൧൦. ദസമവഗ്ഗോ

൧. നിരോധകഥാവണ്ണനാ

൫൭൧-൫൭൨. ഇദാനി നിരോധകഥാ നാമ ഹോതി. തത്ഥ യേസം ‘‘ഉപപത്തേസിയന്തി സങ്ഖം ഗതസ്സ ഭവങ്ഗചിത്തസ്സ ഭങ്ഗക്ഖണേന സഹേവ കിരിയാതി സങ്ഖം ഗതാ കുസലാ വാ അകുസലാ വാ ചത്താരോ ഖന്ധാ ചിത്തസമുട്ഠാനരൂപഞ്ചാതി പഞ്ചക്ഖന്ധാ ഉപ്പജ്ജന്തി. തേസു ഹി അനുപ്പന്നേസു ഭവങ്ഗേ നിരുദ്ധേ സന്തതിവിച്ഛേദോ ഭവേയ്യാ’’തി ലദ്ധി, സേയ്യഥാപി അന്ധകാനം; തേ സന്ധായ ഉപപത്തേസിയേതി പുച്ഛാ സകവാദിസ്സ, പടിഞ്ഞാ ഇതരസ്സ. തത്ഥ ഉപപത്തേസിയേതി ചതൂസുപി പദേസു ബഹുവചനഭുമ്മത്ഥേ ഏകവചനഭുമ്മം. ഉപപത്തേസിയേസു പഞ്ചസു ഖന്ധേസു അനിരുദ്ധേസൂതി അയഞ്ഹേത്ഥ അത്ഥോ. ദസന്നന്തി ഉപപത്തേസിയഖന്ധാനഞ്ച കിരിയഖന്ധാനഞ്ച വസേന വുത്തം. തത്ഥ പഠമപഞ്ഹേ ഖന്ധലക്ഖണവസേന കിരിയവസേന ച പഞ്ചേവ നാമ തേ ഖന്ധാതി പടിക്ഖിപതി. ദുതിയപഞ്ഹേ പുരിമപച്ഛിമവസേന ഉപപത്തേസിയകിരിയവസേന ച നാനത്തം സന്ധായ പടിജാനാതി. ദ്വിന്നം പന ഫസ്സാനം ചിത്താനഞ്ച സമോധാനം പുട്ഠോ സുത്തലേസാഭാവേന പടിക്ഖിപതി.

കിരിയാ ചത്താരോതി രൂപേന വിനാ കുസലാ അകുസലാ വാ ചത്താരോ ഗഹിതാ. കിരിയാഞാണന്തി പരവാദിനാ ചക്ഖുവിഞ്ഞാണസമങ്ഗിക്ഖണേ അരഹതോ അനുഞ്ഞാതം അനാരമ്മണഞാണം. നിരുദ്ധേ മഗ്ഗോ ഉപ്പജ്ജതീതി പുച്ഛാ പരവാദിസ്സ, അനിരുദ്ധേ അനുപ്പജ്ജനതോ പടിഞ്ഞാ സകവാദിസ്സ. മതോ മഗ്ഗം ഭാവേതീതി ഛലേന പുച്ഛാ പരവാദിസ്സ. യസ്മാ പന പടിസന്ധിതോ യാവ ചുതിചിത്താ സത്തോ ജീവതിയേവ നാമ, തസ്മാ സകവാദീ ന ഹേവന്തി പടിക്ഖിപതി.

നിരോധകഥാവണ്ണനാ.

൨. രൂപംമഗ്ഗോതികഥാവണ്ണനാ

൫൭൩-൫൭൫. ഇദാനി രൂപം മഗ്ഗോതികഥാ നാമ ഹോതി. തത്ഥ യേസം ‘‘സമ്മാവാചാകമ്മന്താജീവാ രൂപ’’ന്തി ലദ്ധി, സേയ്യഥാപി മഹിസാസകസമ്മിതിയമഹാസംഘികാനം; തേ സന്ധായ മഗ്ഗസമങ്ഗിസ്സാതി പുച്ഛാ സകവാദിസ്സ, പടിഞ്ഞാ ഇതരസ്സ. അഥ നം ‘‘യദി തേ സമ്മാവാചാദയോ രൂപം, ന വിരതിയോ, യഥാ സമ്മാദിട്ഠാദിമഗ്ഗോ സാരമ്മണാദിസഭാവോ, ഏവം തമ്പി രൂപം സിയാ’’തി ചോദേതും സാരമ്മണോതിആദിമാഹ. തത്ഥ പടിക്ഖേപോ ച പടിഞ്ഞാ ച പരവാദിനോ ലദ്ധിഅനുരൂപേന വേദിതബ്ബാ. സേസമേത്ഥ ഉത്താനത്ഥമേവാതി.

