൩. തികനിദ്ദേസവണ്ണനാ

൯൧. തികനിദ്ദേസേ – ദുസ്സീലോതി നിസ്സീലോ. പാപധമ്മോതി ലാമകധമ്മോ. സീലവിപത്തിയാ വാ ദുസ്സീലോ, ദിട്ഠിവിപത്തിയാ പാപധമ്മോ. കായവചീസംവരഭേദേന ദുസ്സീലോ, സേസസംവരഭേദേന പാപധമ്മോ. അസുദ്ധപയോഗതായ ദുസ്സീലോ, അസുദ്ധാസയതായ പാപധമ്മോ. കുസലസീലവിരഹേന ദുസ്സീലോ; അകുസലസീലസമന്നാഗമേന പാപധമ്മോ. അസുചീതി അസുചീഹി കായകമ്മാദീഹി സമന്നാഗതോ. സങ്കസ്സരസമാചാരോതി സങ്കായ പരേഹി സരിതബ്ബസമാചാരോ. കിഞ്ചിദേവ അസാരുപ്പം ദിസ്വാ ‘ഇദം ഇമിനാ കതം ഭവിസ്സതീ’തി ഏവം പരേഹി ആസങ്കനീയസമാചാരോ, അത്തനോയേവ വാ സങ്കായ സരിതബ്ബസമാചാരോ – സാസങ്കസമാചാരോതി അത്ഥോ. തസ്സ ഹി ദിവാട്ഠാനാദീസു സന്നിപതിത്വാ കിഞ്ചിദേവ മന്തയന്തേ ഭിക്ഖൂ ദിസ്വാ ‘ഇമേ ഏകതോ ഹുത്വാ മന്തേന്തി, കച്ചി നു ഖോ മയാ കതകമ്മം ജാനിത്വാ മന്തേന്തീ’തി ഏവം സാസങ്കസമാചാരോ ഹോതി.

പടിച്ഛന്നകമ്മന്തോതി പടിച്ഛാദേതബ്ബയുത്തകേന പാപകമ്മേന സമന്നാഗതോ. അസ്സമണോ സമണപടിഞ്ഞോതി അസ്സമണോ ഹുത്വാവ സമണപതിരൂപകതായ ‘സമണോ അഹ’ന്തി ഏവം പടിഞ്ഞോ. അബ്രഹ്മചാരീ ബ്രഹ്മചാരിപടിഞ്ഞോതി അഞ്ഞേ ബ്രഹ്മചാരിനോ സുനിവത്ഥേ സുപാരുതേ സുമ്ഭകപത്തധരേ ഗാമനിഗമജനപദരാജധാനീസു പിണ്ഡായ ചരിത്വാ ജീവികം കപ്പേന്തേ ദിസ്വാ സയമ്പി താദിസേന ആകാരേന തഥാ പടിപജ്ജനതോ ‘അഹം ബ്രഹ്മചാരീ’തി പടിഞ്ഞം ദേന്തോ വിയ ഹോതി. ‘അഹം ഭിക്ഖൂ’തി വത്വാ ഉപോസഥഗ്ഗാദീനി പവിസന്തോ പന ബ്രഹ്മചാരിപടിഞ്ഞോ ഹോതിയേവ, തഥാ സങ്ഘികം ലാഭം ഗണ്ഹന്തോ. അന്തോപൂതീതി പൂതിനാ കമ്മേന അന്തോ അനുപവിട്ഠോ, നിഗ്ഗുണതായ വാ ഗുണസാരവിരഹിതത്താ അന്തോപൂതി. അവസ്സുതോതി രാഗാദീഹി തിന്തോ. കസമ്ബുജാതോതി സഞ്ജാതരാഗാദികചവരോ. അഥ വാ കസമ്ബു വുച്ചതി തിന്തകുണപഗതം കസടഉദകം. ഇമസ്മിഞ്ച സാസനേ ദുസ്സീലോ നാമ ജിഗുച്ഛനീയത്താ തിന്തകുണപകസടഉദകസദിസോ. തസ്മാ കസമ്ബു വിയ ജാതോതി കസമ്ബുജാതോ.

തസ്സ ന ഏവം ഹോതീതി കസ്മാ ന ഹോതി? യത്ഥ പതിട്ഠിതേന സക്കാ ഭവേയ്യ അരഹത്തം ലദ്ധും, തസ്സാ പതിട്ഠായ ഭിന്നത്താ. യഥാ ഹി ചണ്ഡാലകുമാരകസ്സ ‘അസുകോ നാമ ഖത്തിയകുമാരോ രജ്ജേ അഭിസിത്തോ’തി സുത്വാപി, യസ്മിം കുലേ പച്ചാജാതാ അഭിസേകം പാപുണന്തി, തസ്മിം കുലേ അപച്ചാജാതത്താ ന ഏവം ഹോതി – ‘കുദാസ്സു നാമാഹമ്പി സോ ഖത്തിയകുമാരോ വിയ അഭിസേകം പാപുണേയ്യ’ന്തി; ഏവമേവ ദുസ്സീലസ്സ ‘അസുകോ നാമ ഭിക്ഖു അരഹത്തം പത്തോ’തി സുത്വാപി, യസ്മിം സീലേ പതിട്ഠിതേന അരഹത്തം പത്തബ്ബം, തസ്സ അഭാവതോ ‘കുദാസ്സു നാമാഹമ്പി സോ സീലവാ വിയ അരഹത്തം പാപുണേയ’ന്തി ന ഏവം ഹോതി. അയം വുച്ചതീതി അയം ഏവരൂപോ പുഗ്ഗലോ അരഹത്താസായ അഭാവാ നിരാസോതി വുച്ചതി.

൯൨. തസ്സ ഏവം ഹോതീതി കസ്മാ ഹോതി? യസ്മിം പതിട്ഠിതേന സക്കാ ഭവേയ്യ അരഹത്തം പാപുണിതും, തസ്സാ പതിട്ഠായ ഥിരത്താ. യഥാ ഹി സുജാതസ്സ ഖത്തിയകുമാരസ്സ ‘അസുകോ നാമ ഖത്തിയകുമാരോ രജ്ജേ അഭിസിത്തോ’തി സുത്വാവ യസ്മിം കുലേ പച്ചാജാതാ അഭിസേകം പാപുണന്തി, തസ്മിം പച്ചാജാതസ്സ ഏവം ഹോതി – ‘കുദാസ്സു നാമാഹമ്പി, സോ കുമാരോ വിയ അഭിസേകം പാപുണേയ്യ’ന്തി ഏവമേവ സീലവതോ ‘അസുകോ നാമ ഭിക്ഖു അരഹത്തം പത്തോ’തി സുത്വാവ യസ്മിം സീലേ പതിട്ഠിതേന അരഹത്തം പത്തബ്ബം, തസ്സാ പതിട്ഠായ ഥിരത്താ – ‘കുദാസ്സു നാമാഹമ്പി സോ ഭിക്ഖു വിയ അരഹത്തം പാപുണേയ്യ’ന്തി ഏവം ഹോതി. അയം വുച്ചതീതി അയം ഏവരൂപോ പുഗ്ഗലോ ആസംസോ നാമ വുച്ചതി. സോ ഹി അരഹത്തം ആസംസതി പത്ഥേതീതി ആസംസോ.

൯൩. യാ ഹിസ്സ പുബ്ബേ അവിമുത്തസ്സാതി യാ തസ്സ ഖീണാസവസ്സ പുബ്ബേ അരഹത്തവിമുത്തിയാ അവിമുത്തസ്സ വിമുത്താസാ അഹോസി, സാ പടിപ്പസ്സദ്ധാ, തസ്മാ ന ഏവം ഹോതി. യഥാ ഹി അഭിസിത്തസ്സ ഖത്തിയസ്സ ‘അസുകോ നാമ ഖത്തിയകുമാരോ രജ്ജേ അഭിസിത്തോ’തി സുത്വാ ഏകസ്സ രഞ്ഞോ ദ്വിന്നം രജ്ജാഭിസേകാനം ദ്വിന്നം സേതച്ഛത്താനം അഭാവാ ന ഏവം ഹോതി – ‘‘കുദാസ്സു നാമാഹമ്പി സോ കുമാരോ വിയ അഭിസേകം പാപുണേയ്യ’’ന്തി; ഏവമേവ ഖീണാസവസ്സ ‘അസുകോ നാമ ഭിക്ഖു അരഹത്തം പത്തോ’തി സുത്വാ, ദ്വിന്നം അരഹത്താനം അഭാവാ – ‘കുദാസ്സു നാമാഹമ്പി സോ ഭിക്ഖു വിയ അരഹത്തം പാപുണേയ്യ’ന്തി ന ഏവം ഹോതി. അയം വുച്ചതീതി അയം ഏവരൂപോ പുഗ്ഗലോ അരഹത്താസായ വിഗതത്താ വിഗതാസോതി വുച്ചതി.

