൮. അട്ഠമവഗ്ഗോ

൧. ഛഗതികഥാവണ്ണനാ

൫൦൩-൫൦൪. ഇദാനി ഛഗതികഥാ നാമ ഹോതി. തത്ഥ അസുരകായേന സദ്ധിം ഛഗതിയോതി യേസം ലദ്ധി, സേയ്യഥാപി അന്ധകാനഞ്ചേവ ഉത്തരാപഥകാനഞ്ച; തേ സന്ധായ പുച്ഛാ സകവാദിസ്സ, പടിഞ്ഞാ ഇതരസ്സ. അഥ നം സകവാദീ ‘‘പഞ്ച ഖോ പനിമാ, സാരിപുത്ത, ഗതിയോ’’തി (മ. നി. ൧.൧൫൩) ലോമഹംസനപരിയായേ പരിച്ഛിന്നാനം ഗതീനം വസേന ചോദേതും നനു പഞ്ച ഗതിയോതിആദിമാഹ. ഇതരോ സുത്തവിരോധഭയേന പടിജാനാതി. കസ്മാ പന സകവാദീ ഛ ഗതിയോ ന സമ്പടിച്ഛതി, നനു ‘‘ചതൂഹാപായേഹി ച വിപ്പമുത്തോ’’തി ഏത്ഥ അസുരകായോപി ഗഹിതോതി. സച്ചം ഗഹിതോ, ന പനേസാ ഗതി. കസ്മാ? വിസും അഭാവതോ. അസുരകായസ്മിഞ്ഹി കാലകഞ്ചികാ അസുരാ പേതഗതിയാ സങ്ഗഹിതാ, വേപചിത്തിപരിസാ ദേവഗതിയാ, അസുരകായോതി വിസും ഏകാ ഗതി നാമ നത്ഥി.

ഇദാനി ഏതമേവ അത്ഥം ദസ്സേതും നനു കാലകഞ്ചികാതിആദി ആരദ്ധം. തത്ഥ സമാനവണ്ണാതി സദിസരൂപസണ്ഠാനാ ബീഭച്ഛാ വിരൂപാ ദുദ്ദസ്സികാ. സമാനഭോഗാതി സദിസമേഥുനസമാചാരാ. സമാനാഹാരാതി സദിസഖേളസിങ്ഘാണികപുബ്ബലോഹിതാദിആഹാരാ. സമാനായുകാതി സദിസആയുപരിച്ഛേദാ. ആവാഹവിവാഹന്തി കഞ്ഞാഗഹണഞ്ചേവ കഞ്ഞാദാനഞ്ച. സുക്കപക്ഖേ സമാനവണ്ണാതി സദിസരൂപസണ്ഠാനാ അഭിരൂപാ പാസാദികാ ദസ്സനീയാ പഭാസമ്പന്നാ. സമാനഭോഗാതി സദിസപഞ്ചകആമഗുണഭോഗാ. സമാനാഹാരാതി സദിസസുധാഭോജനാദിആഹാരാ. സേസം വുത്തനയമേവ. നനു അത്ഥി അസുരകായോതി ഇദം അസുരകായസ്സേവ സാധകം. തസ്സ പന വിസും ഗതിപരിച്ഛേദാഭാവേന ന ഗതിസാധകന്തി.

ഛഗതികഥാവണ്ണനാ.