രൂപം മഗ്ഗോതികഥാവണ്ണനാ.

൩. പഞ്ചവിഞ്ഞാണസമങ്ഗിസ്സ മഗ്ഗകഥാവണ്ണനാ

൫൭൬. ഇദാനി പഞ്ചവിഞ്ഞാണസമങ്ഗിസ്സ മഗ്ഗകഥാ നാമ ഹോതി. തത്ഥ യേസം ‘‘ചക്ഖുനാ രൂപം ദിസ്വാ ന നിമിത്തഗ്ഗാഹീ ഹോതീ’’തി സുത്തം നിസ്സായ ‘‘പഞ്ചവിഞ്ഞാണസമങ്ഗിസ്സ അത്ഥി മഗ്ഗഭാവനാ’’തി ലദ്ധി, സേയ്യഥാപി മഹാസംഘികാനം, തേ സന്ധായ പുച്ഛാ സകവാദിസ്സ, പടിഞ്ഞാ ഇതരസ്സ. അഥ നം ‘‘സചേ തസ്സ മഗ്ഗഭാവനാ അത്ഥി, പഞ്ചവിഞ്ഞാണഗതികേന വാ മഗ്ഗേന, മഗ്ഗഗതികേഹി വാ പഞ്ചവിഞ്ഞാണേഹി ഭവിതബ്ബം, ന ച താനി മഗ്ഗഗതികാനി അനിബ്ബാനാരമ്മണത്താ അലോകുത്തരത്താ ച, ന മഗ്ഗോ പഞ്ചവിഞ്ഞാണഗതികോ തേസം ലക്ഖണേന അസങ്ഗഹിതത്താ’’തി ചോദേതും നനു പഞ്ചവിഞ്ഞാണാ ഉപ്പന്നവത്ഥുകാതിആദിമാഹ. തത്രായം അധിപ്പായോ – യദി പഞ്ചവിഞ്ഞാണസമങ്ഗിസ്സ മഗ്ഗഭാവനാ സിയാ, യേന മനോവിഞ്ഞാണേന മഗ്ഗോ സമ്പയുത്തോ, തമ്പി പഞ്ചവിഞ്ഞാണസമങ്ഗിസ്സ സിയാ. ഏവം സന്തേ യദിദം ‘‘പഞ്ചവിഞ്ഞാണാ ഉപ്പന്നവത്ഥുകാ’’തിആദി ലക്ഖണം വുത്തം, തം ഏവം അവത്വാ ‘‘ഛ വിഞ്ഞാണാ’’തി വത്തബ്ബം സിയാ. തഥാ പന അവത്വാ ‘‘പഞ്ചവിഞ്ഞാണാ’’ത്വേവ വുത്തം, തസ്മാ ന വതബ്ബം ‘‘പഞ്ചവിഞ്ഞാണസമങ്ഗിസ്സ അത്ഥി മഗ്ഗഭാവനാ’’തി. യസ്മാ ചേത്ഥ അയമേവ അധിപ്പായോ, തസ്മാ സകവാദീ തം ലക്ഖണം പരവാദിം സമ്പടിച്ഛാപേത്വാ നോ ച വത രേ വത്തബ്ബേ പഞ്ചവിഞ്ഞാണസമങ്ഗിസ്സ അത്ഥി മഗ്ഗഭാവനാതി ആഹ.

