൧൧. ഏകാദസമവഗ്ഗോ

൧-൩. തിസ്സോപി അനുസയകഥാവണ്ണനാ

൬൦൫-൬൧൩. ഇദാനി അനുസയാ അബ്യാകതാ, അഹേതുകാ, ചിത്തവിപ്പയുത്താതി തിസ്സോപി അനുസയകഥാ നാമ ഹോന്തി. തത്ഥ യസ്മാ പുഥുജ്ജനോ കുസലാബ്യാകതേ ചിത്തേ വത്തമാനേ ‘‘സാനുസയോ’’തി വത്തബ്ബോ, യോ ചസ്സ തസ്മിം ഖണേ ഹേതു, ന തേന ഹേതുനാ അനുസയാ സഹേതുകാ, ന തേന ചിത്തേന സമ്പയുത്താ, തസ്മാ ‘‘തേ അബ്യാകതാ, അഹേതുകാ, ചിത്തവിപ്പയുത്താ’’തി യേസം ലദ്ധി, സേയ്യഥാപി മഹാസംഘികാനഞ്ചേവ സമ്മിതിയാനഞ്ച; തേ സന്ധായ തീസുപി കഥാസു പുച്ഛാ സകവാദിസ്സ, പടിഞ്ഞാ ഇതരസ്സ. സേസം ഹേട്ഠാ വുത്തനയത്താ സക്കാ പാളിമഗ്ഗേനേവ ജാനിതുന്തി, തസ്മാ ന വിത്ഥാരിതന്തി.

തിസ്സോപി അനുസയകഥാവണ്ണനാ.

൪. ഞാണകഥാവണ്ണനാ

൬൧൪-൬൧൫. ഇദാനി ഞാണകഥാ നാമ ഹോതി. തത്ഥ മഗ്ഗഞാണേന അഞ്ഞാണേ വിഗതേപി പുന ചക്ഖുവിഞ്ഞാണാദിവസേന ഞാണവിപ്പയുത്തചിത്തേ വത്തമാനേ യസ്മാ തം മഗ്ഗചിത്തം ന പവത്തതി, തസ്മാ ‘‘ന വത്തബ്ബം ഞാണീ’’തി യേസം ലദ്ധി, സേയ്യഥാപി മഹാസംഘികാനം; തേ സന്ധായ പുച്ഛാ സകവാദിസ്സ, പടിഞ്ഞാ ഇതരസ്സ. അഥ നം ‘‘യദി അഞ്ഞാണേ വിഗതേ ‘ഞാണീ’തി പഞ്ഞത്തി ന സിയാ, രാഗാദീസു വിഗതേസു വീതരാഗാദിപഞ്ഞത്തിപി ന സിയാതി പുഗ്ഗലപഞ്ഞത്തിയം അകോവിദോസീ’’തി ചോദേതും രാഗേ വിഗതേതിആദിമാഹ. ഇതരോ തേസു വിഗതേസു സരാഗാദിഭാവേ യുത്തിം അപസ്സന്തോ പടിക്ഖിപതി. പരിയോസാനേ യസ്മാ ഞാണപടിലാഭേന സോ ഞാണീതി വത്തബ്ബതം അരഹതി, തസ്മാ ന ഹേവന്തി പടിക്ഖേപോ സകവാദിസ്സാതി.

ഞാണകഥാവണ്ണനാ.

