൧൨. ദ്വാദസമവഗ്ഗോ

൧. സംവരോ കമ്മന്തികഥാവണ്ണനാ

൬൩൦-൬൩൨. ഇദാനി സംവരോ കമ്മന്തികഥാ നാമ ഹോതി. തത്ഥ ‘‘ചക്ഖുനാ രൂപം ദിസ്വാ നിമിത്തഗ്ഗാഹീ ഹോതി, ന നിമിത്തഗ്ഗാഹീ ഹോതീ’’തി സുത്തം നിസ്സായ ‘‘സംവരോപി അസംവരോപി കമ്മ’’ന്തി യേസം ലദ്ധി, സേയ്യഥാപി മഹാസംഘികാനം; തേ സന്ധായ പുച്ഛാ സകവാദിസ്സ, പടിഞ്ഞാ ഇതരസ്സ.

അഥ നം യാ സകസമയേ ചേതനാ ‘‘കമ്മ’’ന്തി വുത്താ യഥാ സാ കായവചീമനോദ്വാരേസു പവത്തമാനാ കായകമ്മാദിനാമം ലഭതി, തഥാ ‘‘യദി തേ സംവരോ കമ്മം, സോപി ചക്ഖുന്ദ്രിയാദീസു പവത്തമാനോ ചക്ഖുകമ്മാദിനാമം ലഭേയ്യാ’’തി ചോദേതും ചക്ഖുന്ദ്രിയസംവരോ ചക്ഖുകമ്മന്തിആദിമാഹ. ഇതരോ താദിസം സുത്തപദം അപസ്സന്തോ ചതൂസു ദ്വാരേസു പടിക്ഖിപിത്വാ പഞ്ചമേ കായദ്വാരേ പസാദകായം സന്ധായ പടിക്ഖിപതി, വിഞ്ഞത്തികായം സന്ധായ പടിജാനാതി. സോ ഹി പസാദകായമ്പി വിഞ്ഞത്തികായമ്പി കായിന്ദ്രിയന്ത്വേവ ഇച്ഛതി. മനോദ്വാരേപി വിപാകദ്വാരം സന്ധായ പടിക്ഖിപതി, കമ്മദ്വാരം സന്ധായ പടിജാനാതി. അസംവരേപി ഏസേവ നയോ. ‘‘ചക്ഖുനാ രൂപം ദിസ്വാ’’തി സുത്തം തേസു ദ്വാരേസു സംവരാസംവരമേവ ദീപേതി, ന തസ്സ കമ്മഭാവം, തസ്മാ അസാധകന്തി.

സംവരോ കമ്മന്തികഥാവണ്ണനാ.

൨. കമ്മകഥാവണ്ണനാ

൬൩൩-൬൩൫. ഇദാനി കമ്മകഥാ നാമ ഹോതി. തത്ഥ ‘‘നാഹം, ഭിക്ഖവേ, സഞ്ചേതനികാനം കമ്മാന’’ന്തി (അ. നി. ൧൦.൨൧൭) സുത്തപദം നിസ്സായ ‘‘സബ്ബം കമ്മം സവിപാക’’ന്തി യേസം ലദ്ധി, സേയ്യഥാപി മഹാസംഘികാനം; തേസം ‘‘ചേതനാഹം, ഭിക്ഖവേ, കമ്മം വദാമീ’’തി (അ. നി. ൬.൬൩) സത്ഥാരാ അവിസേസേന ചേതനാ ‘‘കമ്മ’’ന്തി വുത്താ; സാ ച കുസലാകുസലാവ സവിപാകാ, അബ്യാകതാ അവിപാകാതി ഇമം വിഭാഗം ദസ്സേതും സബ്ബം കമ്മന്തി പുച്ഛാ സകവാദിസ്സ, പടിഞ്ഞാ ഇതരസ്സ. പുന സബ്ബാ ചേതനാതി പഞ്ഹേസു അബ്യാകതം സന്ധായ പടിക്ഖേപോ, കുസലാകുസലേ സന്ധായ പടിഞ്ഞാ വേദിതബ്ബാ. വിപാകാബ്യാകതാതിആദി സവിപാകാവിപാകചേതനം സരൂപേന ദസ്സേതും വുത്തം. സേസമേത്ഥ ഉത്താനത്ഥമേവ. ‘‘നാഹം, ഭിക്ഖവേ’’തി സുത്തം സതി പച്ചയേ ദിട്ഠധമ്മാദീസു വിപാകപടിസംവേദനം സന്ധായ വുത്തം, തസ്മാ അസാധകന്തി.