അപരോ നയോ – പഞ്ചവിഞ്ഞാണാ ഉപ്പന്നവത്ഥുകാ, മഗ്ഗോ അവത്ഥുകോപി ഹോതി. തേ ച ഉപ്പന്നാരമ്മണാ, മഗ്ഗോ നവത്തബ്ബാരമ്മണോ. തേ പുരേജാതവത്ഥുകാവ മഗ്ഗോ അവത്ഥുകോപി. തേ പുരേജാതാരമ്മണാ, മഗ്ഗോ അപുരേജാതാരമ്മണോ. തേ അജ്ഝത്തികവത്ഥുകാവ മഗ്ഗോ അവത്ഥുകോപി ഹോതി. തേ ച രൂപാദിവസേന ബാഹിരാരമ്മണാ, മഗ്ഗോ നിബ്ബാനാരമ്മണോ. തേ അനിരുദ്ധം വത്ഥും നിസ്സയം കത്വാ പവത്തനതോ അസമ്ഭിന്നവത്ഥുകാ, മഗ്ഗോ അവത്ഥുകോപി. തേ അനിരുദ്ധാനേവ രൂപാദീനി ആരബ്ഭ പവത്തനതോ അസമ്ഭിന്നാരമ്മണാ, മഗ്ഗോ നിബ്ബാനാരമ്മണോ. തേ നാനാവത്ഥുകാ, മഗ്ഗോ അവത്ഥുകോ വാ ഏകവത്ഥുകോ വാ. തേ നാനാരമ്മണാ മഗ്ഗോ ഏകാരമ്മണോ. തേ അത്തനോ അത്തനോവ രൂപാദിഗോചരേ പവത്തനതോ ന അഞ്ഞമഞ്ഞസ്സ ഗോചരവിസയം പച്ചനുഭോന്തി, മഗ്ഗോ രൂപാദീസു ഏകമ്പി ഗോചരം ന കരോതി. തേ കിരിയമനോധാതും പുരേചാരികം കത്വാ ഉപ്പജ്ജനതോ ന അസമന്നാഹാരാ ന അമനസികാരാ ഉപ്പജ്ജന്തി, മഗ്ഗോ നിരാവജ്ജനോവ. തേ സമ്പടിച്ഛനാദീഹി വോകിണ്ണാ ഉപ്പജ്ജന്തി, മഗ്ഗസ്സ വോകാരോയേവ നത്ഥി. തേ അഞ്ഞമഞ്ഞം പുബ്ബചരിമഭാവേന ഉപ്പജ്ജന്തി, മഗ്ഗസ്സ തേഹി സദ്ധിം പുരിമപച്ഛിമതാവ നത്ഥി, തേസം അനുപ്പത്തികാലേ തിക്ഖവിപസ്സനാസമയേ, തേസം അനുപ്പത്തിദേസേ ആരുപ്പേപി ച ഉപ്പജ്ജനതോ. തേ സമ്പടിച്ഛനാദീഹി അന്തരിതത്താ ന അഞ്ഞമഞ്ഞസ്സ സമനന്തരാ ഉപ്പജ്ജന്തി, മഗ്ഗസ്സ സമ്പടിച്ഛനാദീഹി അന്തരിതഭാവോവ നത്ഥി. തേസം അഞ്ഞത്ര അഭിനിപാതാ ആഭോഗമത്തമ്പി കിച്ചം നത്ഥി, മഗ്ഗസ്സ കിലേസസമുഗ്ഘാതനം കിച്ചന്തി. യസ്മാ ചേത്ഥ അയമ്പി അധിപ്പായോ, തസ്മാ സകവാദീ ഇമേഹാകാരേഹി പരവാദിം മഗ്ഗസ്സ അപഞ്ചവിഞ്ഞാണഗതികഭാവം സമ്പടിച്ഛാപേത്വാ നോ ച വത രേ വത്തബ്ബേ പഞ്ചവിഞ്ഞാണസമങ്ഗിസ്സ അത്ഥി മഗ്ഗഭാവനാതി ആഹ.

൫൭൭. സുഞ്ഞതം ആരബ്ഭാതി ‘‘യഥാ ലോകുത്തരമഗ്ഗോ സുഞ്ഞതം നിബ്ബാനം ആരബ്ഭ, ലോകിയോ സുദ്ധസങ്ഖാരപുഞ്ജം ആരബ്ഭ ഉപ്പജ്ജതി, കിം തേ ഏവം ചക്ഖുവിഞ്ഞാണ’’ന്തി പുച്ഛതി. ഇതരോ ‘‘ചക്ഖുഞ്ച പടിച്ച രൂപേ ചാ’’തി വചനതോ പടിക്ഖിപതി. ദുതിയം പുട്ഠോ ‘‘ന നിമിത്തഗ്ഗാഹീ’’തി വചനതോ യം തത്ഥ അനിമിത്തം, തദേവ സുഞ്ഞതന്തി സന്ധായ പടിജാനാതി. ചക്ഖുഞ്ച പടിച്ചാതി പഞ്ഹദ്വയേപി ഏസേവ നയോ.

