൨. നിദ്ദേസവണ്ണനാ

൧. ഏകകനിദ്ദേസവണ്ണനാ

൧. ഇദാനി യഥാഠപിതം മാതികം ആദിതോ പട്ഠായ വിഭജിത്വാ ദസ്സേതും – കതമോ ച പുഗ്ഗലോ സമയവിമുത്തോതിആദിമാഹ. തത്ഥ ഇധാതി ഇമസ്മിം സത്തലോകേ. ഏകച്ചോ പുഗ്ഗലോതി ഏകോ പുഗ്ഗലോ. കാലേന കാലന്തി ഏത്ഥ ഭുമ്മവസേന അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. ഏകേകസ്മിം കാലേതി വുത്തം ഹോതി. സമയേന സമയന്തി ഇദം പുരിമസ്സേവ വേവചനം. അട്ഠ വിമോക്ഖേതി രൂപാവചരാരൂപാവചരഅട്ഠസമാപത്തിയോ. താസഞ്ഹി പച്ചനീകധമ്മേഹി വിമുച്ചനതോ വിമോക്ഖോതി നാമം. കായേനാതി വിമോക്ഖസഹജാതേന നാമകായേന. ഫുസിത്വാ വിഹരതീതി പടിലഭിത്വാ ഇരിയതി. കതമസ്മിം പനേസ കാലേ വിമോക്ഖേ ഫുസിത്വാ വിഹരതീതി? സമാപത്തിം സമാപജ്ജിതുകാമസ്സ ഹി കാലോ നാമ അത്ഥി, അകാലോ നാമ അത്ഥി. തത്ഥ പാതോവ സരീരപടിജഗ്ഗനകാലോ, വത്തകരണകാലോ ച സമാപജ്ജനസ്സ അകാലോ നാമ. സരീരം പന പടിജഗ്ഗിത്വാ വത്തം കത്വാ വസനട്ഠാനം പവിസിത്വാ നിസിന്നസ്സ യാവ പിണ്ഡായ ഗമനകാലോ നാഗച്ഛതി, ഏതസ്മിം അന്തരേ സമാപജ്ജനസ്സ കാലോ നാമ.

പിണ്ഡായ ഗമനകാലം പന സല്ലക്ഖേത്വാ നിക്ഖന്തസ്സ ചേതിയവന്ദനകാലോ, ഭിക്ഖുസങ്ഘപരിവുതസ്സ വിതക്കമാളകേ ഠാനകാലോ പിണ്ഡായ ഗമനകാലോ ഗാമേ ചരണകാലോ; ആസനസാലായ യാഗുപാനകാലോ വത്തകരണകാലോതി അയമ്പി സമാപജ്ജനസ്സ അകാലോ നാമ. ആസനസാലായ പന വിവിത്തേ ഓകാസേ സതി യാവ ഭത്തകാലോ നാഗച്ഛതി, ഏതസ്മിമ്പി അന്തരേ സമാപജ്ജനസ്സ കാലോ നാമ. ഭത്തം പന ഭുഞ്ജനകാലോ, വിഹാരഗമനകാലോ, പത്തചീവരപടിസാമനകാലോ, ദിവാവത്തകരണകാലോ, പരിപുച്ഛാദാനകാലോതി അയമ്പി സമാപജ്ജനസ്സ അകാലോ നാമ. യോ അകാലോ, സ്വേവ അസമയോ. തം സബ്ബമ്പി ഠപേത്വാ അവസേസേ കാലേ കാലേ, സമയേ സമയേ വുത്തപ്പകാരേ അട്ഠ വിമോക്ഖേ സഹജാതനാമകായേന പടിലഭിത്വാ വിഹരന്തോ, ‘‘ഇധേകച്ചോ പുഗ്ഗലോ…പേ… വിഹരതീ’’തി വുച്ചതി.

അപിചേസ സഫസ്സകേഹി സഹജാതനാമധമ്മേഹി സഹജാതധമ്മേ ഫുസതിയേവ നാമ, ഉപചാരേന അപ്പനം ഫുസതിയേവ നാമ. പുരിമായ അപ്പനായ അപരം അപ്പനം ഫുസതിയേവ. യേന ഹി സദ്ധിം യേ ധമ്മാ സഹജാതാ, തേന തേ പടിലദ്ധാ നാമ ഹോന്തി. ഫസ്സേനാപി ഫുട്ഠായേവ നാമ ഹോന്തി. ഉപചാരമ്പി അപ്പനായ പടിലാഭകാരണമേവ, തഥാ പുരിമാ അപ്പനാ അപരഅപ്പനായ. തത്രാസ്സ ഏവം സഹജാതേഹി സഹജാതാനം ഫുസനാ വേദിതബ്ബാ – പഠമജ്ഝാനഞ്ഹി വിതക്കാദീഹി പഞ്ചങ്ഗികം. തസ്മിം ഠപേത്വാ താനി അങ്ഗാനി സേസാ അതിരേകപണ്ണാസധമ്മാ ചത്താരോ ഖന്ധാ നാമ ഹോന്തി. തേന നാമകായേന പഠമജ്ഝാനസമാപത്തിവിമോക്ഖം ഫുസിത്വാ പടിലഭിത്വാ വിഹരതി. ദുതിയം ഝാനം പീതിസുഖചിത്തേകഗ്ഗതാഹി തിവങ്ഗികം, തതിയം സുഖചിത്തേകഗ്ഗതാഹി ദുവങ്ഗികം, ചതുത്ഥം ഉപേക്ഖാചിത്തേകഗ്ഗതാഹി ദുവങ്ഗികം, തഥാ ആകാസാനഞ്ചായതനം…പേ… നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞായതനഞ്ച. തത്ഥ ഠപേത്വാ താനി അങ്ഗാനി സേസാ അതിരേകപണ്ണാസധമ്മാ ചത്താരോ ഖന്ധാ നാമ ഹോന്തി. തേന നാമകായേന നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞായതനസമാപത്തിവിമോക്ഖം ഫുസിത്വാ പടിലഭിത്വാ വിഹരതി.

പഞ്ഞായ ചസ്സ ദിസ്വാതി വിപസ്സനാപഞ്ഞായ സങ്ഖാരഗതം, മഗ്ഗപഞ്ഞായ ചതുസച്ചധമ്മേ പസ്സിത്വാ. ഏകച്ചേ ആസവാ പരിക്ഖീണാ ഹോന്തീതി ഉപഡ്ഢുപഡ്ഢാ പഠമമഗ്ഗാദിവജ്ഝാ ആസവാ പരിക്ഖീണാ ഹോന്തി. അയം വുച്ചതി പുഗ്ഗലോ സമയവിമുത്തോതി ഏത്ഥ അട്ഠസമാപത്തിലാഭീ പുഥുജ്ജനോ തേന നാമകായേന ഫുസിത്വാ വിഹരതീതി വത്തും വട്ടതി. പാളിയം പന ‘‘ഏകച്ചേ ആസവാ പരിക്ഖീണാ’’തി വുത്തം. പുഥുജ്ജനസ്സ ച ഖീണാ ആസവാ നാമ നത്ഥി, തസ്മാ സോ ന ഗഹിതോ. അട്ഠസമാപത്തിലാഭീ ഖീണാസവോപി തേന നാമകായേന ഫുസിത്വാ വിഹരതീതി വത്തും വട്ടതി. തസ്സ പന അപരിക്ഖീണാസവാ നാമ നത്ഥി, തസ്മാ സോപി ന ഗഹിതോ. സമയവിമുത്തോതി പന തിണ്ണം സോതാപന്നസകദാഗാമിഅനാഗാമീനംയേവേതം നാമന്തി വേദിതബ്ബം.