൯൪. ഗിലാനൂപമനിദ്ദേസേ – യായ ഉപമായ തേ ഗിലാനൂപമാതി വുച്ചന്തി, തം താവ ഉപമം ദസ്സേതും തയോ ഗിലാനാതിആദി വുത്തം. തത്ഥ സപ്പായാനീതി ഹിതാനി വുദ്ധികരാനി. പതിരൂപന്തി അനുച്ഛവികം. നേവ വുട്ഠാതി തമ്ഹാ ആബാധാതി ഇമിനാ അതേകിച്ഛേന വാതാപമാരാദിനാ രോഗേന സമന്നാഗതോ നിട്ഠപ്പത്തോ ഗിലാനോ കഥിതോ. വുട്ഠാതി തമ്ഹാ ആബാധാതി ഇമിനാ ഖിപിതകച്ഛുതിണപുപ്ഫകജരാദിപ്പഭേദോ അപ്പമത്തകാബാധോ കഥിതോ.

ലഭന്തോ സപ്പായാനി ഭോജനാനി നോ അലഭന്തോതി ഇമിനാ പന യേസം പടിജഗ്ഗനേന ഫാസുകം ഹോതി, സബ്ബേപി തേ ആബാധാ കഥിതാ. ഏത്ഥ ച പതിരൂപോ ഉപട്ഠാകോ നാമ ഗിലാനുപട്ഠാകഅങ്ഗേഹി സമന്നാഗതോ പണ്ഡിതോ ദക്ഖോ അനലസോ വേദിതബ്ബോ.

ഗിലാനുപട്ഠാകോ അനുഞ്ഞാതോതി ‘ഭിക്ഖുസങ്ഘേന ദാതബ്ബോ’തി അനുഞ്ഞാതോ. തസ്മിഞ്ഹി ഗിലാനേ അത്തനോ ധമ്മതായ യാപേതും അസക്കോന്തേ ഭിക്ഖുസങ്ഘേന തസ്സ ഭിക്ഖുനോ ‘ഏകോ ഭിക്ഖു ച സാമണേരോ ച ഇമം പടിജഗ്ഗഥാ’തി അപലോകേത്വാ ദാതബ്ബാ. യാവ പന തേ തം പടിജഗ്ഗന്തി, താവ ഗിലാനസ്സ ച തേസഞ്ച ദ്വിന്നം യേനത്ഥോ സബ്ബം ഭിക്ഖുസങ്ഘസ്സേവ ഭാരോ. അഞ്ഞേപി ഗിലാനാ ഉപട്ഠാതബ്ബാതി ഇതരേപി ദ്വേ ഗിലാനാ ഉപട്ഠാതബ്ബാ. കിം കാരണാ? യോപി ഹി നിട്ഠപ്പത്തഗിലാനോ, സോ അനുപട്ഠിയമാനോ ‘സചേ മം പടിജഗ്ഗേയ്യും, ഫാസുകം മേ ഭവേയ്യ, ന ഖോ പന മം പടിജഗ്ഗന്തീ’തി മനോപദോസം കത്വാ അപായേ നിബ്ബത്തേയ്യ. പടിജഗ്ഗിയമാനസ്സ പന ഏവം ഹോതി – ‘ഭിക്ഖുസങ്ഘേന യം കത്തബ്ബം തം സബ്ബം കതം, മയ്ഹം പന കമ്മവിപാകോ ഈദിസോ’തി സോ ഭിക്ഖുസങ്ഘേ മേത്തം പച്ചുപട്ഠപേത്വാ സഗ്ഗേ നിബ്ബത്തതി. യോ പന അപ്പമത്തകേന ബ്യാധിനാ സമന്നാഗതോ ലഭന്തോപി അലഭന്തോപി വുട്ഠാതിയേവ, തസ്സ വിനാപി ഭേസജ്ജേന വൂപസമനകബ്യാധി ഭേസജ്ജേ കതേ ഖിപ്പതരം വൂപസമ്മതി. തതോ സോ ബുദ്ധവചനം വാ ഉഗ്ഗണ്ഹിതും സമണധമ്മം വാ കാതും സക്ഖിസ്സതി. ഇമിനാ കാരണേന അഞ്ഞേപി ഗിലാനാ ഉപട്ഠാതബ്ബാതി വുത്തം.

നേവ ഓക്കമതീതി നേവ പവിസതി. നിയാമം കുസലേസു ധമ്മേസു സമ്മത്തന്തി കുസലേസു ധമ്മേസു മഗ്ഗനിയാമസങ്ഖാതം സമ്മത്തം. ഇമിനാ പദപരമോ പുഗ്ഗലോ കഥിതോ. ദുതിയവാരേന ഉഗ്ഘടിതഞ്ഞൂ ഗഹിതോ സാസനേ നാളകത്ഥേരസദിസോ. ബുദ്ധന്തരേ ഏകവാരം പച്ചേകബുദ്ധാനം സന്തികേ ഓവാദം ലഭിത്വാ പടിവിദ്ധപച്ചേകബോധിഞാണോ ച. തതിയവാരേന വിപഞ്ചിതഞ്ഞൂ പുഗ്ഗലോ കഥിതോ. നേയ്യോ പന തന്നിസ്സിതോവ ഹോതി.

ധമ്മദേസനാ അനുഞ്ഞാതാതി മാസസ്സ അട്ഠ വാരേ ധമ്മകഥാ അനുഞ്ഞാതാ. അഞ്ഞേസമ്പി ധമ്മോ ദേസേതബ്ബോതി ഇതരേസമ്പി ധമ്മോ കഥേതബ്ബോ. കിം കാരണാ? പദപരമസ്സ ഹി ഇമസ്മിം അത്തഭാവേ ധമ്മം പടിവിജ്ഝിതും അസക്കോന്തസ്സാപി അനാഗതേ പച്ചയോ ഭവിസ്സതി. യോ പന തഥാഗതസ്സ രൂപദസ്സനം ലഭന്തോപി അലഭന്തോപി ധമ്മവിനയഞ്ച സവനായ ലഭന്തോപി അലഭന്തോപി ധമ്മം അഭിസമേതി; സോ അലഭന്തോ ന താവ അഭിസമേതി, ലഭന്തോ പന ഖിപ്പമേവ അഭിസമേസ്സതീതി ഇമിനാ കാരണേന തേസം ധമ്മോ ദേസേതബ്ബോ. തതിയസ്സ പന പുനപ്പുനം ദേസേതബ്ബോവ. കായസക്ഖിദിട്ഠപ്പത്തസദ്ധാവിമുത്താ ഹേട്ഠാ കഥിതായേവ.

