൪. ചതുത്ഥവഗ്ഗോ

൧. ഗിഹിസ്സ അരഹാതികഥാവണ്ണനാ

൩൮൭. ഇദാനി ഗിഹിസ്സ അരഹാതി കഥാ നാമ ഹോതി. തത്ഥ യേസം യസകുലപുത്താദീനം ഗിഹിബ്യഞ്ജനേ ഠിതാനം അരഹത്തപ്പത്തിം ദിസ്വാ ‘‘ഗിഹി അസ്സ അരഹാ’’തി ലദ്ധി, സേയ്യഥാപി ഏതരഹി ഉത്തരാപഥകാനം; തേ സന്ധായ പുച്ഛാ സകവാദിസ്സ. തത്ഥ ഗിഹിസ്സാതി യോ ഗിഹിസംയോജനസമ്പയുത്തതായ ഗിഹി, സോ അരഹം അസ്സാതി അത്ഥോ. പരവാദീ പന അധിപ്പായം അസല്ലക്ഖേത്വാ ഗിഹിബ്യഞ്ജനമത്തമേവ പസ്സന്തോ പടിജാനാതി. ഇദാനിസ്സ ‘‘ഗിഹി നാമ ഗിഹിസംയോജനേന ഹോതി, ന ബ്യഞ്ജനമത്തേന. യഥാഹ ഭഗവാ –

‘അലങ്കതോ ചേപി സമം ചരേയ്യ,

സന്തോ ദന്തോ നിയതോ ബ്രഹ്മചാരീ;

സബ്ബേസു ഭൂതേസു നിധായ ദണ്ഡം,

സോ ബ്രാഹ്മണോ സോ സമണോ സ ഭിക്ഖൂ’’’തി. (ധ. പ. ൧൪൨);

ഇമം നയം ദസ്സേതും അത്ഥി അരഹതോതിആദി ആരദ്ധം. തം സബ്ബം ഉത്താനത്ഥമേവാതി.

ഗിഹിസ്സ അരഹാതികഥാവണ്ണനാ.

൨. ഉപപത്തികഥാവണ്ണനാ

൩൮൮. ഇദാനി ഉപപത്തികഥാ നാമ ഹോതി. തത്ഥ യേസം ‘‘ഓപപാതികോ ഹോതി തത്ഥപരിനിബ്ബായീ’’തിവചനാനി (പു. പ. ൩൫-൪൦) അയോനിസോ ഗഹേത്വാ സുദ്ധാവാസേസു ഉപപത്തിയാ അരഹാതി ലദ്ധി, ‘‘യേസം വാ ഉപഹച്ചപരിനിബ്ബായീ’’തി പദം പരിവത്തിത്വാ ‘‘ഉപപജ്ജപരിനിബ്ബായീ’’തി പരിയാപുണന്താനം സഹ ഉപപത്തിയാ അരഹാ ഹോതീതി ലദ്ധി, സേയ്യഥാപി ഏതരഹി ഉത്തരാപഥകാനം; തേ സന്ധായ പുച്ഛാ സകവാദിസ്സ, പടിഞ്ഞാ ഇതരസ്സ. തത്ഥ യസ്മാ ഉപപത്തിചിത്തം നാമ ലോകിയം, തേന സോതാപന്നാദയോപി ന ഹോന്തി, പഗേവ അരഹാ. തസ്മാസ്സ ഇമം നയം ദസ്സേതും സഹ ഉപപത്തിയാ സോതാപന്നോതിആദി ആരദ്ധം.

൩൮൯. സാരിപുത്തോതിആദി ഇമേസു മഹാഥേരേസു കോ ഏകോപി സഹ ഉപപത്തിയാ അരഹാ നാമാതി ചോദനത്ഥം വുത്തം.

