൬. ഛട്ഠവഗ്ഗോ

൧. നിയാമകഥാവണ്ണനാ

൪൪൫-൪൪൭. ഇദാനി നിയാമകഥാ നാമ ഹോതി. തത്ഥ നിയാമോതി ‘‘ഭബ്ബോ നിയാമം ഓക്കമിതും കുസലേസു ധമ്മേസു സമ്മത്ത’’ന്തി (പു. പ. ൧൩) വചനതോ അരിയമഗ്ഗോ വുച്ചതി. യസ്മാ പന തസ്മിം ഉപ്പജ്ജിത്വാ നിരുദ്ധേപി പുഗ്ഗലോ അനിയതോ നാമ ന ഹോതി, തസ്മാ ‘‘സോ നിയാമോ നിച്ചട്ഠേന അസങ്ഖതോ’’തി യേസം ലദ്ധി, സേയ്യഥാപി അന്ധകാനം; തേ സന്ധായ പുച്ഛാ സകവാദിസ്സ, പടിഞ്ഞാ ഇതരസ്സ. തതോ ‘‘യദി സോ അസങ്ഖതോ, ഏവരൂപേന തേന ഭവിതബ്ബ’’ന്തി ദീപേന്തോ നിബ്ബാനന്തിആദിമാഹ. സംസന്ദനപുച്ഛാ ഉത്താനത്ഥായേവ.

അത്ഥി കേചീതിആദി നിയാമസ്സ സങ്ഖതഭാവദീപനത്ഥം വുത്തം. മഗ്ഗോ അസങ്ഖതോതിപഞ്ഹേ തസ്സ ഉപ്പാദനിരോധഭാവതോ പടിക്ഖിപതീതി. നിയാമോ സങ്ഖതോതിപഞ്ഹേ നിരുദ്ധേപി മഗ്ഗേ നിയാമസ്സ അത്ഥിതം സന്ധായ പടിക്ഖിപതി. സോതാപത്തിനിയാമോതിആദിപഞ്ഹേസുപി അനുലോമതോ ച പടിലോമതോ ച ഇമിനാവ നയേന അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. പഞ്ച അസങ്ഖതാനീതി പുട്ഠോ പഞ്ചന്നം അസങ്ഖതാനം ആഗതട്ഠാനം അപസ്സന്തോ പടിക്ഖിപതി. ദുതിയം പുട്ഠോ ചതുന്നം സമ്മത്തനിയാമാനം നിയാമവചനതോ നിബ്ബാനസ്സ ച അസങ്ഖതഭാവതോ പടിജാനാതി. മിച്ഛത്തനിയാമപഞ്ഹോ നിയാമവചനമത്തേന അസങ്ഖതതായ അയുത്തഭാവദീപനത്ഥം വുത്തോതി.

നിയാമകഥാവണ്ണനാ.

൨. പടിച്ചസമുപ്പാദകഥാവണ്ണനാ

൪൪൮. ഇദാനി പടിച്ചസമുപ്പാദകഥാ നാമ ഹോതി. തത്ഥ യേസം നിദാനവഗ്ഗേ ‘‘ഉപ്പാദാ വാ തഥാഗതാനം അനുപ്പാദാ വാ തഥാഗതാനം ഠിതാവ സാ ധാതു ധമ്മട്ഠിതതാ’’തിആദിവചനതോ (സം. നി. ൨.൨൦) ‘‘പടിച്ചസമുപ്പാദോ അസങ്ഖതോ’’തി ലദ്ധി, സേയ്യഥാപി പുബ്ബസേലിയാനഞ്ച മഹിസാസകാനഞ്ച; തേ സന്ധായ പുച്ഛാ സകവാദിസ്സ, പടിഞ്ഞാ ഇതരസ്സ.

൪൪൯. അവിജ്ജാ അസങ്ഖതാതി ആദയോ പഞ്ഹാ അവിജ്ജാദീനംയേവ പടിച്ചസമുപ്പാദഭാവദസ്സനത്ഥം വുത്താ. യേന പനത്ഥേന തത്ഥ ഏകേകം അങ്ഗം ‘‘പടിച്ചസമുപ്പാദോ’’തി വുച്ചതി, സോ പടിച്ചസമുപ്പാദവിഭങ്ഗേ വുത്തോയേവ.