൫൭൮-൫൭൯. ചക്ഖുവിഞ്ഞാണം അതീതാനാഗതം ആരബ്ഭാതി ഏത്ഥ അയമധിപ്പായോ – മനോവിഞ്ഞാണസമങ്ഗിസ്സ അത്ഥി മഗ്ഗഭാവനാ, മനോവിഞ്ഞാണഞ്ച അതീതാനാഗതമ്പി ആരബ്ഭ ഉപ്പജ്ജതി, കിം തേ ഏവം ചക്ഖുവിഞ്ഞാണമ്പീതി. ഫസ്സം ആരബ്ഭാതിആദീസുപി ഏസേവ നയോ. ചക്ഖുനാ രൂപം ദിസ്വാ ന നിമിത്തഗ്ഗാഹീതി ഏത്ഥ ജവനക്ഖണേ ന നിമിത്തഗ്ഗാഹിതാ വുത്താ, ന ചക്ഖുവിഞ്ഞാണക്ഖണേ. തസ്മാ ലോകിയമഗ്ഗമ്പി സന്ധായേതം അസാധകന്തി.

പഞ്ചവിഞ്ഞാണസമങ്ഗിസ്സ മഗ്ഗകഥാവണ്ണനാ.

൪. പഞ്ചവിഞ്ഞാണാ കുസലാപീതികഥാവണ്ണനാ

൫൮൦-൫൮൩. ഇദാനി പഞ്ചവിഞ്ഞാണാ കുസലാപീതികഥാ നാമ ഹോതി. സാ ഹേട്ഠാ വുത്തനയേനേവ അത്ഥതോ വേദിതബ്ബാതി.

പഞ്ചവിഞ്ഞാണാ കുസലാപീതികഥാവണ്ണനാ.

൫. പഞ്ചവിഞ്ഞാണാ സാഭോഗാതികഥാവണ്ണനാ

൫൮൪-൫൮൬. ഇദാനി പഞ്ചവിഞ്ഞാണാ സാഭോഗാതികഥാ നാമ ഹോതി. തത്ഥ ആഭോഗോ നാമ കുസലാകുസലവസേന ഹോതി സത്ഥാരാ ച ‘‘ചക്ഖുനാ രൂപം ദിസ്വാ നിമിത്തഗ്ഗാഹീ ഹോതി, ന നിമിത്തഗ്ഗാഹീ ഹോതീ’’തിആദി വുത്തം, തം അയോനിസോ ഗഹേത്വാ ‘‘പഞ്ചവിഞ്ഞാണാ സാഭോഗാ’’തി യേസം ലദ്ധി, സേയ്യഥാപി മഹാസംഘികാനം, തേ സന്ധായ പുച്ഛാ സകവാദിസ്സ, പടിഞ്ഞാ ഇതരസ്സ. സേസമേത്ഥ പുരിമകഥാസദിസമേവാതി.

പഞ്ചവിഞ്ഞാണാ സാഭോഗാതികഥാവണ്ണനാ.

