൯. നവമവഗ്ഗോ

൧. ആനിസംസദസ്സാവീകഥാവണ്ണനാ

൫൪൭. ഇദാനി ആനിസംസദസ്സാവീകഥാ നാമ ഹോതി. തത്ഥ സകസമയേ സങ്ഖാരേ ആദീനവതോ നിബ്ബാനഞ്ച ആനിസംസതോ പസ്സന്തസ്സ സംയോജനപ്പഹാനം ഹോതീതി നിച്ഛയോ. യേസം പന തേസു ദ്വീസുപി ഏകംസികവാദം ഗഹേത്വാ ‘‘ആനിസംസദസ്സാവിനോവ സംയോജനപ്പഹാനം ഹോതീ’’തി ലദ്ധി, സേയ്യഥാപി അന്ധകാനം; തേ സന്ധായ പുച്ഛാ സകവാദിസ്സ, പടിഞ്ഞാ ഇതരസ്സ. അഥസ്സ ‘‘ഏകംസികവാദോ തയാ ഗഹിതോ, ആദീനവോപി ദട്ഠബ്ബോയേവാ’’തി വിഭാഗദസ്സനത്ഥം സകവാദീ സങ്ഖാരേതിആദിമാഹ.

സങ്ഖാരേ ച അനിച്ചതോ മനസികരോതി, നിബ്ബാനേ ച ആനിസംസദസ്സാവീ ഹോതീതി പഞ്ഹസ്മിം അയമധിപ്പായോ – ആനിസംസദസ്സാവിസ്സ സംയോജനാനം പഹാനം ഹോതീതി തേസം ലദ്ധി. നനു സങ്ഖാരേ അനിച്ചതോ മനസികരോതോ സംയോജനാ പഹീയന്തീതി ച പുട്ഠോ ആമന്താതി പടിജാനാതി. തേന തേ സങ്ഖാരേ ച അനിച്ചതോ മനസികരോതി, നിബ്ബാനേ ച ആനിസംസദസ്സാവീ ഹോതീതി ഇദം ആപജ്ജതി, കിം സമ്പടിച്ഛസി ഏതന്തി. തതോ പരവാദീ ഏകചിത്തക്ഖണം സന്ധായ പടിക്ഖിപതി, ദുതിയം പുട്ഠോ നാനാചിത്തവസേന പടിജാനാതി. സകവാദീ പനസ്സ അധിപ്പായം മദ്ദിത്വാ അനിച്ചമനസികാരസ്സ ആനിസംസദസ്സാവിതായ ച ഏകതോ പടിഞ്ഞാതത്താ ദ്വിന്നം ഫസ്സാനം ദ്വിന്നം ചിത്താനം സമോധാനം ഹോതീതി പുച്ഛതി. ഇതരോ ദ്വിന്നം സമോധാനം അപസ്സന്തോ പടിക്ഖിപതി. ദുക്ഖതോതിആദിപഞ്ഹേസുപി ഏസേവ നയോ. കിം പനേത്ഥ സന്നിട്ഠാനം, കിം അനിച്ചാദിതോ മനസികരോതോ സംയോജനാ പഹീയന്തി, ഉദാഹു നിബ്ബാനേ ആനിസംസദസ്സാവിസ്സ, ഉദാഹു ദ്വേപി ഏകതോ കരോന്തസ്സാതി. യദി താവ അനിച്ചാദിതോ മനസികരോതോ പഹാനം ഭവേയ്യ, വിപസ്സനാചിത്തേനേവ ഭവേയ്യ. അഥ ആനിസംസദസ്സാവിനോ, അനുസ്സവവസേന നിബ്ബാനേ ആനിസംസം പസ്സന്തസ്സ വിപസ്സനാചിത്തേനേവ ഭവേയ്യ, അഥ ദ്വേപി ഏകതോ കരോന്തസ്സ ഭവേയ്യ, ദ്വിന്നം ഫസ്സാദീനം സമോധാനം ഭവേയ്യ. യസ്മാ പന അരിയമഗ്ഗക്ഖണേ അനിച്ചാദിമനസികാരസ്സ കിച്ചം നിപ്ഫത്തിം ഗച്ഛതി പുന നിച്ചതോതിആദിഗഹണസ്സ അനുപ്പത്തിധമ്മഭാവതോ, നിബ്ബാനേ ച പച്ചക്ഖതോവ ആനിസംസദസ്സനം ഇജ്ഝതി, തസ്മാ കിച്ചനിപ്ഫത്തിവസേന അനിച്ചാദിതോ മനസികരോതോ ആരമ്മണം കത്വാ പവത്തിവസേന ച നിബ്ബാനേ ആനിസംസദസ്സാവിസ്സ സംയോജനാനം പഹാനം ഹോതീതി വേദിതബ്ബം.