൪൫൧. അവിജ്ജാപച്ചയാ സങ്ഖാരാതി യാ തത്ഥ ധമ്മട്ഠിതതാതിആദി യേന സുത്തേന ലദ്ധി പതിട്ഠാപിതാ, തസ്സേവ അത്ഥദസ്സനേന ലദ്ധിഭിന്ദനത്ഥം വുത്തം. അയഞ്ഹേത്ഥ അത്ഥോ – യാ അയം ഹേട്ഠാ ‘‘ഠിതാവ സാ ധാതു ധമ്മട്ഠിതതാ ധമ്മനിയാമതാ’’തി വുത്താ ന സാ അഞ്ഞത്ര അവിജ്ജാദീഹി വിസും ഏകാ അത്ഥി. അവിജ്ജാദീനം പന പച്ചയാനംയേവേതം നാമം. ഉപ്പന്നേപി ഹി തഥാഗതേ അനുപ്പന്നേപി അവിജ്ജാതോ സങ്ഖാരാ സമ്ഭവന്തി, സങ്ഖാരാദീഹി ച വിഞ്ഞാണാദീനി, തസ്മാ ‘‘അവിജ്ജാപച്ചയാ സങ്ഖാരാ’’തി യാ ഏതസ്മിം പദേ സങ്ഖാരധമ്മാനം കാരണട്ഠേന ഠിതതാതി ധമ്മട്ഠിതതാ. തേസംയേവ ച ധമ്മാനം കാരണട്ഠേനേവ നിയാമതാതി ധമ്മനിയാമതാതി അവിജ്ജാ വുച്ചതി. സാ ച അസങ്ഖതാ, നിബ്ബാനഞ്ച അസങ്ഖതന്തി പുച്ഛതി. പരവാദീ ലദ്ധിവസേന പടിജാനിത്വാ പുന ദ്വേ അസങ്ഖതാനീതി പുട്ഠോ സുത്താഭാവേന പടിക്ഖിപിത്വാ ലദ്ധിവസേനേവ പടിജാനാതി. സേസപദേസുപി ഏസേവ നയോ. ഹേട്ഠാ വുത്തസദിസം പന തത്ഥ വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബന്തി.

പടിച്ചസമുപ്പാദകഥാവണ്ണനാ.

൩. സച്ചകഥാവണ്ണനാ

൪൫൨-൪൫൪. ഇദാനി സച്ചകഥാ നാമ ഹോതി. തത്ഥ യേസം ‘‘ചത്താരിമാനി, ഭിക്ഖവേ, തഥാനി അവിതഥാനീ’’തി (സം. നി. ൫.൧൦൯൦) സുത്തം നിസ്സായ ‘‘ചത്താരി സച്ചാനി നിച്ചാനി അസങ്ഖതാനീ’’തി ലദ്ധി, സേയ്യഥാപി പുബ്ബസേലിയാനം; തേ സന്ധായ പുച്ഛാ സകവാദിസ്സ, പടിഞ്ഞാ ഇതരസ്സ. അയഞ്ഹിസ്സ അധിപ്പായോ – ദുക്ഖസമുദയമഗ്ഗേസു വത്ഥുസച്ചം സങ്ഖതം, ലക്ഖണസച്ചം അസങ്ഖതം. നിരോധേ വത്ഥുസച്ചം നാമ നത്ഥി അസങ്ഖതമേവ തന്തി. തസ്മാ ആമന്താതി ആഹ. തം പനസ്സ ലദ്ധിമത്തമേവ. സോ ഹി ദുക്ഖം വത്ഥുസച്ചം ഇച്ഛതി, തഥാ സമുദയം മഗ്ഗഞ്ച. യാനി പന നേസം ബാധനപഭവനിയ്യാനികലക്ഖണാനി, താനി ലക്ഖണസച്ചം നാമാതി, ന ച ബാധനലക്ഖണാദീഹി അഞ്ഞാനി ദുക്ഖാദീനി നാമ അത്ഥീതി. താണാനീതിആദീസു അധിപ്പായോ വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബോ.