൫. ഞാണം ചിത്തവിപ്പയുത്തന്തികഥാവണ്ണനാ

൬൧൬-൬൧൭. ഇദാനി ഞാണം ചിത്തവിപ്പയുത്തന്തികഥാ നാമ ഹോതി. തത്ഥ യസ്മാ അരഹാ ചക്ഖുവിഞ്ഞാണാദിസമങ്ഗീ പടിലദ്ധം മഗ്ഗഞാണം സന്ധായ ‘‘ഞാണീ’’തി വുച്ചതി, ന ചസ്സ തം തേന ചിത്തേന സമ്പയുത്തം, തസ്മാ ‘‘ഞാണം ചിത്തവിപ്പയുത്ത’’ന്തി യേസം ലദ്ധി, സേയ്യഥാപി പുബ്ബസേലിയാനം; തേ സന്ധായ പുച്ഛാ സകവാദിസ്സ, പടിഞ്ഞാ ഇതരസ്സ. അഥ നം ‘‘യദി തേ ഞാണം ചിത്തവിപ്പയുത്തം ചിത്തവിപ്പയുത്തേസു രൂപാദീസു അഞ്ഞതരം സിയാ’’തി ചോദേതും രൂപന്തിആദിമാഹ. ഇതരോ പടിക്ഖിപതി. സേസം ഹേട്ഠാ വുത്തനയമേവ. പരിയോസാനേ പന പഞ്ഞവാതി പുട്ഠോ പടിലാഭവസേന തം പവത്തിം ഇച്ഛതി, തസ്മാ പടിജാനാതീതി.

ഞാണം ചിത്തവിപ്പയുത്തന്തികഥാവണ്ണനാ.

൬. ഇദം ദുക്ഖന്തികഥാവണ്ണനാ

൬൧൮-൮൨൦. ഇദാനി ഇദം ദുക്ഖന്തികഥാ നാമ ഹോതി. തത്ഥ യേസം ‘‘ലോകുത്തരമഗ്ഗക്ഖണേ യോഗാവചരോ ഇദം ദുക്ഖന്തി വാചം ഭാസതി, ഏവമസ്സ ഇദം ദുക്ഖന്തി വാചം ഭാസതോ ച ഇദം ദുക്ഖന്തി ഞാണം പവത്തതീ’’തി ലദ്ധി, സേയ്യഥാപി അന്ധകാനം; തേ സന്ധായ പുച്ഛാ സകവാദിസ്സ, മഗ്ഗക്ഖണേ തഥാ വാചാഭാസനം ഞാണപ്പവത്തിഞ്ച സന്ധായ പടിഞ്ഞാ ഇതരസ്സ. യസ്മാ പന സോ സേസസച്ചപടിസംയുത്തം വാചം പുഥുജ്ജനോവ ഭാസതി, ന ച തസ്സ തഥാ ഞാണപ്പവത്തീതി ഇച്ഛതി, തസ്മാ സമുദയാദിപഞ്ഹേസു പടിക്ഖിപതി. രൂപം അനിച്ചന്തിആദി ദുക്ഖപരിയായദസ്സനവസേന വുത്തം. ഇതരോ പന സകസമയേ താദിസം വോഹാരം അപസ്സന്തോ പടിക്ഖിപതി. ഇതി ച ദന്തി ചാതിആദി യദി തസ്സ ദുക്ഖേ ഞാണം പവത്തതി, ഇ-കാര ദം-കാര ദു-കാര ഖ-കാരേസു പടിപാടിയാ ചതൂഹി ഞാണേഹി പവത്തിതബ്ബന്തി ദസ്സേതും വുത്തം. ഇതരോ പന തഥാ ന ഇച്ഛതി, തസ്മാ പടിക്ഖിപതി.

ഇദം ദുക്ഖന്തികഥാവണ്ണനാ.

