൩. പഞ്ചവിഞ്ഞാണസമങ്ഗിസ്സ മഗ്ഗകഥാവണ്ണനാ

൫൭൬. ഇദാനി പഞ്ചവിഞ്ഞാണസമങ്ഗിസ്സ മഗ്ഗകഥാ നാമ ഹോതി. തത്ഥ യേസം ‘‘ചക്ഖുനാ രൂപം ദിസ്വാ ന നിമിത്തഗ്ഗാഹീ ഹോതീ’’തി സുത്തം നിസ്സായ ‘‘പഞ്ചവിഞ്ഞാണസമങ്ഗിസ്സ അത്ഥി മഗ്ഗഭാവനാ’’തി ലദ്ധി, സേയ്യഥാപി മഹാസംഘികാനം, തേ സന്ധായ പുച്ഛാ സകവാദിസ്സ, പടിഞ്ഞാ ഇതരസ്സ. അഥ നം ‘‘സചേ തസ്സ മഗ്ഗഭാവനാ അത്ഥി, പഞ്ചവിഞ്ഞാണഗതികേന വാ മഗ്ഗേന, മഗ്ഗഗതികേഹി വാ പഞ്ചവിഞ്ഞാണേഹി ഭവിതബ്ബം, ന ച താനി മഗ്ഗഗതികാനി അനിബ്ബാനാരമ്മണത്താ അലോകുത്തരത്താ ച, ന മഗ്ഗോ പഞ്ചവിഞ്ഞാണഗതികോ തേസം ലക്ഖണേന അസങ്ഗഹിതത്താ’’തി ചോദേതും നനു പഞ്ചവിഞ്ഞാണാ ഉപ്പന്നവത്ഥുകാതിആദിമാഹ. തത്രായം അധിപ്പായോ – യദി പഞ്ചവിഞ്ഞാണസമങ്ഗിസ്സ മഗ്ഗഭാവനാ സിയാ, യേന മനോവിഞ്ഞാണേന മഗ്ഗോ സമ്പയുത്തോ, തമ്പി പഞ്ചവിഞ്ഞാണസമങ്ഗിസ്സ സിയാ. ഏവം സന്തേ യദിദം ‘‘പഞ്ചവിഞ്ഞാണാ ഉപ്പന്നവത്ഥുകാ’’തിആദി ലക്ഖണം വുത്തം, തം ഏവം അവത്വാ ‘‘ഛ വിഞ്ഞാണാ’’തി വത്തബ്ബം സിയാ. തഥാ പന അവത്വാ ‘‘പഞ്ചവിഞ്ഞാണാ’’ത്വേവ വുത്തം, തസ്മാ ന വതബ്ബം ‘‘പഞ്ചവിഞ്ഞാണസമങ്ഗിസ്സ അത്ഥി മഗ്ഗഭാവനാ’’തി. യസ്മാ ചേത്ഥ അയമേവ അധിപ്പായോ, തസ്മാ സകവാദീ തം ലക്ഖണം പരവാദിം സമ്പടിച്ഛാപേത്വാ നോ ച വത രേ വത്തബ്ബേ പഞ്ചവിഞ്ഞാണസമങ്ഗിസ്സ അത്ഥി മഗ്ഗഭാവനാതി ആഹ.