൩൯൦. ഉപപത്തേസിയേനാതി പടിസന്ധിചിത്തേന. തഞ്ഹി ഉപപത്തിം ഏസതി ഗവേസതി, തസ്മാ ഉപപത്തേസിയന്തി വുച്ചതി. സേസമേത്ഥ ഉത്താനത്ഥമേവാതി.

ഉപപത്തികഥാവണ്ണനാ.

൩. അനാസവകഥാവണ്ണനാ

൩൯൧. ഇദാനി അനാസവകഥാ നാമ ഹോതി. തത്ഥ യേ ധമ്മാ അനാസവസ്സ അരഹതോ, സബ്ബേ തേ അനാസവാതി യേസം ലദ്ധി, സേയ്യഥാപി ഏതരഹി ഉത്തരാപഥകാനം; തേ സന്ധായ അരഹതോതി പുച്ഛാ സകവാദിസ്സ, പടിഞ്ഞാ ഇതരസ്സ. അഥ നം അനാസവാ നാമ മഗ്ഗാദയോ, കിം തസ്സ തേയേവ ഉപ്പജ്ജന്തീതി ചോദനത്ഥം മഗ്ഗോ ഫലന്തിആദി ആരദ്ധം. ചക്ഖു അനാസവന്തി പുട്ഠോ തസ്സ സാസവത്താ പടിക്ഖിപതി. ദുതിയം പുട്ഠോ അനാസവസ്സേതന്തി പടിജാനാതി.

൩൯൨. ചീവരപഞ്ഹേ ഏകോവ ധമ്മോ അനാസവോ സാസവോ ച ഹോതീതി ലക്ഖണവിരോധഭയാ പടിക്ഖിപതി. ദുതിയം പുട്ഠോ അനാസവസ്സ ഹുത്വാ സാസവസ്സ ഹോതീതി പടിജാനാതി. തഞ്ഞേവ അനാസവന്തി പഞ്ഹാദ്വയേപി ഏസേവ നയോ. സകവാദീ പന തഞ്ഞേവാതി അനുഞ്ഞാതത്താ ‘‘മഗ്ഗോ അനാസവോ ഹുത്വാ’’തിആദീഹി ചോദേതി. ഇമിനാ ഉപായേന സബ്ബത്ഥ അത്ഥോ വേദിതബ്ബോതി.

അനാസവകഥാവണ്ണനാ.

൪. സമന്നാഗതകഥാവണ്ണനാ

൩൯൩. ഇദാനി സമന്നാഗതകഥാ നാമ ഹോതി. തത്ഥ ദ്വേ സമന്നാഗമാ പച്ചുപ്പന്നക്ഖണേ സമങ്ഗീഭാവസമന്നാഗമോ ച രൂപാവചരാദീസു അഞ്ഞതരഭൂമിപ്പത്തിതോ പടിലാഭസമന്നാഗമോ ച. സോ യാവ അധിഗതവിസേസാ ന പരിഹായതി, താവദേവ ലബ്ഭതി. യേസം പന ഠപേത്വാ ഇമേ ദ്വേ സമന്നാഗമേ അഞ്ഞോ ഉപപത്തിധമ്മവസേന ഏകോ സമന്നാഗമോ നാമ ഹോതീതി ലദ്ധി, സേയ്യഥാപി ഏതരഹി ഉത്തരാപഥകാനം, തേസം പത്തിധമ്മോ നാമ കോചി നത്ഥീതി അനുബോധനത്ഥം അരഹാ ചതൂഹി ഫലേഹി സമന്നാഗതോതി പുച്ഛാ സകവാദിസ്സ, പത്തിം സന്ധായ പടിഞ്ഞാ ഇതരസ്സ. അഥസ്സ ‘‘യദി തേ അരഹാ ചതൂഹി ഖന്ധേഹി വിയ ചതൂഹി ഫലേഹി സമന്നാഗതോ, ഏവം സന്തേ യേ ചതൂസു ഫലേസു ചത്താരോ ഫസ്സാദയോ, തേഹി തേ അരഹതോ സമന്നാഗതതാ പാപുണാതീ’’തി ചോദനത്ഥം അരഹാ ചതൂഹി ഫസ്സേഹീതിആദി ആരദ്ധം. തം സബ്ബം പരവാദിനാ ഏകക്ഖണേ ചതുന്നം ഫസ്സാദീനം അഭാവാ പടിക്ഖിത്തം. അനാഗാമിപഞ്ഹാദീസുപി ഏസേവ നയോ.

