൫. പഞ്ചമവഗ്ഗോ

൧. വിമുത്തികഥാവണ്ണനാ

൪൧൮. ഇദാനി വിമുത്തികഥാ നാമ ഹോതി. തത്ഥ വിപസ്സനാ, മഗ്ഗോ, ഫലം, പച്ചവേക്ഖണന്തി ചതുന്നം ഞാണാനം വിമുത്തിഞാണന്തി നാമം. തേസു വിപസ്സനാഞാണം നിച്ചനിമിത്താദീഹി വിമുത്തത്താ, തദങ്ഗവിമുത്തിഭാവേന വാ വിമുത്തത്താ വിമുത്തിഞാണം. മഗ്ഗോ സമുച്ഛേദവിമുത്തി, ഫലം പടിപ്പസ്സദ്ധിവിമുത്തി, പച്ചവേക്ഖണഞാണം പന വിമുത്തിം ജാനാതീതി വിമുത്തിഞാണം. ഏവം ചതുബ്ബിധേ വിമുത്തിഞാണേ നിപ്പരിയായേന ഫലഞാണമേവ വിമുത്തി. സേസാനി ‘‘വിമുത്താനീ’’തി വാ ‘‘അവിമുത്താനീ’’തി വാ ന വത്തബ്ബാനി. തസ്മാ ‘‘ഇദം നാമ വിമുത്തിഞാണം വിമുത്ത’’ന്തി അവത്വാ അവിസേസേനേവ ‘‘വിമുത്തിഞാണം വിമുത്ത’’ന്തി യേസം ലദ്ധി, സേയ്യഥാപി അന്ധകാനം; തേ സന്ധായ പുച്ഛാ സകവാദിസ്സ, പടിഞ്ഞാ പരവാദിസ്സ. പുന യംകിഞ്ചീതി പുട്ഠോ പച്ചവേക്ഖണാദീനി സന്ധായ പടിക്ഖിപതി. പടിപന്നസ്സാതി പുട്ഠോ മഗ്ഗഞാണസ്സ അനാസവതം സന്ധായ പടിജാനാതി. യസ്മാ പന തം സോതാപന്നസ്സ ഫലേ ഠിതസ്സ ഞാണം ന ഹോതി, തസ്മാ വിമുത്തം നാമ ന ഹോതീതി ചോദനത്ഥം പുന സകവാദീ സോതാപന്നസ്സാതിആദിമാഹ. ഇമിനാ ഉപായേന സബ്ബത്ഥ അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ.

വിമുത്തികഥാവണ്ണനാ.

൨. അസേഖഞാണകഥാവണ്ണനാ

൪൨൧. ഇദാനി അസേഖകഥാ നാമ ഹോതി. തത്ഥ യസ്മാ ആനന്ദത്ഥേരാദയോ സേഖാ ‘‘ഉളാരോ ഭഗവാ’’തിആദിനാ നയേന അസേഖേ ജാനന്തി, തസ്മാ ‘‘സേഖസ്സ അസേഖഞാണം അത്ഥീ’’തി യേസം ലദ്ധി, സേയ്യഥാപി ഉത്തരാപഥകാനം; തേ സന്ധായ പുച്ഛാ സകവാദിസ്സ, പടിഞ്ഞാ ഇതരസ്സ. ജാനാതി പസ്സതീതി ഇദം അത്തനാ അധിഗതസ്സ ജാനനവസേന വുത്തം. ഗോത്രഭുനോതിആദി ഹേട്ഠിമായ ഭൂമിയം ഠിതസ്സ ഉപരൂപരിഞാണസ്സ അഭാവദസ്സനത്ഥം വുത്തം. നനു ആയസ്മാ ആനന്ദോ സേഖോ ‘‘ഉളാരോ ഭഗവാ’’തി ജാനാതീതി പരവാദീ അസേഖേ ഭഗവതി പവത്തത്താ തം അസേഖഞാണന്തി ഇച്ഛതി, ന പനേതം അസേഖം. തസ്മാ ഏവം പതിട്ഠാപിതാപി ലദ്ധി അപ്പതിട്ഠാപിതാവ ഹോതീതി.

