൩. തതിയവഗ്ഗോ

൧. ബലകഥാവണ്ണനാ

൩൫൪. ഇദാനി ബലകഥാ നാമ ഹോതി. തത്ഥ യേസം അനുരുദ്ധസംയുത്തേ ‘‘ഇമേസഞ്ച പനാഹം, ആവുസോ, ചതുന്നം സതിപട്ഠാനാനം ഭാവിതത്താ ബഹുലീകതത്താ ഠാനഞ്ച ഠാനതോ അട്ഠാനഞ്ച അട്ഠാനതോ യഥാഭൂതം പജാനാമീ’’തിആദീനി (സം. നി. ൫.൯൧൩) ദസസുത്താനി അയോനിസോ ഗഹേത്വാ ‘‘തഥാഗതബലം സാവകസാധാരണ’’ന്തി ലദ്ധി, സേയ്യഥാപി ഏതരഹി അന്ധകാനം; തേ സന്ധായ പുച്ഛാ സകവാദിസ്സ, ലദ്ധിയം ഠത്വാ പടിഞ്ഞാ പരവാദിസ്സ. തഥാഗതബലഞ്ച നാമേതം സാവകേഹി സാധാരണമ്പി അത്ഥി അസാധാരണമ്പി സാധാരണാസാധാരണമ്പി. തത്ഥ ആസവാനം ഖയേ ഞാണം സാധാരണം. ഇന്ദ്രിയപരോപരിയത്തിഞാണം അസാധാരണം. സേസം സാധാരണഞ്ച അസാധാരണഞ്ച. ഠാനാട്ഠാനാദീനി ഹി സാവകാ പദേസേന ജാനന്തി, തഥാഗതാ നിപ്പദേസേന. ഇതി താനി ഉദ്ദേസതോ സാധാരണാനി, ന നിദ്ദേസതോ. അയം പന അവിസേസേന സബ്ബമ്പി സാധാരണന്തി ആഹ. തമേനം തതോ വിവേചേതും തഥാഗതബലം സാവകബലന്തി പുന അനുയോഗോ ആരദ്ധോ. തത്ഥ പഠമപഞ്ഹേ നിദ്ദേസതോ സബ്ബാകാരവിസയതം സന്ധായ പടിക്ഖിപതി. ദുതിയപഞ്ഹേ ഉദ്ദേസതോ ഠാനാട്ഠാനമത്താദിജാനനവസേന പടിജാനാതി. തഞ്ഞേവാതിആദിപഞ്ഹേസു സബ്ബാകാരേന നിന്നാനാകരണതായ അഭാവേന പടിക്ഖിപതി. പുബ്ബയോഗോ ച പുബ്ബചരിയാ ച അത്ഥതോ ഏകം, തഥാ ധമ്മക്ഖാനഞ്ച ധമ്മദേസനാ ച.

ഇന്ദ്രിയപരോപരിയത്തിപഞ്ഹേ ഏകദേസേന സാധാരണതം സന്ധായ സാവകവിസയേ പടിജാനാതി.

൩൫൫. ഇദാനി യസ്മാ ഉദ്ദേസതോ ഠാനാട്ഠാനാദീനി സാവകോ ജാനാതി, തസ്മാ സാവകസ്സ തഥാ ജാനനം പകാസേത്വാ തേന ജാനനമത്തസാമഞ്ഞേന തേസം സാവകസാധാരണത്തം പതിട്ഠാപേതും സാവകോ ഠാനാട്ഠാനം ജാനാതീതിആദയോ പരവാദിപഞ്ഹാ ഹോന്തി. തത്ഥ ഇന്ദ്രിയപരോപരിയത്തിഞാണം ഛന്നം അസാധാരണഞാണാനം അഞ്ഞതരന്തി ന ഗഹിതം. ആസവക്ഖയേന വാ ആസവക്ഖയന്തി യം തഥാഗതസ്സ ആസവക്ഖയേന സദ്ധിം സാവകസ്സ ആസവക്ഖയം പടിച്ച വത്തബ്ബം സിയാ നാനാകരണം, തം നത്ഥി. വിമുത്തിയാ വാ വിമുത്തിന്തി പദേപി ഏസേവ നയോ. സേസമേത്ഥ ഉത്താനത്ഥമേവ.

