൭. സത്തമവഗ്ഗോ

൧. സങ്ഗഹിതകഥാവണ്ണനാ

൪൭൧-൪൭൨. ഇദാനി സങ്ഗഹിതകഥാ നാമ ഹോതി. തത്ഥ യസ്മാ ദാമാദീഹി ബലിബദ്ദാദയോ വിയ കേചി ധമ്മാ കേഹിചി ധമ്മേഹി സങ്ഗഹിതാ നാമ നത്ഥി, തസ്മാ ‘‘നത്ഥി കേചി ധമ്മാ കേഹിചി ധമ്മേഹി സങ്ഗഹിതാ, ഏവം സന്തേ ഏകവിധേന രൂപസങ്ഗഹോതിആദി നിരത്ഥക’’ന്തി യേസം ലദ്ധി, സേയ്യഥാപി രാജഗിരികാനഞ്ചേവ സിദ്ധത്ഥികാനഞ്ച; തേ സന്ധായ അഞ്ഞേനത്ഥേന സങ്ഗഹഭാവം ദസ്സേതും പുച്ഛാ സകവാദിസ്സ, അത്തനോ ലദ്ധിവസേന പടിഞ്ഞാ ഇതരസ്സ. ഇദാനി യേനത്ഥേന സങ്ഗഹോ ലബ്ഭതി, തം ദസ്സേതും നനു അത്ഥി കേചി ധമ്മാതിആദി ആരദ്ധം. തം സബ്ബം ഹേട്ഠാ വുത്തനയത്താ ഉത്താനത്ഥമേവ. യാ പനേസാ പരവാദിനാ ലദ്ധിപതിട്ഠാപനത്ഥം യഥാ ദാമേന വാതിആദികാ ഉപമാ ആഹടാ, സകവാദിനാ തം അനഭിനന്ദിത്വാ അപ്പടിക്കോസിത്വാ ‘‘ഹഞ്ചി ദാമേന വാ’’തി തസ്സ ലദ്ധി ഭിന്നാതി വേദിതബ്ബാ. അയഞ്ഹേത്ഥ അത്ഥോ – യദി തേ ദാമാദീഹി ബലിബദ്ദാദയോ സങ്ഗഹിതാ നാമ, അത്ഥി കേചി ധമ്മാ കേഹിചി ധമ്മേഹി സങ്ഗഹിതാതി.

സങ്ഗഹിതകഥാവണ്ണനാ.

൨. സമ്പയുത്തകഥാവണ്ണനാ

൪൭൩-൪൭൪. ഇദാനി സമ്പയുത്തകഥാ നാമ ഹോതി. തത്ഥ യസ്മാ തിലമ്ഹി തേലം വിയ ന വേദനാദയോ സഞ്ഞാദീസു അനുപവിട്ഠാ, തസ്മാ ‘‘നത്ഥി കേചി ധമ്മാ കേഹിചി ധമ്മേഹി സമ്പയുത്താ, ഏവം സന്തേ ഞാണസമ്പയുത്തന്തിആദി നിരത്ഥകം ഹോതീ’’തി യേസം ലദ്ധി, സേയ്യഥാപി രാജഗിരികസിദ്ധത്ഥികാനഞ്ഞേവ; തേ സന്ധായ അഞ്ഞേനേവത്ഥേന സമ്പയുത്തതം ദസ്സേതും പുച്ഛാ സകവാദിസ്സ, അത്തനോ ലദ്ധിവസേന പടിഞ്ഞാ ഇതരസ്സ. സേസമിധാപി ഹേട്ഠാ വുത്തനയത്താ ഉത്താനത്ഥമേവ. യോ പനേസ പരവാദിനാ ‘‘യഥാ തിലമ്ഹി തേല’’ന്തിആദികോ ഉപമാപഞ്ഹോ ആഹടോ, സോ യസ്മാ വേദനാസഞ്ഞാനം വിയ തിലതേലാനം ലക്ഖണതോ നാനത്തവവത്ഥാനം നത്ഥി. സബ്ബേസുപി ഹി തിലഅട്ഠിതചേസു തിലോതി വോഹാരമത്തം, തേനേവ തിലം നിബ്ബത്തേത്വാ ഗഹിതേ പുരിമസണ്ഠാനേന തിലോ നാമ ന പഞ്ഞായതി, തസ്മാ അനാഹടസദിസോവ ഹോതീതി.

സമ്പയുത്തകഥാവണ്ണനാ.