൨. അന്തരാഭവകഥാവണ്ണനാ

൫൦൫. ഇദാനി അന്തരാഭവകഥാ നാമ ഹോതി. തത്ഥ യേസം ‘‘അന്തരാ പരിനിബ്ബായീ’’തി സുത്തപദം അയോനിസോ ഗഹേത്വാ ‘‘അന്തരാഭവോ നാമ അത്ഥി, യത്ഥ സത്തോ ദിബ്ബചക്ഖുകോ വിയ അദിബ്ബചക്ഖുകോ, ഇദ്ധിമാ വിയ അനിദ്ധിമാ മാതാപിതിസമാഗമഞ്ചേവ ഉതുസമയഞ്ച ഓലോകയമാനോ സത്താഹം വാ അതിരേകസത്താഹം വാ തിട്ഠതീ’’തി ലദ്ധി, സേയ്യഥാപി പുബ്ബസേലിയാനഞ്ചേവ സമ്മിതിയാനഞ്ച; തേ സന്ധായ അത്ഥീതി പുച്ഛാ സകവാദിസ്സ, ലദ്ധിയം ഠത്വാ പടിഞ്ഞാ ഇതരസ്സ. അഥ നം യേ ച ഭഗവതാ തയോ ഭവാ വുത്താ, തേസം വസേന ചോദേതും കാമഭവോതിആദിമാഹ. തത്രായം അധിപ്പായോ – യദി തേ അന്തരാഭവോ നാമ കോചി ഭവോ അത്ഥി, തേന കാമഭവാദീനംയേവ അഞ്ഞതരേന ഭവിതബ്ബം പഞ്ചവോകാരഭവാദിനാ വിയ, തേന തം പുച്ഛാമി – ‘‘കിം തേ അയം അന്തരാഭവോ നാമ കാമഭവോ, ഉദാഹു രൂപഭവോ അരൂപഭവോ വാ’’തി? ഇതരോ തഥാ അനിച്ഛന്തോ സബ്ബം പടിക്ഖിപതി. കാമഭവസ്സ ചാതിആദി യദി അന്തരാഭവോ നാമ അത്ഥി, ഇമേസം ഭവാനം അന്തരാ ദ്വിന്നം സീമാനം സീമന്തരികാ വിയ ഭവേയ്യാതി ചോദേതും ആരദ്ധം. പരവാദീ പന തഥാ അനിച്ഛന്തോ സബ്ബപഞ്ഹേ പടിക്ഖിപതി കേവലം ലദ്ധിയാ, ന സഹധമ്മേന. തേനേവ നം സകവാദീ ‘നോ വത രേ’തി പടിസേധേതി.

൫൦൬. പഞ്ചമീ സാ യോനീതിആദീനിപി യഥാപരിച്ഛിന്നയോനിആദീസു സോ സമോധാനം ന ഗച്ഛതി, അഥ തേന തതോ തതോ അതിരേകേന ഭവിതബ്ബന്തി ചോദേതും വുത്താനി. അന്തരാഭവൂപഗം കമ്മന്തി യദി സോപി ഏകോ ഭവോ, യഥാ കാമഭവൂപഗാദീനി കമ്മാനി അത്ഥീതി സത്ഥാരാ വിഭജിത്വാ ദസ്സിതാനി, ഏവം തദുപഗേനാപി കമ്മേന ഭവിതബ്ബന്തി ചോദനത്ഥം വുത്തം. യസ്മാ പന പരസമയേ അന്തരാഭവൂപഗം നാമ പാടിയേക്കം കമ്മം നത്ഥി, യം യം ഭവം ഉപപജ്ജിസ്സതി, തദുപഗേനേവ കമ്മേന അന്തരാഭവേ നിബ്ബത്തതീതി തേസം ലദ്ധി, തസ്മാ ‘നഹേവ’ന്തി പടിക്ഖിത്തം. അത്ഥി അന്തരാഭവൂപഗാ സത്താതി പുട്ഠോപി കാമഭവൂപഗായേവ നാമ തേതി ലദ്ധിയാ പടിക്ഖിപതി. ജായന്തീതിആദീനി പുട്ഠോപി തത്ഥ ജാതിജരാമരണാനി ചേവ ചുതിപടിസന്ധിപരമ്പരഞ്ച അനിച്ഛന്തോ പടിക്ഖിപതി. രൂപാദിവസേന പുട്ഠോപി യസ്മാ അന്തരാഭവസത്തസ്സ അനിദസ്സനം രൂപം, വേദനാദയോപി അഞ്ഞേസം വിയ ന ഓളാരികാതി തസ്സ ലദ്ധി, തസ്മാ പടിക്ഖിപതി. ഇമിനാവ കാരണേന പഞ്ചവോകാരഭവഭാവേപി പടിക്ഖേപോ വേദിതബ്ബോ.