൯൮. ഗൂഥഭാണീആദീസു – സഭഗ്ഗതോതി സഭായം ഠിതോ. പരിസഗ്ഗതോതി ഗാമപരിസായ ഠിതോ. ഞാതിമജ്ഝഗതോതി ദായാദാനം മജ്ഝേ ഠിതോ. പൂഗമജ്ഝഗതോതി സേണീനം മജ്ഝേ ഠിതോ. രാജകുലമജ്ഝഗതോതി രാജകുലസ്സ മജ്ഝേ മഹാവിനിച്ഛയേ ഠിതോ. അഭിനീതോതി പുച്ഛനത്ഥായ നീതോ. സക്ഖിപുട്ഠോതി സക്ഖിം കത്വാ പുച്ഛിതോ. ഏഹമ്ഭോ പുരിസാതി ആലപനമേതം. അത്തഹേതു വാ പരഹേതു വാതി അത്തനോ വാ പരസ്സ വാ ഹത്ഥപാദാദിഹേതു വാ ധനഹേതു വാ. ആമിസകിഞ്ചിക്ഖഹേതു വാതി ഏത്ഥ ആമിസന്തി ലാഭോ അധിപ്പേതോ. കിഞ്ചിക്ഖന്തി യം വാ തം വാ അപ്പമത്തകം. അന്തമസോ തിത്തിരവട്ടകസപ്പിപിണ്ഡനവനീതപിണ്ഡാദിഅപ്പമത്തകസ്സാപി ലഞ്ജസ്സ ഹേതൂതി അത്ഥോ. സമ്പജാനമുസാ ഭാസിതാ ഹോതീതി ജാനന്തോയേവ മുസാവാദം കത്താ ഹോതി. അയം വുച്ചതീതി അയം ഏവരൂപോ പുഗ്ഗലോ ഗൂഥസദിസവചനത്താ ഗൂഥഭാണീതി വുച്ചതി. യഥാ ഹി ഗൂഥം നാമ മഹാജനസ്സ അനിട്ഠം ഹോതി അകന്തം; ഏവമേവ ഇമസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ വചനം ദേവമനുസ്സാനം അനിട്ഠം ഹോതി അകന്തം.

൯൯. അയം വുച്ചതീതി അയം ഏവരൂപോ പുഗ്ഗലോ പുപ്ഫസദിസവചനത്താ പുപ്ഫഭാണീതി വുച്ചതി. യഥാ ഹി ഫുല്ലാനി വസ്സികാനി വാ അധിമുത്തകാനി വാ മഹാജനസ്സ ഇട്ഠാനി കന്താനി ഹോന്തി; ഏവമേവ ഇമസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ വചനം ദേവമനുസ്സാനം ഇട്ഠം ഹോതി കന്തം.

൧൦൦. നേലാതി ഏലം വുച്ചതി ദോസോ. നാസ്സാ ഏലന്തി നേലാ. നിദ്ദോസാതി അത്ഥോ, ‘‘നേലങ്ഗോ സേതപച്ഛാദോ’’തി (ഉദാ. ൬൫) ഏത്ഥ വുത്തനേലം വിയ. കണ്ണസുഖാതി ബ്യഞ്ജനമധുരതായ കണ്ണാനം സുഖാ. സൂചിവിജ്ഝനം വിയ കണ്ണസൂലം ന ജനേതി. അത്ഥമധുരതായ സകലസരീരേ കോപം അജനേത്വാ പേമം ജനേതീതി പേമനീയാ. ഹദയം ഗച്ഛതി അപ്പടിഹഞ്ഞമാനാ സുഖേന ചിത്തം പവിസതീതി ഹദയങ്ഗമാ. ഗുണപരിപുണ്ണതായ പുരേ ഭവാതി പോരീ. പുരേ സംവഡ്ഢനാരീ വിയ സുകുമാരാതിപി പോരീ. പുരസ്സ ഏസാതിപി പോരീ. നഗരവാസീനം കഥാതി അത്ഥോ. നഗരവാസിനോ ഹി യുത്തകഥാ ഹോന്തി. പിതിമത്തം പിതാതി, മാതിമത്തം മാതാതി, ഭാതിമത്തം ഭാതാതി വദന്തി. ഏവരൂപീ കഥാ ബഹുനോ ജനസ്സ കന്താ ഹോതീതി ബഹുജനകന്താ. ബഹുജനസ്സ കന്തഭാവേനേവ ബഹുനോ ജനസ്സ മനാപാ ചിത്തവുദ്ധികരാതി ബഹുജനമനാപാ. അയം വുച്ചതീതി അയം ഏവരൂപോ പുഗ്ഗലോ മധുഭാണീതി വുച്ചതി. മുദുഭാണീതിപി പാഠോ. ഉഭയത്ഥാപി മധുരവചനോതി അത്ഥോ. യഥാ ഹി ചതുമധുരം നാമ മധുരം പണീതം; ഏവമേവ ഇമസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ വചനം ദേവമനുസ്സാനം മധുരം ഹോതി.

൧൦൧. അരുകൂപമചിത്താദീസു – അഭിസജ്ജതീതി ലഗ്ഗതി. കുപ്പതീതി കോപവസേന കുപ്പതി. ബ്യാപജ്ജതീതി പകതിഭാവം പജഹതി, പൂതികോ ഹോതി. പതിത്ഥീയതീതി ഥിനഭാവം ഥദ്ധഭാവഞ്ച ആപജ്ജതി. കോപന്തി ദുബ്ബലകോധം. ദോസന്തി ദുസ്സനവസേന തതോ ബലവതരം. അപ്പച്ചയന്തി അതുട്ഠാകാരം ദോമനസ്സം. ദുട്ഠാരുകോതി പുരാണവണോ. കട്ഠേനാതി ദണ്ഡകകോടിയാ. കഠലായാതി കപാലേന. ആസവം ദേതീതി അപരാപരം സവതി. പുരാണവണോ ഹി അത്തനോ ധമ്മതായ ഏവ പുബ്ബം ലോഹിതം യൂസന്തി ഇമാനി തീണി സവതി, ഘട്ടിതോ പന താനി അധികതരം സവതി. ഏവമേവം ഖോതി ഏത്ഥ ഇദം ഓപമ്മസംസന്ദനം, ദുട്ഠാരുകോ വിയ ഹി കോധനോ പുഗ്ഗലോ. തസ്സ അത്തനോ ധമ്മതായ സവനം വിയ കോധനസ്സപി അത്തനോ ധമ്മതായ ഉദ്ധുമാതകസ്സ വിയ ചണ്ഡികതസ്സ ചരണം. കട്ഠേന വാ കഠലായ വാ ഘട്ടനം വിയ അപ്പമത്തകമ്പി വചനം ഭിയ്യോസോ മത്തായ സവനം വിയ ‘മാദിസം നാമ ഏസ ഏവം വദതീ’തി ഭിയ്യോസോ മത്തായ ഉദ്ധുമായനഭാവോ ദട്ഠബ്ബോ. അയം വുച്ചതീതി അയം ഏവരൂപോ പുഗ്ഗലോ അരുകൂപമചിത്തോതി വുച്ചതി. പുരാണവണസദിസചിത്തോതി അത്ഥോ.

൧൦൨. രത്തന്ധകാരതിമിസായാതി രത്തിം ചക്ഖുവിഞ്ഞാണുപ്പത്തിനിവാരണേന അന്ധഭാവകരണേ ബഹലതമേ. വിജ്ജന്തരികായാതി വിജ്ജുപ്പത്തിക്ഖണേ. ഇധാപി ഇദം ഓപമ്മസംസന്ദനം – ചക്ഖുമാ പുരിസോ വിയ ഹി യോഗാവചരോ ദട്ഠബ്ബോ. അന്ധകാരം വിയ സോതാപത്തിമഗ്ഗവജ്ഝാ കിലേസാ. വിജ്ജുസഞ്ചരണം വിയ സോതാപത്തിമഗ്ഗഞാണസ്സ ഉപ്പത്തികാലോ. വിജ്ജന്തരികായ ചക്ഖുമതോ പുരിസസ്സ സാമന്താ രൂപദസ്സനം വിയ സോതാപത്തിമഗ്ഗക്ഖണേ നിബ്ബാനദസ്സനം. പുന അന്ധകാരാവത്ഥരണം വിയ സകദാഗാമിമഗ്ഗവജ്ഝാ കിലേസാ. പുന വിജ്ജുസഞ്ചരണം വിയ സകദാഗാമിമഗ്ഗഞാണസ്സ ഉപ്പാദോ. വിജ്ജന്തരികായ ചക്ഖുമതോ പുരിസസ്സ സാമന്താ രൂപദസ്സനം വിയ സകദാഗാമിമഗ്ഗക്ഖണേ നിബ്ബാനദസ്സനം. പുന അന്ധകാരാവത്ഥരണം വിയ അനാഗാമിമഗ്ഗവജ്ഝാ കിലേസാ. പുന വിജ്ജുസഞ്ചരണം വിയ അനാഗാമിമഗ്ഗഞാണസ്സ ഉപ്പാദോ. വിജ്ജന്തരികായ ചക്ഖുമതോ പുരിസസ്സ സാമന്താ രൂപദസ്സനം വിയ അനാഗാമിമഗ്ഗക്ഖണേ നിബ്ബാനദസ്സനം വേദിതബ്ബം. അയം വുച്ചതീതി അയം ഏവരൂപോ പുഗ്ഗലോ വിജ്ജൂപമചിത്തോതി വുച്ചതി. ഇത്തരകാലോഭാസേന വിജ്ജുസദിസചിത്തോതി അത്ഥോ.