കമ്മകഥാവണ്ണനാ.

൩. സദ്ദോ വിപാകോതികഥാവണ്ണനാ

൬൩൬-൬൩൭. ഇദാനി സദ്ദോ വിപാകോതികഥാ നാമ ഹോതി. തത്ഥ ‘‘സോ തസ്സ കമ്മസ്സ കതത്താ ഉപചിതത്താ ഉസ്സന്നത്താ വിപുലത്താ ബ്രഹ്മസ്സരോ ഹോതീ’’തിആദീനി (ദീ. നി. ൩.൨൩൬) അയോനിസോ ഗഹേത്വാ ‘‘സദ്ദോ വിപാകോ’’തി യേസം ലദ്ധി, സേയ്യഥാപി മഹാസംഘികാനം; തേസം ‘‘കമ്മസമുട്ഠാനാ അരൂപധമ്മാവ വിപാകാതി നാമം ലഭന്തി. രൂപധമ്മേസു പനായം വോഹാരോ നത്ഥീ’’തി ദസ്സേതും പുച്ഛാ സകവാദിസ്സ, പടിഞ്ഞാ ഇതരസ്സ. സുഖവേദനീയോതിആദി ‘‘വിപാകോ നാമ ഏവരൂപോ ഹോതീ’’തി ദസ്സനത്ഥം വുത്തം. ‘‘സോ തസ്സ കമ്മസ്സാ’’തി സുത്തം ലക്ഖണപടിലാഭദസ്സനത്ഥം വുത്തം. മഹാപുരിസോ ഹി കമ്മസ്സ കതത്താ സുചിപരിവാരോപി ഹോതി, ന ച പരിവാരോ വിപാകോ, തസ്മാ അസാധകമേതന്തി.

സദ്ദോ വിപാകോതികഥാവണ്ണനാ.

൪. സളായതനകഥാവണ്ണനാ

൬൩൮-൬൪൦. ഇദാനി സളായതനകഥാ നാമ ഹോതി. തത്ഥ യസ്മാ സളായതനം കമ്മസ്സ കതത്താ ഉപ്പന്നം, തസ്മാ ‘‘വിപാകോ’’തി യേസം ലദ്ധി, സേയ്യഥാപി മഹാസംഘികാനം; തേ സന്ധായ ചക്ഖായതനം വിപാകോതി പുച്ഛാ സകവാദിസ്സ, പടിഞ്ഞാ ഇതരസ്സ. സേസം ഹേട്ഠാ വുത്തനയമേവ. സളായതനം വിപാകോതി ഏത്ഥ മനായതനം സിയാ വിപാകോ. സേസാനി കേവലം കമ്മസമുട്ഠാനാനി, ന വിപാകോ. തസ്മാ അസാധകമേതന്തി.

സളായതനകഥാവണ്ണനാ.