അപരോ നയോ – പഞ്ചവിഞ്ഞാണാ ഉപ്പന്നവത്ഥുകാ, മഗ്ഗോ അവത്ഥുകോപി ഹോതി. തേ ച ഉപ്പന്നാരമ്മണാ, മഗ്ഗോ നവത്തബ്ബാരമ്മണോ. തേ പുരേജാതവത്ഥുകാവ മഗ്ഗോ അവത്ഥുകോപി. തേ പുരേജാതാരമ്മണാ, മഗ്ഗോ അപുരേജാതാരമ്മണോ. തേ അജ്ഝത്തികവത്ഥുകാവ മഗ്ഗോ അവത്ഥുകോപി ഹോതി. തേ ച രൂപാദിവസേന ബാഹിരാരമ്മണാ, മഗ്ഗോ നിബ്ബാനാരമ്മണോ. തേ അനിരുദ്ധം വത്ഥും നിസ്സയം കത്വാ പവത്തനതോ അസമ്ഭിന്നവത്ഥുകാ, മഗ്ഗോ അവത്ഥുകോപി. തേ അനിരുദ്ധാനേവ രൂപാദീനി ആരബ്ഭ പവത്തനതോ അസമ്ഭിന്നാരമ്മണാ, മഗ്ഗോ നിബ്ബാനാരമ്മണോ. തേ നാനാവത്ഥുകാ, മഗ്ഗോ അവത്ഥുകോ വാ ഏകവത്ഥുകോ വാ. തേ നാനാരമ്മണാ മഗ്ഗോ ഏകാരമ്മണോ. തേ അത്തനോ അത്തനോവ രൂപാദിഗോചരേ പവത്തനതോ ന അഞ്ഞമഞ്ഞസ്സ ഗോചരവിസയം പച്ചനുഭോന്തി, മഗ്ഗോ രൂപാദീസു ഏകമ്പി ഗോചരം ന കരോതി. തേ കിരിയമനോധാതും പുരേചാരികം കത്വാ ഉപ്പജ്ജനതോ ന അസമന്നാഹാരാ ന അമനസികാരാ ഉപ്പജ്ജന്തി, മഗ്ഗോ നിരാവജ്ജനോവ. തേ സമ്പടിച്ഛനാദീഹി വോകിണ്ണാ ഉപ്പജ്ജന്തി, മഗ്ഗസ്സ വോകാരോയേവ നത്ഥി. തേ അഞ്ഞമഞ്ഞം പുബ്ബചരിമഭാവേന ഉപ്പജ്ജന്തി, മഗ്ഗസ്സ തേഹി സദ്ധിം പുരിമപച്ഛിമതാവ നത്ഥി, തേസം അനുപ്പത്തികാലേ തിക്ഖവിപസ്സനാസമയേ, തേസം അനുപ്പത്തിദേസേ ആരുപ്പേപി ച ഉപ്പജ്ജനതോ. തേ സമ്പടിച്ഛനാദീഹി അന്തരിതത്താ ന അഞ്ഞമഞ്ഞസ്സ സമനന്തരാ ഉപ്പജ്ജന്തി, മഗ്ഗസ്സ സമ്പടിച്ഛനാദീഹി അന്തരിതഭാവോവ നത്ഥി. തേസം അഞ്ഞത്ര അഭിനിപാതാ ആഭോഗമത്തമ്പി കിച്ചം നത്ഥി, മഗ്ഗസ്സ കിലേസസമുഗ്ഘാതനം കിച്ചന്തി. യസ്മാ ചേത്ഥ അയമ്പി അധിപ്പായോ, തസ്മാ സകവാദീ ഇമേഹാകാരേഹി പരവാദിം മഗ്ഗസ്സ അപഞ്ചവിഞ്ഞാണഗതികഭാവം സമ്പടിച്ഛാപേത്വാ നോ ച വത രേ വത്തബ്ബേ പഞ്ചവിഞ്ഞാണസമങ്ഗിസ്സ അത്ഥി മഗ്ഗഭാവനാതി ആഹ.

൫൭൭. സുഞ്ഞതം ആരബ്ഭാതി ‘‘യഥാ ലോകുത്തരമഗ്ഗോ സുഞ്ഞതം നിബ്ബാനം ആരബ്ഭ, ലോകിയോ സുദ്ധസങ്ഖാരപുഞ്ജം ആരബ്ഭ ഉപ്പജ്ജതി, കിം തേ ഏവം ചക്ഖുവിഞ്ഞാണ’’ന്തി പുച്ഛതി. ഇതരോ ‘‘ചക്ഖുഞ്ച പടിച്ച രൂപേ ചാ’’തി വചനതോ പടിക്ഖിപതി. ദുതിയം പുട്ഠോ ‘‘ന നിമിത്തഗ്ഗാഹീ’’തി വചനതോ യം തത്ഥ അനിമിത്തം, തദേവ സുഞ്ഞതന്തി സന്ധായ പടിജാനാതി. ചക്ഖുഞ്ച പടിച്ചാതി പഞ്ഹദ്വയേപി ഏസേവ നയോ.

൫൭൮-൫൭൯. ചക്ഖുവിഞ്ഞാണം അതീതാനാഗതം ആരബ്ഭാതി ഏത്ഥ അയമധിപ്പായോ – മനോവിഞ്ഞാണസമങ്ഗിസ്സ അത്ഥി മഗ്ഗഭാവനാ, മനോവിഞ്ഞാണഞ്ച അതീതാനാഗതമ്പി ആരബ്ഭ ഉപ്പജ്ജതി, കിം തേ ഏവം ചക്ഖുവിഞ്ഞാണമ്പീതി. ഫസ്സം ആരബ്ഭാതിആദീസുപി ഏസേവ നയോ. ചക്ഖുനാ രൂപം ദിസ്വാ ന നിമിത്തഗ്ഗാഹീതി ഏത്ഥ ജവനക്ഖണേ ന നിമിത്തഗ്ഗാഹിതാ വുത്താ, ന ചക്ഖുവിഞ്ഞാണക്ഖണേ. തസ്മാ ലോകിയമഗ്ഗമ്പി സന്ധായേതം അസാധകന്തി.

പഞ്ചവിഞ്ഞാണസമങ്ഗിസ്സ മഗ്ഗകഥാവണ്ണനാ.