ദുക്ഖസച്ചന്തി പഞ്ഹേ ലദ്ധിവസേന ലക്ഖണം സന്ധായ പടിജാനാതി. ദുക്ഖന്തി പഞ്ഹേ വത്ഥും സന്ധായ പടിക്ഖിപതി. ഇതോ പരം സുദ്ധികപഞ്ഹാ ച സംസന്ദനപഞ്ഹാ ച സബ്ബേ പാളിഅനുസാരേനേവ വേദിതബ്ബാ. അവസാനേ ലദ്ധിപതിട്ഠാപനത്ഥം ആഹടസുത്തം അത്ഥസ്സ മിച്ഛാ ഗഹിതത്താ അനാഹടസദിസമേവാതി.

സച്ചകഥാവണ്ണനാ.

൪. ആരുപ്പകഥാവണ്ണനാ

൪൫൫-൪൫൬. ഇദാനി ആരുപ്പകഥാ നാമ ഹോതി. തത്ഥ യേസം ‘‘ചത്താരോ ആരുപ്പാ ആനേഞ്ജാ’’തി വചനം നിസ്സായ ‘‘സബ്ബേപി തേ ധമ്മാ അസങ്ഖതാ’’തി ലദ്ധി, തേ സന്ധായ ആകാസാനഞ്ചായതനന്തി പുച്ഛാ സകവാദിസ്സ, പടിഞ്ഞാ ഇതരസ്സ. സേസമേത്ഥ ഉത്താനത്ഥമേവാതി. സാധകസുത്തമ്പി അത്ഥം അജാനിത്വാ ആഹടത്താ അനാഹടസദിസമേവാതി.

ആരുപ്പകഥാവണ്ണനാ.

൫. നിരോധസമാപത്തികഥാവണ്ണനാ

൪൫൭-൪൫൯. ഇദാനി നിരോധസമാപത്തികഥാ നാമ ഹോതി. തത്ഥ നിരോധസമാപത്തീതി ചതുന്നം ഖന്ധാനം അപ്പവത്തി. യസ്മാ പന സാ കരിയമാനാ കരിയതി, സമാപജ്ജിയമാനാ സമാപജ്ജിയതി, തസ്മാ നിപ്ഫന്നാതി വുച്ചതി. സങ്ഖതാസങ്ഖതലക്ഖണാനം പന അഭാവേന ന വത്തബ്ബാ ‘‘സങ്ഖതാതി വാ അസങ്ഖതാ’’തി വാ. തത്ഥ യേസം ‘‘യസ്മാ സങ്ഖതാ ന ഹോതി, തസ്മാ അസങ്ഖതാ’’തി ലദ്ധി, സേയ്യഥാപി അന്ധകാനഞ്ചേവ ഉത്തരാപഥകാനഞ്ച; തേ സന്ധായ നിരോധസമാപത്തീതി പുച്ഛാ സകവാദിസ്സ, പടിഞ്ഞാ ഇതരസ്സ. ഉപ്പാദേന്തീതിആദി സമാപജ്ജനപടിലാഭവസേനേവ വുത്തം. യഥാ പന രൂപാദയോ അസങ്ഖതധമ്മേ ഉപ്പാദേന്തി; ന തഥാ തം കേചി ഉപ്പാദേന്തി നാമ. നിരോധാ വോദാനം വുട്ഠാനന്തി ഫലസമാപത്തി വേദിതബ്ബാ. അസങ്ഖതാ പന തം നത്ഥിയേവ, തസ്മാ പടിക്ഖിപതി. തേന ഹീതി യസ്മാ സങ്ഖതാ ന ഹോതി, തസ്മാ അസങ്ഖതാതി ലദ്ധി. ഇദം പന അസങ്ഖതഭാവേ കാരണം ന ഹോതീതി വുത്തമ്പി അവുത്തസദിസമേവാതി.

നിരോധസമാപത്തികഥാവണ്ണനാ.