൬. ദ്വീഹി സീലേഹീതികഥാവണ്ണനാ

൫൮൭-൫൮൯. ഇദാനി ദ്വീഹി സീലേഹീതികഥാ നാമ ഹോതി. തത്ഥ ‘‘സീലേ പതിട്ഠായ നരോ സപഞ്ഞോ’’തിആദിവചനതോ (സം. നി. ൧.൨൩) യസ്മാ ലോകിയേന സീലേന സീലവാ ലോകുത്തരം മഗ്ഗം ഭാവേതി, തസ്മാ ‘‘പുരിമേന ച ലോകിയേന മഗ്ഗക്ഖണേ ലോകുത്തരേന ചാതി ദ്വീഹി സീലേഹി സമന്നാഗതോ നാമ ഹോതീ’’തി യേസം ലദ്ധി, സേയ്യഥാപി മഹാസംഘികാനംയേവ, തേ സന്ധായ മഗ്ഗസമങ്ഗീതി പുച്ഛാ സകവാദിസ്സ, പടിഞ്ഞാ ഇതരസ്സ. അഥ നം ‘‘യദി സോ ഏകക്ഖണേ ലോകിയലോകുത്തരേഹി ദ്വീഹി സീലേഹി സമന്നാഗതോ, ദ്വീഹി ഫസ്സാദീഹിപി തേന സമന്നാഗതേന ഭവിതബ്ബ’’ന്തി ചോദേതും ദ്വീഹി ഫസ്സേഹീതിആദിമാഹ. ഇതരോ തഥാരൂപം നയം അപസ്സന്തോ പടിക്ഖിപതി. ലോകിയേന ച ലോകുത്തരേന ചാതി പഞ്ഹേ പുബ്ബേ സമാദിന്നഞ്ച മഗ്ഗക്ഖണേ ഉപ്പന്നസമ്മാവാചാദീനി ച സന്ധായ പടിജാനാതി.

ലോകിയേ സീലേ നിരുദ്ധേതി പുച്ഛാ പരവാദിസ്സ, ഖണഭങ്ഗനിരോധം സന്ധായ പടിഞ്ഞാ സകവാദിസ്സ. ഇതരോ പന തം വീതിക്കമം വിയ സല്ലക്ഖേന്തോ ദുസ്സീലോതിആദിമാഹ. ലദ്ധിപതിട്ഠാപനം പനസ്സ പുബ്ബേ അഭിന്നസീലതംയേവ ദീപേതി, ന ദ്വീഹി സമന്നാഗതതം. തസ്മാ അപ്പതിട്ഠിതാവ ലദ്ധീതി.

ദ്വീഹി സീലേഹീതികഥാവണ്ണനാ.

൭. സീലം അചേതസികന്തികഥാവണ്ണനാ

൫൯൦-൫൯൪. ഇദാനി സീലം അചേതസികന്തികഥാ നാമ ഹോതി. തത്ഥ യസ്മാ സീലേ ഉപ്പജ്ജിത്വാ നിരുദ്ധേപി സമാദാനഹേതുകോ സീലോപചയോ നാമ അത്ഥി, യേന സോ സീലവായേവ നാമ ഹോതി, തസ്മാ ‘‘സീലം അചേതസിക’’ന്തി യേസം ലദ്ധി, സേയ്യഥാപി മഹാസംഘികാനം, തേ സന്ധായ പുച്ഛാ സകവാദിസ്സ, പടിഞ്ഞാ ഇതരസ്സ. സേസമേത്ഥ ‘‘ദാനം അചേതസിക’’ന്തികഥായം വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബം. ലദ്ധിപതിട്ഠാപനമ്പി അയോനിസോ ഗഹിതത്താ അപ്പതിട്ഠാപനമേവാതി.

സീലം അചേതസികന്തികഥാവണ്ണനാ.

൮. സീലം ന ചിത്താനുപരിവത്തീതികഥാവണ്ണനാ

൫൯൫-൫൯൭. ഇദാനി സീലം ന ചിത്താനുപരിവത്തീതികഥാ നാമ ഹോതി. തത്ഥ ന ചിത്താനുപരിവത്തീതി ഭാസന്തരമേവ നാനം, സേസം പുരിമകഥാസദിസമേവാതി.

സീലം ന ചിത്താനുപരിവത്തീതികഥാവണ്ണനാ.

൯. സമാദാനഹേതുകഥാവണ്ണനാ

൫൯൮-൬൦൦. ഇദാനി സമാദാനഹേതുകഥാ നാമ ഹോതി. തത്ഥ ‘‘ആരാമരോപാ’’തി ഗാഥായ അത്ഥം അയോനിസോ ഗഹേത്വാ ‘‘സദാ പുഞ്ഞം പവഡ്ഢതീ’’തി വചനതോ ‘‘സമാദാനഹേതുകം സീലം വഡ്ഢതീ’’തി യേസം ലദ്ധി, സേയ്യഥാപി മഹാസംഘികാനഞ്ഞേവ, തേ സന്ധായ പുച്ഛാ സകവാദിസ്സ, ചിത്തവിപ്പയുത്തം സീലോപചയം സന്ധായ പടിഞ്ഞാ പരവാദിസ്സ. സേസം പുരിമകഥാസദിസമേവാതി.