൫൪൮. നിബ്ബാനേ സുഖാനുപസ്സീതി സുത്തം നിബ്ബാനേ സുഖാനുപസ്സനാദിഭാവമേവ സാധേതി, ന ആനിസംസദസ്സാവിതാമത്തേന സംയോജനാനം പഹാനം. തസ്മാ ആഭതമ്പി അനാഭതസദിസമേവാതി.

ആനിസംസദസ്സാവീകഥാവണ്ണനാ.

൨. അമതാരമ്മണകഥാവണ്ണനാ

൫൪൯. ഇദാനി അമതാരമ്മണകഥാ നാമ ഹോതി. തത്ഥ യേസം ‘‘നിബ്ബാനം മഞ്ഞതീ’’തിആദീനം അയോനിസോ അത്ഥം ഗഹേത്വാ അമതാരമ്മണം സംയോജനം ഹോതീതി ലദ്ധി, സേയ്യഥാപി പുബ്ബസേലിയാനം, തേ സന്ധായ പുച്ഛാ സകവാദിസ്സ, പടിഞ്ഞാ ഇതരസ്സ. അഥ നം സചേ അമതാരമ്മണം സംയോജനം, അമതസ്സ സംയോജനിയാദിഭാവോ ആപജ്ജതീതി ചോദേതും അമതം സംയോജനിയന്തിആദിമാഹ. ഇതരോ സുത്തവിരോധഭയേന സബ്ബം പടിക്ഖിപതി. ഇമിനാ ഉപായേന സബ്ബവാരേസു അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. നിബ്ബാനം നിബ്ബാനതോതി ആഹടസുത്തം പന ദിട്ഠധമ്മനിബ്ബാനം സന്ധായ ഭാസിതം, തസ്മാ അസാധകന്തി.

അമതാരമ്മണകഥാവണ്ണനാ.

൩. രൂപം സാരമ്മണന്തികഥാവണ്ണനാ

൫൫൨-൫൫൩. ഇദാനി രൂപം സാരമ്മണന്തികഥാ നാമ ഹോതി. തത്ഥ രൂപം സപ്പച്ചയട്ഠേന സാരമ്മണം നാമ ഹോതി, ന അഞ്ഞം ആരമ്മണം കരോതീതി ആരമ്മണപച്ചയവസേന. യേസം പന അവിസേസേന രൂപം സാരമ്മണന്തി ലദ്ധി, സേയ്യഥാപി ഉത്തരാപഥകാനം; തേ സന്ധായ ആരമ്മണത്ഥസ്സ വിഭാഗദസ്സനത്ഥം പുച്ഛാ സകവാദിസ്സ, പടിഞ്ഞാ ഇതരസ്സ. സേസമേത്ഥ പാളിഅനുസാരേനേവ വേദിതബ്ബം. ന വത്തബ്ബന്തി പഞ്ഹേ ഓലുബ്ഭാരമ്മണം സന്ധായ പടിഞ്ഞാ സകവാദിസ്സ. ദുതിയപഞ്ഹേപി പച്ചയാരമ്മണം സന്ധായ പടിഞ്ഞാ തസ്സേവ. ഇതി സപ്പച്ചയട്ഠേനേവേത്ഥ സാരമ്മണതാ സിദ്ധാതി.

രൂപം സാരമ്മണന്തികഥാവണ്ണനാ.