൩. ചേതസികകഥാവണ്ണനാ

൪൭൫-൪൭൭. ഇദാനി ചേതസികകഥാ നാമ ഹോതി. തത്ഥ യസ്മാ ഫസ്സികാദയോ നാമ നത്ഥി, തസ്മാ ‘‘ചേതസികേനാപി ന ഭവിതബ്ബം, ഇതി നത്ഥി ചേതസികോ ധമ്മോ’’തി യേസം ലദ്ധി, സേയ്യഥാപി രാജഗിരികസിദ്ധത്ഥികാനം; തേ സന്ധായ പുച്ഛാ സകവാദിസ്സ, പടിഞ്ഞാ ഇതരസ്സ. സഹജാതോതി സമ്പയുത്തസഹജാതം സന്ധായ വുത്തം. ഫസ്സികാതി താദിസം വോഹാരം അപസ്സന്തസ്സ പുച്ഛാ പരവാദിസ്സ. കിം വോഹാരേന, യഥാ ചിത്തനിസ്സിതകോതി ചേതസികോ, ഏവം സോപി ഫസ്സനിസ്സിതത്താ ഫസ്സികോതി വുത്തേ ദോസോ നത്ഥീതി പടിഞ്ഞാ സകവാദിസ്സ. സേസം ഉത്താനത്ഥമേവാതി.

ചേതസികകഥാവണ്ണനാ.

൪. ദാനകഥാവണ്ണനാ

൪൭൮. ഇദാനി ദാനകഥാ നാമ ഹോതി. തത്ഥ ദാനം നാമ തിവിധം – ചാഗചേതനാപി, വിരതിപി, ദേയ്യധമ്മോപി. ‘‘സദ്ധാ ഹിരിയം കുസലഞ്ച ദാന’’ന്തി (അ. നി. ൮.൩൦) ആഗതട്ഠാനേ ചാഗചേതനാ ദാനം. ‘‘അഭയം ദേതീ’’തി (അ. നി. ൮.൩൯) ആഗതട്ഠാനേ വിരതി. ‘‘ദാനം ദേതി അന്നം പാന’’ന്തി ആഗതട്ഠാനേ ദേയ്യധമ്മോ. തത്ഥ ചാഗചേതനാ ‘‘ദേതി വാ ദേയ്യധമ്മം, ദേന്തി വാ ഏതായ ദേയ്യധമ്മ’’ന്തി ദാനം. വിരതി അവഖണ്ഡനട്ഠേന ലവനട്ഠേന വാ ദാനം. സാ ഹി ഉപ്പജ്ജമാനാ ഭയഭേരവാദിസങ്ഖാതം ദുസ്സീല്യചേതനം ദാതി ഖണ്ഡേതി ലുനാതി വാതി ദാനം. ദേയ്യധമ്മോ ദിയ്യതീതി ദാനം. ഏവമേതം തിവിധമ്പി അത്ഥതോ ചേതസികോ ചേവ ധമ്മോ ദേയ്യധമ്മോ ചാതി ദുവിധം ഹോതി. തത്ഥ യേസം ‘‘ചേതസികോവ ധമ്മോ ദാനം, ന ദേയ്യധമ്മോ’’തി ലദ്ധി, സേയ്യഥാപി രാജഗിരികസിദ്ധത്ഥികാനം; തേ സന്ധായ ചേതസികോതി പുച്ഛാ സകവാദിസ്സ, പടിഞ്ഞാ ഇതരസ്സ. അഥ നം ദേയ്യധമ്മവസേന ചോദേതും ലബ്ഭാതി പുച്ഛാ സകവാദിസ്സ, അന്നാദീനി വിയ സോ ന സക്കാ ദാതുന്തി പടിക്ഖേപോ ഇതരസ്സ. പുന ദള്ഹം കത്വാ പുട്ഠേ ‘‘അഭയം ദേതീ’’തി സുത്തവസേന പടിഞ്ഞാ തസ്സേവ. ഫസ്സപഞ്ഹാദീസു പന ഫസ്സം ദേതീതിആദിവോഹാരം അപസ്സന്തോ പടിക്ഖിപതേവ.