അസേഖഞാണകഥാവണ്ണനാ.

൩. വിപരീതകഥാവണ്ണനാ

൪൨൪. ഇദാനി വിപരീതകഥാ നാമ ഹോതി. തത്ഥ ‘‘യ്വായം പഥവീകസിണേ പഥവീസഞ്ഞീ സമാപജ്ജതി, തസ്സ തം ഞാണം വിപരീതഞാണ’’ന്തി യേസം ലദ്ധി, സേയ്യഥാപി അന്ധകാനം, തേ സന്ധായ പുച്ഛാ സകവാദിസ്സ, പടിഞ്ഞാ ഇതരസ്സ. പഥവിം നിസ്സായ ഉപ്പന്നനിമിത്തഞ്ഹി ന പഥവീയേവ, തത്ര ചായം പഥവീസഞ്ഞീ. തസ്മാ വിപരീതഞാണന്തി അയമേതസ്സ അധിപ്പായോ. തതോ സകവാദീ ‘‘ലക്ഖണപഥവീപി സസമ്ഭാരപഥവീപി നിമിത്തപഥവീപി പഥവീദേവതാപി സബ്ബാ പഥവീയേവ, താസു പഥവീതി ഞാണം വിപരീതം ന ഹോതി. അനിച്ചേ നിച്ചന്തിആദിവിപരിയേസോ പന വിപരീതഞാണം നാമ. കിം തേ ഇദം ഏതേസു അഞ്ഞതര’’ന്തി ചോദേതും അനിച്ചേ നിച്ചന്തിആദിമാഹ. ഇതരോ വിപല്ലാസലക്ഖണാഭാവം സന്ധായ പടിക്ഖിപതി, പഥവീനിമിത്തം സന്ധായ പടിജാനാതി.

കുസലന്തി സേക്ഖപുഥുജ്ജനാനം ഞാണം സന്ധായ വുത്തം. അത്ഥി അരഹതോതി പഞ്ഹേസുപി വിപല്ലാസലക്ഖണാഭാവേന പടിക്ഖിപതി. പഥവീനിമിത്തം സന്ധായ പടിജാനാതി. സബ്ബേവ പഥവീതി സബ്ബം തം പഥവീകസിണം ലക്ഖണപഥവീയേവ ഹോതീതി പുച്ഛതി. സകവാദീ തഥാ അഭാവതോ പടിക്ഖിപതി. നനു പഥവീ അത്ഥി, അത്ഥി ച കോചി പഥവിം പഥവിതോ സമാപജ്ജതീതി പുച്ഛാ സകവാദിസ്സ. തസ്സത്ഥോ – നനു നിമിത്തപഥവീ അത്ഥി, അത്ഥി ച കോചി തം പഥവിം പഥവിതോയേവ സമാപജ്ജതി, ന ആപതോ വാ തേജതോ വാതി. പഥവീ അത്ഥീതിആദി ‘‘യദി യം യഥാ അത്ഥി, തം തഥാ സമാപജ്ജന്തസ്സ ഞാണം വിപരീതം ഹോതി, നിബ്ബാനം അത്ഥി, തമ്പി സമാപജ്ജന്തസ്സ സബ്ബവിപരിയേസസമുഗ്ഘാതനം മഗ്ഗഞാണമ്പി തേ വിപരീതം ഹോതൂ’’തി ദസ്സനത്ഥം വുത്തന്തി.

വിപരീതകഥാവണ്ണനാ.