൩൯൫. സോതാപത്തിഫലം വീതിവത്തോതി ന പഠമജ്ഝാനം വിയ ദുതിയജ്ഝാനലാഭീ; പുന അനുപ്പത്തിയാ പന വീതിവത്തോതി പുച്ഛതി. സോതാപത്തിമഗ്ഗന്തിആദി യം വീതിവത്തോ, തേനസ്സ പുന അസമന്നാഗമം ദസ്സേതും ആരദ്ധം.

൩൯൬. തേഹി ച അപരിഹീനോതി പഞ്ഹേ യസ്മാ യഥാ പച്ചനീകസമുദാചാരേന ലോകിയജ്ഝാനധമ്മാ പരിഹായന്തി, ന ഏവം ലോകുത്തരാ. മഗ്ഗേന ഹി യേ കിലേസാ പഹീയന്തി, ഫലേന ച പടിപ്പസ്സമ്ഭന്തി, തേ തഥാ പഹീനാവ തഥാ പടിപ്പസ്സദ്ധായേവ ച ഹോന്തി, തസ്മാ സകവാദിനാ ആമന്താതി പടിഞ്ഞാതം. സ്വായമത്ഥോ പരതോ ‘‘അരഹതാ ചത്താരോ മഗ്ഗാ പടിലദ്ധാ’’തിആദീസു പകാസിതോയേവ. സേസം ഉത്താനത്ഥമേവാതി.

സമന്നാഗതകഥാവണ്ണനാ.

൫. ഉപേക്ഖാസമന്നാഗതകഥാവണ്ണനാ

൩൯൭. അരഹാ ഛഹി ഉപേക്ഖാഹീതി കഥായപി ഇമിനാവ നയേന അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. അരഹാ ഹി ഛസു ദ്വാരേസു ഉപേക്ഖാനം ഉപ്പത്തിഭബ്ബതായ താഹി സമന്നാഗതോതി വുച്ചതി, ന ഏകക്ഖണേ സബ്ബാസം ഉപ്പത്തിഭാവേനാതി.

ഉപേക്ഖാസമന്നാഗതകഥാവണ്ണനാ.

൬. ബോധിയാബുദ്ധോതികഥാവണ്ണനാ

൩൯൮. ഇദാനി ബോധിയാ ബുദ്ധോതികഥാ നാമ ഹോതി. തത്ഥ ബോധീതി ചതുമഗ്ഗഞാണസ്സാപി സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണസ്സാപി അധിവചനം. തസ്മാ യേസം യഥാ ഓദാതേന വണ്ണേന ഓദാതോ, സാമേന വണ്ണേന സാമോ, ഏവം ബോധിയാ ബുദ്ധോതി ലദ്ധി, സേയ്യഥാപി ഏതരഹി ഉത്തരാപഥകാനംയേവ; തേ സന്ധായ പുച്ഛാ ച അനുയോഗോ ച സകവാദിസ്സ, പടിഞ്ഞാ ച പടിക്ഖേപോ ച ഇതരസ്സ.

