അസാധകമേതം അസാതരാഗസ്സാതി.

അസാതരാഗകഥാവണ്ണനാ.

൯. ധമ്മതണ്ഹാഅബ്യാകതാതികഥാവണ്ണനാ

൬൭൬-൬൮൦. ഇദാനി ധമ്മതണ്ഹാ അബ്യാകതാതികഥാ നാമ ഹോതി. തത്ഥ രൂപതണ്ഹാ…പേ… ധമ്മതണ്ഹാതി ഇമാസു ഛസു തണ്ഹാസു യസ്മാ സബ്ബപച്ഛിമാ തണ്ഹാ ധമ്മതണ്ഹാതി വുത്താ, തസ്മാ സാ അബ്യാകതാതി യേസം ലദ്ധി, സേയ്യഥാപി പുബ്ബസേലിയാനം; തേ സന്ധായ പുച്ഛാ സകവാദിസ്സ, പടിഞ്ഞാ ഇതരസ്സ. സേസപഞ്ഹാനം പാളിയാ അത്ഥോ നിയ്യാതി. കാമതണ്ഹാതിആദീഹി തീഹി കോട്ഠാസേഹി ഛപി തണ്ഹാ സങ്ഖിപിത്വാ ദസ്സിതാ. രൂപാദീസു ഹി ഛസു ആരമ്മണേസു കാമസ്സാദവസേന പവത്താ തണ്ഹാ കാമതണ്ഹാ. ‘‘ഭവിസ്സതി അത്താ ച ലോകോ ചാ’’തി സസ്സതദിട്ഠിസഹഗതാ തണ്ഹാ ഭവതണ്ഹാ. ‘‘ന ഭവിസ്സതീ’’തി ഉച്ഛേദദിട്ഠിസഹഗതാ തണ്ഹാ വിഭവതണ്ഹാതി. നനു സാ ധമ്മതണ്ഹാതി പദം തണ്ഹായ ധമ്മാരമ്മണം ആരബ്ഭ പവത്തിം ദീപേതി, ന അബ്യാകതഭാവം തസ്മാ അസാധകന്തി.

ധമ്മതണ്ഹാ അബ്യാകതാതികഥാവണ്ണനാ.

൧൦. ധമ്മതണ്ഹാനദുക്ഖസമുദയോതികഥാവണ്ണനാ

൬൮൧-൬൮൫. ഇദാനി ധമ്മതണ്ഹാ നദുക്ഖസമുദയോതികഥാ നാമ ഹോതി. തത്രാപി യസ്മാ സാ ധമ്മതണ്ഹാതി വുത്താ, തസ്മാ ന ദുക്ഖസമുദയോതി യേസം ലദ്ധി, സേയ്യഥാപി പുബ്ബസേലിയാനംയേവ; തേ സന്ധായ പുച്ഛാ സകവാദിസ്സ, പടിഞ്ഞാ ഇതരസ്സ. സേസം പുരിമകഥാസദിസമേവാതി.

ധമ്മതണ്ഹാ നദുക്ഖസമുദയോതികഥാവണ്ണനാ.

തേരസമോ വഗ്ഗോ.