൩൫൬. ഇദാനി യം സകവാദിനാ ‘‘ആസവാനം ഖയേ ഞാണം സാധാരണ’’ന്തി അനുഞ്ഞാതം, തേന സദ്ധിം സംസന്ദിത്വാ സേസാനമ്പി സാധാരണഭാവം പുച്ഛിതും പുന ആസവാനം ഖയേതിആദയോ പരവാദിപഞ്ഹാവ ഹോന്തി. തേസം വിസ്സജ്ജനേ സകവാദിനാ ആസവക്ഖയേ വിസേസാഭാവേന തം ഞാണം സാധാരണന്തി അനുഞ്ഞാതം. ഇതരേസുപി വിസേസാഭാവേന സാധാരണതാ പടിക്ഖിത്താ. പുന ഠാനാട്ഠാനാദീനം ആസവക്ഖയേനേവ സദ്ധിം സംസന്ദിത്വാ അസാധാരണപുച്ഛാ പരവാദിസ്സേവ. തത്ഥ ആസവക്ഖയഞാണേ പടിക്ഖേപോ, സേസേസു ച പടിഞ്ഞാ സകവാദിസ്സ. തതോ ഇന്ദ്രിയപരോപരിയത്തേന സദ്ധിം സംസന്ദിത്വാ അസാധാരണപുച്ഛാ പരവാദിസ്സ. സാ സങ്ഖിപിത്വാ ദസ്സിതാ. തഥാപി ഇന്ദ്രിയപരോപരിയത്തേ പടിഞ്ഞാ, സേസേസു ച പടിക്ഖേപോ സകവാദിസ്സ. തതോ ഠാനാട്ഠാനാദീഹി സദ്ധിം സംസന്ദിത്വാ ഇന്ദ്രിയപരോപരിയത്തസ്സ സാധാരണപുച്ഛാ പരവാദിസ്സ. സാപി സങ്ഖിപിത്വാവ ദസ്സിതാ. തത്ഥ ഇന്ദ്രിയപരോപരിയത്തേ പടിക്ഖേപോ. സേസേസു ച പടിഞ്ഞാ സകവാദിസ്സാതി.

ബലകഥാവണ്ണനാ.

൨. അരിയന്തികഥാവണ്ണനാ

൩൫൭. ഇദാനി അരിയന്തികഥാ നാമ ഹോതി. തത്ഥ യേസം ‘‘ന കേവലം ആസവക്ഖയഞാണമേവ അരിയം, അഥ ഖോ പുരിമാനിപി നവ ബലാനി അരിയാനി’’ച്ചേവ ലദ്ധി, സേയ്യഥാപി ഏതരഹി അന്ധകാനം; തേ സന്ധായ അരിയന്തി പുച്ഛാ സകവാദിസ്സ, പടിഞ്ഞാ ഇതരസ്സ. പുന യദി തം അരിയം, മഗ്ഗാദീസു തേന അഞ്ഞതരേന ഭവിതബ്ബന്തി മഗ്ഗാദിവസേന പുച്ഛാ സകവാദിസ്സ, പടിക്ഖേപോ ഇതരസ്സ.

പുന സുഞ്ഞതാരമ്മണാദിവസേന പുച്ഛാ സകവാദിസ്സ. തത്ഥ ദ്വേ സുഞ്ഞതാ – സത്തസുഞ്ഞതാ ച സങ്ഖാരസുഞ്ഞതാ ച. സത്തസുഞ്ഞതാ നാമ ദിട്ഠിയാ പരികപ്പിതേന സത്തേന സുഞ്ഞാ പഞ്ചക്ഖന്ധാ. സങ്ഖാരസുഞ്ഞതാ നാമ സബ്ബസങ്ഖാരേഹി സുഞ്ഞം വിവിത്തം നിസ്സടം നിബ്ബാനം. തത്ഥ പരവാദീ നിബ്ബാനാരമ്മണതം സന്ധായ പടിക്ഖിപതി, സങ്ഖാരാരമ്മണതം സന്ധായ പടിജാനാതി. മനസി കരോതീതി പുട്ഠോപി നിബ്ബാനമേവ സന്ധായ പടിക്ഖിപതി, സങ്ഖാരേ സന്ധായ പടിജാനാതി. തതോ സകവാദിനാ ‘‘ഠാനാട്ഠാനാദിമനസികാരോ സങ്ഖാരാരമ്മണോ, സുഞ്ഞതമനസികാരോ നിബ്ബാനാരമ്മണോ’’തി ഇമം നയം ഗഹേത്വാ ‘‘ദ്വിന്നം ഫസ്സാനം ദ്വിന്നം ചിത്താനം സമോധാനം ഹോതീ’’തി പുട്ഠോ ലേസോകാസം അലഭന്തോ പടിക്ഖിപതി. അനിമിത്താപണിഹിതേസുപി ഏസേവ നയോ. സത്തനിമിത്താഭാവതോ ഹി ഖന്ധാ അനിമിത്താ. സങ്ഖാരനിമിത്താഭാവതോ നിബ്ബാനം. ഏകധമ്മസ്മിമ്പി ആരോപേത്വാ ഠപേതബ്ബസങ്ഖാതേന ച പണിദഹിതബ്ബട്ഠേന പണിഹിതസങ്ഖം ഗതേന സത്തപണിധിനാ അപ്പണിഹിതാ ഖന്ധാ. തണ്ഹാപണിധിനാ തണ്ഹായ വാ ആരമ്മണഭൂതേന സബ്ബസങ്ഖാരപണിധിനാ അപ്പണിഹിതം നിബ്ബാനം. തസ്മാ ഇധാപി പടിക്ഖേപോ ച പടിഞ്ഞാ ച പുരിമനയേനേവ വേദിതബ്ബാ.