അതീതായാതി പഞ്ഹേ തസ്മിം ഖണേ അഭാവതോ പടിക്ഖിപതി. ദുതിയം പുട്ഠോ പടിലാഭം സന്ധായ പടിജാനാതി. പുന കിച്ചവസേന പുട്ഠോ കിച്ചാഭാവതോ പടിക്ഖിപതി. ദുതിയം പുട്ഠോ യം തേന തായ കരണീയം കതം, തത്ഥ സമ്മോഹാഭാവം പടിജാനാതി. ലേസോകാസം പന അദത്വാ ദുക്ഖം പരിജാനാതീതിആദിനാ നയേന പുട്ഠോ തസ്സ കിച്ചസ്സ അഭാവാ പടിക്ഖിപതി.

അനാഗതപഞ്ഹേ തസ്മിം ഖണേ മഗ്ഗഞാണസ്സ അഭാവാ പടിക്ഖിപതി. ദുതിയം പുട്ഠോ ‘‘അഗമാ രാജഗഹം ബുദ്ധോ’’തി (സു. നി. ൪൧൦) അനാഗതായ ബോധിയാ ബുദ്ധഭാവം മഞ്ഞമാനോ പടിജാനാതി. ബോധികരണീയം കരോതീതി പുട്ഠോ തസ്മിം ഖണേ കിച്ചാഭാവേന പടിക്ഖിപതി. ദുതിയം പുട്ഠോ യദി ന കരേയ്യ, ബുദ്ധോതി ന വുച്ചേയ്യ. യസ്മാ അവസ്സം കരിസ്സതി, തസ്മാ കരോതിയേവ നാമാതി പടിജാനാതി. പുന ലേസോകാസം അദത്വാ പുട്ഠോ പടിക്ഖിപതി. പച്ചുപ്പന്നപഞ്ഹോ സദ്ധിം സംസന്ദനായ ഉത്താനത്ഥോവ.

൩൯൯. തിസ്സോ ബോധിയോ ഏകതോ കത്വാ പുട്ഠോ സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണം സന്ധായ തീഹിപി ബുദ്ധോതി വത്തബ്ബഭാവതോ പടിജാനാതി. പുന തീഹിതി പുട്ഠോ സബ്ബാസം ഏകക്ഖണേ അഭാവാ പടിക്ഖിപതി. ദുതിയം പുട്ഠോ അതീതാനാഗതപച്ചുപ്പന്നസ്സ സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണസ്സ വസേന പടിജാനാതി. പുന ലേസോകാസം അദത്വാ സതതം സമിതന്തി പുട്ഠോ പടിക്ഖിപതി.

ന ബത്തബ്ബം ബോധിയാതി പുച്ഛാ പരവാദിസ്സ, ബോധിയാ അഭാവക്ഖണേ അബുദ്ധഭാവാപത്തിതോ പടിഞ്ഞാ സകവാദിസ്സ. നനു ബോധിപടിലാഭാതി പഞ്ഹേ പന യസ്മിം സന്താനേ ബോധിസങ്ഖാതം മഗ്ഗഞാണം ഉപ്പന്നം, തത്ഥ ബുദ്ധോതി സമ്മുതിസബ്ഭാവതോ പടിഞ്ഞാ തസ്സേവ. തസ്സ അധിപ്പായം അജാനിത്വാ ഹഞ്ചീതി ലദ്ധിട്ഠപനാ പരവാദിസ്സ. ഇദാനിസ്സ അസല്ലക്ഖണം പാകടം കാതും ബോധിപടിലാഭാ ബുദ്ധോതി ബോധിയാ ബുദ്ധോതി പുച്ഛാ സകവാദിസ്സ. തസ്സത്ഥോ – ‘‘കിം തേ യസ്മാ ബോധിപടിലാഭാ ബുദ്ധോ, തസ്മാ ബോധിയാ ബുദ്ധോ’’തി. ഇതരോ ‘‘ബോധിപടിലാഭോ നാമ ബോധിയാ ഉപ്പജ്ജിത്വാ നിരുദ്ധായപി സന്താനേ ഉപ്പന്നഭാവോയേവ. ബോധി നാമ മഗ്ഗക്ഖണേ ഞാണ’’ന്തി ഇമം വിഭാഗം അസല്ലക്ഖേന്തോവ പുന പടിജാനാതി. തതോ സകവാദിനാ ബോധിപടിലാഭാ ബോധീതി പുട്ഠോ വചനോകാസം അലഭന്തോ പടിക്ഖിപതീതി.