൫൦൭. ഇദാനി കാമഭവോ ഭവോ ഗതീതിആദി ഭവസംസന്ദനം നാമ ഹോതി. തത്രായം അധിപ്പായോ – യദി തേ അന്തരാഭവോ നാമ കോചി ഭവോ ഭവേയ്യ, യഥാ കാമഭവാദീസു ഭവഗതിആദിഭേദോ ലബ്ഭതി, തഥാ തത്രാപി ലബ്ഭേഥ. യഥാ വാ തത്ഥ ന ലബ്ഭതി, തഥാ ഇമേസുപി ന ലബ്ഭേഥ. സമാനസ്മിഞ്ഹി ഭവഭാവേ ഏതേസ്വേവേസ വിഭാഗോ അത്ഥി, ന ഇതരസ്മിന്തി കോ ഏത്ഥ വിസേസഹേതൂതി. ഇതരോ പുന ലദ്ധിമത്തവസേന തം തം പടിജാനാതി ചേവ പടിക്ഖിപതി ച.

൫൦൮. സബ്ബേസഞ്ഞേവ സത്താനം അത്ഥി അന്തരാഭവോതി പുട്ഠോ യസ്മാ നിരയൂപഗഅസഞ്ഞസത്തൂപഗഅരൂപൂപഗാനം അന്തരാഭവം ന ഇച്ഛതി, തസ്മാ പടിക്ഖിപതി. തേനേവ കാരണേന പടിലോമേ പടിജാനാതി. ആനന്തരിയസ്സാതിആദി യേസം സോ അന്തരാഭവം ന ഇച്ഛതി, തേ താവ വിഭജിത്വാ ദസ്സേതും വുത്തം. തം സബ്ബം പാളിഅനുസാരേനേവ വേദിതബ്ബം സദ്ധിം സുത്തസാധനേനാതി.

അന്തരാഭവകഥാവണ്ണനാ.

൩. കാമഗുണകഥാവണ്ണനാ

൫൧൦. ഇദാനി കാമഗുണകഥാ നാമ ഹോതി. തത്ഥ സകസമയേ താവ കാമധാതൂതി വത്ഥുകാമാപി വുച്ചന്തി – കിലേസകാമാപി കാമഭവോപി. ഏതേസു ഹി വത്ഥുകാമാ കമനീയട്ഠേന കാമാ, സഭാവനിസ്സത്തസുഞ്ഞതട്ഠേന ധാതൂതി കാമധാതു. കിലേസകാമാ കമനീയട്ഠേന ചേവ കമനട്ഠേന ച കാമാ, യഥാവുത്തേനേവത്ഥേന ധാതൂതി കാമധാതു. കാമഭവോ കമനീയട്ഠേന കമനട്ഠേന വത്ഥുകാമപവത്തിദേസട്ഠേനാതി തീഹി കാരണേഹി കാമോ, യഥാവുത്തേനേവത്ഥേന ധാതൂതി കാമധാതു. പരസമയേ പന – ‘‘പഞ്ചിമേ, ഭിക്ഖവേ, കാമഗുണാ’’തി വചനമത്തം നിസ്സായ പഞ്ചേവ കാമഗുണാ കാമധാതൂതി ഗഹിതം. തസ്മാ യേസം അയം ലദ്ധി, സേയ്യഥാപി ഏതരഹി പുബ്ബസേലിയാനം; തേ സന്ധായ കാമധാതുനാനത്തം ബോധേതും പഞ്ചേവാതി പുച്ഛാ സകവാദിസ്സ, ലദ്ധിവസേന പടിഞ്ഞാ ഇതരസ്സ. നനു അത്ഥീതിആദി കിലേസകാമദസ്സനത്ഥം വുത്തം. തത്ഥ തപ്പടിസംയുത്തോതി കാമഗുണപടിസംയുത്തോ, കാമഗുണാരമ്മണോതി അത്ഥോ. നോ ച വത രേ വത്തബ്ബേ പഞ്ചേവാതി ഇമേസു തപ്പടിസംയുത്തഛന്ദാദീസു സതി പഞ്ചേവ കാമഗുണാ കാമധാതൂതി ന വത്തബ്ബം. ഏതേപി ഹി ഛന്ദാദയോ കമനീയട്ഠേന കാമാ ച ധാതു ചാതിപി കാമധാതു. കമനട്ഠേന കാമസങ്ഖാതാ ധാതൂതിപി കാമധാതൂതി അത്ഥോ.