൪. നിയാമകഥാവണ്ണനാ

൪൨൮-൪൩൧. ഇദാനി നിയാമകഥാ നാമ ഹോതി. തത്ഥ യോ പുഗ്ഗലോ സമ്മത്തനിയാമം ഓക്കമിസ്സതി, തം ‘‘ഭബ്ബോ ഏസ ധമ്മം അഭിസമേതു’’ന്തി യസ്മാ ഭഗവാ ജാനാതി, തസ്മാ ‘‘അനിയതസ്സ പുഥുജ്ജനസ്സേവ സതോ പുഗ്ഗലസ്സ നിയാമഗമനായ ഞാണം അത്ഥീ’’തി യേസം ലദ്ധി, സേയ്യഥാപി ഏതരഹി ഉത്തരാപഥകാനം; തേ സന്ധായ അനിയതസ്സാതി പുച്ഛാ സകവാദിസ്സ. തത്ഥ നിയാമഗമനായാതി നിയാമോ വുച്ചതി മഗ്ഗോ, മഗ്ഗഗമനായ മഗ്ഗോക്കമനായാതി അത്ഥോ. യം പനസ്സ ഞാണം ദിസ്വാ ഭഗവാ ‘‘ഭബ്ബോ അയ’’ന്തി ജാനാതി, തം സന്ധായ പടിഞ്ഞാ പരവാദിസ്സ.

അഥസ്സ സകവാദീ അയുത്തവാദിതം ദീപേതും നിയതസ്സാതി വിപരീതാനുയോഗമാഹ. തത്ഥ പഠമപഞ്ഹേ മഗ്ഗേന നിയതസ്സ അനിയാമഗമനായ ഞാണം നാമ നത്ഥീതി പടിക്ഖിപതി. ദുതിയേ നത്ഥിഭാവേന പടിജാനാതി. തതിയേ അനിയതസ്സ നത്ഥീതി പുട്ഠത്താ ലദ്ധിവിരോധേന പടിക്ഖിപതി. പുന പഠമപഞ്ഹമേവ ചതുത്ഥം കത്വാ നിയതസ്സ നിയാമഗമനാദിവസേന തയോ പഞ്ഹാ കതാ. തേസു പഠമേ യസ്മാ ആദിമഗ്ഗേന നിയതസ്സ പുന തദത്ഥായ ഞാണം നത്ഥി, തസ്മാ പടിക്ഖിപതി. ദുതിയേ നത്ഥിഭാവേനേവ പടിജാനാതി. തതിയേ ലദ്ധിവിരോധേനേവ പടിക്ഖിപതി. പുന പഠമപഞ്ഹം അട്ഠമം കത്വാ അനിയതസ്സ അനിയാമഗമനാദിവസേന തയോ പഞ്ഹാ കതാ. തേസം അത്ഥോ വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബോ. പുന പഠമപഞ്ഹമേവ ദ്വാദസമം കത്വാ തംമൂലകാ അത്ഥി നിയാമോതിആദയോ പഞ്ഹാ കതാ. തത്ഥ യസ്മാ നിയാമഗമനായ ഞാണം നാമ മഗ്ഗഞാണമേവ ഹോതി, തസ്മാ തം സന്ധായ അത്ഥി നിയാമോതി വുത്തം. ഇതരോ പന നിയാമോതി വുത്തേ പടിക്ഖിപതി, ഞാണന്തി വുത്തേ പടിജാനാതി. സതിപട്ഠാനാദീസുപി ഏസേവ നയോ. പച്ചനീകം ഉത്താനത്ഥമേവ. ഗോത്രഭുനോതിആദി യേന യം അപ്പത്തം, തസ്സ തം നത്ഥീതി ദസ്സനത്ഥം വുത്തം. ഭഗവാ ജാനാതീതി അത്തനോ ഞാണബലേന ജാനാതി, ന തസ്സ നിയാമഗമനഞാണസബ്ഭാവതോ. തസ്മാ ഇമിനാ കാരണേന പതിട്ഠിതാപിസ്സ ലദ്ധി അപ്പതിട്ഠിതായേവാതി.

നിയാമകഥാവണ്ണനാ.