൨. അസമയവിമുത്തനിദ്ദേസേ – പുരിമസദിസം വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബം. അസമയവിമുത്തോതി പനേത്ഥ സുക്ഖവിപസ്സകഖീണാസവസ്സേതം നാമം. സുക്ഖവിപസ്സകാ പന സോതാപന്നസകദാഗാമിഅനാഗാമിനോ അട്ഠസമാപത്തിലാഭിനോ ച ഖീണാസവാ പുഥുജ്ജനാ ച ഇമസ്മിം ദുകേ ന ലബ്ഭന്തി, ദുകമുത്തകപുഗ്ഗലാ നാമ ഹോന്തി. തസ്മാ സത്ഥാ അത്തനോ ബുദ്ധസുബുദ്ധതായ ഹേട്ഠാ ഗഹിതേ ച അഗ്ഗഹിതേ ച സങ്കഡ്ഢിത്വാ സദ്ധിം പിട്ഠിവട്ടകേഹി തന്തിം ആരോപേന്തോ സബ്ബേപി അരിയപുഗ്ഗലാതിആദിമാഹ. തത്ഥ അരിയേ വിമോക്ഖേതി കിലേസേഹി ആരകത്താ അരിയേതി സങ്ഖം ഗതേ ലോകുത്തരവിമോക്ഖേ. ഇദം വുത്തം ഹോതി – ബാഹിരാനഞ്ഹി അട്ഠന്നം സമാപത്തീനം സമാപജ്ജന്തസ്സ സമയോപി അത്ഥി അസമയോപി. മഗ്ഗവിമോക്ഖേന വിമുച്ചനസ്സ സമയോ വാ അസമയോ വാ നത്ഥി. യസ്സ സദ്ധാ ബലവതീ, വിപസ്സനാ ച ആരദ്ധാ, തസ്സ ഗച്ഛന്തസ്സ തിട്ഠന്തസ്സ നിസീദന്തസ്സ നിപജ്ജന്തസ്സ ഖാദന്തസ്സ ഭുഞ്ജന്തസ്സ മഗ്ഗഫലപടിവേധോ നാമ ന ഹോതീതി നത്ഥി. ഇതി മഗ്ഗവിമോക്ഖേന വിമുച്ചനസ്സ സമയോ വാ അസമയോ വാ നത്ഥീതി ഹേട്ഠാ ഗഹിതേ ച അഗ്ഗഹിതേ ച സങ്കഡ്ഢിത്വാ ഇമം പിട്ഠിവട്ടകം തന്തിം ആരോപേസി ധമ്മരാജാ. സമാപത്തിലാഭീ പുഥുജ്ജനോ ഇമായപി തന്തിയാ അഗ്ഗഹിതോവ. ഭജാപിയമാനോ പന സമാപത്തിവിക്ഖമ്ഭിതാനം കിലേസാനം വസേന സമയവിമുത്തഭാവം ഭജേയ്യ.

൩. കുപ്പധമ്മാകുപ്പധമ്മനിദ്ദേസേസു – യസ്സ അധിഗതോ സമാപത്തിധമ്മോ കുപ്പതി നസ്സതി, സോ കുപ്പധമ്മോ. രൂപസഹഗതാനന്തി രൂപനിമിത്തസങ്ഖാതേന രൂപേന സഹഗതാനം. തേന സദ്ധിം പവത്താനം ന വിനാ രൂപാരമ്മണാനം ചതുന്നം രൂപാവചരജ്ഝാനാനന്തി അത്ഥോ. അരൂപസഹഗതാനന്തി രൂപതോ അഞ്ഞം, ന രൂപന്തി അരൂപം. അരൂപേന സഹഗതാനം തേന സദ്ധിം പവത്താനം ന വിനാ അരൂപാരമ്മണാനം ചതുന്നം അരൂപാവചരജ്ഝാനാനന്തി അത്ഥോ. ന നികാമലാഭീതി പഞ്ചഹാകാരേഹി അചിണ്ണവസിതായ ഇച്ഛിതാകാരേന അലദ്ധത്താ ന നികാമലാഭീ. അപ്പഗുണസമാപത്തികോതി അത്ഥോ. ന അകിച്ഛലാഭീതി കിച്ഛലാഭീ ദുക്ഖലാഭീ. യോ ആഗമനമ്ഹി കിലേസേ വിക്ഖമ്ഭേന്തോ ഉപചാരം പാപേന്തോ അപ്പനം പാപേന്തോ ചിത്തമഞ്ജൂസം ലഭന്തോ ദുക്ഖേന കിച്ഛേന സസങ്ഖാരേന സപ്പയോഗേന കിലമന്തോ തം സമ്പദം പാപുണിതും സക്കോതി, സോ ന അകിച്ഛലാഭീ നാമ. ന അകസിരലാഭീതി അവിപുലലാഭീ. സമാപത്തിം അപ്പേത്വാ അദ്ധാനം ഫരിതും ന സക്കോതി. ഏകം ദ്വേ ചിത്തവാരേ വത്തേത്വാ സഹസാവ വുട്ഠാതീതി അത്ഥോ.

യത്ഥിച്ഛകന്തി യസ്മിം ഓകാസേ സമാപത്തിം അപ്പേത്വാ നിസീദിതും ഇച്ഛതി. യദിച്ഛകന്തി കസിണജ്ഝാനം വാ ആനാപാനജ്ഝാനം വാ ബ്രഹ്മവിഹാരജ്ഝാനം വാ അസുഭജ്ഝാനം വാതി യം യം സമാപത്തിം അപ്പേത്വാ നിസീദിതും ഇച്ഛതി. യാവതിച്ഛകന്തി അദ്ധാനപരിച്ഛേദേന യത്തകം കാലം ഇച്ഛതി. ഇദം വുത്തം ഹോതി – യത്ഥ യത്ഥ യം യം സമാപത്തിം യത്തകം അദ്ധാനം സമാപജ്ജിതുമ്പി വുട്ഠാതുമ്പി ഇച്ഛതി, തത്ഥ തത്ഥ തം തം സമാപത്തിം തത്തകം അദ്ധാനം സമാപജ്ജിതുമ്പി വുട്ഠാതുമ്പി ന സക്കോതി. ചന്ദം വാ സൂരിയം വാ ഉല്ലോകേത്വാ ‘ഇമസ്മിം ചന്ദേ വാ സൂരിയേ വാ ഏത്തകം ഠാനം ഗതേ വുട്ഠഹിസ്സാമീ’തി പരിച്ഛിന്ദിത്വാ ഝാനം സമാപന്നോ യഥാപരിച്ഛേദേന വുട്ഠാതും ന സക്കോതി, അന്തരാവ വുട്ഠാതി; സമാപത്തിയാ അപ്പഗുണതായാതി.

പമാദമാഗമ്മാതി പമാദം പടിച്ച. അയം വുച്ചതീതി അയം ഏവംവിധോ പുഗ്ഗലോ കുപ്പധമ്മോതി വുച്ചതി. ഇദം പന അട്ഠസമാപത്തിലാഭിനോ പുഥുജ്ജനസ്സ സോതാപന്നസ്സ സകദാഗാമിനോതി തിണ്ണം പുഗ്ഗലാനം നാമം. ഏതേസഞ്ഹി സമാധിപാരിബന്ധകാ വിപസ്സനാപാരിബന്ധകാ ച ധമ്മാ ന സുവിക്ഖമ്ഭിതാ, ന സുവിക്ഖാലിതാ, തേന തേസം സമാപത്തി നസ്സതി പരിഹായതി. സാ ച ഖോ നേവ സീലഭേദേന, നാപത്തിവീതിക്കമേന. ന ഗരുകമോക്ഖധമ്മോ പനേസ അപ്പമത്തകേനപി കിച്ചകരണീയേന വാ വത്തഭേദമത്തകേന വാ നസ്സതി.