മനുസ്സാനം ചക്ഖുന്തിആദി വത്ഥുകാമദസ്സനത്ഥം വുത്തം. തത്ഥ പരവാദീ ഛന്നമ്പി ആയതനാനം വത്ഥുകാമഭാവേന നകാമധാതുഭാവം പടിക്ഖിപിത്വാ പുന മനോതി പുട്ഠോ മഹഗ്ഗതലോകുത്തരം സന്ധായ നകാമധാതുഭാവം പടിജാനാതി. യസ്മാ പന സബ്ബോപി തേഭൂമകമനോ കാമധാതുയേവ, തസ്മാ നം സകവാദീ സുത്തേന നിഗ്ഗണ്ഹാതി.

൫൧൧. കാമഗുണാ ഭവോതിആദി ഭവസ്സ കാമധാതുഭാവദസ്സനത്ഥം വുത്തം. യസ്മാ പന കാമഗുണമത്തേ ഭവോതി വോഹാരോ നത്ഥി, തസ്മാ പരവാദീ നഹേവാതി പടിക്ഖിപതി. കാമഗുണൂപഗം കമ്മന്തിആദി സബ്ബം കാമഗുണമത്തസ്സ നകാമധാതുഭാവദസ്സനത്ഥം വുത്തം. കാമധാതുസങ്ഖാതകാമഭവൂപഗമേവ ഹി കമ്മം അത്ഥി, കാമഭവൂപഗാ ഏവ ച സത്താ ഹോന്തി. തത്ഥ ജായന്തി ജിയന്തി മിയന്തി ചവന്തി ഉപപജ്ജന്തി, ന കാമഗുണേസൂതി ഇമിനാ ഉപായേന സബ്ബത്ഥ അത്ഥോ വേദിതബ്ബോതി.

കാമഗുണകഥാവണ്ണനാ.

൪. കാമകഥാവണ്ണനാ

൫൧൩-൫൧൪. ഇദാനി കാമകഥാ നാമ ഹോതി. തത്ഥ യേസം ‘‘പഞ്ചിമേ, ഭിക്ഖവേ, കാമഗുണാ’’തി വചനമത്തം നിസ്സായ രൂപായതനാദീനി പഞ്ചേവായതനാനി കാമാതി ലദ്ധി, സേയ്യഥാപി പുബ്ബസേലിയാനം; തേസം കിലേസകാമസ്സേവ നിപ്പരിയായേന കാമഭാവം ദസ്സേതും പഞ്ചേവാതി പുച്ഛാ സകവാദിസ്സ, പടിഞ്ഞാ ഇതരസ്സ. സേസമേത്ഥ ഉത്താനത്ഥമേവാതി.

കാമകഥാവണ്ണനാ.

൫. രൂപധാതുകഥാവണ്ണനാ

൫൧൫-൫൧൬. ഇദാനി രൂപധാതുകഥാ നാമ ഹോതി. തത്ഥ ‘‘രൂപിനോ ധമ്മാ രൂപധാതു നാമാ’’തി യേസം ലദ്ധി, സേയ്യഥാപി അന്ധകാനം; തേ സന്ധായ രൂപിനോതി പുച്ഛാ സകവാദിസ്സ, പടിഞ്ഞാ ഇതരസ്സ. അഥ നം സകവാദീ യസ്മാ രൂപധാതു നാമ രൂപഭവോ, ന രൂപമത്തമേവ, തസ്മാ തേനത്ഥേന ചോദേതും രൂപധാതൂതിആദിമാഹ. തം സബ്ബം കാമഗുണകഥായം വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബം. സാവ കാമധാതൂതി പുട്ഠോ ഭൂമിപരിച്ഛേദേന വിരോധം പസ്സമാനോ പടിക്ഖിപതി. പുന ദള്ഹം കത്വാ പുട്ഠോ അത്തനോ ലദ്ധിവസേന പടിജാനാതി. ഏവം സന്തേ പന ദ്വീഹി ഭവേഹി സമന്നാഗതതാ ആപജ്ജതി, തേന തം സകവാദീ കാമഭവേന ചാതി ആദിമാഹ. ഇതരോ ഏകസ്സ ദ്വീഹി സമന്നാഗതാഭാവതോ പടിക്ഖിപതീതി.