൪. അനുസയാ അനാരമ്മണകഥാവണ്ണനാ

൫൫൪-൫൫൬. ഇദാനി അനുസയാ അനാരമ്മണാതികഥാ നാമ ഹോതി. തത്ഥ യേസം അനുസയാ നാമ ചിത്തവിപ്പയുത്താ അഹേതുകാ അബ്യാകതാ, തേനേവ ച അനാരമ്മണാതി ലദ്ധി, സേയ്യഥാപി അന്ധകാനഞ്ചേവ ഏകച്ചാനഞ്ച ഉത്തരാപഥകാനം; തേ സന്ധായ അനുസയാതി പുച്ഛാ സകവാദിസ്സ, പടിഞ്ഞാ ഇതരസ്സ. അഥ നം അനാരമ്മണേന നാമ ഏവംവിധേന ഭവിതബ്ബന്തി ചോദേതും രൂപന്തിആദിമാഹ. കാമരാഗോതിആദി കാമരാഗാനുസയതോ അനഞ്ഞത്താ ദസ്സിതം. സങ്ഖാരക്ഖന്ധോ അനാരമ്മണോതി പഞ്ഹേ ചിത്തസമ്പയുത്തസങ്ഖാരക്ഖന്ധം സന്ധായ പടിക്ഖിപതി. അനുസയം ജീവിതിന്ദ്രിയം കായകമ്മാദിരൂപഞ്ച സങ്ഖാരക്ഖന്ധപരിയാപന്നം, തം സന്ധായ പടിജാനാതി. ഇമിനാവുപായേന സബ്ബവാരേസു അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. സാനുസയോതി പഞ്ഹേ പന അപ്പഹീനാനുസയത്താ സാനുസയതാ അനുഞ്ഞാതാ. ന അനുസയാനം പവത്തിസബ്ഭാവാ. യോ ഹി അപ്പഹീനോ, ന സോ അതീതോ, നാനാഗതോ, ന പച്ചുപ്പന്നോ ച. മഗ്ഗവജ്ഝകിലേസോ പനേസ അപ്പഹീനത്താവ അത്ഥീതി വുച്ചതി. ഏവരൂപസ്സ ച ഇദം നാമ ആരമ്മണന്തി ന വത്തബ്ബം. തസ്മാ തം പടിക്ഖിത്തം. തം പനേതം ന കേവലം അനുസയസ്സ, രാഗാദീനമ്പി താദിസമേവ, തസ്മാ അനുസയാനം അനാരമ്മണതാസാധകം ന ഹോതീതി.

അനുസയാ അനാരമ്മണാതികഥാവണ്ണനാ.

൫. ഞാണം അനാരമ്മണന്തികഥാവണ്ണനാ

൫൫൭-൫൫൮. ഇദാനി ഞാണം അനാരമ്മണന്തികഥാ നാമ ഹോതി. തത്ഥ യസ്മാ അരഹാ ചക്ഖുവിഞ്ഞാണസമങ്ഗീ ഞാണീതി വുച്ചതി, തസ്സ ഞാണസ്സ തസ്മിം ഖണേ ആരമ്മണം നത്ഥി, തസ്മാ ഞാണം അനാരമ്മണന്തി യേസം ലദ്ധി, സേയ്യഥാപി അന്ധകാനം; തേ സന്ധായ പുച്ഛാ സകവാദിസ്സ, പടിഞ്ഞാ ഇതരസ്സ. സേസമേത്ഥ അനുസയകഥായം വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബന്തി.

ഞാണം അനാരമ്മണന്തികഥാവണ്ണനാ.

൬. അതീതാനാഗതാരമ്മണകഥാവണ്ണനാ

൫൫൯-൫൬൧. ഇദാനി അതീതാനാഗതാരമ്മണകഥാ നാമ ഹോതി. തത്ഥ യസ്മാ അതീതാനാഗതാരമ്മണം നാമ നത്ഥി, തസ്മാ തദാരമ്മണേന ചിത്തേന ആരമ്മണസ്സ നത്ഥിതായ അനാരമ്മണേന ഭവിതബ്ബന്തി അതീതം അനാരമ്മണന്തി യേസം ലദ്ധി, സേയ്യഥാപി ഉത്തരാപഥകാനം, തേ സന്ധായ അതീതാരമ്മണന്തി പുച്ഛാ സകവാദിസ്സ, പടിഞ്ഞാ ഇതരസ്സ. സേസമേത്ഥ യഥാപാളിമേവ നിയ്യാതീതി.

അതീതാനാഗതാരമ്മണകഥാവണ്ണനാ.