൩൫൮. തതോ ‘‘യഥാ സതിപട്ഠാനാദയോ ലോകുത്തരധമ്മാ അരിയാ ചേവ സുഞ്ഞതാദിആരമ്മണാ ച, കിം തേ ഏവം ഠാനാട്ഠാനഞാണ’’ന്തി അനുലോമപടിലോമപുച്ഛാ ഹോന്തി. തത്ഥ സബ്ബാപി പടിഞ്ഞാ സബ്ബേ ച പടിക്ഖേപാ പരവാദിസ്സേവ. ഇമിനാവുപായേന സേസഞാണേസുപി പുച്ഛാവിസ്സജ്ജനം വേദിതബ്ബം. പാളിയം പന സേസാനി സങ്ഖിപിത്വാ അവസാനേ ചുതൂപപാതഞാണമേവ വിഭത്തം. തതോ പരം സകസമയേപി ‘‘അരിയ’’ന്തി സിദ്ധേന ആസവാനം ഖയഞാണേന സദ്ധിം സംസന്ദിത്വാ സേസഞാണാനം അനുലോമതോ ച പടിലോമതോ ച അരിയഭാവപുച്ഛാ ഹോന്തി. താ സബ്ബാ പരവാദിസ്സ, പടിഞ്ഞാ പടിക്ഖേപോ ച സകവാദിസ്സ. തേ ഉത്താനത്ഥായേവ. പാളിയം പനേത്ഥ പഠമനവമാനേവ ദസ്സേത്വാ സത്ത ഞാണാനി സങ്ഖിത്താനീതി.

അരിയന്തികഥാവണ്ണനാ.

൩. വിമുത്തികഥാവണ്ണനാ

൩൬൩. ഇദാനി വിമുത്തികഥാ നാമ ഹോതി. തത്ഥ യേസം ‘‘വീതരാഗചിത്താനം വിമുത്തിപയോജനം നാമ നത്ഥി. യഥാ പന മലീനം വത്ഥം ധോവിയമാനം മലാ വിമുച്ചതി, ഏവം സരാഗം ചിത്തം രാഗതോ വിമുച്ചതീ’’തി ലദ്ധി, സേയ്യഥാപി ഏതരഹി അന്ധകാനം; തേ സന്ധായ സരാഗന്തി പുച്ഛാ സകവാദിസ്സ, പടിഞ്ഞാ ഇതരസ്സ. തതോ രാഗസഹഗതന്തിആദിനാ നയേന പുട്ഠോ മഗ്ഗക്ഖണേ ചിത്തം വിമുച്ചതി നാമ. തദാ ച ഏവരൂപം ചിത്തം നത്ഥീതി പടിക്ഖിപതി.

സഫസ്സന്തിആദിനാ നയേന പുട്ഠോപി യഥാ ഫസ്സോ ച ചിത്തഞ്ച ഉഭോ രാഗതോ വിമുച്ചന്തി, ഏവം രാഗസ്സ വിമുത്തിം അപസ്സമാനോ പടിക്ഖിപതി. സദോസാദീസുപി ഇമിനാവുപായേന അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ.

വിമുത്തികഥാവണ്ണനാ.

൪. വിമുച്ചമാനകഥാവണ്ണനാ

൩൬൬. ഇദാനി വിമുച്ചമാനകഥാ നാമ ഹോതി. തത്ഥ യേസം ‘‘ഝാനേന വിക്ഖമ്ഭനവിമുത്തിയാ വിമുത്തം, മഗ്ഗക്ഖണേ സമുച്ഛേദവിമുത്തിയാ വിമുച്ചമാനം നാമ ഹോതീ’’തി ലദ്ധി, തേ സന്ധായ വിമുത്തം വിമുച്ചമാനന്തി പുച്ഛാ സകവാദിസ്സ, പടിഞ്ഞാ ഇതരസ.