൪൭൯. അനിട്ഠഫലന്തിആദി അചേതസികസ്സ ധമ്മസ്സ ദാനഭാവദീപനത്ഥം വുത്തം. ന ഹി അചേതസികോ അന്നാദിധമ്മോ ആയതിം വിപാകം ദേതി, ഇട്ഠഫലഭാവനിയമനത്ഥം പനേതം വുത്തന്തി വേദിതബ്ബം. അയമ്പി ഹേത്ഥ അധിപ്പായോ – യദി അചേതസികോ അന്നാദിധമ്മോ ദാനം ഭവേയ്യ, ഹിതചിത്തേന അനിട്ഠം അകന്തം ഭേസജ്ജം ദേന്തസ്സ നിമ്ബബീജാദീഹി വിയ നിമ്ബാദയോ അനിട്ഠമേവ ഫലം നിബ്ബത്തേയ്യ. യസ്മാ പനേത്ഥ ഹിതഫരണചാഗചേതനാ ദാനം, തസ്മാ അനിട്ഠേപി ദേയ്യധമ്മേ ദാനം ഇട്ഠഫലമേവ ഹോതീതി.

ഏവം പരവാദിനാ ചേതസികധമ്മസ്സ ദാനഭാവേ പതിട്ഠാപിതേ സകവാദീ ഇതരേന പരിയായേന ദേയ്യധമ്മസ്സ ദാനഭാവം സാധേതും ദാനം ഇട്ഠഫലം വുത്തം ഭഗവതാതിആദിമാഹ. പരവാദീ പന ചീവരാദീനം ഇട്ഠവിപാകതം അപസ്സന്തോ പടിക്ഖിപതി. സുത്തസാധനം പരവാദീവാദേപി യുജ്ജതി സകവാദീവാദേപി, ന പന ഏകേനത്ഥേന. ദേയ്യധമ്മോ ഇട്ഠഫലോതി ഇട്ഠഫലഭാവമത്തമേവ പടിക്ഖിത്തം. തസ്മാ തേന ഹി ന വത്തബ്ബന്തി ഇട്ഠഫലഭാവേനേവ ന വത്തബ്ബതാ യുജ്ജതി. ദാതബ്ബട്ഠേന പന ദേയ്യധമ്മോ ദാനമേവ. ദിന്നഞ്ഹി ദാനാനം സങ്കരഭാവമോചനത്ഥമേവ അയം കഥാതി.

ദാനകഥാവണ്ണനാ.

൫. പരിഭോഗമയപുഞ്ഞകഥാവണ്ണനാ

൪൮൩. ഇദാനി പരിഭോഗമയപുഞ്ഞകഥാ നാമ ഹോതി. തത്ഥ ‘‘തേസം ദിവാ ച രത്തോ ച, സദാ പുഞ്ഞം പവഡ്ഢതീ’’തി (സം. നി. ൧.൪൭) ച ‘‘യസ്സ ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു ചീവരം പരിഭുഞ്ജമാനോ’’തി (അ. നി. ൪.൫൧) ച ഏവമാദീനി സുത്താനി അയോനിസോ ഗഹേത്വാ യേസം പരിഭോഗമയം നാമ പുഞ്ഞം അത്ഥീ’’തി ലദ്ധി, സേയ്യഥാപി രാജഗിരികസിദ്ധത്ഥികസമ്മിതിയാനം; തേ സന്ധായ പരിഭോഗമയന്തി പുച്ഛാ സകവാദിസ്സ, പടിഞ്ഞാ ഇതരസ്സ. അഥ നം ‘‘പുഞ്ഞം നാമ ഫസ്സാദയോ കുസലാ ധമ്മാ, ന തതോ പരം, തസ്മാ ഫസ്സാദീഹി തേ വഡ്ഢിതബ്ബ’’ന്തി ചോദേതും പരിഭോഗമയോ ഫസ്സോതിആദി ആരദ്ധം. തം സബ്ബം ഇതരേന തേസം അവഡ്ഢനതോ പടിക്ഖിത്തം. ലതാവിയാതിആദീനി ‘‘കിരിയായ വാ ഭാവനായ വാ വിനാപി യഥാ ലതാദീനി സയമേവ വഡ്ഢന്തി, കിം തേ ഏവം വഡ്ഢന്തീ’’തി ചോദനത്ഥം വുത്താനി. തഥാ പനസ്സ അവഡ്ഢനതോ ന ഹേവാതി പടിക്ഖിത്തം.