൭. വിതക്കാനുപതിതകഥാവണ്ണനാ

൫൬൨. ഇദാനി വിതക്കാനുപതിതകഥാ നാമ ഹോതി. തത്ഥ വിതക്കാനുപതിതാ നാമ ദുവിധാ – ആരമ്മണതോ ച സമ്പയോഗതോ ച. തത്ഥ അസുകചിത്തം നാമ വിതക്കസ്സാരമ്മണം ന ഹോതീതി നിയമാഭാവതോ സിയാ സബ്ബം ചിത്തം വിതക്കാനുപതിതം, വിതക്കവിപ്പയുത്തചിത്തസബ്ഭാവതോ പന ന സബ്ബം ചിത്തം വിതക്കാനുപതിതം. ഇതി ഇമം വിഭാഗം അകത്വാ അവിസേസേനേവ സബ്ബം ചിത്തം വിതക്കാനുപതിതന്തി യേസം ലദ്ധി, സേയ്യഥാപി ഉത്തരാപഥകാനം, തേ സന്ധായ പുച്ഛാ സകവാദിസ്സ, പടിഞ്ഞാ ഇതരസ്സ. സേസമേത്ഥ പാളിവസേനേവ നിയ്യാതീതി.

വിതക്കാനുപതിതകഥാവണ്ണനാ.

൮. വിതക്കവിപ്ഫാരസദ്ദകഥാവണ്ണനാ

൫൬൩. ഇദാനി വിതക്കവിപ്ഫാരസദ്ദകഥാ നാമ ഹോതി. തത്ഥ യസ്മാ ‘‘വിതക്കവിചാരാ വചീസങ്ഖാരാ’’തി വുത്താ, തസ്മാ സബ്ബസോ വിതക്കയതോ വിചാരയതോ അന്തമസോ മനോധാതുപവത്തികാലേപി വിതക്കവിപ്ഫാരോ സദ്ദോയേവാതി യേസം ലദ്ധി, സേയ്യഥാപി പുബ്ബസേലിയാനം; തേ സന്ധായ സബ്ബസോതി പുച്ഛാ സകവാദിസ്സ പടിഞ്ഞാ ഇതരസ്സ. അഥ നം യദി വിതക്കവിപ്ഫാരമത്തം സദ്ദോ, ഫസ്സാദിവിപ്ഫാരോപി സദ്ദോ ഭവേയ്യാതി ചോദേതും സബ്ബസോ ഫുസയതോതിആദിമാഹ. ഇതരോ താദിസം സുത്തലേസം അപസ്സന്തോ പടിക്ഖിപതി. വിതക്കവിപ്ഫാരോ സദ്ദോ സോതവിഞ്ഞേയ്യോതി വിതക്കസ്സ വിപ്ഫാരമത്തമേവ സദ്ദോതി കത്വാ പുച്ഛതി, ന വിതക്കവിപ്ഫാരസമുട്ഠിതം സുത്തപമത്താനം സദ്ദം, ഇതരോ പടിക്ഖിപതി. നനു വിതക്കവിപ്ഫാരസദ്ദോ ന സോതവിഞ്ഞേയ്യോതി ഇദം തസ്സേവ ലദ്ധിയാ ദസ്സേതി. സോ ഹി വിതക്കവിപ്ഫാരമത്തമേവ സദ്ദം വദതി, സോ ന സോതവിഞ്ഞേയ്യോതി. ഇതരോ പന ‘‘വിതക്കവിപ്ഫാരസദ്ദം സുത്വാ ആദിസതീ’’ തി (ദീ. നി. ൩.൧൪൮) വചനതോ സോതവിഞ്ഞേയ്യോവാതി വദതി.

വിതക്കവിപ്ഫാരസദ്ദകഥാവണ്ണനാ.

൯. നയഥാചിത്തസ്സ വാചാതികഥാവണ്ണനാ

൫൬൪. ഇദാനി നയഥാചിത്തസ്സ വാചാതികഥാ നാമ ഹോതി. തത്ഥ യസ്മാ കോചി അഞ്ഞം ഭണിസ്സാമീതി അഞ്ഞം ഭണതി, തസ്മാ നയഥാചിത്തസ്സ വാചാ ചിത്താനുരൂപാ ചിത്താനുഗതികാ ന ഹോതി, വിനാപി ചിത്തേന പവത്തതീതി യേസം ലദ്ധി; സേയ്യഥാപി പുബ്ബസേലിയാനം; തേ സന്ധായ പുച്ഛാ സകവാദിസ്സ, പടിഞ്ഞാ ഇതരസ്സ. അഥ നം ‘‘യദി തംസമുട്ഠാപകം ചിത്തം ന സിയാ, ഫസ്സാദയോപി തസ്മിം ഖണേ ന സിയു’’ന്തി ചോദേതും അഫസ്സകസ്സാതിആദിമാഹ. ന ഭണിതുകാമോതിആദീസു യസ്മാ അഞ്ഞം ഭണിസ്സാമീതി അഞ്ഞം ഭണന്തോപി ഭണിതുകാമോയേവ നാമ ഹോതി, തസ്മാ ന ഹേവാതി പടിക്ഖിപതി.