തത്രിദം വത്ഥു – ഏകോ കിര ഥേരോ സമാപത്തിം വളഞ്ജേതി. തസ്മിം പിണ്ഡായ ഗാമം പവിട്ഠേ ദാരകാ പരിവേണേ കീളിത്വാ പക്കമിംസു. ഥേരോ ആഗന്ത്വാ ‘പരിവേണം സമ്മജ്ജിതബ്ബ’ന്തി ചിന്തേത്വാ അസമ്മജ്ജിത്വാ വിഹാരം പവിസിത്വാ ‘സമാപത്തിം അപ്പേസ്സാമീ’തി നിസീദി. സോ അപ്പേതും അസക്കോന്തോ, ‘കിം നു ഖോ ആവരണ’ന്തി സീലം ആവജ്ജന്തോ അപ്പമത്തകമ്പി വീതിക്കമം അദിസ്വാ ‘വത്തഭേദോ നു ഖോ അത്ഥീ’തി ഓലോകേന്തോ പരിവേണസ്സ അസമ്മട്ഠഭാവം ഞത്വാ സമ്മജ്ജിത്വാ പവിസിത്വാ നിസീദന്തോ സമാപത്തിം അപ്പേന്തോവ നിസീദി.

൪. അകുപ്പധമ്മനിദ്ദേസോ വുത്തപടിപക്ഖവസേനേവ വേദിതബ്ബോ. അകുപ്പധമ്മോതി ഇദം പന അട്ഠസമാപത്തിലാഭിനോ അനാഗാമിസ്സ ചേവ ഖീണാസവസ്സ ചാതി ദ്വിന്നം പുഗ്ഗലാനം നാമം. തേസഞ്ഹി സമാധിപാരിബന്ധകാ വിപസ്സനാപാരിബന്ധകാ ച ധമ്മാ സുവിക്ഖമ്ഭിതാ സുവിക്ഖാലിതാ; തേന തേസം ഭസ്സസങ്ഗണികാരാമാദികിച്ചേന വാ അഞ്ഞേന വാ യേന കേനചി അത്തനോ അനുരൂപേന പമാദേന വീതിനാമേന്താനമ്പി സമാപത്തി ന കുപ്പതി, ന നസ്സതി. സുക്ഖവിപസ്സകാ പന സോതാപന്നസകദാഗാമിഅനാഗാമിഖീണാസവാ ഇമസ്മിം ദുകേ ന ലബ്ഭന്തി; ദുകമുത്തകപുഗ്ഗലാ നാമ ഹോന്തി. തസ്മാ സത്ഥാ അത്തനോ ബുദ്ധസുബുദ്ധതായ ഹേട്ഠാ ഗഹിതേ ച അഗ്ഗഹിതേ ച സങ്കഡ്ഢിത്വാ ഇമസ്മിമ്പി ദുകേ സദ്ധിം പിട്ഠിവട്ടകേഹി തന്തിം ആരോപേന്തോ സബ്ബേപി അരിയപുഗ്ഗലാതിആദിമാഹ. അട്ഠന്നഞ്ഹി സമാപത്തീനം കുപ്പനം നസ്സനം ഭവേയ്യ, ലോകുത്തരധമ്മസ്സ പന സകിം പടിവിദ്ധസ്സ കുപ്പനം നസ്സനം നാമ നത്ഥി, തം സന്ധായേതം വുത്തം.

൫. പരിഹാനധമ്മാപരിഹാനധമ്മനിദ്ദേസാപി കുപ്പധമ്മാകുപ്പധമ്മനിദ്ദേസവസേനേവ വേദിതബ്ബാ. കേവലഞ്ഹി ഇധ പുഗ്ഗലസ്സ പമാദം പടിച്ച ധമ്മാനം പരിഹാനമ്പി അപരിഹാനമ്പി ഗഹിതന്തി ഇദം പരിയായദേസനാമത്തമേവ നാനം. സേസം സബ്ബത്ഥ താദിസമേവ.

൭. ചേതനാഭബ്ബനിദ്ദേസേ – ചേതനാഭബ്ബോതി ചേതനായ അപരിഹാനിം ആപജ്ജിതും ഭബ്ബോ. സചേ അനുസഞ്ചേതേതീതി, സചേ സമാപജ്ജതി. സമാപത്തിഞ്ഹി സമാപജ്ജന്തോ അനുസഞ്ചേതേതി നാമ. സോ ന പരിഹായതി, ഇതരോ പരിഹായതി.

൮. അനുരക്ഖണാഭബ്ബനിദ്ദേസേ – അനുരക്ഖണാഭബ്ബോതി അനുരക്ഖണായ അപരിഹാനിം ആപജ്ജിതും ഭബ്ബോ. സചേ അനുരക്ഖതീതി സചേ അനുപകാരധമ്മേ പഹായ ഉപകാരധമ്മേ സേവന്തോ സമാപജ്ജതി. ഏവഞ്ഹി പടിപജ്ജന്തോ അനുരക്ഖതി നാമ. സോ ന പരിഹായതി, ഇതരോ പരിഹായതി.

ഇമേ ദ്വേപി സമാപത്തിം ഠപേതും ഥാവരം കാതും പടിബലാ. ചേതനാഭബ്ബതോ പന അനുരക്ഖണാഭബ്ബോവ ബലവതരോ. ചേതനാഭബ്ബോ ഹി ഉപകാരാനുപകാരേ ധമ്മേ ന ജാനാതി. അജാനന്തോ ഉപകാരധമ്മേ നുദതി നീഹരതി, അനുപകാരധമ്മേ സേവതി. സോ തേ സേവന്തോ സമാപത്തിതോ പരിഹായതി. അനുരക്ഖണാഭബ്ബോ ഉപകാരാനുപകാരേ ധമ്മേ ജാനാതി. ജാനന്തോ അനുപകാരധമ്മേ നുദതി നീഹരതി, ഉപകാരധമ്മേ സേവതി. സോ തേ സേവന്തോ സമാപത്തിതോ ന പരിഹായതി.

യഥാ ഹി ദ്വേ ഖേത്തപാലാ ഏകോ പണ്ഡുരോഗേന സരോഗോ അക്ഖമോ സീതാദീനം, ഏകോ അരോഗോ സീതാദീനം സഹോ. സരോഗോ ഹേട്ഠാകുടിം ന ഓതരതി, രത്താരക്ഖം ദിവാരക്ഖം വിജഹതി. തസ്സ ദിവാ സുകമോരാദയോ ഖേത്തം ഓതരിത്വാ സാലിസീസം ഖാദന്തി, രത്തിം മിഗസൂകരാദയോ പവിസിത്വാ ഖലം തച്ഛി തം വിയ ഛേത്വാ ഗച്ഛന്തി. സോ അത്തനോ പമത്തകാരണാ പുന ബീജമത്തമ്പി ന ലഭതി. ഇതരോ രത്താരക്ഖം ദിവാരക്ഖം ന വിജഹതി. സോ അത്തനോ അപ്പമത്തകാരണാ ഏകകരീസതോ ചത്താരിപി അട്ഠപി സകടാനി ലഭതി.