രൂപധാതുകഥാവണ്ണനാ.

൬. അരൂപധാതുകഥാവണ്ണനാ

൫൧൭-൫൧൮. അരൂപധാതുകഥായപി ഇമിനാവുപായേന അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. അരൂപധമ്മേസു പന വേദനാക്ഖന്ധമേവ ഗഹേത്വാ വേദനാ ഭവോതിആദിനാ നയേനേത്ഥ ദേസനാ കതാ. തത്ഥ കിം തേ അരൂപിനോ ധമ്മാതി സങ്ഖം ഗതാ വേദനാദീസു അഞ്ഞതരാ ഹോതീതി ഏവമത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ. സേസം ഹേട്ഠാ വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബന്തി.

അരൂപധാതുകഥാവണ്ണനാ.

൭. രൂപധാതുയാ ആയതനകഥാവണ്ണനാ

൫൧൯. ഇദാനി രൂപധാതുയാ ആയതനകഥാ നാമ ഹോതി. തത്ഥ യേസം ‘‘രൂപീ മനോമയോ സബ്ബങ്ഗപച്ചങ്ഗീ അഹീനിന്ദ്രിയോ’’തി (ദീ. നി. ൧.൮൭) സുത്തം നിസ്സായ ബ്രഹ്മകായികാനം ഘാനാദിനിമിത്താനിപി ആയതനാനേവാതി കപ്പേത്വാ സളായതനികോ തേസം അത്തഭാവോതി ലദ്ധി, സേയ്യഥാപി അന്ധകാനഞ്ചേവ സമ്മിതിയാനഞ്ച; തേ സന്ധായ സളായതനികോതി പുച്ഛാ സകവാദിസ്സ, ലദ്ധിവസേന പടിഞ്ഞാ ഇതരസ്സ. അഥ നം യം തത്ഥ ആയതനം നത്ഥി, തസ്സ വസേന ചോദേതും അത്ഥി തത്ഥ ഘാനായതനന്തിആദി ആരദ്ധം. തതോ പരവാദീ യം തത്ഥ അജ്ഝത്തികാനം തിണ്ണം ആയതനാനം ഘാനാദികം സണ്ഠാനനിമിത്തം തദേവ ആയതനന്തി ലദ്ധിയാ പടിജാനാതി. ബാഹിരാനം ഗന്ധായതനാദീനം വസേന പുട്ഠോ ഘാനപ്പസാദാദയോ തത്ഥ ന ഇച്ഛതി, തസ്മാ തേസം ഗോചരം പടിസേധേന്തോ പടിക്ഖിപതി. പടിലോമപഞ്ഹസംസന്ദനപഞ്ഹേസുപി ഇമിനാവുപായേന അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ.

൫൨൧. അത്ഥി തത്ഥ ഘാനായതനം അത്ഥി ഗന്ധായതനം തേന ഘാനേന തം ഗന്ധം ഘായതീതി തസ്മിംയേവ പരസമയേ ഏകച്ചേ ആചരിയേ സന്ധായ വുത്തം. തേ കിര തത്ഥ ഛ അജ്ഝത്തികാനി ആയതനാനി പരിപുണ്ണാനി ഇച്ഛന്തി, ആയതനേന ച നാമ സകിച്ചകേന ഭവിതബ്ബന്തി തേഹി ഘാനാദീഹി തേ ഗന്ധാദയോ ഘായന്തി സായന്തി ഫുസന്തീതിപി ഇച്ഛന്തി. തം ലദ്ധിം സന്ധായ പരവാദീ ആമന്താതി പടിജാനാതി.