൪൮൪. ന സമന്നാഹരതീതി പഞ്ഹേ പടിഗ്ഗാഹകാനം പരിഭോഗേന പുരിമചേതനാ വഡ്ഢതി, ഏവം തം ഹോതി പുഞ്ഞന്തി ലദ്ധിവസേന പടിജാനാതി. തതോ അനാവട്ടേന്തസ്സാതിആദീഹി പുട്ഠോ ദായകസ്സ ചാഗചേതനം സന്ധായ പടിക്ഖിപതി. തത്ഥ അനാവട്ടേന്തസ്സാതി ദാനചേതനായ പുരേചാരികേന ആവജ്ജനേന ഭവങ്ഗം അനാവട്ടേന്തസ്സ അപരിവട്ടേന്തസ്സ. അനാഭോഗസ്സാതി നിരാഭോഗസ്സ. അസമന്നാഹരന്തസ്സാതി ന സമന്നാഹരന്തസ്സ. ആവജ്ജനഞ്ഹി ഭവങ്ഗം വിച്ഛിന്ദിത്വാ അത്തനോ ഗതമഗ്ഗേ ഉപ്പജ്ജമാനം ദാനചേതനം സമന്നാഹരതി നാമ. ഏവംകിച്ചേന ഇമിനാ ചിത്തേന അസമന്നാഹരന്തസ്സ പുഞ്ഞം ഹോതീതി പുച്ഛതി. അമനസികരോന്തസ്സാതി മനം അകരോന്തസ്സ. ആവജ്ജനേന ഹി തദനന്തരം ഉപ്പജ്ജമാനം മനം കരോതി നാമ. ഏവം അകരോന്തസ്സാതി അത്ഥോ. ഉപയോഗവചനസ്മിഞ്ഹി ഏതം ഭുമ്മം. അചേതയന്തസ്സാതി ചേതനം അനുപ്പാദേന്തസ്സ. അപത്ഥേന്തസ്സാതി പത്ഥനാസങ്ഖാതം കുസലച്ഛന്ദം അകരോന്തസ്സ. അപ്പണിദഹന്തസ്സാതി ദാനചേതനാവസേന ചിത്തം അട്ഠപേന്തസ്സാതി അത്ഥോ. നനു ആവട്ടേന്തസ്സാതി വാരേ ആഭോഗസ്സാതി ആഭോഗവതോ. അഥ വാ ആഭോഗാ അസ്സ, ആഭോഗസ്സ വാ അനന്തരം തം പുഞ്ഞം ഹോതീതി അത്ഥോ.

൪൮൫. ദ്വിന്നം ഫസ്സാനന്തിആദീസുപി ഏകക്ഖണേ ദായകസ്സ ദ്വിന്നം ഫസ്സാദീനം അഭാവാ പടിക്ഖിപതി, ദായകസ്സ ച പരിഭുഞ്ജന്തസ്സ ചാതി ഉഭിന്നം ഫസ്സാദയോ സന്ധായ പടിജാനാതി. അപിചസ്സ പഞ്ചന്നം വിഞ്ഞാണാനം സമോധാനം ഹോതീതി ലദ്ധി, തസ്സാപി വസേന പടിജാനാതി. അഥ നം സകവാദീ പരിയായസ്സ ദ്വാരംപിദഹിത്വാ ഉജുവിപച്ചനീകവസേന ചോദേതും കുസലാദിപഞ്ഹം പുച്ഛതി. തത്രാപി കുസലാകുസലാനം ഏകസ്സേകക്ഖണേ സമ്പയോഗാഭാവം സന്ധായ പടിക്ഖിപതി. പരിഭോഗമയം പന ചിത്തവിപ്പയുത്തം ഉപ്പജ്ജതീതി ലദ്ധിയാ പടിജാനാതി. അഥ നം സകവാദീ സുത്തേന നിഗ്ഗണ്ഹാതി.

൪൮൬. സുത്തസാധനേ ആരാമരോപകാദീനം അനുസ്സരണപടിസങ്ഖരണാദിവസേന അന്തരന്തരാ ഉപ്പജ്ജമാനം പുഞ്ഞം സന്ധായ സദാ പുഞ്ഞം പവഡ്ഢതീതി വുത്തം. അപ്പമാണോ തസ്സ പുഞ്ഞാഭിസന്ദോതി ഇദം അപ്പമാണവിഹാരിനോ ദിന്നപച്ചയത്താ ച ‘‘ഏവരൂപോ മേ ചീവരം പരിഭുഞ്ജതീ’’തി അനുമോദനവസേന ച വുത്തം. തം സോ പരിഭോഗമയന്തി സല്ലക്ഖേതി. യസ്മാ പന പടിഗ്ഗാഹകേന പടിഗ്ഗഹേത്വാ അപരിഭുത്തേപി ദേയ്യധമ്മേ പുഞ്ഞം ഹോതിയേവ, തസ്മാ സകവാദീവാദോവ ബലവാ, തത്ഥ പടിഗ്ഗാഹകേന പടിഗ്ഗഹിതേതി അത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ. സേസം ഉത്താനത്ഥമേവാതി.

പരിഭോഗമയപുഞ്ഞകഥാവണ്ണനാ.