൬. ആകാസകഥാവണ്ണനാ

൪൬൦-൪൬൨. ഇദാനി ആകാസകഥാ നാമ ഹോതി. തത്ഥ തിവിധോ ആകാസോ – പരിച്ഛേദാകാസോ, കസിണുഗ്ഘാടിമാകാസോ, അജടാകാസോ. ‘‘തുച്ഛാകാസോ’’തിപി തസ്സേവ നാമം. തേസു പരിച്ഛേദാകാസോ സങ്ഖതോ, ഇതരേ ദ്വേ പഞ്ഞത്തിമത്താ. യേസം പന ‘‘ദുവിധോപി യസ്മാ സങ്ഖതോ ന ഹോതി, തസ്മാ അസങ്ഖതോ’’തി ലദ്ധി, സേയ്യഥാപി ഉത്തരാപഥകാനം മഹിസാസകാനഞ്ച; തേ സന്ധായ ആകാസോതി പുച്ഛാ സകവാദിസ്സ, പടിഞ്ഞാ ഇതരസ്സ. സേസമേത്ഥ ഉത്താനത്ഥമേവാതി.

ആകാസകഥാവണ്ണനാ.

൭. ആകാസോ സനിദസ്സനോതികഥാവണ്ണനാ

൪൬൩-൪൬൪. ഇദാനി ആകാസോ സനിദസ്സനോതികഥാ നാമ ഹോതി. തത്ഥ യേസം താളച്ഛിദ്ദാദീസു ഞാണപ്പവത്തിം നിസ്സായ ‘‘സബ്ബോപി അജടാകാസോ സനിദസ്സനോ’’തി ലദ്ധി, സേയ്യഥാപി അന്ധകാനം; തേ സന്ധായ ആകാസോ സനിദസ്സനോതി പുച്ഛാ സകവാദിസ്സ, പടിഞ്ഞാ ഇതരസ്സ. അഥ നം ‘‘യദി സനിദസ്സനോ, ഏവംവിധോ ഭവേയ്യാ’’തി ചോദനത്ഥം രൂപന്തിആദി വുത്തം. ചക്ഖുഞ്ച പടിച്ചാതിപഞ്ഹേസു ഏവരൂപസ്സ സുത്തസ്സ അഭാവേന പടിക്ഖിപിത്വാ തുലന്തരികാദീനം ഉപലദ്ധിം നിസ്സായ പടിജാനാതി. ദ്വിന്നം രുക്ഖാനം അന്തരന്തി ഏത്ഥ രുക്ഖരൂപം ചക്ഖുനാ ദിസ്വാ അന്തരേ രൂപാഭാവതോ ആകാസന്തി മനോദ്വാരവിഞ്ഞാണം ഉപ്പജ്ജതി, ന ചക്ഖുവിഞ്ഞാണം. സേസേസുപി ഏസേവ നയോ. തസ്മാ അസാധകമേതന്തി.

ആകാസോ സനിദസ്സനോതികഥാവണ്ണനാ.

൧൦. പഥവീധാതുസനിദസ്സനാതിആദികഥാവണ്ണനാ

൪൬൫-൪൭൦. ഇദാനി പഥവീധാതു സനിദസ്സനാതിആദികഥാ നാമ ഹോതി. തത്ഥ യേസം പാസാണഉദകജാലരുക്ഖചലനാനഞ്ചേവ പഞ്ചിന്ദ്രിയപതിട്ഠോകാസാനഞ്ച വണ്ണായതനം കായവിഞ്ഞത്തികാലേ ഹത്ഥപാദാദിരൂപഞ്ച ദിസ്വാ ‘‘പഥവീധാതുആദയോ സനിദസ്സനാ’’തി ലദ്ധി, സേയ്യഥാപി അന്ധകാനം; തേ സന്ധായ സബ്ബകഥാസു ആദിപുച്ഛാ സകവാദിസ്സ, പടിഞ്ഞാ ഇതരസ്സ. സേസം സബ്ബത്ഥ പാളിഅനുസാരേന ചേവ ഹേട്ഠാ വുത്തനയേന ച വേദിതബ്ബന്തി. പഥവീധാതു സനിദസ്സനാതി ആദിം കത്വാ കായകമ്മം സനിദസ്സനന്തി പരിയോസാനകഥാ നിട്ഠിതാ.

ഛട്ഠോ വഗ്ഗോ.