൫. പടിസമ്ഭിദാകഥാവണ്ണനാ

൪൩൨-൪൩൩. ഇദാനി പടിസമ്ഭിദാകഥാ നാമ ഹോതി. തത്ഥ യേസം ‘‘യംകിഞ്ചി അരിയാനം ഞാണം, സബ്ബം ലോകുത്തരമേവാ’’തി ഗഹേത്വാ ‘‘സബ്ബം ഞാണം പടിസമ്ഭിദാ’’തി ലദ്ധി, സേയ്യഥാപി അന്ധകാനം; തേ സന്ധായ പുച്ഛാ സകവാദിസ്സ, പടിഞ്ഞാ ഇതരസ്സ. സമ്മുതിഞാണപഞ്ഹേസു പഥവീകസിണസമ്മുതിയം സമാപത്തിഞാണം സന്ധായ പടിക്ഖിപതി, നിരുത്തിഞാണം സന്ധായ പടിജാനാതി. യേ കേചി സമ്മുതിന്തി പഞ്ഹേ പുഥുജ്ജനേ സന്ധായ പടിക്ഖിപതി. ചേതോപരിയായപഞ്ഹേസു പുഥുജ്ജനസ്സ ഞാണം സന്ധായ പടിക്ഖിപതി, അരിയസ്സ ഞാണം സന്ധായ പടിജാനാതി. സബ്ബാ പഞ്ഞാതിപഞ്ഹേസു കസിണസമാപത്തിപഞ്ഹം സന്ധായ പടിക്ഖിപതി, ലോകുത്തരം സന്ധായ പടിജാനാതി. പഥവീകസിണസമാപത്തിന്തിആദി ‘‘യാ ഏതേസു ഏത്തകേസു ഠാനേസു പഞ്ഞാ, കിം സബ്ബാ സാ പടിസമ്ഭിദാ’’തി പുച്ഛനത്ഥം വുത്തം. തേന ഹി സബ്ബം ഞാണന്തി യസ്മാ സബ്ബാ ലോകുത്തരപഞ്ഞാ പടിസമ്ഭിദാ, തസ്മാ സബ്ബന്തി വചനം സാമഞ്ഞഫലേന സദ്ധിം പതിട്ഠാപേതീതി.

പടിസമ്ഭിദാകഥാവണ്ണനാ.

൬. സമ്മുതിഞാണകഥാവണ്ണനാ

൪൩൪-൪൩൫. ഇദാനി സമ്മുതിഞാണകഥാ നാമ ഹോതി. തത്ഥ സമ്മുതിസച്ചം പരമത്ഥസച്ചന്തി ദ്വേ സച്ചാനി. യേ പന ഏവം വിഭാഗം അകത്വാ സച്ചന്തി വചനസാമഞ്ഞേന സമ്മുതിഞാണമ്പി ‘‘സച്ചാരമ്മണമേവാ’’തി വദന്തി, സേയ്യഥാപി അന്ധകാ; തേ അയുത്തവാദിനോതി തേസം വാദവിസോധനത്ഥം അയം കഥാ ആരദ്ധാ. തത്ഥ ന വത്തബ്ബന്തി പുച്ഛാ പരവാദിസ്സ, പരമത്ഥസച്ചം സന്ധായ പടിഞ്ഞാ സകവാദിസ്സ. സമ്മുതിസച്ചമ്ഹീതി സമ്മുതിം അനുപവിട്ഠേ സച്ചമ്ഹി. പച്ചത്തേ വാ ഭുമ്മവചനം, സമ്മുതിസച്ചന്തി അത്ഥോ. സമ്മുതിഞാണം സച്ചാരമ്മണഞ്ഞേവാതി പുച്ഛാ സകവാദിസ്സ, പടിഞ്ഞാ ഇതരസ്സ. തതോ നം ‘‘യദി തം അവിസേസേന സച്ചാരമ്മണഞ്ഞേവ, തേന ഞാണേന ദുക്ഖപരിഞ്ഞാദീനി കരേയ്യാ’’തി ചോദേതും തേന ഞാണേനാതിആദിമാഹ.

സമ്മുതിഞാണകഥാവണ്ണനാ.