ബോധിയാബുദ്ധോതികഥാവണ്ണനാ.

ഇതി ഇമാ തിസ്സോപി കഥാ ഉത്തരാപഥകാനംയേവ.

൭. ലക്ഖണകഥാവണ്ണനാ

൪൦൦. ഇദാനി ലക്ഖണകഥാ നാമ ഹോതി. തത്ഥ ‘‘യേഹി സമന്നാഗതസ്സ മഹാപുരിസസ്സ ദ്വേവ ഗതിയോ ഭവന്തീ’’തി (ദീ. നി. ൧.൨൫൮) ഇമം സുത്തം അയോനിസോ ഗഹേത്വാ ലക്ഖണസമന്നാഗതോ ബോധിസത്തോവ ഹോതീതി യേസം ലദ്ധി, സേയ്യഥാപി ഏതരഹി ഉത്തരാപഥകാനം; തേ സന്ധായ പുച്ഛാ സകവാദിസ്സ, പടിഞ്ഞാ ഇതരസ്സ.

ചക്കവത്തിസത്തോതി പഞ്ഹേസു യസ്മാ ചക്കവത്തീ സത്തോപി ച ബോധിസത്തോപി, തസ്മാ അബോധിസത്തം സന്ധായ പടിക്ഖിപതി. ബോധിസത്തം സന്ധായ പടിജാനാതി.

൪൦൨. ദ്വത്തിംസിമാനീതിസുത്തം ബോധിസത്തമേവ സന്ധായ വുത്തം. സോ ഹി പച്ഛിമേ ഭവേ ബുദ്ധോ ഹോതി, ഇതരേസു ചക്കവത്തീ, തസ്മാ ആഭതമ്പി അനാഭതസദിസമേവാതി.

ലക്ഖണകഥാവണ്ണനാ.

൮. നിയാമോക്കന്തികഥാവണ്ണനാ

൪൦൩. ഇദാനി നിയാമോക്കന്തികഥാ നാമ ഹോതി. തത്ഥ യേസം ഘടികാരസുത്തേ ജോതിപാലസ്സ പബ്ബജ്ജം സന്ധായ ‘‘ബോധിസത്തോ കസ്സപഭഗവതോ പാവചനേ ഓക്കന്തനിയാമോ ചരിതബ്രഹ്മചരിയോ’’തി ലദ്ധി, സേയ്യഥാപി ഏതരഹി അന്ധകാനം; തേ സന്ധായ ബോധിസത്തോതി പുച്ഛാ സകവാദിസ്സ, ലദ്ധിയം ഠത്വാ പടിഞ്ഞാ ഇതരസ്സ. തതോ യസ്മാ നിയാമോതി വാ ബ്രഹ്മചരിയന്തി വാ അരിയമഗ്ഗസ്സ നാമം, ബോധിസത്താനഞ്ച ഠപേത്വാ പാരമീപൂരണം അഞ്ഞാ നിയാമോക്കന്തി നാമ നത്ഥി. യദി ഭവേയ്യ, ബോധിസത്തോ സോതാപന്നോ സാവകോ ഭവേയ്യ. ന ചേതമേവം. കേവലഞ്ഹി നം ബുദ്ധാ അത്തനോ ഞാണബലേ ഠത്വാ – ‘‘അയം ബുദ്ധോ ഭവിസ്സതീ’’തി ബ്യാകരോന്തി, തസ്മാ പുന ബോധിസത്തോതി അനുയോഗോ സകവാദിസ്സ. പച്ഛിമഭവം സന്ധായ പടിക്ഖേപോ ഇതരസ്സ. ദുതിയപഞ്ഹേ ജോതിപാലകാലം സന്ധായ പടിഞ്ഞാ തസ്സേവ. സാവകോ ഹുത്വാതിആദീസുപി ഏസേവ നയോ. അനുസ്സവിയോതി അനുസ്സവേന പടിവിദ്ധധമ്മോ. പച്ഛിമഭവം സന്ധായ പടിക്ഖിപിത്വാ ജോതിപാലകാലേ അനുസ്സവം സന്ധായ പടിജാനാതി.