തത്ഥ സരോഗഖേത്തപാലോ വിയ ചേതനാഭബ്ബോ, അരോഗോ വിയ അനുരക്ഖണാഭബ്ബോ ദട്ഠബ്ബോ. സരോഗസ്സ അത്തനോ പമാദേന പുന ബീജമത്തസ്സപി അലഭനം വിയ ചേതനാഭബ്ബസ്സ ഉപകാരാനുപകാരേ ധമ്മേ അജാനിത്വാ ഉപകാരേ പഹായ അനുപകാരേ സേവന്തസ്സ സമാപത്തിയാ പരിഹാനം. ഇതരസ്സ അത്തനോ അപ്പമാദേന ഏകകരീസമത്തതോ ചതുഅട്ഠസകടഉദ്ധരണം വിയ അനുരക്ഖണാഭബ്ബസ്സ ഉപകാരാനുപകാരേ ധമ്മേ ജാനിത്വാ അനുപകാരേ പഹായ ഉപകാരേ സേവന്തസ്സ സമാപത്തിയാ അപരിഹാനം വേദിതബ്ബം. ഏവം ചേതനാഭബ്ബതോ അനുരക്ഖണാഭബ്ബോവ സമാപത്തിം ഥാവരം കാതും ബലവതരോതി വേദിതബ്ബോ.

൯. പുഥുജ്ജനനിദ്ദേസേ – തീണി സംയോജനാനീതി ദിട്ഠിസംയോജനസീലബ്ബതപരാമാസസംയോജനവിചികിച്ഛാസംയോജനാനി. ഏതാനി ഹി ഫലക്ഖണേ പഹീനാനി നാമ ഹോന്തി. അയം പന ഫലക്ഖണേപി ന ഹോതീതി ദസ്സേതി. തേസം ധമ്മാനന്തി തേസം സംയോജനധമ്മാനം. മഗ്ഗക്ഖണസ്മിഞ്ഹി തേസം പഹാനായ പടിപന്നോ നാമ ഹോതി. അയം പന മഗ്ഗക്ഖണേപി ന ഹോതി. ഏത്താവതാ വിസ്സട്ഠകമ്മട്ഠാനോ ഥൂലബാലപുഥുജ്ജനോവ ഇധ കഥിതോതി വേദിതബ്ബോ.

൧൦. ഗോത്രഭുനിദ്ദേസേ – യേസം ധമ്മാനന്തി യേസം ഗോത്രഭുഞാണേന സദ്ധിം ഉപ്പന്നാനം പരോപണ്ണാസകുസലധമ്മാനം. അരിയധമ്മസ്സാതി ലോകുത്തരമഗ്ഗസ്സ. അവക്കന്തി ഹോതീതി ഓക്കന്തി നിബ്ബത്തി പാതുഭാവോ ഹോതി. അയം വുച്ചതീതി അയം നിബ്ബാനാരമ്മണേന ഞാണേന സബ്ബം പുഥുജ്ജനസങ്ഖം പുഥുജ്ജനഗോത്തം പുഥുജ്ജനമണ്ഡലം പുഥുജ്ജനപഞ്ഞത്തിം അതിക്കമിത്വാ അരിയസങ്ഖം അരിയഗോത്തം അരിയമണ്ഡലം അരിയപഞ്ഞത്തിം ഓക്കമനതോ ഗോത്രഭൂപുഗ്ഗലോ നാമ വുച്ചതി.

൧൧. ഭയൂപരതനിദ്ദേസേ – ഭയേന ഉപരതോതി ഭയൂപരതോ. സത്തപി സേക്ഖാ പുഥുജ്ജനാ ച ഭായിത്വാ പാപതോ ഓരമന്തി പാപം ന കരോന്തി. തത്ഥ പുഥുജ്ജനാ ദുഗ്ഗതിഭയം, വട്ടഭയം, കിലേസഭയം, ഉപവാദഭയന്തി ചത്താരി ഭയാനി ഭായന്തി. തേസു ഭായിതബ്ബട്ഠേന ദുഗ്ഗതിയേവ ഭയം ദുഗ്ഗതിഭയം. സേസേസുപി ഏസേവ നയോ. തത്ഥ പുഥുജ്ജനോ ‘സചേ ത്വം പാപം കരിസ്സസി, ചത്താരോ അപായാ മുഖം വിവരിത്വാ ഠിതച്ഛാതഅജഗരസദിസാ, തേസു ദുക്ഖം അനുഭവന്തോ കഥം ഭവിസ്സസീ’തി ദുഗ്ഗതിഭയം ഭായിത്വാ പാപം ന കരോതി. അനമതഗ്ഗസംസാരവട്ടംയേവ പന വട്ടഭയം നാമ. സബ്ബമ്പി അകുസലം കിലേസഭയം നാമ. ഗരഹാ പന ഉപവാദഭയം നാമ. താനിപി ഭായിത്വാ പുഥുജ്ജനോ പാപം ന കരോതി. സോതാപന്നസകദാഗാമിഅനാഗാമിനോ പന തയോ സേക്ഖാ ദുഗ്ഗതിം അതീതത്താ സേസാനി തീണി ഭയാനി ഭായിത്വാ പാപം ന കരോന്തി. മഗ്ഗട്ഠകസേക്ഖാ ആഗമനവസേന വാ അസമുച്ഛിന്നഭയത്താ വാ ഭയൂപരതാ നാമ ഹോന്തി. ഖീണാസവോ ഇമേസു ചതൂസു ഭയേസു ഏകമ്പി ന ഭായതി. സോ ഹി സബ്ബസോ സമുച്ഛിന്നഭയോ; തസ്മാ അഭയൂപരതോതി വുച്ചതി. കിം പന സോ ഉപവാദമ്പി ന ഭായതീതി? ന ഭായതി. ഉപവാദം പന രക്ഖതീതി വത്തും വട്ടതി. ദോണുപ്പലവാപിഗാമേ ഖീണാസവത്ഥേരോ വിയ.

൧൨. അഭബ്ബാഗമനനിദ്ദേസേ – സമ്മത്തനിയാമാഗമനസ്സ അഭബ്ബോതി അഭബ്ബാഗമനോ. കമ്മാവരണേനാതി പഞ്ചവിധേന ആനന്തരിയകമ്മേന. കിലേസാവരണേനാതി നിയതമിച്ഛാദിട്ഠിയാ. വിപാകാവരണേനാതി അഹേതുകദുഹേതുകപടിസന്ധിയാ. അസ്സദ്ധാതി ബുദ്ധധമ്മസങ്ഘേസു സദ്ധാരഹിതാ. അച്ഛന്ദികാതി കത്തുകമ്യതാകുസലച്ഛന്ദരഹിതാ. തേ ഠപേത്വാ ജമ്ബുദീപം ഇതരദീപത്തയവാസിനോ വേദിതബ്ബാ. തേസു ഹി മനുസ്സാ അച്ഛന്ദികഭാവം പവിട്ഠാ നാമ. ദുപ്പഞ്ഞാതി ഭവങ്ഗപഞ്ഞാരഹിതാ. അഭബ്ബാതി അപ്പടിലദ്ധമഗ്ഗഫലൂപനിസ്സയാ. നിയാമന്തി മഗ്ഗനിയാമം, സമ്മത്തനിയാമം. ഓക്കമിതുന്തി ഏതം കുസലേസു ധമ്മേസു സമ്മത്തസങ്ഖാതം നിയാമം ഓക്കമിതും പവിസിതും തത്ഥ പതിട്ഠാതും അഭബ്ബാ.