൧൦൩. വജിരൂപമചിത്തതായപി ഇദം ഓപമ്മസംസന്ദനം – വജിരം വിയ ഹി അരഹത്തമഗ്ഗഞാണം ദട്ഠബ്ബം. മണിഗണ്ഠിപാസാണഗണ്ഠി വിയ അരഹത്തമഗ്ഗവജ്ഝാ കിലേസാ. വജിരസ്സ മണിഗണ്ഠിം വാ പാസാണഗണ്ഠിം വാ വിനിവിജ്ഝിത്വാ അഗമനഭാവസ്സ നത്ഥിഭാവോ വിയ അരഹത്തമഗ്ഗഞാണേന അച്ഛേജ്ജാനം കിലേസാനം നത്ഥിഭാവോ. വജിരേന നിബ്ബിദ്ധവേധസ്സ പുന അപടിപൂരണം വിയ അരഹത്തമഗ്ഗേന ഛിന്നാനം കിലേസാനം പുന അനുപ്പാദോ ദട്ഠബ്ബോ. അയം വുച്ചതീതി അയം ഏവരൂപോ പുഗ്ഗലോ വജിരൂപമചിത്തോതി വുച്ചതി. കിലേസാനം മൂലഘാതകരണസമത്ഥതായ വജിരേന സദിസചിത്തോതി അത്ഥോ.

൧൦൪. അന്ധാദീസു തഥാരൂപം ചക്ഖു ന ഹോതീതി തഥാജാതികം തഥാസഭാവം പഞ്ഞാചക്ഖു ന ഹോതി. ഫാതിം കരേയ്യാതി ഫീതം വഡ്ഢിതം കരേയ്യ. സാവജ്ജാനവജ്ജേതി സദോസനിദ്ദോസേ. ഹീനപ്പണീതേതി അധമുത്തമേ. കണ്ഹസുക്കസപ്പടിഭാഗേതി കണ്ഹസുക്കായേവ അഞ്ഞമഞ്ഞപടിബാഹനതോ പടിപക്ഖവസേന സപ്പടിഭാഗാതി വുച്ചന്തി. അയം പനേത്ഥ സങ്ഖേപോ – കുസലേ ധമ്മേ ‘കുസലാ ധമ്മാ’തി യേന പഞ്ഞാചക്ഖുനാ ജാനേയ്യ, അകുസലേ ധമ്മേ ‘അകുസലാ ധമ്മാ’തി, സാവജ്ജാദീസുപി ഏസേവ നയോ. കണ്ഹസുക്കസപ്പടിഭാഗേസു പന കണ്ഹധമ്മേ ‘സുക്കസുപ്പടിഭാഗാ’തി, സുക്കധമ്മേ ‘കണ്ഹസപ്പടിഭാഗാ’തി യേന പഞ്ഞാചക്ഖുനാ ജാനേയ്യ. തഥാരൂപമ്പിസ്സ ചക്ഖു ന ഹോതീതി ഇമിനാ നയേന സേസട്ഠാനേസുപി അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. അയം വുച്ചതീതി അയം ഏവരൂപോ പുഗ്ഗലോ ദിട്ഠധമ്മികഭോഗസംഹരണപഞ്ഞാചക്ഖുനോ ച സമ്പരായികത്ഥസോധനപഞ്ഞാചക്ഖുനോ ച അഭാവാ അന്ധോതി വുച്ചതി. ദുതിയോ ദിട്ഠധമ്മികഭോഗസംഹരണപഞ്ഞാചക്ഖുനോ ഭാവാ, സമ്പരായികത്ഥസോധനപഞ്ഞാചക്ഖുനോ പന അഭാവാ ഏകചക്ഖൂതി വുച്ചതി. തതിയോ ദ്വിന്നമ്പി ഭാവാ ദ്വിചക്ഖൂതി വുച്ചതി.

൧൦൭. അവകുജ്ജപഞ്ഞാദീസു ധമ്മം ദേസേന്തീതി ഉപാസകോ ധമ്മസ്സവനത്ഥായ ആഗതോതി അത്തനോ കമ്മം പഹായ ധമ്മം ദേസേന്തി. ആദികല്യാണന്തി ആദിമ്ഹി കല്യാണം ഭദ്ദകം അനവജ്ജം നിദ്ദോസം കത്വാ ദേസേന്തി. സേസപദേസുപി ഏസേവ നയോ. ഏത്ഥ പന ആദീതി പുബ്ബപട്ഠപനാ. മജ്ഝന്തി കഥാവേമജ്ഝം. പരിയോസാനന്തി സന്നിട്ഠാനം. ഇതിസ്സ ധമ്മം കഥേന്താ പുബ്ബപട്ഠപനേപി കല്യാണം ഭദ്ദകം അനവജ്ജമേവ കത്വാ കഥേന്തി, വേമജ്ഝേപി, പരിയോസാനേപി. ഏത്ഥ ച അത്ഥി ദേസനായ ആദിമജ്ഝപരിയോസാനാനി, അത്ഥി സാസനസ്സ. തത്ഥ ദേസനായ താവ – ചതുപ്പദികഗാഥായ പഠമപദം ആദി, ദ്വേ പദാനി മജ്ഝം, അവസാനപദം പരിയോസാനം. ഏകാനുസന്ധികസുത്തസ്സ – നിദാനം ആദി, അനുസന്ധി മജ്ഝം, ഇദമവോചാതി അപ്പനാ പരിയോസാനം. അനേകാനുസന്ധികസ്സ – പഠമോ അനുസന്ധി ആദി, തതോ പരം ഏകോ വാ അനേകാ വാ മജ്ഝം, പച്ഛിമോ പരിയോസാനം. അയം താവ ദേസനായ നയോ.

സാസനസ്സ പന സീലം ആദി, സമാധി മജ്ഝം, വിപസ്സനാ പരിയോസാനം. സമാധി വാ ആദി, വിപസ്സനാ മജ്ഝം, മഗ്ഗോ പരിയോസാനം. വിപസ്സനാ വാ ആദി, മഗ്ഗോ മജ്ഝം, ഫലം പരിയോസാനം. മഗ്ഗോ വാ ആദി, ഫലം മജ്ഝം, നിബ്ബാനം പരിയോസാനം. ദ്വേ ദ്വേ വാ കരിയമാനേ സീലസമാധയോ ആദി, വിപസ്സനാമഗ്ഗാ മജ്ഝം, ഫലനിബ്ബാനാനി പരിയോസാനം. സാത്ഥന്തി സാത്ഥകം കത്വാ ദേസേന്തി. സബ്യഞ്ജനന്തി അക്ഖരപാരിപൂരിം കത്വാ ദേസേന്തി. കേവലപരിപുണ്ണന്തി സകലപരിപുണ്ണം അനൂനം കത്വാ ദേസേന്തി. പരിസുദ്ധന്തി പരിസുദ്ധം നിജ്ജടം നിഗ്ഗണ്ഠിം കത്വാ ദേസേന്തി. ബ്രഹ്മചരിയം പകാസേന്തീതി ഏവം ദേസേന്താ ച സേട്ഠചരിയഭൂതം സിക്ഖത്തയസങ്ഗഹിതം അരിയം അട്ഠങ്ഗികം മഗ്ഗം പകാസേന്തി. നേവ ആദിം മനസി കരോതീതി നേവ പുബ്ബപട്ഠപനം മനസി കരോതി. കുമ്ഭോതി ഘടോ. നിക്കുജ്ജോതി അധോമുഖോ ഠപിതോ. ഏവമേവന്തി ഏത്ഥ കുമ്ഭോ നിക്കുജ്ജോ വിയ അവകുജ്ജപഞ്ഞോ പുഗ്ഗലോ ദട്ഠബ്ബോ. ഉദകാസിഞ്ചനകാലോ വിയ ധമ്മദേസനായ ലദ്ധകാലോ. ഉദകസ്സ വിവട്ടനകാലോ വിയ തസ്മിം ആസനേ നിസിന്നസ്സ ഉഗ്ഗഹേതും അസമത്ഥകാലോ. ഉദകസ്സ അസണ്ഠാനകാലോ വിയ ഉട്ഠഹിത്വാ അസല്ലക്ഖണകാലോ വേദിതബ്ബോ. അയം വുച്ചതീതി അയം ഏവരൂപോ പുഗ്ഗലോ അവകുജ്ജപഞ്ഞോതി വുച്ചതി. അധോമുഖപഞ്ഞോതി അത്ഥോ.