പുന ഏകദേസന്തി പുച്ഛാ സകവാദിസ്സ. തത്ഥ ഏകദേസന്തി ഭാവനപുംസകം. യഥാ വിമുത്തം, ഏകദേസേന വാ ഏകദേസേ വാ അവിമുത്തം ഹോതി കിം ഏവം ഏകദേസം വിമുത്തം, ഏകദേസം അവിമുത്തന്തി പുച്ഛതി. കിം കാരണാ ഏവം പുച്ഛതീതി? ‘‘വിമുത്തം വിമുച്ചമാന’’ന്തി വിപ്പകതഭാവേന വുത്തത്താ. യഥാ ഹി കരിയമാനാ കടാദയോ വിപ്പകതത്താ ഏകദേസേന കതാ ഏകദേസേന അകതാ ഹോന്തി, തഥാ ഇദമ്പി ഏകദേസം വിമുത്തം ഏകദേസം അവിമുത്തന്തി ആപജ്ജതി. തതോ പരവാദീ കടാദീനം വിയ ചിത്തസ്സ ഏകദേസാഭാവാ പഠമപഞ്ഹേ പടിക്ഖിപിത്വാ ദുതിയേ വിമുച്ചമാനസ്സ അപരിനിട്ഠിതവിമുത്തിതായ പടിജാനാതി. ലോകിയജ്ഝാനക്ഖണം വാ സന്ധായ പടിക്ഖിപതി. ന ഹി തം തദാ സമുച്ഛേദവിമുത്തിയാ വിമുച്ചമാനം. ലോകുത്തരജ്ഝാനക്ഖണം സന്ധായ പടിജാനാതി. തഞ്ഹി തദാ സമുച്ഛേദവിമുത്തിയാ വിമുത്തേകദേസേന വിമുച്ചമാനന്തിസ്സ ലദ്ധി. തതോ സകവാദീ ‘‘യദി തേ ഏകമേവ ചിത്തം ഏകദേസം വിമുത്തം ഏകദേസം അവിമുത്തം, ഏവം സന്തേ യോ ഏകേനേവ ചിത്തേന സോതാപന്നോ ഹോതി, സോപി തേ ഏകദേസം സോതാപന്നോ, ഏകദേസം ന സോതാപന്നോ ആപജ്ജതീ’’തി ചോദനത്ഥം ഏകദേസം സോതാപന്നോതിആദിമാഹ. ഇതരോ തം വിധാനം അപസ്സന്തോ പടിക്ഖിപതി. സേസവാരേസുപി ഏസേവ നയോ.

ഉപ്പാദക്ഖണപഞ്ഹേ യദി ഏകമേവ ചിത്തം വിമുത്തഞ്ച വിമുച്ചമാനഞ്ച, ഏകസ്മിം ഖണേ വിമുത്തം ഏകസ്മിം വിമുച്ചമാനം ആപജ്ജതി. കിം തേ ഏവരൂപം ചിത്തന്തി അത്ഥോ.

൩൬൭. സുത്തസാധനേ പഠമസുത്തം പരവാദിസ്സ. തത്രാസ്സായമധിപ്പായോ – വിമുച്ചതീതി വിപ്പകതനിദ്ദേസോ. തസ്മാ യം തസ്സ യോഗിനോ ഏവം ജാനതോ ഏവം പസ്സതോ ഏതേഹി ആസവേഹി ചിത്തം വിമുച്ചതി, തം വിമുച്ചമാനം നാമ ഹോതീതി. ദുതിയസുത്തം സകവാദിസ്സ. തത്രാസ്സായമധിപ്പായോ – യദി തേ വിമുച്ചതീതി വചനതോ വിമുത്തം വിമുച്ചമാനം, ഇധ വിമുച്ചതീതി വചനാഭാവതോ വിമുത്തമേവ സിയാ, ന വിമുച്ചമാനന്തി.

ഇദാനി ‘‘യഥാ തേ വിപ്പകതവിമുത്തിതായ വിമുച്ചമാനം, കിം ഏവം വിപ്പകതരാഗാദിതായ രജ്ജമാനാദീനിപി അത്ഥീ’’തി ചോദനത്ഥം പുന അത്ഥി ചിത്തന്തിആദി ആരദ്ധം. പരവാദിനാപി തഥാരൂപം ചിത്തം അപസ്സന്തേന സബ്ബം പടിക്ഖിത്തം. അഥ നം സകവാദീ ‘‘ദ്വേയേവ കോടിയോ, തതിയാ നത്ഥീ’’തി അനുബോധേന്തോ നനു രത്തഞ്ചേവ അരത്തഞ്ചാതിആദിമാഹ. തസ്സത്ഥോ – നനു ഭദ്രമുഖ, രാഗസമ്പയുത്തം ചിത്തം രത്തം വിപ്പയുത്തം അരത്തന്തി ദ്വേവ കോടിയോ, രജ്ജമാനം നാമ തതിയാ കോടി നത്ഥീതി? ദുട്ഠാദീസുപി ഏസേവ നയോ. അഥ നം ആമന്താതി പടിജാനിത്വാ ഠിതം. വിമുത്തിപക്ഖേപി ദ്വേയേവ കോടിയോ ദസ്സേതും ഹഞ്ചി രത്തഞ്ചേവാതിആദിമാഹ. തസ്സത്ഥോ – യദി ഏതാ ദ്വേ കോടിയോ സമ്പടിച്ഛസി, അവിമുത്തഞ്ചേവ വിമുത്തഞ്ചാ തി ഇമാപി സമ്പടിച്ഛ. കിലേസസമ്പയുത്തഞ്ഹി ചിത്തം അവിമുത്തം, വിപ്പയുത്തം വിമുത്തം. വിമുച്ചമാനം നാമാതി പരമത്ഥതോ തതിയാ കോടി നത്ഥീതി.