൬. ഇതോദിന്നകഥാവണ്ണനാ

൪൮൮-൪൯൧. ഇദാനി ഇതോ ദിന്നകഥാ നാമ ഹോതി. തത്ഥ യേസം ‘‘ഇതോ ദിന്നേന യാപേന്തി, പേതാ കാലങ്കതാ തഹി’’ന്തി (പേ. വ. ൧൯) വചനം നിസ്സായ ‘‘യം ഇതോ ചീവരാദി ദിന്നം തേനേവ യാപേന്തീ’’തി ലദ്ധി, സേയ്യഥാപി രാജഗിരികസിദ്ധത്ഥികാനം; തേ സന്ധായ ഇതോ ദിന്നേനാതി പുച്ഛാ സകവാദിസ്സ, പടിഞ്ഞാ ഇതരസ്സ. പുന ചീവരാദിവസേന അനുയുത്തോ പടിക്ഖിപതി. അഞ്ഞോ അഞ്ഞസ്സ കാരകോതി അഞ്ഞസ്സ വിപാകദായകാനം കമ്മാനം അഞ്ഞോ കാരകോ, ന അത്തനാവ അത്തനോ കമ്മം കരോതീതി വുത്തം ഹോതി. ഏവം പുട്ഠോ പന ഇതരോ സുത്തവിരോധഭയേന പടിക്ഖിപതി. ദാനം ദേന്തന്തി ദാനം ദദമാനം ദിസ്വാതി അത്ഥോ. തത്ഥ യസ്മാ അത്തനോ അനുമോദിതത്താ ച തേസം തത്ഥ ഭോഗാ ഉപ്പജ്ജന്തി, തസ്മാസ്സ ഇമിനാ കാരണേന ലദ്ധിം പതിട്ഠപേന്തസ്സാപി അപ്പതിട്ഠിതാവ ഹോതി. ന ഹി തേ ഇതോ ദിന്നേനേവ വത്ഥുനാ യാപേന്തി. സേസേസുപി സുത്തസാധനേസു ഏസേവ നയോതി.

ഇതോ ദിന്നകഥാവണ്ണനാ.

൭. പഥവീകമ്മവിപാകോതികഥാവണ്ണനാ

൪൯൨. ഇദാനി പഥവീ കമ്മവിപാകോതികഥാ നാമ ഹോതി. തത്ഥ യസ്മാ ‘‘അത്ഥി ഇസ്സരിയസംവത്തനിയം കമ്മം, ആധിപച്ചസംവത്തനിയം കമ്മ’’ന്തി ഏത്ഥ ഇസ്സരാനം ഭാവോ ഇസ്സരിയം നാമ, അധിപതീനഞ്ച ഭാവോ ആധിപച്ചം നാമ, പഥവിസ്സരിയആധിപച്ചസംവത്തനികഞ്ച കമ്മം അത്ഥീതി വുത്തം. തസ്മാ യേസം ‘‘പഥവീ കമ്മവിപാകോ’’തി ലദ്ധി, സേയ്യഥാപി അന്ധകാനം; തേ സന്ധായ പഥവീതി പുച്ഛാ സകവാദിസ്സ, പടിഞ്ഞാ ഇതരസ്സ. സുഖവേദനീയാതിആദി കമ്മവിപാകസഭാവദസ്സനവസേന വുത്തം. ‘‘ഫസ്സോ ഹോതീ’’തിആദിനാ നയേന നിദ്ദിട്ഠേസു വിപാകേസു ഫസ്സോ സുഖവേദനീയാദിഭേദോ ഹോതി. സോ ച സഞ്ഞാദയോ ച സുഖവേദനാദീഹി സമ്പയുത്താ, വേദനാദയോ സഞ്ഞാദീഹി, സബ്ബേപി സാരമ്മണാ, അത്ഥി ച നേസം പുരേചാരികആവട്ടനാദിസങ്ഖാതം ആവജ്ജനം, കമ്മപച്ചയഭൂതാ ചേതനാ, യോ തത്ഥ ഇട്ഠവിപാകോ, തസ്സ പത്ഥനാ, പണിധാനവസേന പവത്താ മൂലതണ്ഹാ, കിം തേ ഏവരൂപാ പഥവീതി പുച്ഛതി. ഇതരോ പടിക്ഖിപതി. പടിലോമപുച്ഛാദീനി ഉത്താനത്ഥാനേവ.