൧൦൮. ആകിണ്ണാനീതി പക്ഖിത്താനി. സതിസമ്മോസാ പകിരേയ്യാതി മുട്ഠസ്സതിതായ വികിരേയ്യ. ഏവമേവന്തി ഏത്ഥ ഉച്ഛങ്ഗോ വിയ ഉച്ഛങ്ഗപഞ്ഞോ പുഗ്ഗലോ ദട്ഠബ്ബോ. നാനാഖജ്ജകാനി വിയ നാനപ്പകാരം ബുദ്ധവചനം. ഉച്ഛങ്ഗേ നാനാഖജ്ജകാനി ഖാദന്തസ്സ നിസിന്നകാലോ വിയ തസ്മിം ആസനേ നിസിന്നസ്സ ഉഗ്ഗഹണകാലോ. വുട്ഠഹന്തസ്സ സതിസമ്മോസാ വികിരണകാലോ വിയ തസ്മാ ആസനാ വുട്ഠായ ഗച്ഛന്തസ്സ അസല്ലക്ഖണകാലോ വേദിതബ്ബോ. അയം വുച്ചതീതി അയം ഏവരൂപോ പുഗ്ഗലോ ഉച്ഛങ്ഗപഞ്ഞോതി വുച്ചതി. ഉച്ഛങ്ഗസദിസപഞ്ഞോതി അത്ഥോ.

൧൦൯. ഉക്കുജ്ജോതി ഉപരിമുഖോ ഠപിതോ. സണ്ഠാതീതി പതിട്ഠഹതി. ഏവമേവ ഖോതി ഏത്ഥ ഉപരിമുഖോ ഠപിതോ കുമ്ഭോ വിയ പുഥുപഞ്ഞോ പുഗ്ഗലോ ദട്ഠബ്ബോ. ഉദകസ്സ ആസിത്തകാലോ വിയ ദേസനായ ലദ്ധകാലോ. ഉദകസ്സ സണ്ഠാനകാലോ വിയ തത്ഥ നിസിന്നസ്സ ഉഗ്ഗഹണകാലോ. നോ വിവട്ടനകാലോ വിയ ഉട്ഠായ ഗച്ഛന്തസ്സ സല്ലക്ഖണകാലോ വേദിതബ്ബോ. അയം വുച്ചതീതി അയം ഏവരൂപോ പുഗ്ഗലോ പുഥുപഞ്ഞോതി വുച്ചതി. വിത്ഥാരികപഞ്ഞോതി അത്ഥോ.

൧൧൦. അവീതരാഗാദീസു – യഥാ സോതാപന്നസകദാഗാമിനോ, ഏവം പുഥുജ്ജനോപി പഞ്ചസു കാമഗുണേസു, തീസു ച ഭവേസു അവീതരാഗോ. അദബ്ബതായ പന ന ഗഹിതോ. യഥാ ഹി ഛേകോ വഡ്ഢകീ ദബ്ബസമ്ഭാരത്ഥം വനം പവിട്ഠോ ന ആദിതോ പട്ഠായ സമ്പത്തസമ്പത്തരുക്ഖേ ഛിന്ദതി, യേ പനസ്സ ദബ്ബസമ്ഭാരൂപഗാ ഹോന്തി, തേയേവ ഛിന്ദതി; ഏവമിധാപി ഭഗവതാ ദബ്ബജാതികാ അരിയാവ ഗഹിതാ, പുഥുജ്ജനാ പന അദബ്ബതായ ന ഗഹിതാതി വേദിതബ്ബാ. കാമേസു വീതരാഗോതി പഞ്ചസു കാമഗുണേസു വീതരാഗോ. ഭവേസു അവീതരാഗോതി രൂപാരൂപഭവേസു അവീതരാഗോ.

൧൧൩. പാസാണലേഖൂപമാദീസു – അനുസേതീതി അപ്പഹീനതായ അനുസേതി. ന ഖിപ്പം ലുജ്ജതീതി ന അന്തരാ നസ്സതി, കപ്പുട്ഠാനേനേവ നസ്സതി. ഏവമേവന്തി ഏവം തസ്സാപി പുഗ്ഗലസ്സ കോധോ ന അന്തരാ പുനദിവസേ വാ അപരദിവസേ വാ നിബ്ബാതി, അദ്ധനിയോ പന ഹോതി. മരണേനേവ നിബ്ബാതീതി അത്ഥോ. അയം വുച്ചതീതി അയം ഏവരൂപോ പുഗ്ഗലോ പാസാണലേഖാ വിയ കുജ്ഝനഭാവേന ചിരട്ഠിതികതോ പാസാണലേഖൂപമോതി വുച്ചതി.

൧൧൪. സോ ച ഖ്വസ്സ കോധോതി സോ അപ്പമത്തകേപി കാരണേ സഹസാ കുദ്ധസ്സ കോധോ. ന ചിരന്തി അചിരം അപ്പഹീനതായ നാനുസേതി. യഥാ പന പഥവിയം ആകഡ്ഢിത്വാ കതലേഖാ വാതാദീഹി ഖിപ്പം നസ്സതി, ഏവമസ്സ സഹസാ ഉപ്പന്നോപി കോധോ ഖിപ്പമേവ നിബ്ബാതീതി അത്ഥോ. അയം വുച്ചതീതി അയം ഏവരൂപോ പുഗ്ഗലോ പഥവിയം ലേഖാ വിയ കുജ്ഝനഭാവേന അചിരട്ഠിതികതോ പഥവീലേഖൂപമോതി വുച്ചതി.

൧൧൫. ആഗാള്ഹേനാതി അതിഗാള്ഹേന മമ്മച്ഛേദകേന ഥദ്ധവചനേന. ഫരുസേനാതി ന സോതസുഖേന. അമനാപേനാതി ന ചിത്തസുഖേന. സംസന്ദതീതി ഏകീഭവതി. സന്ധിയതീതി ഘടയതി. സമ്മോദതീതി നിരന്തരോ ഹോതി. അഥ വാ – സംസന്ദതീതി ചിത്തകിരിയാദീസു ചിത്തേന സമോധാനം ഗച്ഛതി. ഖീരോദകം വിയ ഏകീഭാവം ഉപേതീതി അത്ഥോ. സന്ധിയതീതി ഠാനഗമനാദീസു കായകിരിയാദീസു കായേന സമോധാനം ഗച്ഛതി. തിലതണ്ഡുലാ വിയ മിസ്സീഭാവം ഉപേതീതി അത്ഥോ. സമ്മോദതീതി ഉദ്ദേസപരിപുച്ഛാദീസു വചീകിരിയാസു വാചായ സമോധാനം ഗച്ഛതി. വിപ്പവാസഗതോപി പിയസഹായകോ വിയ പിയതരഭാവം ഉപേതീതി അത്ഥോ. അപിച – കിച്ചകരണീയേസു തേഹി സദ്ധിം ആദിതോവ ഏകകിരിയഭാവം ഉപഗച്ഛന്തോ സംസന്ദതി. യാവ മജ്ഝാ പവത്തന്തോ സന്ധിയതി, യാവ പരിയോസാനാ അനിവത്തന്തോ സമ്മോദതീതിപി വേദിതബ്ബോ. അയം വുച്ചതീതി അയം ഏവരൂപോ പുഗ്ഗലോ ഉദകലേഖാ വിയ ഖിപ്പം സംസന്ദനതോ ഉദകലേഖൂപമോതി വുച്ചതി.