൧൩. ഭബ്ബാഗമനനിദ്ദേസോ വുത്തപടിപക്ഖനയേന വേദിതബ്ബോ. ഏവമിമസ്മിം ദുകേ യേ ച പുഗ്ഗലാ പഞ്ചാനന്തരിയകാ, യേ ച നിയതമിച്ഛാദിട്ഠികാ, യേഹി ച അഹേതുകദുഹേതുകപടിസന്ധി ഗഹിതാ, യേ ച ബുദ്ധാദീനം ന സദ്ദഹന്തി, യേസഞ്ച കത്തുകമ്യതാഛന്ദോ നത്ഥി, യേ ച അപരിപുണ്ണഭവങ്ഗപഞ്ഞാ, യേസഞ്ച മഗ്ഗഫലാനം ഉപനിസ്സയോ നത്ഥി, തേ സബ്ബേപി സമ്മത്തനിയാമം ഓക്കമിതും അഭബ്ബാ, വിപരീതാ ഭബ്ബാതി വുത്താ.

൧൪. നിയതാനിയതനിദ്ദേസേ – ആനന്തരികാതി ആന്തരികകമ്മസമങ്ഗിനോ. മിച്ഛാദിട്ഠികാതി നിയതമിച്ഛാദിട്ഠിസമങ്ഗിനോ. സബ്ബേപി ഹേതേ നിരയസ്സ അത്ഥായ നിയതത്താ നിയതാ നാമ. അട്ഠ പന അരിയപുഗ്ഗലാ സമ്മാഭാവായ ഉപരൂപരിമഗ്ഗഫലത്ഥായ ചേവ അനുപാദാപരിനിബ്ബാനത്ഥായ ച നിയതത്താ നിയതാ നാമ. അവസേസപുഗ്ഗലാ പന അനിബദ്ധഗതികാ. യഥാ ആകാസേ ഖിത്തദണ്ഡോ പഥവിയം പതന്തോ ‘അഗ്ഗേന വാ മജ്ഝേന വാ മൂലേന വാ പതിസ്സതീ’തി ന ഞായതി; ഏവമേവ ‘അസുകഗതിയാ നാമ നിബ്ബത്തിസ്സന്തീ’തി നിയമാഭാവാ അനിയതാ നാമാതി വേദിതബ്ബാ. യാ പന ഉത്തരകുരുകാനം നിയതഗതികതാ വുത്താ, ന സാ നിയതധമ്മവസേന. മിച്ഛത്തസമ്മത്തനിയതധമ്മായേവ ഹി നിയതാ നാമ. തേസഞ്ച വസേനായം പുഗ്ഗലനിയമോ കഥിതോതി.

൧൫. പടിപന്നകനിദ്ദേസേ – മഗ്ഗസമങ്ഗിനോതി മഗ്ഗട്ഠകപുഗ്ഗലാ. തേ ഹി ഫലത്ഥായ പടിപന്നത്താ പടിപന്നകാ നാമ. ഫലസമങ്ഗിനോതി ഫലപടിലാഭസമങ്ഗിതായ ഫലസമങ്ഗിനോ. ഫലപടിലാഭതോ പട്ഠായ ഹി തേ ഫലസമാപത്തിം അസമാപന്നാപി ഫലേ ഠിതായേവ നാമ.

൧൬. സമസീസീനിദ്ദേസേ – അപുബ്ബം അചരിമന്തി അപുരേ അപച്ഛാ, ഏകപ്പഹാരേനേവാതി അത്ഥോ. പരിയാദാനന്തി പരിക്ഖയോ. അയം വുച്ചതീതി അയം പുഗ്ഗലോ സമസീസീ നാമ വുച്ചതി. സോ പനേസ തിവിധോ ഹോതി – ഇരിയാപഥസമസീസീ, രോഗസമസീസീ, ജീവിതസമസീസീതി. തത്ഥ യോ ചങ്കമന്തോവ വിപസ്സനം പട്ഠപേത്വാ അരഹത്തം പത്വാ ചങ്കമന്തോവ പരിനിബ്ബാതി പദുമത്ഥേരോ വിയ; ഠിതകോവ വിപസ്സനം പട്ഠപേത്വാ അരഹത്തം പത്വാ ഠിതകോവ പരിനിബ്ബാതി കോടപബ്ബതവിഹാരവാസീതിസ്സത്ഥേരോ വിയ; നിസിന്നോവ വിപസ്സനം പട്ഠപേത്വാ അരഹത്തം പത്വാ നിസിന്നോവ പരിനിബ്ബാതി, നിപന്നോവ വിപസ്സനം പട്ഠപേത്വാ അരഹത്തം പത്വാ നിപന്നോവ പരിനിബ്ബാതി – അയം ഇരിയാപഥസമസീസീ നാമ.

യോ പന ഏകം രോഗം പത്വാ അന്തോരോഗേയേവ വിപസ്സനം പട്ഠപേത്വാ അരഹത്തം പത്വാ തേനേവ രോഗേന പരിനിബ്ബാതി – അയം രോഗസമസീസീ നാമ.

കതരോ ജീവിതസമസീസീ നാമ? ‘‘സീസന്തി തേരസ സീസാനി – പലിബോധസീസഞ്ച തണ്ഹാ, വിനിബന്ധനസീസഞ്ച മാനോ, പരാമാസസീസഞ്ച ദിട്ഠി, വിക്ഖേപസീസഞ്ച ഉദ്ധച്ചം, സംകിലേസസീസഞ്ച അവിജ്ജാ, അധിമോക്ഖസീസഞ്ച സദ്ധാ, പഗ്ഗഹസീസഞ്ച വീരിയം, ഉപട്ഠാനസീസഞ്ച സതി, അവിക്ഖേപസീസഞ്ച സമാധി, ദസ്സനസീസഞ്ച പഞ്ഞാ, പവത്തസീസഞ്ച ജീവിതിന്ദ്രിയം, ഗോചരസീസഞ്ച വിമോക്ഖോ, സങ്ഖാരസീസഞ്ച നിരോധോ’’തി (പടി. മ. ൧.൮൭). തത്ഥ കിലേസസീസം അവിജ്ജം അരഹത്തമഗ്ഗോ പരിയാദിയതി. പവത്തസീസം ജീവിതിന്ദ്രിയം ചുതിചിത്തം പരിയാദിയതി. അവിജ്ജാപരിയാദായകം ചിത്തം ജീവിതിന്ദ്രിയം പരിയാദാതും ന സക്കോതി. ജീവിതിന്ദ്രിയപരിയാദായകം ചിത്തം അവിജ്ജം പരിയാദാതും ന സക്കോതി. അവിജ്ജാപരിയാദായകം ചിത്തം അഞ്ഞം, ജീവിതിന്ദ്രിയപരിയാദായകം ചിത്തം അഞ്ഞം. യസ്സ ചേതം സീസദ്വയം സമം പരിയാദാനം ഗച്ഛതി, സോ ജീവിതസമസീസീ നാമ.

കഥമിദം സമം ഹോതീതി? വാരസമതായ. യസ്മിഞ്ഹി വാരേ മഗ്ഗവുട്ഠാനം ഹോതി – സോതാപത്തിമഗ്ഗേ പഞ്ച പച്ചവേക്ഖണാനി, സകദാഗാമിമഗ്ഗേ പഞ്ച, അനാഗാമിമഗ്ഗേ പഞ്ച, അരഹത്തമഗ്ഗേ ചത്താരീതി ഏകൂനവീസതിയാ പച്ചവേക്ഖണഞാണേ പതിട്ഠായ ഭവങ്ഗം ഓതരിത്വാ പരിനിബ്ബായതി. ഇമായ വാരസമതായ ഇദം ഉഭയസീസപരിയാദാനം സമം ഹോതി നാമ. തേനായം പുഗ്ഗലോ ജീവിതസമസീസീതി വുച്ചതി. അയമേവ ച ഇധ അധിപ്പേതോ.