൫. സത്തക്ഖത്തുപരമകഥാവണ്ണനാ

൫൪൧-൫൪൫. ഇദാനി സത്തക്ഖത്തുപരമകഥാ നാമ ഹോതി, തത്ഥ യസ്മാ ‘‘സത്തക്ഖത്തുപരമോ’’തി വുത്തം, തസ്മാ ‘‘സത്തക്ഖത്തുപരമോ പുഗ്ഗലോ സത്തക്ഖത്തുപരമതായ നിയതോ’’തി യേസം ലദ്ധി, സേയ്യഥാപി ഉത്തരാപഥകാനം; തേസം ഠപേത്വാ ‘‘അരിയമഗ്ഗം അഞ്ഞോ തസ്സ നിയമോ നത്ഥി, യേന സോ സത്തക്ഖത്തുപരമതായ നിയതോ ഭവേയ്യാ’’തി ഇമം വിഭാഗം ദസ്സേതും പുച്ഛാ സകവാദിസ്സ, പടിഞ്ഞാ ഇതരസ്സ.

മാതാ ജീവിതാതിആദീസു അയമധിപ്പായോ – ദ്വേ നിയാമാ സമ്മത്തനിയാമോ ച മിച്ഛത്തനിയാമോ ച. സമ്മത്തനിയാമോ അരിയമഗ്ഗോ. സോ അവിനിപാതധമ്മതഞ്ചേവ ഫലുപ്പത്തിഞ്ച നിയമേതി. മിച്ഛത്തനിയാമോ ആനന്തരിയകമ്മം. തം അനന്തരാ നിരയൂപപത്തിം നിയമേതി. തത്ഥ സത്തക്ഖത്തുപരമോ സോതാപത്തിമഗ്ഗേന അവിനിപാതധമ്മതായ ച ഫലുപ്പത്തിയാ ച നിയമിതോ. സേസമഗ്ഗനിയാമോ പനസ്സ നത്ഥി അനധിഗതത്താ, ആനന്തരിയമ്പി കാതും സോ അഭബ്ബോ. ത്വം പനസ്സ നിയാമം ഇച്ഛസി, തേന തം വദാമ – ‘‘കിം തേ സോ ഇമിനാ മിച്ഛത്തനിയാമേന നിയമിതോ’’തി.

അഭബ്ബോ അന്തരാതി പഞ്ഹേസു ആനന്തരിയാഭാവം സന്ധായ പടിക്ഖിപതി, സത്തക്ഖത്തുപരമം സന്ധായ പടിജാനാതി. അത്ഥി സോ നിയാമോതി പഞ്ഹേ സത്തക്ഖത്തുപരമതായ നിയാമം അപസ്സന്തോ പടിക്ഖിപതി. അത്ഥി തേ സതിപട്ഠാനാതിആദി നിയാമസങ്ഖാതേ മഗ്ഗധമ്മേ ദസ്സേതും വുത്തം. തസ്സ പന പുന പഠമമഗ്ഗാനുപ്പത്തിതോ തേപി നത്ഥി, തസ്മാ പടിക്ഖിപതി. സേസമേത്ഥ ഉത്താനത്ഥമേവ. നനു സോ സത്തക്ഖത്തുപരമോതി ഏത്ഥ ഭഗവാ ‘‘അയം പുഗ്ഗലോ ഏത്തകേ ഭവേ സന്ധാവിത്വാ പരിനിബ്ബായിസ്സതി, അയം ഏത്തകേ’’തി അത്തനോ ഞാണബലേന ബ്യാകരോതി, ന ഭവനിയാമം നാമ കിഞ്ചി തേന സത്തക്ഖത്തുപരമോ, കോലംകോലോ, ഏകബീജീ വാതി വുത്തം, തസ്മാ അസാധകമേതന്തി.

സത്തക്ഖത്തുപരമകഥാവണ്ണനാ.

൬൪൬-൬൪൭. കോലംകോലഏകബീജികഥായോപി ഇമിനാവുപായേന വേദിതബ്ബാ.

കോലംകോലഏകബീജികഥാവണ്ണനാ.