൧൧൬. പോത്ഥകൂപമേസു – യായ ഉപമായ തേ പോത്ഥകൂപമാതി വുച്ചന്തി, തം താവ ഉപമം ദസ്സേതും തയോ പോത്ഥകാതിആദി വുത്തം. തത്ഥ നവോതി നവവായിമോ. പോത്ഥകോതി സാണവാകസാടകോ. ദുബ്ബണ്ണോതി വിവണ്ണോ. ദുക്ഖസമ്ഫസ്സോതി ഖരസമ്ഫസ്സോ. അപ്പഗ്ഘോതി അതിബഹും അഗ്ഘന്തോ കഹാപണഗ്ഘനകോ ഹോതി. മജ്ഝിമോതി പരിഭോഗമജ്ഝിമോ. സോ ഹി നവഭാവം അതിക്കമിത്വാ ജിണ്ണഭാവം അപ്പത്തോ മജ്ഝേ പരിഭോഗകാലേപി ദുബ്ബണ്ണോ ച ദുക്ഖസമ്ഫസ്സോ ച അപ്പഗ്ഘോയേവ ച ഹോതി. അതിബഹും അഗ്ഘന്തോ അഡ്ഢം അഗ്ഘതി. ജിണ്ണകാലേ പന അഡ്ഢമാസകം വാ കാകണികം വാ അഗ്ഘതി. ഉക്ഖലിപരിമജ്ജനന്തി കാളുക്ഖലിപരിപുഞ്ഛനം.

നവോതി ഉപസമ്പദായ പഞ്ചവസ്സകാലതോ ഹേട്ഠാ ജാതിയാ സട്ഠിവസ്സോപി നവോയേവ. ദുബ്ബണ്ണതായാതി സരീരവണ്ണേനപി ഗുണവണ്ണേനപി ദുബ്ബണ്ണതായ. ദുസ്സീലസ്സ ഹി പരിസമജ്ഝേ നിസിന്നസ്സ നിത്തേജതായ സരീരവണ്ണോപി ന സമ്പജ്ജതി, ഗുണവണ്ണേ വത്തബ്ബമേവ നത്ഥി. യേ ഖോ പനസ്സാതി യേ ഖോ പന തസ്സ ഉപട്ഠാകാ വാ ഞാതിമിത്താദയോ വാ ഏതം പുഗ്ഗലം സേവന്തി. തേസം തന്തി തേസം പുഗ്ഗലാനം ഛ സത്ഥാരേ സേവന്താനം മിച്ഛാദിട്ഠികാനം വിയ, ദേവദത്തം സേവന്താനം കോകാലികാദീനം വിയ ച തം സേവനം ദീഘരത്തം അഹിതായ ദുക്ഖായ ഹോതി. മജ്ഝിമോതി പഞ്ചവസ്സകാലതോ പട്ഠായ യാവ നവവസ്സകാലാ മജ്ഝിമോ നാമ. ഥേരോതി ദസവസ്സകാലതോ പട്ഠായ ഥേരോ നാമ. ഏവമാഹംസൂതി ഏവം വദന്തി. കിം നു ഖോ തുയ്ഹന്തി തുയ്ഹം ബാലസ്സ ഭണിതേന കോ അത്ഥോതി വുത്തം ഹോതി. തഥാരൂപന്തി തഥാജാതികം തഥാസഭാവം ഉക്ഖേപനീയകമ്മസ്സ കാരണഭൂതം.

൧൧൭. കാസികവത്ഥൂപമേസു – കാസികവത്ഥം നാമ തയോ കപ്പാസംസൂ ഗഹേത്വാ കന്തിതസുത്തേന വായിതം സുഖുമവത്ഥം. തം നവവായിമം അനഗ്ഘം ഹോതി. പരിഭോഗമജ്ഝിമം വീസമ്പി തിംസമ്പി സഹസ്സാനി അഗ്ഘതി. ജിണ്ണകാലേ പന അട്ഠപി ദസപി സഹസ്സാനി അഗ്ഘതി.

തേസം തം ഹോതീതി തേസം സമ്മാസമ്ബുദ്ധാദയോ സേവന്താനം വിയ തം സേവനം ദീഘരത്തം ഹിതായ സുഖായ ഹോതി. സമ്മാസമ്ബുദ്ധഞ്ഹി ഏകം നിസ്സായ യാവജ്ജകാലാ മുച്ചനകസത്താനം പമാണം നത്ഥി. തഥാ സാരിപുത്തത്ഥേരമഹാമോഗ്ഗല്ലാനത്ഥേരേ അവസേസേ ച അസീതിമഹാസാവകേ നിസ്സായ സഗ്ഗം ഗതസത്താനം പമാണം നത്ഥി. യാവജ്ജകാലാ തേസം ദിട്ഠാനുഗതിം പടിപന്നസത്താനമ്പി പമാണം നത്ഥിയേവ. ആധേയ്യം ഗച്ഛതീതി തസ്സ മഹാഥേരസ്സ തം അത്ഥനിസ്സിതം വചനം യഥാ ഗന്ധകരണ്ഡകേ കാസികവത്ഥം ആധാതബ്ബതം ഠപേതബ്ബതം ഗച്ഛതി, ഏവം ഉത്തമങ്ഗേ സിരസ്മിം ഹദയേ ച ആധാതബ്ബതം ഠപേതബ്ബതമ്പി ഗച്ഛതി. സേസമേത്ഥ ഹേട്ഠാ വുത്താനുസാരേനേവ വേദിതബ്ബം.

൧൧൮. സുപ്പമേയ്യാദീസു – സുഖേന പമേതബ്ബോതി സുപ്പമേയ്യോ. ഇധാതി ഇമസ്മിം സത്തലോകേ. ഉദ്ധതോതി ഉദ്ധച്ചേന സമന്നാഗതോ. ഉന്നളോതി ഉഗ്ഗതനളോ; തുച്ഛമാനം ഉക്ഖിപിത്വാ ഠിതോതി അത്ഥോ. ചപലോതി പത്തമണ്ഡനാദിനാ ചാപല്ലേന സമന്നാഗതോ. മുഖരോതി മുഖഖരോ. വികിണ്ണവാചോതി അസംയതവചനോ. അസമാഹിതോതി ചിത്തേകഗ്ഗതാരഹിതോ. വിബ്ഭന്തചിത്തോതി ഭന്തചിത്തോ, ഭന്തഗാവീഭന്തമിഗീസപ്പടിഭാഗോ. പാകടിന്ദ്രിയോതി വിവടിന്ദ്രിയോ. അയം വുച്ചതീതി അയം ഏവരൂപോ പുഗ്ഗലോ ‘സുപ്പമേയ്യോ’തി വുച്ചതി. യഥാ ഹി പരിത്തസ്സ ഉദകസ്സ സുഖേന പമാണം ഗയ്ഹതി; ഏവമേവ ഇമേഹി അഗുണങ്ഗേഹി സമന്നാഗതസ്സ സുഖേന പമാണം ഗയ്ഹതി. തേനേസ ‘സുപ്പമേയ്യോ’തി വുത്തോ.

൧൧൯. ദുക്ഖേന പമേതബ്ബോതി ദുപ്പമേയ്യോ. അനുദ്ധതാദീനി വുത്തപടിപക്ഖവസേന വേദിതബ്ബാനി. അയം വുച്ചതീതി അയം ഏവരൂപോ പുഗ്ഗലോ ‘ദുപ്പമേയ്യോ’തി വുച്ചതി. യഥാ ഹി മഹാസമുദ്ദസ്സ ദുക്ഖേന പമാണം ഗയ്ഹതി; ഏവമേവ ഇമേഹി ഗുണങ്ഗേഹി സമന്നാഗതസ്സ ദുക്ഖേന പമാണം ഗയ്ഹതി. താദിസോ ‘അനാഗാമീ നു ഖോ, ഖീണാസവോ നു ഖോ’തി വത്തബ്ബതം ഗച്ഛതി, തേനേസ ‘ദുപ്പമേയ്യോ’തി വുത്തോ.