വിമുച്ചമാനകഥാവണ്ണനാ.

൫. അട്ഠമകകഥാവണ്ണനാ

൩൬൮. ഇദാനി അട്ഠമകകഥാ നാമ ഹോതി. തത്ഥ യേസം അനുലോമഗോത്രഭുമഗ്ഗക്ഖണേ കിലേസാനം സമുദാചാരാഭാവതോ അട്ഠമകസ്സ സോതാപത്തിമഗ്ഗട്ഠപുഗ്ഗലസ്സ ദ്വേ പരിയുട്ഠാനാ പഹീനാതി ലദ്ധി, സേയ്യഥാപി ഏതരഹി അന്ധകാനഞ്ചേവ സമ്മിതിയാനഞ്ച; തേസം അഞ്ഞതരം സന്ധായ പുച്ഛാ സകവാദിസ്സ, മഗ്ഗക്ഖണതോ പട്ഠായ ദിട്ഠിയാ അനുപ്പത്തിം സന്ധായ പടിഞ്ഞാ ഇതരസ്സ. തതോ യസ്മാ ദിട്ഠി നാമേസാ സോതാപന്നസ്സേവ പഹീനാ, ന മഗ്ഗട്ഠസ്സ, തസ്മാ അട്ഠമകോ പുഗ്ഗലോ സോതാപന്നോതി അനുയോഗോ സകവാദിസ്സ. വിചികിച്ഛാപഞ്ഹേപി ഏസേവ നയോ. അനുസയപഞ്ഹേ പരിയുട്ഠാനതോ അഞ്ഞോ അനുസയോതി തേസം ലദ്ധി, തസ്മാ ‘‘ന ഹേവ’’ന്തി പടിക്ഖിത്തം.

സീലബ്ബതപരാമാസപഞ്ഹേപി സീലബ്ബതപരാമാസപരിയുട്ഠാനന്തി വോഹാരം ന പസ്സതി, തസ്മാ പടിക്ഖിപതി. പരിയുട്ഠാനമേവസ്സ പഹീനന്തി ലദ്ധി.

൩൬൯. മഗ്ഗോ ഭാവിതോതി പഞ്ഹേ തസ്മിം ഖണേ ഭാവേതി, ന ഭാവിതോ. തസ്മാ പടിക്ഖിപതി. അമഗ്ഗേനാതിആദിഅനുയോഗേ പഠമമഗ്ഗേനേവ പഹീനഭാവം സന്ധായ പടിക്ഖിപതി. യദി ഹി അമഗ്ഗേന പഹീയേഥ, ഗോത്രഭുപുഗ്ഗലാദീനമ്പി പഹീയേഥാതി ആപജ്ജനതോ. ഉപ്പജ്ജിസ്സതീതി പുച്ഛാ പരവാദിസ്സ, വിസ്സജ്ജനം സകവാദിസ്സ. സേസം സബ്ബത്ഥ ഉത്താനത്ഥമേവാതി.

അട്ഠമകകഥാവണ്ണനാ.

൬. അട്ഠമകസ്സ ഇന്ദ്രിയകഥാവണ്ണനാ

൩൭൧. ഇദാനി അട്ഠമകസ്സ ഇന്ദ്രിയകഥാ നാമ ഹോതി. തത്ഥ യേസം ‘‘അട്ഠമകോ മഗ്ഗക്ഖണേ ഇന്ദ്രിയാനി പടിലഭതി നാമ, നോ ചസ്സ പടിലദ്ധാനി ഹോന്തീ’’തി ലദ്ധി, സേയ്യഥാപി ഏതരഹി അന്ധകാനം; തേ സന്ധായ നത്ഥി സദ്ധിന്ദ്രിയന്തി പുച്ഛാ സകവാദിസ്സ, പടിഞ്ഞാ ഇതരസ്സ. നത്ഥി സദ്ധാതി പുട്ഠോ പന സദ്ധിന്ദ്രിയതോ സദ്ധായ നാനത്തം സല്ലക്ഖേത്വാ പടിക്ഖിപതി. സേസേസുപി ഏസേവ നയോ. യഥാ പന യസ്സ അത്ഥി മനോ, തസ്സ മനിന്ദ്രിയമ്പി അത്ഥി; ഏവം യസ്സ സദ്ധാദയോ അത്ഥി, തസ്സ അത്ഥി സദ്ധിന്ദ്രിയാദീനിപീതി ദീപനത്ഥം അത്ഥി മനോ അത്ഥി മനിന്ദ്രിയന്തിആദി ആരദ്ധം. തം സബ്ബം ഉത്താനത്ഥമേവ സദ്ധിം സുത്തസാധനേനാതി.