൧൭. ഠിതകപ്പീനിദ്ദേസേ – ഠിതോ കപ്പോതി ഠിതകപ്പോ, ഠിതകപ്പോ അസ്സ അത്ഥീതി ഠിതകപ്പീ. കപ്പം ഠപേതും സമത്ഥോതി അത്ഥോ. ഉഡ്ഡയ്ഹനവേലാ അസ്സാതി ഝായനകാലോ ഭവേയ്യ. നേവ താവാതി യാവ ഏസ മഗ്ഗസമങ്ഗീ പുഗ്ഗലോ സോതാപത്തിഫലം ന സച്ഛികരോതി, നേവ താവ കപ്പോ ഝായേയ്യ. ഝായമാനോപി അജ്ഝായിത്വാവ തിട്ഠേയ്യ. കപ്പവിനാസോ ഹി നാമ മഹാവികാരോ മഹാപയോഗോ കോടിസതസഹസ്സചക്കവാളസ്സ ഝായനവസേന മഹാലോകവിനാസോ. അയമ്പി ഏവം മഹാവിനാസോ തിട്ഠേയ്യ വാതി വദതി. സാസനേ പന ധരമാനേ അയം കപ്പവിനാസോ നാമ നത്ഥി. കപ്പവിനാസേ സാസനം നത്ഥി. ഗതകോടികേ ഹി കാലേ കപ്പവിനാസോ നാമ ഹോതി. ഏവം സന്തേപി സത്ഥാ അന്തരായാഭാവം ദീപേതും ഇദം കാരണം ആഹരി – ‘‘ഇദമ്പി ഭവേയ്യ, മഗ്ഗസമങ്ഗിനോ പന ഫലസ്സ അന്തരായോ ന സക്കാ കാതു’’ന്തി. അയം പന പുഗ്ഗലോ കപ്പം ഠപേന്തോ കിത്തകം കാലം ഠപേയ്യാതി? യസ്മിം വാരേ മഗ്ഗവുട്ഠാനം ഹോതി, അഥ ഭവങ്ഗം ആവട്ടേന്തം മനോദ്വാരാവജ്ജനം ഉപ്പജ്ജതി. തതോ തീണി അനുലോമാനി, ഏകം ഗോത്രഭുചിത്തം, ഏകം മഗ്ഗചിത്തം, ദ്വേ ഫലചിത്താനി, പഞ്ച പച്ചവേക്ഖണഞാണാനീതി ഏത്തകം കാലം ഠപേയ്യ. ഇമം പനത്ഥം ബാഹിരായ ആഗന്തുകൂപമായപി ഏവം ദീപയിംസു. സചേ ഹി സോതാപത്തിമഗ്ഗസമങ്ഗിസ്സ മത്ഥകൂപരി യോജനികം ഏകഗ്ഘനസേലം തിവട്ടായ രജ്ജുയാ ബന്ധിത്വാ ഓലമ്ബേയ്യ, ഏകസ്മിം വട്ടേ ഛിന്നേ ദ്വീഹി ഓലമ്ബേയ്യ, ദ്വീസു ഛിന്നേസു ഏകേന ഓലമ്ബേയ്യേവ, തസ്മിമ്പി ഛിന്നേ അബ്ഭകൂടം വിയ ആകാസേ തിട്ഠേയ്യ, ന ത്വേവ തസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ മഗ്ഗാനന്തരഫലസ്സ അന്തരായം കരേയ്യാതി. അയം പന ദീപനാ പരിത്താ, പുരിമാവ മഹന്താ. ന കേവലം പന സോതാപത്തിമഗ്ഗട്ഠോവ കപ്പം ഠപേതി, ഇതരേ മഗ്ഗസമങ്ഗിനോപി ഠപേന്തിയേവ. തേന ഭഗവാ ഹേട്ഠാ ഗഹിതഞ്ച അഗ്ഗഹിതഞ്ച സബ്ബം സങ്കഡ്ഢിത്വാ സദ്ധിം പിട്ഠിവട്ടകപുഗ്ഗലേഹി ഇമം തന്തിം ആരോപേസി – ‘‘സബ്ബേപി മഗ്ഗസമങ്ഗിനോ പുഗ്ഗലാ ഠിതകപ്പിനോ’’തി.

൧൮. അരിയനിദ്ദേസേ – കിലേസേഹി ആരകത്താ അരിയാ. സദേവകേന ലോകേന അരണീയത്താ അരിയാ. അരിയട്ഠോ നാമ പരിസുദ്ധട്ഠോതി പരിസുദ്ധത്താപി അരിയാ. സേസാ അപരിസുദ്ധതായ അനരിയാ.

൧൯. സേക്ഖനിദ്ദേസേ – മഗ്ഗസമങ്ഗിനോ മഗ്ഗക്ഖണേ, ഫലസമങ്ഗിനോ ച ഫലക്ഖണേ, അധിസീലസിക്ഖാദികാ തിസ്സോപി സിക്ഖാ സിക്ഖന്തിയേവാതി സേക്ഖാ. അരഹതാ പന അരഹത്തഫലക്ഖണേ തിസ്സോ സിക്ഖാ സിക്ഖിതാ. പുന തസ്സ സിക്ഖനകിച്ചം നത്ഥീതി അസേക്ഖാ. ഇതി സത്ത അരിയാ സിക്ഖന്തീതി സേക്ഖാ. ഖീണാസവാ അഞ്ഞസ്സ സന്തികേ സീലാദീനം സിക്ഖിതത്താ സിക്ഖിതഅസേക്ഖാ നാമ. ബുദ്ധപച്ചേകബുദ്ധാ സയമ്ഭൂതതായ അസിക്ഖിതഅസേക്ഖാ നാമ. സേസപുഗ്ഗലാ നേവ സിക്ഖന്തി ന സിക്ഖിതാതി നേവസേക്ഖാനാസേക്ഖാ.

൨൦. തേവിജ്ജനിദ്ദേസേ – പഠമം പുബ്ബേനിവാസദിബ്ബചക്ഖുഞാണാനി നിബ്ബത്തേത്വാ പച്ഛാ അരഹത്തം പത്തോപി, പഠമം അരഹത്തം പത്വാ പച്ഛാ പുബ്ബേനിവാസദിബ്ബചക്ഖുഞാണനിബ്ബത്തകോപി തേവിജ്ജോയേവ നാമ. സുത്തന്തകഥാ പന പരിയായദേസനാ അഭിധമ്മകഥാ നിപ്പരിയായദേസനാതി ഇമസ്മിം ഠാനേ ആഗമനീയമേവ ധുരം. തസ്മാ പഠമം ദ്വേ വിജ്ജാ നിബ്ബത്തേത്വാ പച്ഛാ അരഹത്തം പത്തോവ ഇധ അധിപ്പേതോ. ഛളഭിഞ്ഞേപി ഏസേവ നയോ.