൧൨൦. ന സക്കാ പമേതുന്തി അപ്പമേയ്യോ. യഥാ ഹി ആകാസസ്സ ന സക്കാ പമാണം ഗഹേതും, ഏവം ഖീണാസവസ്സ. തേനേസ ‘അപ്പമേയ്യോ’തി വുത്തോ.

൧൨൧. ന സേവിതബ്ബാദീസു – ന സേവിതബ്ബോതി ന ഉപസങ്കമിതബ്ബോ. ന ഭജിതബ്ബോതി ന അല്ലീയിതബ്ബോ. ന പയിരുപാസിതബ്ബോതി ന സന്തികേ നിസീദനവസേന പുനപ്പുനം ഉപാസിതബ്ബോ. ഹീനോ ഹോതി സീലേനാതിആദീസു ഉപാദായുപാദായ ഹീനതാ വേദിതബ്ബാ. യോ ഹി പഞ്ച സീലാനി രക്ഖതി, സോ ദസ സീലാനി രക്ഖന്തേന ന സേവിതബ്ബോ. യോ പന ദസ സീലാനി രക്ഖതി, സോ ചതുപാരിസുദ്ധിസീലം രക്ഖന്തേന ന സേവിതബ്ബോ. അഞ്ഞത്ര അനുദ്ദയാ അഞ്ഞത്ര അനുകമ്പാതി ഠപേത്വാ അനുദ്ദയഞ്ച അനുകമ്പഞ്ച. അത്തനോ അത്ഥായ ഏവ ഹി ഏവരൂപോ പുഗ്ഗലോ ന സേവിതബ്ബോ. അനുദ്ദയാനുകമ്പാവസേന പന തം ഉപസങ്കമിതും വട്ടതി.

൧൨൨. സദിസോ ഹോതീതി സമാനോ ഹോതി. സീലസാമഞ്ഞഗതാനം സതന്തി സീലേന സമാനഭാവം ഗതാനം സന്താനം. സീലകഥാ ച നോ ഭവിസ്സതീതി ഏവം സമാനസീലാനം അമ്ഹാകം സീലമേവ ആരബ്ഭ കഥാ ഭവിസ്സതി. സാ ച നോ ഫാസു ഭവിസ്സതീതി സാ ച സീലകഥാ അമ്ഹാകം ഫാസുവിഹാരോ സുഖവിഹാരോ ഭവിസ്സതി. സാ ച നോ പവത്തിനീ ഭവിസ്സതീതി സാ ച അമ്ഹാകം കഥാ ദിവസമ്പി കഥേന്താനം പവത്തിനീ ഭവിസ്സതി, ന പടിഹഞ്ഞിസ്സതി. ദ്വീസു ഹി സീലവന്തേസു ഏകേന സീലസ്സ വണ്ണേ കഥിതേ ഇതരോ അനുമോദതി; തേന തേസം കഥാ ഫാസു ചേവ ഹോതി, പവത്തിനീ ച. ഏകസ്മിം പന ദുസ്സീലേ സതി ദുസ്സീലസ്സ സീലകഥാ ദുക്കഥാതി നേവ സീലകഥാ ഹോതി, ന ഫാസു ഹോതി, ന പവത്തിനീ. സമാധിപഞ്ഞാകഥാസുപി ഏസേവ നയോ. ദ്വേ ഹി സമാധിലാഭിനോ സമാധികഥം, സപ്പഞ്ഞാ ച പഞ്ഞാകഥം കഥേന്താ, രത്തിം വാ ദിവസം വാ അതിക്കന്തമ്പി ന ജാനന്തി.

൧൨൩. സക്കത്വാ ഗരും കത്വാതി സക്കാരഞ്ചേവ ഗരുകാരഞ്ച കരിത്വാ. അധികോ ഹോതീതി അതിരേകോ ഹോതി. സീലക്ഖന്ധന്തി സീലരാസിം. പരിപൂരേസ്സാമീതി തം അതിരേകസീലം പുഗ്ഗലം നിസ്സായ അത്തനോ അപരിപൂരം സീലരാസിം പരിപൂരം കരിസ്സാമി. തത്ഥ തത്ഥ പഞ്ഞായ അനുഗ്ഗഹേസ്സാമീതി ഏത്ഥ സീലസ്സ അസപ്പായേ അനുപകാരധമ്മേ വജ്ജേത്വാ സപ്പായേ ഉപകാരധമ്മേ സേവന്തോ തസ്മിം തസ്മിം ഠാനേ സീലക്ഖന്ധം പഞ്ഞായ അനുഗ്ഗണ്ഹാതി നാമ. സമാധിപഞ്ഞാക്ഖന്ധേസുപി ഏസേവ നയോ.

൧൨൪. ജിഗുച്ഛിതബ്ബാദീസു – ജിഗുച്ഛിതബ്ബോതി ഗൂഥം വിയ ജിഗുച്ഛിതബ്ബോ. അഥ ഖോ നന്തി അഥ ഖോ അസ്സ. കിത്തിസദ്ദോതി കഥാസദ്ദോ. ഏവമേവന്തി ഏത്ഥ ഗൂഥകൂപോ വിയ ദുസ്സീല്യം ദട്ഠബ്ബം. ഗൂഥകൂപേ പതിത്വാ ഠിതോ ധമനീഅഹി വിയ ദുസ്സീലപുഗ്ഗലോ. ഗുഥകൂപതോ ഉദ്ധരിയമാനേന തേന അഹിനാ പുരിസസ്സ സരീരം ആരുള്ഹേനാപി അദട്ഠഭാവോ വിയ ദുസ്സീലം സേവമാനസ്സാപി തസ്സ കിരിയായ കാരണഭാവോ സരീരം ഗൂഥേന മക്ഖേത്വാ അഹിനോ ഗതകാലോ വിയ ദുസ്സീലം സേവമാനസ്സ പാപകിത്തിസദ്ദസ്സ അബ്ഭുഗ്ഗമനകാലോ വേദിതബ്ബോ.

൧൨൫. തിന്ദുകാലാതന്തി തിന്ദുകരുക്ഖഅലാതം. ഭിയ്യോസോ മത്തായ ചിച്ചിടായതീതി തഞ്ഹി ഝായമാനം പകതിയാപി പപടികായോ മുഞ്ചന്തം ചിച്ചിടായതി ചിടിചിടാതി സദ്ദം കരോതി. ഘട്ടിതം പന അധിമത്തം കരോതീതി അത്ഥോ. ഏവമേവന്തി ഏവമേവം കോധനോ അത്തനോ ധമ്മതായപി ഉദ്ധതോ ചണ്ഡികതോ ഹുത്വാ ചരതി. അപ്പമത്തകം പന വചനം വുത്തകാലേ ‘മാദിസം നാമ ഏവം വദതീ’തി അതിരേകതരം ഉദ്ധതോ ചണ്ഡികതോ ഹുത്വാ ചരതി. ഗൂഥകൂപോതി ഗൂഥപുണ്ണകൂപോ, ഗൂഥരാസിയേവ വാ. ഓപമ്മസംസന്ദനം പനേത്ഥ പുരിമനയേനേവ വേദിതബ്ബം. തസ്മാ ഏവരൂപോ പുഗ്ഗലോ അജ്ഝുപേക്ഖിതബ്ബോ, ന സേവിതബ്ബോതി യസ്മാ കോധനോ അതിസേവിയമാനോപി അതിഉപസങ്കമിയമാനോപി കുജ്ഝതിയേവ, ‘കിം ഇമിനാ’തി പടിക്കമന്തോപി കുജ്ഝതിയേവ, തസ്മാ പലാലഗ്ഗി വിയ അജ്ഝുപേക്ഖിതബ്ബോ, ന സേവിതബ്ബോ. കിം വുത്തം ഹോതി? യോ ഹി പലാലഗ്ഗിം അതിഉപസങ്കമിത്വാ തപ്പതി, തസ്സ സരീരം ഝായതി. യോ അതിപടിക്കമിത്വാ തപ്പതി, തസ്സ സീതം ന വൂപസമ്മതി. അനുപസങ്കമിത്വാ അപടിക്കമിത്വാ പന മജ്ഝത്തഭാവേന തപ്പേന്തസ്സ സീതം വൂപസമ്മതി, കായോപി ന ഡയ്ഹതി. തസ്മാ പലാലഗ്ഗി വിയ കോധനോ പുഗ്ഗലോ മജ്ഝത്തഭാവേന അജ്ഝുപേക്ഖിതബ്ബോ, ന സേവിതബ്ബോ, ന ഭജിതബ്ബോ, ന പയിരുപാസിതബ്ബോ.