അട്ഠമകസ്സ ഇന്ദ്രിയകഥാവണ്ണനാ.

൭. ദിബ്ബചക്ഖുകഥാവണ്ണനാ

൩൭൩. ഇദാനി ദിബ്ബചക്ഖുകഥാ നാമ ഹോതി. തത്ഥ യേസം ചതുത്ഥജ്ഝാനധമ്മൂപത്ഥദ്ധം മംസചക്ഖുമേവ ദിബ്ബചക്ഖു നാമ ഹോതീതി ലദ്ധി, സേയ്യഥാപി ഏതരഹി അന്ധകാനഞ്ചേവ സമ്മിതിയാനഞ്ച; തേ സന്ധായ മംസചക്ഖുന്തി പുച്ഛാ സകവാദിസ്സ, പടിഞ്ഞാ ഇതരസ്സ.

പുന ‘‘മംസചക്ഖു ദിബ്ബചക്ഖു, ദിബ്ബചക്ഖു മംസചക്ഖൂ’’തി പുട്ഠോ തം മത്തമേവ തം ന ഹോതീതി പടിക്ഖിപതി. യാദിസന്തിആദിപുച്ഛാസുപി ഉഭിന്നം ഏകസഭാവാഭാവേനേവ പടിക്ഖിപതി.

വിസയോതിആദീസു ഉഭിന്നമ്പി രൂപായതനമേവ വിസയോ. മംസചക്ഖു പന ആപാഥഗതമേവ പസ്സതി. ഇതരം അനാപാഥഗതം തിരോപബ്ബതാദിഗതമ്പി. ദിബ്ബചക്ഖുസ്സ ച അതിസുഖുമമ്പി രൂപം ഗോചരോ, ന താദിസം ഇതരസ്സാതി ഏവമേതേസം ആനുഭാവഗോചരാ അസദിസാ.

ഉപാദിണ്ണം ഹുത്വാ അനുപാദിണ്ണം ഹോതീതി പുട്ഠോ യസ്മാ മംസചക്ഖു ഉപാദിണ്ണം, ദിബ്ബചക്ഖു അനുപാദിണ്ണം, ന ച മംസചക്ഖുമേവ ദിബ്ബചക്ഖൂതി ഇച്ഛതി, തസ്മാ പടിക്ഖിപതി. ദുതിയം പുട്ഠോ യസ്മാ ‘‘മംസചക്ഖുസ്സ ഉപ്പാദോ, മഗ്ഗോ ദിബ്ബസ്സ ചക്ഖുനോ’’തി വചനം നിസ്സായ മംസചക്ഖുപച്ചയാ ദിബ്ബചക്ഖു ഉപ്പജ്ജതി, തഞ്ച രൂപാവചരികാനം ചതുന്നം മഹാഭൂതാനം പസാദോതി ഇച്ഛതി, തസ്മാ പടിജാനാതി. കാമാവചരം ഹുത്വാതി പുട്ഠോപി യസ്മാ ന മംസചക്ഖുമേവ ദിബ്ബചക്ഖൂതി ഇച്ഛതി, തസ്മാ പടിക്ഖിപതി. ദുതിയം പുട്ഠോ രൂപാവചരജ്ഝാനപച്ചയേന ഉപ്പന്നത്താ രൂപാവചരം നാമ ജാതന്തി പടിജാനാതി.

രൂപാവചരം ഹുത്വാ അരൂപാവചരന്തി പുട്ഠോപി തതോ പരം ഭാവനായ അരൂപാവചരക്ഖണേ രൂപാവചരചിത്തസ്സ അഭാവാ പടിക്ഖിപതി. ദുതിയം പുട്ഠോ അരൂപാവചരികാനം ചതുന്നം മഹാഭൂതാനം പസാദോ ഹുത്വാ ഉപ്പജ്ജതീതി ലദ്ധിയാ പടിജാനാതി. അപരിയാപന്നഭാവം പനസ്സ ന ഇച്ഛതി, തസ്മാ പടിക്ഖിപതിയേവ.

൩൭൪. ദിബ്ബചക്ഖും ധമ്മുപത്ഥദ്ധന്തി കാമാവചരധമ്മേന ഉപത്ഥമ്ഭിതം ഹുത്വാ. പുന ധമ്മുപത്ഥദ്ധന്തി ലോകുത്തരധമ്മേന ഉപത്ഥദ്ധം. ദ്വേവ ചക്ഖൂനീതി പുട്ഠോ കിഞ്ചാപി ദിബ്ബചക്ഖുനോ ധമ്മുപത്ഥദ്ധസ്സ പഞ്ഞാചക്ഖുഭാവം ന ഇച്ഛതി, പഞ്ഞാചക്ഖുസ്സ പന അത്ഥിതായ പടിക്ഖിപതി. പുന പുട്ഠോ മംസചക്ഖു ധമ്മുപത്ഥദ്ധം ദിബ്ബചക്ഖു ഹോതീതി ലദ്ധിവസേന പടിജാനാതി. സേസമേത്ഥ ഉത്താനത്ഥമേവാതി.