൨൨. സമ്മാസമ്ബുദ്ധനിദ്ദേസേ – പുബ്ബേ അനനുസ്സുതേസൂതി പച്ഛിമഭവേ സച്ചപ്പടിവേധതോ പുബ്ബേ അഞ്ഞസ്സ കസ്സചി സന്തികേ അസ്സുതപുബ്ബേസു. തതോ പുരിമപുരിമേസു പന ഭവേസു സബ്ബഞ്ഞുബോധിസത്താ ബുദ്ധസാസനേ പബ്ബജിത്വാ തീണി പിടകാനി ഉഗ്ഗഹേത്വാ ഗതപച്ചാഗതവത്തം ആരുയ്ഹ കമ്മട്ഠാനം അനുലോമം ഗോത്രഭും ആഹച്ച ഠപേന്തി. തസ്മാ പച്ഛിമഭവസ്മിംയേവ അനാചരിയകഭാവം സന്ധായേതം വുത്തം. തദാ ഹി തഥാഗതോ പൂരിതപാരമിത്താ അഞ്ഞസ്സ സന്തികേ സാമം അനനുസ്സുതേസു സങ്ഖതാസങ്ഖതധമ്മേസു ‘‘ഇദം ദുക്ഖം…പേ… അയം ദുക്ഖനിരോധഗാമിനീ പടിപദാ’’തി അത്തപച്ചക്ഖേന ഞാണേന ചത്താരി സച്ചാനി അഭിസമ്ബുജ്ഝതി.

തത്ഥ ചാതി തസ്മിഞ്ച ചതുസച്ചസമ്ബോധിസങ്ഖാതേ അരഹത്തമഗ്ഗേ. സബ്ബഞ്ഞുതം പാപുണാതി ബലേസു ച വസീഭാവന്തി സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണഞ്ചേവ ബലേസു ച ചിണ്ണവസീഭാവം പാപുണാതി. ബുദ്ധാനഞ്ഹി സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണസ്സ ചേവ ദസബലഞാണസ്സ ച അധിഗമനതോ പട്ഠായ അഞ്ഞം കാതബ്ബം നാമ നത്ഥി. യഥാ പന ഉഭതോസുജാതസ്സ ഖത്തിയകുമാരസ്സ അഭിസേകപ്പത്തിതോ പട്ഠായ ‘ഇദം നാമ ഇസ്സരിയം അനാഗത’ന്തി ന വത്തബ്ബം, സബ്ബം ആഗതമേവ ഹോതി. ഏവമേവ ബുദ്ധാനം അരഹത്തമഗ്ഗസ്സ ആഗമനതോ പട്ഠായ ‘അയം നാമ ഗുണോ ന ആഗതോ, ന പടിവിദ്ധോ, ന പച്ചക്ഖോ’തി ന വത്തബ്ബോ, സബ്ബേപി സബ്ബഞ്ഞുഗുണാ ആഗതാ പടിവിദ്ധാ പച്ചക്ഖകതാവ ഹോന്തി. അയം വുച്ചതീതി അയം ഏവം പാരമീപൂരണസിദ്ധാനുഭാവേന അരിയമഗ്ഗേന പടിവിദ്ധസബ്ബഞ്ഞുഗുണോ പുഗ്ഗലോ സമ്മാസമ്ബുദ്ധോതി വുച്ചതി.

൨൩. പച്ചേകബുദ്ധനിദ്ദേസേപി – പുബ്ബേ അനനുസ്സുതേസൂതി പദേ പുബ്ബേ വുത്തനയേനേവ അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. പച്ചേകബുദ്ധോപി ഹി പച്ഛിമഭവേ അനാചരിയകോ അത്തുക്കംസികഞാണേനേവ പടിവിദ്ധസച്ചോ സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണഞ്ചേവ ബലേസു ച ചിണ്ണവസീഭാവം ന പാപുണാതി.

൨൪. ഉഭതോഭാഗവിമുത്തനിദ്ദേസേ – അട്ഠ വിമോക്ഖേ കായേന ഫുസിത്വാ വിഹരതീതി അട്ഠ സമാപത്തിയോ സഹജാതനാമകായേന പടിലഭിത്വാ വിഹരതി. പഞ്ഞായ ചസ്സ ദിസ്വാതി വിപസ്സനാപഞ്ഞായ സങ്ഖാരഗതം, മഗ്ഗപഞ്ഞായ ചത്താരി സച്ചാനി പസ്സിത്വാ ചത്താരോപി ആസവാ ഖീണാ ഹോന്തി. അയം വുച്ചതീതി അയം ഏവരൂപോ പുഗ്ഗലോ ഉഭതോഭാഗവിമുത്തോ നാമാതി വുച്ചതി. അയഞ്ഹി ദ്വീഹി ഭാഗേഹി ദ്വേ വാരേ വിമുത്തോതി ഉഭതോഭാഗവിമുത്തോ. തത്രായം ഥേരവാദോ – തിപിടകചൂളനാഗത്ഥേരോ താവ ആഹ – ‘‘സമാപത്തിയാ വിക്ഖമ്ഭനവിമോക്ഖേന, മഗ്ഗേന സമുച്ഛേദവിമോക്ഖേന വിമുത്തോതി ഉഭതോഭാഗേഹി ദ്വേ വാരേ വിമുത്തോ’’തി. തിപിടകമഹാധമ്മരക്ഖിതത്ഥേരോ ‘‘നാമനിസ്സിതകോ ഏസോ’’തി വത്വാ –

‘‘അച്ചീ യഥാ വാതവേഗേന ഖിത്താ, (ഉപസീവാതി ഭഗവാ;)

അത്ഥം പലേതി ന ഉപേതി സങ്ഖം;

ഏവം മുനീ നാമകായാ വിമുത്തോ,

അത്ഥം പലേതി ന ഉപേതി സങ്ഖ’’ന്തി. (സു. നി. ൧൦൮൦);

വത്വാ സുത്തം ആഹരിത്വാ ‘‘നാമകായതോ ച രൂപകായതോ ച സുവിമുത്തത്താ ഉഭതോഭാഗവിമുത്തോ’’തി ആഹ. തിപിടകചൂളാഭയത്ഥേരോ പനാഹ – ‘‘സമാപത്തിയാ വിക്ഖമ്ഭനവിമോക്ഖേന ഏകവാരം വിമുത്തോ മഗ്ഗേന സമുച്ഛേദവിമോക്ഖേന ഏകവാരം വിമുത്തോതി ഉഭതോഭാഗവിമുത്തോ’’തി. ഇമേ പന തയോപി ഥേരാ പണ്ഡിതാ, ‘തിണ്ണമ്പി വാദേ കാരണം ദിസ്സതീ’തി തിണ്ണമ്പി വാദം തന്തിം കത്വാ ഠപയിംസു.

സങ്ഖേപതോ പന അരൂപസമാപത്തിയാ രൂപകായതോ വിമുത്തോ, മഗ്ഗേന നാമകായതോ വിമുത്തോതി ഉഭോഹി ഭാഗേഹി വിമുത്തത്താ ഉഭതോഭാഗവിമുത്തോ. സോ ചതുന്നം അരൂപസമാപത്തീനം ഏകേകതോ വുട്ഠായ സങ്ഖാരേ സമ്മസിത്വാ അരഹത്തം പത്താനം ചതുന്നം, നിരോധാ വുട്ഠായ അരഹത്തം പത്തസ്സ അനാഗാമിനോ ച വസേന പഞ്ചവിധോ ഹോതി. തത്ഥ പുരിമാ ചത്താരോ സമാപത്തിസീസം നിരോധം ന സമാപജ്ജന്തീതി പരിയായേന ഉഭതോഭാഗവിമുത്താ നാമ. അട്ഠസമാപത്തിലാഭീ അനാഗാമീ തം സമാപജ്ജിത്വാ തതോ വുട്ഠായ വിപസ്സനം വഡ്ഢേത്വാ അരഹത്തം പത്തോതി നിപ്പരിയായേന ഉഭതോഭാഗവിമുത്തസേട്ഠോ നാമ. നനു ച അരൂപാവചരജ്ഝാനമ്പി ഉപേക്ഖാചിത്തേകഗ്ഗതാഹി ദുവങ്ഗികം രൂപാവചരചതുത്ഥജ്ഝാനമ്പി, തസ്മാ തമ്പി പദട്ഠാനം കത്വാ അരഹത്തം പത്തേന ഉഭതോഭാഗവിമുത്തേന ഭവിതബ്ബന്തി? ന ഭവിതബ്ബം. കസ്മാ? രൂപകായതോ അവിമുത്തത്താ. തഞ്ഹി കിലേസകായതോവ വിമുത്തം, ന രൂപകായതോ; തസ്മാ തതോ വുട്ഠായ അരഹത്തം പത്തോ ഉഭതോഭാഗവിമുത്തോ നാമ ന ഹോതി. അരൂപാവചരം പന നാമകായതോ ച വിമുത്തം രൂപകായതോ ചാതി തദേവ പാദകം കത്വാ അരഹത്തം പത്തോ ഉഭതോഭാഗവിമുത്തോ ഹോതീതി വേദിതബ്ബോ.