൧൨൬. കല്യാണമിത്തോതി സുചിമിത്തോ. കല്യാണസഹായോതി സുചിസഹായോ. സഹായോതി സഹഗാമീ സദ്ധിംചരോ. കല്യാണസമ്പവങ്കോതി കല്യാണേസു സുചിപുഗ്ഗലേസു സമ്പവങ്കോ, തന്നിന്നതപ്പോണതപ്പബ്ഭാരമാനസോതി അത്ഥോ.

൧൨൭. സീലേസു പരിപൂരകാരീതിആദീസു – സീലേസു പരിപൂരകാരിനോതി ഏതേ അരിയസാവകാ യാനി താനി മഗ്ഗബ്രഹ്മചരിയസ്സ ആദിഭൂതാനി, ആദിബ്രഹ്മചരിയകാനി, പാരാജികസങ്ഖാതാനി ചത്താരി മഹാസീലസിക്ഖാപദാനി, തേസം അവീതിക്കമനതോ യാനി ഖുദ്ദാനുഖുദ്ദകാനി ആപജ്ജന്തി, തേഹി ച വുട്ഠാനതോ സീലേസു യം കത്തബ്ബം, തം പരിപൂരം സമത്തം കരോന്തീതി ‘സീലേസു പരിപൂരകാരിനോ’തി വുച്ചന്തി. സമാധിപാരിബന്ധകാനം പന കാമരാഗബ്യാപാദാനം, പഞ്ഞാപാരിബന്ധകസ്സ ച സച്ചപടിച്ഛാദകസ്സ മോഹസ്സ അസമൂഹതത്താ, സമാധിം പഞ്ഞഞ്ച ഭാവേന്താപി സമാധിപഞ്ഞാസു യം കത്തബ്ബം തം മത്തസോ പമാണേന പദേസമത്തമേവ കരോന്തീതി സമാധിസ്മിം പഞ്ഞായ ച മത്തസോ കാരിനോതി വുച്ചന്തി. ഇമിനാ ഉപായേന ഇതരേസുപി ദ്വീസു നയേസു അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ.

തത്രായം അപരോപി സുത്തന്തനയോ –

‘‘ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു സീലേസു പരിപൂരകാരീ ഹോതി, സമാധിസ്മിം മത്തസോ കാരീ, പഞ്ഞായ മത്തസോ കാരീ. സോ യാനി താനി ഖുദ്ദാനുഖുദ്ദകാനി സിക്ഖാപദാനി താനി ആപജ്ജതിപി, വുട്ഠാതിപി. തം കിസ്സ ഹേതു? ന ഹി മേത്ഥ, ഭിക്ഖവേ, അഭബ്ബതാ വുത്താ. യാനി ച ഖോ താനി സിക്ഖാപദാനി ആദിബ്രഹ്മചരിയകാനി ബ്രഹ്മചരിയസാരുപ്പാനി, തത്ഥ ധുവസീലോ ച ഹോതി, ഠിതസീലോ ച, സമാദായ സിക്ഖതി സിക്ഖാപദേസു. സോ തിണ്ണം സംയോജനാനം പരിക്ഖയാ സോതാപന്നോ ഹോതി, അവിനിപാതധമ്മോ നിയതോ സമ്ബോധിപരായണോ. ഇധ പന, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു സീലേസു…പേ… സോ തിണ്ണം സംയോജനാനം പരിക്ഖയാ, രാഗദോസമോഹാനം തനുത്താ, സകദാഗാമീ ഹോതി; സകിദേവ ഇമം ലോകം ആഗന്ത്വാ ദുക്ഖസ്സന്തം കരോതി. ഇധ പന, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു സീലേസു പരിപൂരകാരീ ഹോതി, സമാധിസ്മിം പരിപൂരകാരീ, പഞ്ഞായ മത്തസോ കാരീ. സോ യാനി താനി…പേ… സിക്ഖതി സിക്ഖാപദേസു. സോ പഞ്ചന്നം ഓരമ്ഭാഗിയാനം…പേ… അനാവത്തിധമ്മോ തസ്മാ ലോകാ. ഇധ പന, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു സീലേസു പരിപൂരകാരീ, സമാധിസ്മിം പരിപൂരകാരീ, പഞ്ഞായ പരിപൂരകാരീ. സോ യാനി താനി ഖുദ്ദാനുഖുദ്ദകാനി…പേ… സിക്ഖതി സിക്ഖാപദേസു. സോ ആസവാനം ഖയാ…പേ… ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതീ’’തി (അ. നി. ൩.൮൭).

൧൩൦. സത്ഥാരനിദ്ദേസേ – പരിഞ്ഞം പഞ്ഞപേതീതി പഹാനം സമതിക്കമം പഞ്ഞപേതി. തത്രാതി തേസു തീസു ജനേസു. തേന ദട്ഠബ്ബോതി തേന പഞ്ഞാപനേന സോ സത്ഥാ രൂപാവചരസമാപത്തിയാ ലാഭീതി ദട്ഠബ്ബോതി അത്ഥോ. ദുതിയവാരേപി ഏസേവ നയോ. സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ സത്ഥാ തേന ദട്ഠബ്ബോതി തേന തിത്ഥിയേഹി അസാധാരണേന പഞ്ഞാപനേന അയം തതിയോ സത്ഥാ സബ്ബഞ്ഞുബുദ്ധോ ദട്ഠബ്ബോ. തിത്ഥിയാ ഹി കാമാനം പരിഞ്ഞം പഞ്ഞപേന്താ രൂപഭവം വക്ഖന്തി. രൂപാനം പരിഞ്ഞം പഞ്ഞപേന്താ അരൂപഭവം വക്ഖന്തി. വേദനാനം പരിഞ്ഞം പഞ്ഞപേന്താ അസഞ്ഞഭവം വക്ഖന്തി. സമ്മാ പഞ്ഞപേന്താ ‘ഏവം പഞ്ഞപേയ്യും’, നോ ച സമ്മാ പഞ്ഞപേതും സക്കോന്തി. സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ പന കാമാനം പരിഞ്ഞം പഹാനം അനാഗാമിമഗ്ഗേന പഞ്ഞപേതി. രൂപവേദനാനം പരിഞ്ഞം പഹാനം അരഹത്തമഗ്ഗേന പഞ്ഞപേതി. ഇമേ തയോ സത്ഥാരോതി ഇമേ ദ്വേ ജനാ ബാഹിരകാ, ഏകോ സമ്മാസമ്ബുദ്ധോതി – ഇമസ്മിം ലോകേ തയോ സത്ഥാരോ നാമ.

൧൩൧. ദുതിയേ സത്ഥാരനിദ്ദേസേ – ദിട്ഠേ ചേവ ധമ്മേതി ഇമസ്മിം അത്തഭാവേ. അത്താനം സച്ചതോ ഥേതതോ പഞ്ഞപേതീതി ‘‘അത്താ നാമേകോ അത്ഥി നിച്ചോ ധുവോ സസ്സതോ’’തി ഭൂതതോ ഥിരതോ പഞ്ഞപേതി. അഭിസമ്പരായഞ്ചാതി അപരസ്മിം അത്തഭാവേ ഏവമേവ പഞ്ഞപേതി. സേസമേത്ഥ വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബന്തി.

തികനിദ്ദേസവണ്ണനാ.