ദിബ്ബചക്ഖുകഥാവണ്ണനാ.

൮. ദിബ്ബസോതകഥാവണ്ണനാ

൩൭൫. ഇദാനി ദിബ്ബസോതകഥാ നാമ ഹോതി. തത്ഥ ഏകംയേവ സോതന്തി പുട്ഠോ ദ്വിന്നം അത്ഥിതായ പടിക്ഖിപതി. പുന പുട്ഠോ യസ്മാ തദേവ ധമ്മുപത്ഥദ്ധം ദിബ്ബസോതം നാമ ഹോതി, തസ്മാ പടിജാനാതി. സേസം ഹേട്ഠാ വുത്തനയമേവാതി.

ദിബ്ബസോതകഥാവണ്ണനാ.

൯. യഥാകമ്മൂപഗതഞാണകഥാവണ്ണനാ

൩൭൭. ഇദാനി യഥാകമ്മൂപഗതഞാണകഥാ നാമ ഹോതി. തത്ഥ യേസം ‘‘ഇതി ദിബ്ബേന ചക്ഖുനാ വിസുദ്ധേന…പേ… യഥാകമ്മൂപഗേ സത്തേ പജാനാതീ’’തി (ദീ. നി. ൧.൨൪൬; പടി. മ. ൧.൧൦൬) സുത്തം അയോനിസോ ഗഹേത്വാ യഥാകമ്മൂപഗതഞാണമേവ ദിബ്ബചക്ഖുന്തി ലദ്ധി, തേ സന്ധായ പുച്ഛാ സകവാദിസ്സ, പടിഞ്ഞാ ഇതരസ്സ. പുന യഥാകമ്മൂപഗതഞ്ച മനസി കരോതീതി പുട്ഠോ ഏകചിത്തസ്സ ആരമ്മണദ്വയാഭാവാ പടിക്ഖിപതി. ദുതിയം പുട്ഠോ നാനാചിത്തവസേന പടിജാനാതി. പുന ലേസോകാസം അദത്വാ ദ്വിന്നം ഫസ്സാനന്തി പുട്ഠോ പടിക്ഖിപതി. ഇതി യഥാ ഇമിനാ യഥാകമ്മൂപഗതപദേന, ഏവമേവ ഇമേ വത ഭോന്തോ, സത്താതിആദിപദേഹിപി സദ്ധിം യോജനാസു അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ.

൩൭൮. ആയസ്മാ സാരിപുത്തോ യഥാകമ്മൂപഗതം ഞാണം ജാനാതീതി ഇദം സകവാദീ യസ്മാ ഥേരോ അപ്പിച്ഛതായ അഭിഞ്ഞാഞാണാനി ന വളഞ്ജേതീതി ഏകച്ചേ ന ജാനന്തി, താനി പനസ്സ നേവ അത്ഥീതി മഞ്ഞന്തി, തസ്മാ തം ‘‘ദിബ്ബചക്ഖുനോ അലാഭീ ഥേരോ’’തി മഞ്ഞമാനം പുച്ഛതി. തേനേവ കാരണേന ‘‘അത്ഥായസ്മതോ സാരിപുത്തസ്സ ദിബ്ബചക്ഖൂ’’തി പരതോ പുട്ഠോ പടിക്ഖിപതി. ദുതിയം പുട്ഠോ യംകിഞ്ചി സാവകേന പത്തബ്ബം, സബ്ബം തം ഥേരേന അനുപ്പത്തന്തി പടിജാനാതി. ഇദാനിസ്സ വിക്ഖേപം കരോന്തോ സകവാദീ നനു ആയസ്മാ സാരിപുത്തോതിആദിമാഹ. ഇമഞ്ഹി ഗാഥം ഥേരോ വളഞ്ജനപണിധിയാ ഏവ അഭാവേന ആഹ, ന അഭിഞ്ഞാഞാണസ്സ അഭാവേന. പരവാദീ പന അഭാവേനേവാതി അത്ഥം സല്ലക്ഖേതി. തസ്മാ തസ്സ ലദ്ധിയാ ഥേരസ്സ യഥാകമ്മൂപഗതഞാണമേവ അത്ഥി, നോ ദിബ്ബചക്ഖു. തേന വുത്തം ‘‘തേന ഹി ന വത്തബ്ബം യഥാകമ്മൂപഗതഞാണം ദിബ്ബചക്ഖൂ’’തി.