൪൯൩. കമ്മവിപാകോ പരേസം സാധാരണോതി പഞ്ഹേ ഫസ്സാദയോ സന്ധായ പടിക്ഖിപതി, കമ്മസമുട്ഠാനം രൂപഞ്ച പഥവീആദീനംയേവ ച സാധാരണഭാവം സന്ധായ പടിജാനാതി. അസാധാരണമഞ്ഞേസന്തി സുത്തം പരസമയതോ ആഹരിത്വാ ദസ്സിതം. സബ്ബേ സത്താ പഥവിം പരിഭുഞ്ജന്തീതി പഞ്ഹേ പഥവിം അനിസ്സിതേ സന്ധായ പടിക്ഖിപതി, നിസ്സിതേ സന്ധായ പടിജാനാതി. പഥവിം അപരിഭുഞ്ജിത്വാ പരിനിബ്ബായന്തീതി പഞ്ഹേ ആരുപ്പേ പരിനിബ്ബായന്താനം വസേന പടിജാനാതി. കമ്മവിപാകം അഖേപേത്വാതി ഇദം പരസമയവസേന വുത്തം. കമ്മവിപാകഞ്ഹി ഖേപേത്വാവ പരിനിബ്ബായന്തീതി തേസം ലദ്ധി. സകസമയേ പന കതോകാസസ്സ കമ്മസ്സ ഉപ്പന്നം വിപാകം അഖേപേത്വാ പരിനിബ്ബാനം നത്ഥി. തേസഞ്ച ലദ്ധിയാ പഥവീ സാധാരണവിപാകത്താ ഉപ്പന്നവിപാകോയേവ ഹോതി. തം വിപാകഭാവേന ഠിതം അഖേപേത്വാ പരിനിബ്ബാനം ന യുജ്ജതീതി ചോദേതും വട്ടതി. ഇതരോ ലദ്ധിവസേന പടിക്ഖിപതി. ചക്കവത്തിസത്തസ്സ കമ്മവിപാകന്തി പഞ്ഹേ അസാധാരണം ഫസ്സാദിം സന്ധായ പടിക്ഖിപതി, സാധാരണം സന്ധായ പടിജാനാതി. പഥവീസമുദ്ദസൂരിയചന്ദിമാദയോ ഹി സബ്ബേസം സാധാരണകമ്മവിപാകോതി തേസം ലദ്ധി.

൪൯൪. ഇസ്സരിയസംവത്തനിയന്തി ഏത്ഥ ഇസ്സരിയം നാമ ബഹുധനതാ. ആധിപച്ചം നാമ സേസജനേ അത്തനോ വസേ വത്തേത്വാ തേഹി ഗരുകാതബ്ബട്ഠേന അധിപതിഭാവോ. തത്ഥ കമ്മം പടിലാഭവസേന തംസംവത്തനികം നാമ ഹോതി, ന ജനകവസേന. തസ്മാ വിപാകഭാവേ അസാധകമേതന്തി.

പഥവീ കമ്മവിപാകോതികഥാവണ്ണനാ.

൮. ജരാമരണം വിപാകോതികഥാവണ്ണനാ

൪൯൫. ഇദാനി ജരാമരണം വിപാകോതികഥാ നാമ ഹോതി. തത്ഥ യേസം ‘‘അത്ഥി ദുബ്ബണ്ണസംവത്തനിയം കമ്മം അപ്പായുകസംവത്തനിയം കമ്മ’’ന്തി ഏത്ഥ ദുബ്ബണ്ണതാ നാമ ജരാ. അപ്പായുകതാ നാമ മരണം. തംസംവത്തനിയഞ്ച കമ്മം അത്ഥി. തസ്മാ ജരാമരണം വിപാകോതി ലദ്ധി, സേയ്യഥാപി അന്ധകാനം; തേ സന്ധായ പുച്ഛാ സകവാദിസ്സ, പടിഞ്ഞാ ഇതരസ്സ. പടിലോമപഞ്ഹേ അനാരമ്മണന്തി രൂപധമ്മാനം താവ അനാരമ്മണമേവ, അരൂപാനം പന ജരാമരണം സമ്പയോഗലക്ഖണാഭാവാ അനാരമ്മണമേവ.

൪൯൬. അകുസലാനം ധമ്മാനം ജരാമരണം അകുസലാനം ധമ്മാനം വിപാകോതി പഞ്ഹേ ജരാമരണേന നാമ അനിട്ഠവിപാകേന ഭവിതബ്ബന്തി ലദ്ധിയാ പടിജാനാതി. തേനേവ കാരണേന കുസലാനം ധമ്മാനം ജരാമരണസ്സ കുസലവിപാകതം പടിക്ഖിപതി. പരതോ ചസ്സ അകുസലവിപാകതഞ്ഞേവ പടിജാനാതി.