൫൨൨. അത്ഥി തത്ഥ മൂലഗന്ധോതിആദീനി പന പുട്ഠോ അത്ഥിഭാവം സാധേതും അസക്കോന്തോ പടിക്ഖിപതി. നനു അത്ഥി തത്ഥ ഘാനനിമിത്തന്തിആദി സണ്ഠാനമത്തസ്സേവ സാധകം, ന ആയതനസ്സ, തസ്മാ ഉദാഹടമ്പി അനുദാഹടസദിസമേവാതി.

രൂപധാതുയാ ആയതനകഥാവണ്ണനാ.

൮. അരൂപേ രൂപകഥാവണ്ണനാ

൫൨൪-൫൨൬. ഇദാനി അരൂപേ രൂപകഥാ നാമ ഹോതി. തത്ഥ യേസം ‘‘വിഞ്ഞാണപച്ചയാ നാമരൂപ’’ന്തി വചനതോ ആരുപ്പഭവേപി ഓളാരികരൂപാ നിസ്സടം സുഖുമരൂപം അത്ഥീതി ലദ്ധി, സേയ്യഥാപി അന്ധകാനം; തേ സന്ധായ അത്ഥി രൂപന്തി പുച്ഛാ സകവാദിസ്സ, പടിഞ്ഞാ ഇതരസ്സ. സേസമേത്ഥ ഉത്താനത്ഥമേവാതി.

അരൂപേ രൂപകഥാവണ്ണനാ.

൯. രൂപം കമ്മന്തികഥാവണ്ണനാ

൫൨൭-൫൩൭. ഇദാനി രൂപം കമ്മന്തികഥാ നാമ ഹോതി. തത്ഥ യേസം കായവചീവിഞ്ഞത്തിസങ്ഖാതം രൂപമേവ കായകമ്മം വചീകമ്മം നാമ, തഞ്ച കുസലസമുട്ഠാനം കുസലം, അകുസലസമുട്ഠാനം അകുസലന്തി ലദ്ധി, സേയ്യഥാപി മഹിസാസകാനഞ്ചേവ സമ്മിതിയാനഞ്ച; തേ സന്ധായ കുസലേന ചിത്തേന സമുട്ഠിതന്തി പുച്ഛാ സകവാദിസ്സ, പടിഞ്ഞാ ഇതരസ്സ. അഥ നം സചേ തം കുസലം, യ്വായം സാരമ്മണാദിഭേദോ കുസലസ്സ ലബ്ഭതി, അത്ഥി തേ സോ തസ്സാതി ചോദേതും സാരമ്മണന്തിആദി ആരദ്ധം. തത്ഥ പത്ഥനാ പണിധീതി ചേതനായേവേതം വേവചനം. കുസലചേതനായേവ ഹി പകപ്പയമാനാ പത്ഥനാതി. പകപ്പനവസേന ഠിതത്താ പണിധീതി ച വുച്ചതി. പരതോ പന കുസലേന ചിത്തേന സമുട്ഠിതാ വേദനാ സഞ്ഞാ ചേതനാ സദ്ധാതിആദീസു വേദനാദീനഞ്ഞേവ ചേത്ഥ പത്ഥനാ പണിധീതി ലബ്ഭതി, ന ചേതനായ. കസ്മാ? ദ്വിന്നം ചേതനാനം ഏകതോ അഭാവാ, സോതപതിതത്താ പന ഏവം തന്തി ഗതാതി വേദിതബ്ബാ. രൂപായതനന്തിആദി പുരിമവാരേ ‘‘സബ്ബന്തം കുസല’’ന്തി സംഖിത്തസ്സ പഭേദദസ്സനത്ഥം വുത്തം. സേസാ സംസന്ദനനയാ, വചീകമ്മകഥാ ‘‘അകുസലേന ചിത്തേന സമുട്ഠിത’’ന്തിആദിവിധാനഞ്ച സബ്ബം പാളിഅനുസാരേനേവ വേദിതബ്ബം. അസുചീതി പനേത്ഥ സുക്കം അധിപ്പേതം. സുത്തസാധനം ഉത്താനത്ഥമേവ.