യഥാകമ്മൂപഗതഞാണകഥാവണ്ണനാ.

൧൦. സംവരകഥാവണ്ണനാ

൩൭൯. ഇദാനി സംവരകഥാ നാമ ഹോതി. തത്ഥ യേസം താവതിംസേ ദേവേ ഉപാദായ തതുത്തരി ദേവേസു യസ്മാ തേ പഞ്ച വേരാനി ന സമാചരന്തി, തസ്മാ സംവരോ അത്ഥീതി ലദ്ധി, തേ സന്ധായ പുച്ഛാ സകവാദിസ്സ, വേരസമുദാചാരം അപസ്സതോ പടിഞ്ഞാ ഇതരസ്സ. തതോ യസ്മാ സംവരോ നാമ സംവരിതബ്ബേ അസംവരേ സതി ഹോതി, തസ്മാ അസംവരപുച്ഛാ സകവാദിസ്സ, ദേവേസു പാണാതിപാതാദീനം അഭാവേന പടിക്ഖേപോ ഇതരസ്സ.

അത്ഥി മനുസ്സേസൂതിആദി സംവരേ സതി അസംവരസ്സ അസംവരേ ച സതി സംവരസ്സ പവത്തിദസ്സനത്ഥം വുത്തം.

൩൮൦. പാണാതിപാതാ വേരമണീതി ആദിപഞ്ഹേസു പാണാതിപാതാദീനം അസമാചരണവസേന പടിഞ്ഞാ, പാണാതിപാതാദീനം നത്ഥിതായ പടിക്ഖേപോ വേദിതബ്ബോ. പടിലോമപഞ്ഹാ ഉത്താനത്ഥായേവ.

അവസാനേ നത്ഥി ദേവേസു സംവരോതിപഞ്ഹേ പാണാതിപാതാദീനി കത്വാ പുന തതോ സംവരാഭാവം സന്ധായ പടിഞ്ഞാ സകവാദിസ്സ. തതോ ഛലവസേന യദി സംവരോ നത്ഥി, സബ്ബേ ദേവാ പാണാതിപാതിനോതിആദിപുച്ഛാ പരവാദിസ്സ. ദേവാനം വേരസമുദാചാരസ്സ അഭാവേന പടിക്ഖേപോ സകവാദിസ്സ. നഹേവന്തി വചനമത്തം ഗഹേത്വാ ലദ്ധിപതിട്ഠാപനം പരവാദിസ്സ. ഏവം പതിട്ഠിതാ പന ലദ്ധി അപ്പതിട്ഠിതാവ ഹോതീതി.

സംവരകഥാവണ്ണനാ.

൧൧. അസഞ്ഞകഥാവണ്ണനാ

൩൮൧. ഇദാനി അസഞ്ഞകഥാ നാമ ഹോതി. തത്ഥ യേസം ‘‘സങ്ഖാരപച്ചയാ വിഞ്ഞാണ’’ന്തി വചനതോ വിനാ വിഞ്ഞാണേന പടിസന്ധി നാമ നത്ഥി. ‘‘സഞ്ഞുപ്പാദാ ച പന തേ ദേവാ തമ്ഹാ കായാ ചവന്തീ’’തി വചനതോ അസഞ്ഞസത്താനമ്പി ചുതിപടിസന്ധിക്ഖണേ സഞ്ഞാ അത്ഥീതി ലദ്ധി, സേയ്യഥാപി ഏതരഹി അന്ധകാനം; തേ സന്ധായ പുച്ഛാ സകവാദിസ്സ, പടിഞ്ഞാ ഇതരസ്സ. തതോ നം സകവാദീ ‘‘കിം തേ തം ഠാനം സഞ്ഞാഭവോ’’തിആദീഹി ചോദേതും സഞ്ഞാഭവോ സഞ്ഞാഗതീതിആദിമാഹ. തം സബ്ബം തതോ പരഞ്ച പാളിനയേനേവ വേദിതബ്ബന്തി.

അസഞ്ഞകഥാവണ്ണനാ.

൧൨. നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞായതനകഥാവണ്ണനാ

൩൮൪. ഇദാനി നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞായതനകഥാ നാമ ഹോതി. തത്ഥ യേസം ‘‘നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞായതന’’ന്തി വചനതോ ന വത്തബ്ബം ‘‘തസ്മിം ഭവേ സഞ്ഞാ അത്ഥീ’’തി ലദ്ധി, സേയ്യഥാപി ഏതരഹി അന്ധകാനം; തേ സന്ധായ പുച്ഛാ സകവാദിസ്സ, പടിഞ്ഞാ ഇതരസ്സ. സേസമേത്ഥ സബ്ബം പാളിനയേനേവ വേദിതബ്ബന്തി.

നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞായതനകഥാവണ്ണനാ.

തതിയോ വഗ്ഗോ.