൭. ഇദ്ധിബലകഥാവണ്ണനാ

൬൨൧-൬൨൪. ഇദാനി ഇദ്ധിബലകഥാ നാമ ഹോതി. തത്ഥ ഇദ്ധിപാദഭാവനാനിസംസസ്സ അത്ഥം അയോനിസോ ഗഹേത്വാ ‘‘ഇദ്ധിബലേന സമന്നാഗതോ കപ്പം തിട്ഠേയ്യാ’’തി യേസം ലദ്ധി, സേയ്യഥാപി മഹാസംഘികാനം; തേ സന്ധായ ഇദ്ധിബലേന സമന്നാഗതോ കപ്പം തിട്ഠേയ്യാതി പുച്ഛാ സകവാദിസ്സ. തത്ഥ കപ്പോ നാമ മഹാകപ്പോ, കപ്പേകദേസോ, ആയുകപ്പോതി തിവിധോ. ‘‘ചത്താരിമാനി, ഭിക്ഖവേ, കപ്പസ്സ അസങ്ഖ്യേയ്യാനീ’’തി (അ. നി. ൪.൧൫൬) ഏത്ഥ ഹി മഹാകപ്പോവ കപ്പോതി വുത്തോ. ‘‘ബ്രഹ്മകായികാനം ദേവാനം കപ്പോ ആയുപ്പമാണ’’ന്തി (അ. നി. ൪.൧൨൩) ഏത്ഥ കപ്പേകദേസാ. ‘‘കപ്പം നിരയമ്ഹി പച്ചതി, കപ്പം സഗ്ഗമ്ഹി മോദതീ’’തി (ചൂളവ. ൩൫൪) ഏത്ഥ ആയുകപ്പോ. ആയുകപ്പനം ആയുവിധാനം കമ്മസ്സ വിപാകവസേന വാ വസ്സഗണനായ വാ ആയുപരിച്ഛേദോതി അത്ഥോ. തേസു മഹാകപ്പം സന്ധായ പുച്ഛതി, ഇതരോ പടിജാനാതി.

അഥ നം സകവാദീ ‘‘സചേ തേ ഇദ്ധിബലേന സമന്നാഗതോ, ‘യോ ചിരം ജീവതി, സോ വസ്സസതം അപ്പം വാ ഭിയ്യോ’തി (സം. നി. ൨.൧൪൩) ഏവം പരിച്ഛിന്നാ ആയുകപ്പാ ഉദ്ധം മഹാകപ്പം വാ മഹാകപ്പേകദേസം വാ ജീവേയ്യ ഇദ്ധിമയികേനസ്സ ആയുനാ ഭവിതബ്ബ’’ന്തി ചോദേതും ഇദ്ധിമയികോ സോ ആയൂതിആദിമാഹ. ഇതരോ ‘‘ജീവിതിന്ദ്രിയം നാമ ഇദ്ധിമയികം നത്ഥി, കമ്മസമുട്ഠാനമേവാ’’തി വുത്തത്താ പടിക്ഖിപതി. കോ പനേത്ഥ ഇദ്ധിമതോ വിസേസോ, നനു അനിദ്ധിമാപി ആയുകപ്പം തിട്ഠേയ്യാതി? അയം വിസേസോ – ഇദ്ധിമാ ഹി യാവതായുകം ജീവിതപ്പവത്തിയാ അന്തരായകരേ ധമ്മേ ഇദ്ധിബലേന പടിബാഹിത്വാ അന്തരാ അകാലമരണം നിവാരേതും സക്കോതി, അനിദ്ധിമതോ ഏതം ബലം നത്ഥി. അയമേതേസം വിസേസോ.

അതീതം അനാഗതന്തി ഇദം അവിസേസേന കപ്പം തിട്ഠേയ്യാതി പടിഞ്ഞാതത്താ ചോദേതി. ദ്വേ കപ്പേതിആദി ‘‘യദി ഇദ്ധിമാ ജീവിതപരിച്ഛേദം അതിക്കമിതും സക്കോതി, ന കേവലം ഏകം അനേകേപി കപ്പേ തിട്ഠേയ്യാ’’തി ചോദനത്ഥം വുത്തം. ഉപ്പന്നോ ഫസ്സോതിആദി ന സബ്ബം ഇദ്ധിയാ ലബ്ഭതി, ഇദ്ധിയാ അവിസയോപി അത്ഥീതി ദസ്സേതും വുത്തം. സേസമേത്ഥ ഉത്താനത്ഥമേവാതി.

ഇദ്ധിബലകഥാവണ്ണനാ.