രൂപം കമ്മന്തികഥാവണ്ണനാ.

൧൦. ജീവിതിന്ദ്രിയകഥാവണ്ണനാ

൫൪൦. ഇദാനി ജീവിതിന്ദ്രിയകഥാ നാമ ഹോതി. തത്ഥ യേസം ജീവിതിന്ദ്രിയം നാമ ചിത്തവിപ്പയുത്തോ അരൂപധമ്മോ, തസ്മാ രൂപജീവിതിന്ദ്രിയം നത്ഥീതി ലദ്ധി, സേയ്യഥാപി പുബ്ബസേലിയാനഞ്ചേവ സമ്മിതിയാനഞ്ച; തേ സന്ധായ പുച്ഛാ സകവാദിസ്സ, പടിഞ്ഞാ ഇതരസ്സ. നത്ഥി രൂപീനം ധമ്മാനം ആയൂതി പഞ്ഹേ ഉപാദിന്നരൂപാനമ്പി തിണകട്ഠാദീനമ്പി സന്താനവസേന പവത്തിമേവ ആയു ഠിതി യപനാ യാപനാ ഇരിയനാ വത്തനാ പാലനാതി ഇച്ഛതി, തസ്മാ പടിക്ഖിപതി. അത്ഥീതി പഞ്ഹേപി ഇമിനാ കാരണേന പടിജാനാതി. അത്ഥി അരൂപജീവിതിന്ദ്രിയന്തി പഞ്ഹേ അരൂപധമ്മാനം ചിത്തവിപ്പയുത്തം ജീവിതിന്ദ്രിയസന്താനം നാമ അത്ഥീതി ഇച്ഛതി, തസ്മാ പടിജാനാതി.

൫൪൧. രൂപീനം ധമ്മാനം ആയു അരൂപജീവിതിന്ദ്രിയന്തി പഞ്ഹേ സത്തസന്താനേ രൂപിനോ വാ ഹോന്തു അരൂപിനോ വാ, സബ്ബേസം ചിത്തവിപ്പയുത്തം അരൂപജീവിതിന്ദ്രിയമേവ ഇച്ഛതി, തസ്മാ പടിജാനാതി.

൫൪൨. നിരോധസമാപന്നപഞ്ഹേസുപി ചിത്തവിപ്പയുത്തം അരൂപജീവിതമേവ സന്ധായ പടിക്ഖിപതി ച പടിജാനാതി ച. സകവാദീ പന തം അസമ്പടിച്ഛന്തോ യം അരൂപപവത്തേ അസതി അത്ഥി, രൂപേന തേന ഭവിതബ്ബന്തി ചോദേതും ഹഞ്ചീതിആദിമാഹ. സങ്ഖാരക്ഖന്ധപഞ്ഹേ ഫസ്സാദിസങ്ഖാരക്ഖന്ധം സന്ധായ പടിക്ഖിപതി, കായകമ്മാദിസങ്ഖാരക്ഖന്ധം സന്ധായ പടിജാനാതി. കായവിഞ്ഞത്തി വചീവിഞ്ഞത്തി സമ്മാവാചാ സമ്മാകമ്മന്തോ ജീവിതിന്ദ്രിയന്തി ഏവമാദയോപി ധമ്മാ സങ്ഖാരക്ഖന്ധപരിയാപന്നാതിസ്സ ലദ്ധി. സകവാദീ പന തം അസമ്പടിച്ഛന്തോ യദി നിരുദ്ധേപി അരൂപപവത്തേ സങ്ഖാരക്ഖന്ധോ അത്ഥി, ചതുന്നമ്പി ഖന്ധാനം അത്ഥിതാ ഹോതൂതി ചോദേതും അത്ഥി വേദനാക്ഖന്ധോതി ആദിമാഹ. ഇതരോ അന്തോസമാപത്തിം സന്ധായ പടിക്ഖിപതി, സമാപജ്ജന്തസ്സ ച വുട്ഠഹന്തസ്സ ച പുബ്ബാപരഭാഗം സന്ധായ പടിജാനാതി.