൭. ചിത്താരമ്മണകഥാവണ്ണനാ

൪൩൬-൪൩൮. ഇദാനി ചിത്താരമ്മണകഥാ നാമ ഹോതി. തത്ഥ ചേതോപരിയായേ ഞാണന്തി വചനമത്തമേവ ഗഹേത്വാ ‘‘തം ഞാണം ചിത്താരമ്മണമേവാ’’തി യേസം ലദ്ധി, സേയ്യഥാപി ഏതരഹി അന്ധകാനം; തേ സന്ധായ പുച്ഛാ സകവാദിസ്സ, പടിഞ്ഞാ ഇതരസ്സ. അഥസ്സ ‘‘യോ സരാഗാദിവസേന ചിത്തം ജാനാതി, തസ്സ രാഗാദയോപി ആരമ്മണാ ഹോന്തി, തസ്മാ ന വത്തബ്ബം തം ചിത്താരമ്മണഞ്ഞേവാ’’തി ചോദനത്ഥം നനു അത്ഥി കോചീതിആദി ആരദ്ധം. ഫസ്സാരമ്മണേതി ഫസ്സസങ്ഖാതേ ആരമ്മണേ. വേദനാരമ്മണേതിആദീസുപി ഏസേവ നയോ. പുന ഫസ്സാരമ്മണേ ഞാണം ന വത്തബ്ബന്തി പുട്ഠോ ഫസ്സസ്സ ഫുസനലക്ഖണം മനസികരോതോ ഫസ്സോവാരമ്മണം ഹോതീതി പടിജാനാതി. കിം പനേതം ഫസ്സപരിയായേ ഞാണന്തി പുട്ഠോ പന താദിസസ്സ സുത്തപദസ്സ അഭാവാ പടിക്ഖിപതി. വേദനാദീസുപി ഏസേവ നയോ. ഇദാനി യം നിസ്സായ ലദ്ധി, തദേവ ദസ്സേത്വാ ലദ്ധിം പതിട്ഠാപേതും നനു ചേതോപരിയായേ ഞാണന്തിആദിമാഹ. സാ പനേസാ വചനമത്താഭിനിവേസേന പതിട്ഠാപിതാപി അപ്പതിട്ഠാപിതാവ ഹോതീതി.

ചിത്താരമ്മണകഥാവണ്ണനാ.

൮. അനാഗതഞാണകഥാവണ്ണനാ

൪൩൯-൪൪൦. ഇദാനി അനാഗതഞാണകഥാ നാമ ഹോതി. തത്ഥ അനാഗതം നാമ അന്തരമ്പി അത്ഥി, അനന്തരമ്പി. തേസു അനന്തരേ ഏകന്തേനേവ ഞാണം നത്ഥി. യഥാ ച അനന്തരേ, തഥാ ഏകവീഥിഏകജവനപരിയാപന്നേപി. തത്ഥ യേ സബ്ബസ്മിമ്പി അനാഗതേ ഞാണം ഇച്ഛന്തി, സേയ്യഥാപി അന്ധകാ; തേ സന്ധായ പുച്ഛാ സകവാദിസ്സ, പടിഞ്ഞാ ഇതരസ്സ. അഥ നം ‘‘യം തേ അനാഗതേ ഞാണം, കിം തേന അനന്തരം അനാഗതം മൂലാദിവസേന ജാനാതീ’’തി ചോദേതും അനാഗതം മൂലതോതിആദിമാഹ. തത്ഥ മൂലതോതിആദീനി സബ്ബാനി കാരണവേവചനാനേവ. കാരണഞ്ഹി യം അത്തനോ ഫലം കരോതി, തം തത്ഥ മൂലയതി പതിട്ഠാതീതി മൂലം. തതോ ച തം ഹിനോതി പവത്തയതീതി ഹേതു. തദേവ തം നിദേതി ‘‘ഹന്ദ നം ഗണ്ഹഥാ’’തി. നിയ്യാതേതി വിയാതി നിദാനം. തതോ തം സമ്ഭവതീതി സമ്ഭവോ. പഭവതീതി പഭവോ. തത്ഥ ച തം സമുട്ഠാതി, തം വാ നം സമുട്ഠാപേതീതി സമുട്ഠാനം. തദേവ നം ആഹരതീതി ആഹാരോ. തഞ്ചസ്സ അപരിച്ചജിതബ്ബട്ഠേന ആരമ്മണം. തദേവ ചേതം പടിച്ച ഏതീതി പച്ചയോ. തതോ നം സമുദേതീതി സമുദയോതി വുച്ചതി. യസ്മാ പന അനന്തരം ചിത്തം ഏതേഹാകാരേഹി ന സക്കാ ജാനിതും, തസ്മാ ന ഹേവന്തി പടിക്ഖിപതി. അനാഗതം ഹേതുപച്ചയതന്തി യാ അനന്തരാനാഗതേ ചിത്തേ ഹേതുപച്ചയതാ, തം ജാനാതി. യേ തത്ഥ ധമ്മാ ഹേതുപച്ചയാ ഹോന്തി, തേ ജാനാതീതി അത്ഥോ. സേസപദേസുപി ഏസേവ നയോ. ഗോത്രഭുനോതിആദി യസ്മിം അനാഗതേ ഞാണം ന ഉപ്പജ്ജതി, തം സരൂപതോ ദസ്സേതും വുത്തം. പാടലിപുത്തസ്സാതി സുത്തം യസ്മിം അനാഗതേ ഞാണം ഉപ്പജ്ജതി, തം ദസ്സേതും ആഹടം. യസ്മാ പനേതം ന സബ്ബസ്മിം അനാഗതേ ഞാണസ്സ സാധകം; തസ്മാ അനാഹടമേവാതി.