൮. സമാധികഥാവണ്ണനാ

൬൨൫-൬൨൬. ഇദാനി സമാധികഥാ നാമ ഹോതി. തത്ഥ യേസം ഏകചിത്തക്ഖണേ ഉപ്പന്നാപി ഏകഗ്ഗതാ സമാധാനട്ഠേന സമാധീതി അഗ്ഗഹേത്വാ ‘‘സത്ത രത്തിന്ദിവാനി ഏകന്തസുഖപടിസംവേദീ വിഹരിതു’’ന്തിആദിവചനം (മ. നി. ൧.൧൮൦) നിസ്സായ ‘‘ചിത്തസന്തതി സമാധീ’’തി ലദ്ധി, സേയ്യഥാപി സബ്ബത്ഥിവാദാനഞ്ചേവ ഉത്തരാപഥകാനഞ്ച; തേ സന്ധായ ചിത്തസന്തതീതി പുച്ഛാ സകവാദിസ്സ, പടിഞ്ഞാ ഇതരസ്സ. അഥ നം ‘‘യദി ചിത്തസന്തതി സമാധി, ചിത്തസന്തതി നാമ അതീതാപി അത്ഥി, അനാഗതാപി അത്ഥി. ന ഹി ഏകം പച്ചുപ്പന്നചിത്തമേവ ചിത്തസന്തതി നാമ ഹോതി, കിം തേ സബ്ബാപി സാ സമാധീ’’തി ചോദേതും അതീതാതിആദിമാഹ, ഇതരോ തഥാ അനിച്ഛന്തോ പടിക്ഖിപതി.

നനു അതീതം നിരുദ്ധന്തിആദി ‘‘ചിത്തസന്തതിയം പച്ചുപ്പന്നമേവ ചിത്തം കിച്ചകരം, അതീതാനാഗതം നിരുദ്ധത്താ അനുപ്പന്നത്താ ച നത്ഥി, കഥം തം സമാധി നാമ ഹോതീ’’തി ദസ്സേതും വുത്തം. ഏകചിത്തക്ഖണികോതി പുച്ഛാ പരവാദിസ്സ. തതോ യാ സകസമയേ ‘‘സമാധിം, ഭിക്ഖവേ, ഭാവേഥാ’’തിആദീസു പച്ചുപ്പന്നകുസലചിത്തസമ്പയുത്താ ഏകഗ്ഗതാ സമാധീതി വുത്താ, തം സന്ധായ പടിഞ്ഞാ സകവാദിസ്സ. ചക്ഖുവിഞ്ഞാണസമങ്ഗീതിആദി ‘‘ഏകചിത്തക്ഖണികോ’’തി വചനമത്തം ഗഹേത്വാ ഛലേന വുത്തം, തേനേവ സകവാദിനാ പടിക്ഖിത്തം. നനു വുത്തം ഭഗവതാതി സുത്തം പുരിമപച്ഛിമവസേന പവത്തമാനസ്സ സമാധിസ്സ അബ്ബോകിണ്ണതം സാധേതി, ന സന്തതിയാ സമാധിഭാവം, തസ്മാ അസാധകന്തി.

സമാധികഥാവണ്ണനാ.