൫൪൩. അസഞ്ഞസത്തവാരേപി ഏസേവ നയോ. തസ്സ ഹി ലദ്ധിയാ അസഞ്ഞസത്താനം പടിസന്ധികാലേ ചിത്തം ഉപ്പജ്ജിത്വാ നിരുജ്ഝതി, തേന സഹ ചിത്തവിപ്പയുത്തഅരൂപജീവിതിന്ദ്രിയം ഉപ്പജ്ജിത്വാ യാവതായുകം പവത്തതി. തസ്മാ തേസം ജീവിതിന്ദ്രിയം നത്ഥീതി പുട്ഠോ പടിക്ഖിപതി, അത്ഥീതി പുട്ഠോ പടിജാനാതി. വേദനാക്ഖന്ധാദയോപി തേസം പവത്തിവസേന പടിക്ഖിപതി, ചുതിപടിസന്ധിവസേന പടിജാനാതി. സകവാദീ പന തം അനിച്ഛന്തോ ‘‘സചേ തത്ഥ ഏകക്ഖണേപി വേദനാദയോ അത്ഥി, പഞ്ചവോകാരഭവത്തം പാപുണാതീ’’തി ചോദേതും പഞ്ചവോകാരഭവോതി ആഹ. ഇതരോ സുത്തവിരോധഭയാ പടിക്ഖിപതി.

൫൪൪-൫൪൫. ഏകദേസം ഭിജ്ജതീതി പഞ്ഹേ സമ്പയുത്തം ഭിജ്ജതി, വിപ്പയുത്തം തിട്ഠതീതി തസ്സ ലദ്ധി, തസ്മാ പടിജാനാതി. ദ്വേ ജീവിതിന്ദ്രിയാനീതി പുച്ഛാ പരവാദിസ്സ, പടിഞ്ഞാ സകവാദിസ്സ. രൂപാരൂപവസേന ഹി ദ്വേ ജീവിതിന്ദ്രിയാനി, തേഹിയേവ സത്തോ ജീവതി, തേസം ഭങ്ഗേന മരതീതി വുച്ചതി. ചുതിക്ഖണസ്മിഞ്ഹി ദ്വേപി ജീവിതാനി സഹേവ ഭിജ്ജന്തി.

ജീവിതിന്ദ്രിയകഥാവണ്ണനാ.

൧൧. കമ്മഹേതുകഥാവണ്ണനാ

൫൪൬. ഇദാനി കമ്മഹേതുകഥാ നാമ ഹോതി. തത്ഥ യേന അരഹതാ പുരിമഭവേ അരഹാ അബ്ഭാചിക്ഖിതപുബ്ബോ, സോ തസ്സ കമ്മസ്സ ഹേതു അരഹത്താ പരിഹായതീതി യേസം ലദ്ധി, സേയ്യഥാപി പുബ്ബസേലിയാനഞ്ചേവ സമ്മിതിയാനഞ്ച; തേ സന്ധായ കമ്മഹേതൂതി പുച്ഛാ സകവാദിസ്സ, പടിഞ്ഞാ ഇതരസ്സ. സേസം പരിഹാനികഥായം വുത്തനയമേവ.

ഹന്ദ ഹി അരഹന്താനം അബ്ഭാചിക്ഖതീതി ഇദം യസ്സ കമ്മസ്സ ഹേതു പരിഹായതി, തം സമ്പടിച്ഛാപേതും വദതി. അഥ നം സകവാദീ തം പക്ഖം പടിജാനാപേത്വാ ‘‘യദി ഏവം യേഹി അരഹന്തോ ന അബ്ഭാചിക്ഖിതപുബ്ബാ, തേ സബ്ബേ അരഹത്തം പാപുണേയ്യു’’ന്തി ചോദേതും യേ കേചീതിആദിമാഹ. ഇതരോ തസ്സ കമ്മസ്സ അരഹത്തം സമ്പാപുണനേ നിയാമം അപസ്സന്തോ പടിക്ഖിപതി.

കമ്മഹേതുകഥാവണ്ണനാ.

അട്ഠമോ വഗ്ഗോ.