൪൦൪. അഞ്ഞം സത്ഥാരന്തിആളാരഞ്ച രാമപുത്തഞ്ച സന്ധായ വുത്തം. ആയസ്മാ ആനന്ദോതിആദി ‘‘ഓക്കന്തനിയാമാവ സാവകാ ഹോന്തി, ന ഇതരേ ഓക്കന്തനിയാമാ ഏവരൂപാ ഹോന്തീ’’തി ദസ്സേതും വുത്തം.

സാവകോ ജാതിം വീതിവത്തോതി യായ ജാതിയാ സാവകോ, തം വീതിവത്തോ അഞ്ഞസ്മിം ഭവേ അസാവകോ ഹോതീതി പുച്ഛതി. ഇതരോ സോതാപന്നാദീനം സോതാപന്നാദിസാവകഭാവതോ പടിക്ഖിപതി. സേസമേത്ഥ ഉത്താനത്ഥമേവാതി.

നിയാമോക്കന്തികഥാവണ്ണനാ.

൯. അപരാപി സമന്നാഗതകഥാവണ്ണനാ

൪൦൬. ഇദാനി അപരാപി സമന്നാഗതകഥാ നാമ ഹോതി. തത്ഥ യേസം ‘‘ചതുത്ഥമഗ്ഗട്ഠോ പുഗ്ഗലോ പത്തിധമ്മവസേന തീഹി ഫലേഹി സമന്നാഗതോ’’തി ലദ്ധി, സേയ്യഥാപി ഏതരഹി അന്ധകാനം; തേ സന്ധായ പുച്ഛാ സകവാദിസ്സ, പടിഞ്ഞാ ഇതരസ്സ. സേസമേത്ഥ ഹേട്ഠാ ചതൂഹി ഫലേഹി സമന്നാഗതകഥായം വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബന്തി.

അപരാപി സമന്നാഗതകഥാവണ്ണനാ.

൧൦. സബ്ബസംയോജനപ്പഹാനകഥാവണ്ണനാ

൪൧൩. ഇദാനി സംയോജനപ്പഹാനകഥാ നാമ ഹോതി. തത്ഥ യേസം ‘‘നിപ്പരിയായേനേവ സബ്ബസംയോജനപ്പഹാനം അരഹത്ത’’ന്തി ലദ്ധി, സേയ്യഥാപി ഏതരഹി അന്ധകാനം; തേ സന്ധായ പുച്ഛാ സകവാദിസ്സ, പടിഞ്ഞാ ഇതരസ്സ. പുന സബ്ബേ സംയോജനാതി പുട്ഠോ ഹേട്ഠാ വുത്തമഗ്ഗത്തയേന പഹീനേ സന്ധായ പടിക്ഖിപതി. ദുതിയം പുട്ഠോ തേന മഗ്ഗേന അപ്പഹീനസ്സ അഭാവാ പടിജാനാതി. സക്കായദിട്ഠിആദീസുപി പഠമമഗ്ഗേന പഹീനഭാവം സന്ധായ പടിക്ഖിപതി, ചതുത്ഥമഗ്ഗേന അനവസേസപ്പഹാനം സന്ധായ പടിജാനാതി. ഏസേവ നയോ സബ്ബത്ഥാതി.

സബ്ബസംയോജനപ്പഹാനകഥാവണ്ണനാ.

ചതുത്ഥോ വഗ്ഗോ.