൯. ധമ്മട്ഠിതതാകഥാവണ്ണനാ

൬൨൭. ഇദാനി ധമ്മട്ഠിതതാകഥാ നാമ ഹോതി. തത്ഥ ‘‘ഠിതാവ സാ ധാതൂ’’തി വചനം നിസ്സായ ‘‘പടിച്ചസമുപ്പാദസങ്ഖാതാ ധമ്മട്ഠിതതാ നാമ ഏകാ അത്ഥി, സാ ച പരിനിപ്ഫന്നാ’’തി യേസം ലദ്ധി, സേയ്യഥാപി അന്ധകാനം; തേ സന്ധായ പുച്ഛാ സകവാദിസ്സ, പടിഞ്ഞാ ഇതരസ്സ. അഥ നം ‘‘യദി പരിനിപ്ഫന്നാനം അവിജ്ജാദീനം അഞ്ഞാ ധമ്മട്ഠിതതാ നാമ പരിനിപ്ഫന്നാ അത്ഥി, തായപി ച തേ ധമ്മട്ഠിതതായ അഞ്ഞാ ഠിതതാ പരിനിപ്ഫന്നാ ആപജ്ജതീ’’തി ചോദേതും തായ ഠിതതാതിആദിമാഹ. പരവാദീ ഏവരൂപായ ലദ്ധിയാ അഭാവേന പടിക്ഖിപതി. ദുതിയം പുട്ഠോ അനന്തരപച്ചയതഞ്ചേവ അഞ്ഞമഞ്ഞപച്ചയതഞ്ച സന്ധായ പടിജാനാതി. സേസം ഹേട്ഠാ വുത്തനയത്താ ഉത്താനത്ഥമേവാതി.

ധമ്മട്ഠിതതാകഥാവണ്ണനാ.

൧൦. അനിച്ചതാകഥാവണ്ണനാ

൬൨൮. ഇദാനി അനിച്ചതാകഥാ നാമ ഹോതി. തത്ഥ ‘‘അനിച്ചാനം രൂപാദീനം അനിച്ചതാപി രൂപാദയോ വിയ പരിനിപ്ഫന്നാ’’തി യേസം ലദ്ധി, സേയ്യഥാപി അന്ധകാനം; തേ സന്ധായ പുച്ഛാ സകവാദിസ്സ, പടിഞ്ഞാ ഇതരസ്സ. അഥ നം ‘‘യദി തേ രൂപാദയോ വിയ അനിച്ചതാ പരിനിപ്ഫന്നാ, തസ്സാപി അഞ്ഞായ പരിനിപ്ഫന്നായ അനിച്ചതായ ഭവിതബ്ബ’’ന്തി ചോദേതും തായ അനിച്ചതായാതിആദിമാഹ. ഇതരോ ദ്വിന്നം അനിച്ചതായ ഏകതോ അഭാവേന പടിക്ഖിപിത്വാ പുന യസ്മാ സാ അനിച്ചതാ നിച്ചാ ന ഹോതി, തേനേവ അനിച്ചേന സദ്ധിം അന്തരധായതി, തസ്മാ പടിജാനാതി. അഥസ്സ സകവാദീ ലേസോകാസം അദത്വാ യാ തേന ദുതിയാ അനിച്ചതാ പടിഞ്ഞാതാ, തായപി തതോ പരായപീതി പരമ്പരവസേന അനുപച്ഛേദദോസം ആരോപേന്തോ തായ തായേവാതിആദിമാഹ. ജരാ പരിനിപ്ഫന്നാതിആദി യസ്മാ ഉപ്പന്നസ്സ ജരാമരണതോ അഞ്ഞാ അനിച്ചതാ നാമ നത്ഥി, തസ്മാ അനിച്ചതാവിഭാഗാനുയുഞ്ജനവസേന വുത്തം. തത്രാപി പരവാദിനോ പുരിമനയേനേവ പടിഞ്ഞാ ച പടിക്ഖേപോ ച വേദിതബ്ബോ.

൬൨൯. രൂപം പരിനിപ്ഫന്നന്തിആദി യേസം സാ അനിച്ചതാ, തേഹി സദ്ധിം സംസന്ദനത്ഥം വുത്തം. തത്ഥ ‘‘യഥാ പരിനിപ്ഫന്നാനം രൂപാദീനം അനിച്ചതാജരാമരണാനി അത്ഥി, ഏവം പരിനിപ്ഫന്നാനം അനിച്ചതാദീനം താനി നത്ഥീ’’തി മഞ്ഞമാനോ ഏകന്തേന പടിക്ഖിപതിയേവാതി.

അനിച്ചതാകഥാവണ്ണനാ.

ഏകാദസമോ വഗ്ഗോ.