സമാദാനഹേതുകഥാവണ്ണനാ.

൧൦. വിഞ്ഞത്തി സീലന്തികഥാവണ്ണനാ

൬൦൧-൬൦൨. ഇദാനി വിഞ്ഞത്തി സീലന്തികഥാ നാമ ഹോതി. തത്ഥ കായവിഞ്ഞത്തി കായകമ്മം, വചീവിഞ്ഞത്തി വചീകമ്മന്തി ഗഹിതത്താ ‘‘വിഞ്ഞത്തി സീല’’ന്തി യേസം ലദ്ധി, സേയ്യഥാപി മഹാസംഘികാനഞ്ചേവ സമ്മിതിയാനഞ്ച; തേ സന്ധായ വിഞ്ഞത്തീതി പുച്ഛാ സകവാദിസ്സ, പടിഞ്ഞാ ഇതരസ്സ. അഥ നം യസ്മാ സീലം നാമ വിരതി, ന രൂപധമ്മോ, തസ്മാ തേനത്ഥേന ചോദേതും പാണാതിപാതാ വേരമണീതിആദിമാഹ. അഭിവാദനം സീലന്തിആദി യഥാരൂപം വിഞ്ഞത്തിം സോ ‘‘സീല’’ന്തി മഞ്ഞതി തം ഉദ്ധരിത്വാ ദസ്സേതും വുത്തം. യസ്മാ പന സാ വിരതി ന ഹോതി, തസ്മാ പുന പാണാതിപാതാതിആദിമാഹ. ലദ്ധി പനസ്സ ഛലേന പതിട്ഠിതത്താ അപ്പതിട്ഠിതായേവാതി.

വിഞ്ഞത്തി സീലന്തികഥാവണ്ണനാ.

൧൧. അവിഞ്ഞത്തി ദുസ്സീല്യന്തികഥാവണ്ണനാ

൬൦൩-൬൦൪. ഇദാനി അവിഞ്ഞത്തി ദുസ്സീല്യന്തികഥാ നാമ ഹോതി. തത്ഥ ചിത്തവിപ്പയുത്തം അപുഞ്ഞൂപചയഞ്ചേവ ആണത്തിയാ ച പാണാതിപാതാദീസു അങ്ഗപാരിപൂരിം സന്ധായ ‘‘അവിഞ്ഞത്തി ദുസ്സീല്യ’’ന്തി യേസം ലദ്ധി, സേയ്യഥാപി മഹാസംഘികാനം, തേ സന്ധായ പുച്ഛാ സകവാദിസ്സ, പടിഞ്ഞാ ഇതരസ്സ. അഥ നം ‘‘സചേ സാ ദുസ്സീല്യം, പാണാതിപാതാദീസു അഞ്ഞതരാ സിയാ’’തി ചോദേതും പാണാതിപാതോതിആദിമാഹ. പാപകമ്മം സമാദിയിത്വാതി ‘‘അസുകം നാമ ഘാതേസ്സാമി, അസുകം ഭണ്ഡം അവഹരിസ്സാമീ’’തി ഏവം പാപസമാദാനം കത്വാ. ഉഭോ വഡ്ഢന്തീതി പുട്ഠോ ദാനക്ഖണേ പാപസ്സ അനുപ്പത്തിം സന്ധായ പടിക്ഖിപതി. ദുതിയം പുട്ഠോ ചിത്തവിപ്പയുത്തം പാപൂപചയം സന്ധായ പടിജാനാതി. സേസമേത്ഥ പരിഭോഗമയകഥായം വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബം. ലദ്ധിപതിട്ഠാപനമ്പിസ്സ പാപസമാദിന്നപുബ്ബഭാഗമേവ സാധേതി; ന അവിഞ്ഞത്തിയാ ദുസ്സീലഭാവന്തി.

അവിഞ്ഞത്തി ദുസ്സീല്യന്തികഥാവണ്ണനാ.

ദസമോ വഗ്ഗോ.

ദുതിയപണ്ണാസകോ സമത്തോ.