൫൬൫. നനു അത്ഥി കോചി അഞ്ഞം ഭണിസ്സാമീതിആദീസു ചീവരന്തി ഭണിതുകാമോ ചീരന്തി ഭണേയ്യ. തത്ഥ അഞ്ഞം ഭണിതുകാമതാചിത്തം, അഞ്ഞം ഭണനചിത്തം, ഇതി പുബ്ബഭാഗേന ചിത്തേന അസദിസത്താ അയഥാചിത്തോ നാമ ഹോതി, തേനസ്സ കേവലം അനാപത്തി നാമ ഹോതി, ന പന ചീരന്തി വചനസമുട്ഠാപകചിത്തം നത്ഥി, ഇതി അചിത്തകാ സാ വാചാതി അത്ഥം സന്ധായ ഇമിനാ ഉദാഹരണേന ‘‘നയഥാചിത്തസ്സ വാചാ’’തി പതിട്ഠാപിതാപി അപ്പതിട്ഠാപിതാവ ഹോതീതി.

നയഥാചിത്തസ്സ വാചാതികഥാവണ്ണനാ.

൧൦. നയഥാചിത്തസ്സ കായകമ്മന്തികഥാവണ്ണനാ

൫൬൬-൫൬൭. ഇദാനി നയഥാചിത്തസ്സ കായകമ്മന്തികഥാ നാമ ഹോതി. തത്ഥ യസ്മാ കോചി അഞ്ഞത്ര ഗച്ഛിസ്സാമീതി അഞ്ഞത്ര ഗച്ഛതി, തസ്മാ നയഥാചിത്തസ്സ കായകമ്മം ചിത്താനുരൂപം ചിത്താനുഗതികം ന ഹോതി, വിനാപി ചിത്തേന പവത്തതീതി യേസം ലദ്ധി, സേയ്യഥാപി പുബ്ബസേലിയാനംയേവ, തേ സന്ധായ പുച്ഛാ സകവാദിസ്സ, പടിഞ്ഞാ ഇതരസ്സ. സേസമേത്ഥ ഹേട്ഠാ വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബന്തി.

നയഥാചിത്തസ്സ കായകമ്മന്തികഥാവണ്ണനാ.

൧൧. അതീതാനാഗതസമന്നാഗതകഥാവണ്ണനാ

൫൬൮-൫൭൦. ഇദാനി അതീതാനാഗതേഹി സമന്നാഗതകഥാ നാമ ഹോതി. തത്ഥ സമന്നാഗതപഞ്ഞത്തി പടിലാഭപഞ്ഞത്തീതി ദ്വേ പഞ്ഞത്തിയോ വേദിതബ്ബാ. താസു പച്ചുപ്പന്നധമ്മസമങ്ഗീ സമന്നാഗതോതി വുച്ചതി. അട്ഠ സമാപത്തിലാഭിനോ പന സമാപത്തിയോ കിഞ്ചാപി ന ഏകക്ഖണേ പവത്തന്തി, അഞ്ഞാ അതീതാ ഹോന്തി, അഞ്ഞാ അനാഗതാ, അഞ്ഞാ പച്ചുപ്പന്നാ, പടിവിജ്ഝിത്വാ അപരിഹീനതായ പന ലാഭീതി വുച്ചതി. തത്ഥ യേസം ഇമം വിഭാഗം അഗ്ഗഹേത്വാ യസ്മാ ഝാനലാഭീനം അതീതാനാഗതാനി ഝാനാനിപി അത്ഥി, തസ്മാ ‘‘തേ അതീതേനപി അനാഗതേനപി സമന്നാഗതാ’’തി ലദ്ധി, സേയ്യഥാപി അന്ധകാനം. തേ സന്ധായ പുച്ഛാ സകവാദിസ്സ, പടിഞ്ഞാ ഇതരസ്സ. സേസമേത്ഥ ഉത്താനത്ഥമേവാതി. ‘‘അട്ഠവിമോക്ഖഝായീ’’തിആദി പന ലാഭീഭാവസ്സ സാധകം, ന സമന്നാഗതഭാവസ്സാതി.

അതീതാനാഗതസമന്നാഗതകഥാവണ്ണനാ.

നവമോ വഗ്ഗോ.