കുസലാനഞ്ച അകുസലാനഞ്ചാതി പുച്ഛാവസേന ഏകതോ കതം, ഏകക്ഖണേ പന തം നത്ഥി. അബ്യാകതാനം അവിപാകാനം ജരാമരണം വിപാകോതി വത്തബ്ബതായ പരിയായോ നത്ഥി, തസ്മാ അബ്യാകതവസേന പുച്ഛാ ന കതാ.

൪൯൭. ദുബ്ബണ്ണസംവത്തനിയന്തി ഏത്ഥ ദുബ്ബണ്ണിയം നാമ അപരിസുദ്ധവണ്ണതാ. അപ്പായുകതാ നാമ ആയുനോ ചിരം പവത്തിതും അസമത്ഥതാ. തത്ഥ അകുസലകമ്മം കമ്മസമുട്ഠാനസ്സ ദുബ്ബണ്ണരൂപസ്സ കമ്മപച്ചയോ ഹോതി, അസദിസത്താ പനസ്സ തംവിപാകോ ന ഹോതി. ഉതുസമുട്ഠാനാദിനോ പന തംപടിലാഭവസേന ആയുനോ ച ഉപച്ഛേദകവസേന പച്ചയോ ഹോതി. ഏവമേതം പരിയായേന തംസംവത്തനികം നാമ ഹോതി, ന വിപാകഫസ്സാദീനം വിയ ജനകവസേന, തസ്മാ വിപാകഭാവേ അസാധകം. സേസമേത്ഥ ഹേട്ഠാ വുത്തസദിസമേവാതി.

ജരാമരണം വിപാകോതികഥാവണ്ണനാ.

൯. അരിയധമ്മവിപാകകഥാവണ്ണനാ

൪൯൮. ഇദാനി അരിയധമ്മവിപാകകഥാ നാമ ഹോതി. തത്ഥ യേസം കിലേസപ്പഹാനമത്തമേവ സാമഞ്ഞഫലം, ന ചിത്തചേതസികാ ധമ്മാതി ലദ്ധി, സേയ്യഥാപി അന്ധകാനം; തേ സന്ധായ നത്ഥി അരിയധമ്മവിപാകോതി പുച്ഛാ സകവാദിസ്സ. തത്ഥ അരിയധമ്മവിപാകോതി മഗ്ഗസങ്ഖാതസ്സ അരിയധമ്മസ്സ വിപാകോ. കിലേസക്ഖയമത്തം അരിയഫലന്തി ലദ്ധിയാ പടിഞ്ഞാ ഇതരസ്സ. സാമഞ്ഞന്തി സമണഭാവോ, മഗ്ഗസ്സേതം നാമം. ‘‘സാമഞ്ഞഞ്ച വോ, ഭിക്ഖവേ, ദേസേസ്സാമി സാമഞ്ഞഫലഞ്ചാ’’തി ഹി വുത്തം. ബ്രഹ്മഞ്ഞേപി ഏസേവ നയോ.

സോതാപത്തിഫലം ന വിപാകോതിആദീസു സോതാപത്തിമഗ്ഗാദീനം അപചയഗാമിതം സന്ധായ അരിയഫലാനം നവിപാകഭാവം പടിജാനാതി, ദാനഫലാദീനം പടിക്ഖിപതി. സോ ഹി ആചയഗാമിത്തികസ്സ ഏവം അത്ഥം ധാരേതി – വിപാകസങ്ഖാതം ആചയം ഗച്ഛന്തി, തം വാ ആചിനന്താ ഗച്ഛന്തീതി ആചയഗാമിനോ, വിപാകം അപചിനന്താ ഗച്ഛന്തീതി അപചയഗാമിനോതി. തസ്മാ ഏവം പടിജാനാതി ച പടിക്ഖിപതി ച.

൫൦൦. കാമാവചരം കുസലം സവിപാകം ആചയഗാമീതിആദികാ പുച്ഛാ പരവാദിസ്സ, പടിഞ്ഞാ ച പടിക്ഖേപോ ച സകവാദിസ്സ. ലോകിയഞ്ഹി കുസലം വിപാകചുതിപടിസന്ധിയോ ചേവ വട്ടഞ്ച ആചിനന്തം ഗച്ഛതീതി ആചയഗാമി. ലോകുത്തരകുസലം ചുതിപടിസന്ധിയോ ചേവ വട്ടഞ്ച അപചിനന്തം ഗച്ഛതീതി അപചയഗാമി. ഏവമേതം സവിപാകമേവ ഹോതി, ന അപചയഗാമിവചനമത്തേന അവിപാകം. ഇമമത്ഥം സന്ധായേത്ഥ സകവാദിനോ പടിഞ്ഞാ ച പടിക്ഖേപോ ച വേദിതബ്ബാതി.