൮. ജീവിതാവോരോപനകഥാവണ്ണനാ

൬൪൮-൬൪൯. ഇദാനി ജീവിതാവോരോപനകഥാ നാമ ഹോതി. തത്ഥ യസ്മാ ദോസസമ്പയുത്തേന ചിത്തേന പാണാതിപാതോ ഹോതി, ദോസോ ച ദിട്ഠിസമ്പന്നസ്സ അപ്പഹീനോ, തസ്മാ ‘‘ദിട്ഠിസമ്പന്നോ സഞ്ചിച്ച പാണം ജീവിതാ വോരോപേയ്യാ’’തി യേസം ലദ്ധി, സേയ്യഥാപി പുബ്ബസേലിയാപരസേലിയാനം; തേ സന്ധായ ദിട്ഠിസമ്പന്നോതി പുച്ഛാ സകവാദിസ്സ, പടിഞ്ഞാ ഇതരസ്സ. സഞ്ചിച്ച മാതരന്തിആദിപഞ്ഹേസു പന ‘‘അട്ഠാനമേതം അനവകാസോ’’തി സുത്തഭയേന പടിക്ഖിപതി. സത്ഥരി അഗാരവോതിആദി സത്ഥാരാദീസു സഗാരവസ്സ സിക്ഖാപദസ്സ വീതിക്കമാഭാവദസ്സനത്ഥം വുത്തം. ഇതരോ പന അകുസലവസേന തസ്സ അഗാരവോ നാമ നത്ഥീതി പടിക്ഖിപിത്വാ സഗാരവഭാവഞ്ച സമ്പടിച്ഛിത്വാ പുന അഗാരവോതി പുട്ഠോ തേസു തേസു കിച്ചേസു പസുതതായ വിക്ഖിത്താനം അസതിയാ അമനസികാരേന ചേതിയേ അഭിവാദനപദക്ഖിണകരണാഭാവം സന്ധായ പടിജാനാതി. പുന ഓഹദേയ്യാതിആദിനാ നയേന പുട്ഠോ താദിസായ കിരിയായ സഞ്ചിച്ച അകരണതോ പടിക്ഖിപതി. സേസമേത്ഥ ഉത്താനത്ഥമേവാതി.

ജീവിതാവോരോപനകഥാവണ്ണനാ.

൯. ദുഗ്ഗതികഥാവണ്ണനാ

൬൫൦-൬൫൨. ഇദാനി ദുഗ്ഗതികഥാ നാമ ഹോതി. തത്ഥ യേ ദുഗ്ഗതിഞ്ച ദുഗ്ഗതിസത്താനം രൂപാദിആരമ്മണം തണ്ഹഞ്ചാതി ഉഭയമ്പി ദുഗ്ഗതീതി ഗഹേത്വാ പുന തഥാ അവിഭജിത്വാ അവിസേസേനേവ ‘‘ദിട്ഠിസമ്പന്നസ്സ പഹീനാ ദുഗ്ഗതീ’’തി വദന്തി, സേയ്യഥാപി ഉത്തരാപഥകാ; തേ സന്ധായ പുച്ഛാ സകവാദിസ്സ, പടിഞ്ഞാ ഇതരസ്സ. ആപായികേ രൂപേ രജ്ജേയ്യാതിആദി പരവാദിനോ ലദ്ധിയാ ദിട്ഠിസമ്പന്നസ്സ ദുഗ്ഗതി അപ്പഹീനാ, തസ്സ വസേന ചോദേതും വുത്തം. സേസമേത്ഥ ഉത്താനത്ഥമേവ. നിരയം ഉപപജ്ജേയ്യാതിആദി ദുഗ്ഗതിപഹാനമേവ ദുഗ്ഗതിഗാമിനിതണ്ഹാപഹാനം വാ ദീപേതി, ന ദുഗ്ഗതിസത്താനം രൂപാദിആരമ്മണായ തണ്ഹായ പഹാനം, തസ്മാ അസാധകന്തി.

ദുഗ്ഗതികഥാവണ്ണനാ.

൬൫൩. സത്തമഭവികകഥായപി ഏസേവ നയോതി.

ദ്വാദസമോ വഗ്ഗോ.