അനാഗതഞാണകഥാവണ്ണനാ.

൯. പടുപ്പന്നഞാണകഥാവണ്ണനാ

൪൪൧-൪൪൨. ഇദാനി പടുപ്പന്നഞാണകഥാ നാമ ഹോതി. തത്ഥ യേസം ‘‘സബ്ബസങ്ഖാരേസു അനിച്ചതോ ദിട്ഠേസു തമ്പി ഞാണം അനിച്ചതോ ദിട്ഠം ഹോതീ’’തി വചനം നിസ്സായ ‘‘അവിസേസേന സബ്ബസ്മിം പച്ചുപ്പന്നേ ഞാണം അത്ഥീ’’തി ലദ്ധി, സേയ്യഥാപി അന്ധകാനം; തേ സന്ധായ പടുപ്പന്നേതി പുച്ഛാ സകവാദിസ്സ, പടിഞ്ഞാ ഇതരസ്സ. അഥ നം ‘‘യദി അവിസേസേന പടുപ്പന്നേ ഞാണം അത്ഥി, ഖണപച്ചുപ്പന്നേപി തേന ഭവിതബ്ബം. ഏവം സന്തേ ദ്വിന്നം ഞാണാനം ഏകതോ അഭാവാ തേനേവ ഞാണേന തം ജാനിതബ്ബം ഹോതീ’’തി ചോദനത്ഥം തേനാതി അനുയോഗോ സകവാദിസ്സ. തത്ഥ പഠമപഞ്ഹേ തേനേവ തം ജാനിതും ന സക്കാതി പടിക്ഖേപോ ഇതരസ്സ. ദുതിയപഞ്ഹേ സന്തതിം സന്ധായ പടിഞ്ഞാ തസ്സേവ. പടിപാടിതോ ഭങ്ഗം പസ്സന്തോ ഭങ്ഗാനുപസ്സനേനേവ ഭങ്ഗാനുപസ്സനാഞാണം പസ്സതീതി അധിപ്പായോ. തേന ഞാണേന തം ഞാണം ജാനാതീതിആദീസുപി ഏസേവ നയോ. തേന ഫസ്സേന തം ഫസ്സന്തിആദീനിസ്സ ലേസോകാസനിവാരണത്ഥം വുത്താനി. യം പനേതേന ലദ്ധിപതിട്ഠാപനത്ഥം നനു സബ്ബസങ്ഖാരേതിആദി വുത്തം. തത്ഥ നയതോ തം ഞാണം ദിട്ഠം ഹോതി, ന ആരമ്മണതോതി അധിപ്പായേന പടിഞ്ഞാ സകവാദിസ്സ. തസ്മാ ഏവം പതിട്ഠിതാപിസ്സ ലദ്ധി അപ്പതിട്ഠിതാവ ഹോതി.

പടുപ്പന്നഞാണകഥാവണ്ണനാ.