അരിയധമ്മവിപാകകഥാവണ്ണനാ.

൧൦. വിപാകോ വിപാകധമ്മധമ്മോതികഥാവണ്ണനാ

൫൦൧. ഇദാനി വിപാകോ വിപാകധമ്മധമ്മോതികഥാ നാമ ഹോതി. തത്ഥ യസ്മാ വിപാകോ വിപാകസ്സ അഞ്ഞമഞ്ഞാദിപച്ചയവസേന പച്ചയോ ഹോതി, തസ്മാ വിപാകോപി വിപാകധമ്മധമ്മോതി യേസം ലദ്ധി, സേയ്യഥാപി അന്ധകാനം; തേ സന്ധായ പുച്ഛാ സകവാദിസ്സ, പടിഞ്ഞാ ഇതരസ്സ. തസ്സ വിപാകോതി തസ്സ വിപാകധമ്മധമ്മസ്സ വിപാകസ്സ യോ വിപാകോ, സോപി തേ വിപാകധമ്മധമ്മോ ഹോതീതി പുച്ഛതി. ഇതരോ ആയതിം വിപാകദാനാഭാവം സന്ധായ പടിക്ഖിപതി. ദുതിയം പുട്ഠോ തപ്പച്ചയാപി അഞ്ഞസ്സ വിപാകസ്സ ഉപ്പത്തിം സന്ധായ പടിജാനാതി. ഏവം സന്തേ പനസ്സ കുസലാകുസലസ്സ വിയ തസ്സാപി വിപാകസ്സ വിപാകോ, തസ്സാപി വിപാകോതി വട്ടാനുപച്ഛേദോ ആപജ്ജതീതി പുട്ഠോ സമയവിരോധഭയേന പടിക്ഖിപതി.

വിപാകോതി വാതിആദിമ്ഹി വചനസാധനേ പന യദി വിപാകസ്സ വിപാകധമ്മധമ്മേന ഏകത്ഥതാ ഭവേയ്യ, കുസലാകുസലബ്യാകതാനം ഏകത്ഥതം ആപജ്ജേയ്യാതി പടിക്ഖിപതി. വിപാകോ ച വിപാകധമ്മധമ്മോ ചാതി ഏത്ഥ അയം അധിപ്പായോ – സോ ഹി ചതൂസു വിപാകക്ഖന്ധേസു ഏകേകം അഞ്ഞമഞ്ഞപച്ചയാദീസു പച്ചയട്ഠേന വിപാകധമ്മധമ്മതം പച്ചയുപ്പന്നട്ഠേന ച വിപാകം മഞ്ഞമാനോ ‘‘വിപാകോ വിപാകധമ്മധമ്മോ’’തി പുട്ഠോ ആമന്താതി പടിജാനാതി. അഥ നം സകവാദീ ‘‘യസ്മാ തയാ ഏകക്ഖണേ ചതൂസു ഖന്ധേസു വിപാകോ വിപാകധമ്മധമ്മോപി അനുഞ്ഞാതോ, തസ്മാ തേസം സഹഗതാദിഭാവോ ആപജ്ജതീ’’തി ചോദേതും ഏവമാഹ. ഇതരോ കുസലാകുസലസങ്ഖാതം വിപാകധമ്മധമ്മം സന്ധായ പടിക്ഖിപതി. തഞ്ഞേവ അകുസലന്തി യദി തേ വിപാകോ വിപാകധമ്മധമ്മോ, യോ അകുസലവിപാകോ, സോ അകുസലം ആപജ്ജതി. കസ്മാ? വിപാകധമ്മധമ്മേന ഏകത്താ. തഞ്ഞേവ കുസലന്തിആദീസുപി ഏസേവ നയോ.

൫൦൨. അഞ്ഞമഞ്ഞപച്ചയാതി ഇദം സഹജാതാനം പച്ചയമത്തവസേന വുത്തം, തസ്മാ അസാധകം. മഹാഭൂതാനമ്പി ച അഞ്ഞമഞ്ഞപച്ചയതാ വുത്താ, ന ച താനി വിപാകാനി, ന ച വിപാകധമ്മധമ്മാനീതി.

വിപാകോ വിപാകധമ്മധമ്മോതികഥാവണ്ണനാ.

സത്തമോ വഗ്ഗോ.