൧൦. ഫലഞാണകഥാവണ്ണനാ

൪൪൩-൪൪൪. ഇദാനി ഫലേ ഞാണകഥാ നാമ ഹോതി. തത്ഥ ‘‘ബുദ്ധാപി സത്താനം അരിയഫലപ്പത്തിയാ ധമ്മം ദേസേന്തി സാവകാപി, ഇതി ഇമിനാ സാമഞ്ഞേന ബുദ്ധാനം വിയ സാവകാനമ്പി തേന തേന സത്തേന പത്തബ്ബേ ഫലേ ഞാണം അത്ഥീ’’തി യേസം ലദ്ധി, സേയ്യഥാപി അന്ധകാനം; തേ സന്ധായ സാവകസ്സാതി പുച്ഛാ സകവാദിസ്സ, പടിഞ്ഞാ ഇതരസ്സ. അഥ നം ‘‘യദി സാവകസ്സ ഫലേ ഞാണം അത്ഥി, യഥാ ബുദ്ധാ സമാനേപി സോതാപത്തിഫലേ അത്തനോ ഞാണബലേന ‘അയം ഏകബീജീ, അയം കോലംകോലോ, അയം സത്തക്ഖത്തുപരമോ’തി ഫലസ്സകതം പഞ്ഞപേന്തി, കിം തേ ഏവം സാവകോപീ’’തി ചോദേതും സാവകോ ഫലസ്സ കതം പഞ്ഞപേതീതി ആഹ. ഇതരോ പടിക്ഖിപതി.

അത്ഥി സാവകസ്സ ഫലപരോപരിയത്തീതിആദി ഫലേ ഞാണസ്സ അത്ഥിതായ പച്ചയപുച്ഛനത്ഥം വുത്തം. അയഞ്ഹേത്ഥ അധിപ്പായോ – ബുദ്ധാനം ‘‘ഇദം ഫലം പരം, ഇദം ഓപര’’ന്തി ഏവം ഫലാനം ഉച്ചാവചഭാവജാനനസങ്ഖാതാ ഫലേ പരോപരിയത്തി നാമ അത്ഥി. തഥാ ഇന്ദ്രിയപുഗ്ഗലപരോപരിയത്തിയോ, താസം അത്ഥിതായ തസ്സ തസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ തേസം തേസം ഇന്ദ്രിയാനം വസേന തം തം ഫലം ജാനന്തി, കിം തേ സാവകസ്സാപി ഏതാ പരോപരിയത്തിയോ അത്ഥീതി.

അത്ഥി സാവകസ്സ ഖന്ധപഞ്ഞത്തീതിആദീനിപി ‘‘യദി തേ സാവകസ്സ ബുദ്ധാനം വിയ ഫലേ ഞാണം അത്ഥി, ഇമാ ഹി പിസ്സ പഞ്ഞത്തീഹി ഭവിതബ്ബം. കിമസ്സ താ അത്ഥി, സക്കോതി സോ ഏതാ പഞ്ഞത്തിയോ അത്തനോ ബലേന ജാനിതും വാ പഞ്ഞപേതും വാ’’തി ചോദനത്ഥം വുത്താനി. സാവകോ ജിനോതിആദി ‘‘യദി സാവകസ്സ ബുദ്ധാനം വിയ ഫലേ ഞാണം അത്ഥി, ഏവം സന്തേ സ്വേവ ജിനോ’’തി ചോദനത്ഥം വുത്തം. സാവകോ അനുപ്പന്നസ്സാതി പഞ്ഹേപി അയമേവ നയോ. അഞ്ഞാണീതി പഞ്ഹേ അവിജ്ജാസങ്ഖാതസ്സ അഞ്ഞാണസ്സ വിഹതത്താ പടിക്ഖിത്തോ, ന പനസ്സ ബുദ്ധാനം വിയ ഫലേ ഞാണം അത്ഥി. തസ്മാ അപ്പതിട്ഠിതോവ പരവാദീവാദോതി.

ഫലഞാണകഥാവണ്ണനാ.

പഞ്ചമോ വഗ്ഗോ.

മഹാപണ്ണാസകോ സമത്തോ.