൨൫. പഞ്ഞാവിമുത്തനിദ്ദേസേ – പഞ്ഞായ വിമുത്തോതി പഞ്ഞാവിമുത്തോ. സോ സുക്ഖവിപസ്സകോ ചതൂഹി ഝാനേഹി വുട്ഠായ അരഹത്തം പത്താ ചത്താരോ ചാതി പഞ്ചവിധോ ഹോതി. ഏതേസു ഹി ഏകോപി അട്ഠവിമോക്ഖലാഭീ ന ഹോതി. തേനേവ ന ഹേവ ഖോ അട്ഠ വിമോക്ഖേതിആദിമാഹ. അരൂപാവചരജ്ഝാനേസു പന ഏകസ്മിം സതി ഉഭതോഭാഗവിമുത്തോയേവ നാമ ഹോതീതി.

൨൬. കായസക്ഖിനിദ്ദേസേ – ഏകച്ചേ ആസവാതി ഹേട്ഠിമമഗ്ഗത്തയവജ്ഝാ. അയം വുച്ചതീതി അയം ഏവരൂപോ പുഗ്ഗലോ കായസക്ഖീതി വുച്ചതി. സോ ഹി ഫുട്ഠന്തം സച്ഛികരോതീതി കായസക്ഖീ. ഝാനഫസ്സം പഠമം ഫുസതി, പച്ഛാ നിരോധം നിബ്ബാനം സച്ഛികരോതീതിപി കായസക്ഖീ. സോ സോതാപത്തിഫലട്ഠം ആദിം കത്വാ യാവ അരഹത്തമഗ്ഗട്ഠാ ഛബ്ബിധോ ഹോതി.

൨൭. ദിട്ഠിപ്പത്തനിദ്ദേസേ – ഇദം ദുക്ഖന്തി ഇദം ദുക്ഖം, ഏത്തകം ദുക്ഖം, ന ഇതോ ഉദ്ധം ദുക്ഖം. ദുക്ഖസമുദയാദീസുപി ഏസേവ നയോ. യഥാഭൂതം പജാനാതീതി ഠപേത്വാ തണ്ഹം പഞ്ചുപാദാനക്ഖന്ധേ ‘ദുക്ഖസച്ച’ന്തി യാഥാവസരസതോ പജാനാതി. തണ്ഹാ പന ദുക്ഖം ജനേതി നിബ്ബത്തേതി, പഭാവേതി, തതോ തം ദുക്ഖം സമുദേതി; തസ്മാ നം അയം ‘ദുക്ഖസമുദയോ’തി യഥാഭൂതം പജാനാതി. യസ്മാ പന ഇദം ദുക്ഖഞ്ച സമുദയോ ച നിബ്ബാനം പത്വാ നിരുജ്ഝന്തി വൂപസമ്മന്തി അപ്പവത്തിം ഗച്ഛന്തി; തസ്മാ നം ‘അയം ദുക്ഖനിരോധോ’തി യഥാഭൂതം പജാനാതി. അരിയോ പന അട്ഠങ്ഗികോ മഗ്ഗോ, തം ദുക്ഖനിരോധം ഗച്ഛതി; തേന തം ‘അയം ദുക്ഖനിരോധഗാമിനീ പടിപദാ’തി യഥാഭൂതം പജാനാതി. ഏത്താവതാ നാനാക്ഖണേ സച്ചവവത്ഥാനം ദസ്സിതം. ഇദാനി ഏകക്ഖണേ ദസ്സേതും തഥാഗതപ്പവേദിതാതിആദിമാഹ. തത്ഥ തഥാഗതപ്പവേദിതാതി മഹാബോധിമണ്ഡേ നിസീദത്വാ തഥാഗതേന പടിവിദ്ധാ വിദിതാ പാകടീകതാ. ധമ്മാതി ചതുസച്ചധമ്മാ. വോദിട്ഠാ ഹോന്തീതി സുദിട്ഠാ ഹോന്തി. വോചരിതാതി സുചരിതാ. തേസു അനേന പഞ്ഞാ സുട്ഠു ചരാപിതാ ഹോതീതി അത്ഥോ. അയം വുച്ചതീതി അയം ഏവരൂപോ പുഗ്ഗലോ ദിട്ഠിപ്പത്തോതി വുച്ചതി. അയഞ്ഹി ദിട്ഠന്തം പത്തോ. ‘‘ദുക്ഖാ സങ്ഖാരാ, സുഖോ നിരോധോ’’തി ഞാണം ഹോതി. ദിട്ഠം വിദിതം സച്ഛികതം പസ്സിതം പഞ്ഞായാതി ദിട്ഠപ്പത്തോ. അയമ്പി കായസക്ഖീ വിയ ഛബ്ബിധോവ ഹോതി.

൨൮. സദ്ധാവിമുത്തനിദ്ദേസേ – നോ ച ഖോ യഥാ ദിട്ഠിപ്പത്തസ്സാതി യഥാ ദിട്ഠിപ്പത്തസ്സ ആസവാ പരിക്ഖീണാ, ന ഏവം സദ്ധാവിമുത്തസ്സാതി അത്ഥോ. കിം പന നേസം കിലേസപ്പഹാനേ നാനത്തം അത്ഥീതി? നത്ഥി. അഥ കസ്മാ സദ്ധാവിമുത്തോ ദിട്ഠിപ്പത്തം ന പാപുണാതീതി? ആഗമനീയനാനത്തേന. ദിട്ഠിപ്പതോ ഹി ആഗമനമ്ഹി കിലേസേ വിക്ഖമ്ഭേന്തോ അപ്പദുക്ഖേന അപ്പകസിരേന അകിലമന്തോവ വിക്ഖമ്ഭേതും സക്കോതി. സദ്ധാവിമുത്തോ പന ദുക്ഖേന കസിരേന കിലമന്തോ ഹുത്വാ വിക്ഖമ്ഭേതും സക്കോതി, തസ്മാ ദിട്ഠിപ്പത്തം ന പാപുണാതി. അപിച നേസം പഞ്ഞായപി നാനത്തം അത്ഥിയേവ. ദിട്ഠിപ്പത്തസ്സ ഹി ഉപരി തിണ്ണം മഗ്ഗാനം വിപസ്സനാഞാണം തിക്ഖം സൂരം പസന്നം ഹുത്വാ വഹതി. സദ്ധാവിമുത്തസ്സ വിപസ്സനാഞാണം നോ തിക്ഖം സൂരം പസന്നം ഹുത്വാ വഹതി, തസ്മാപി സോ ദിട്ഠിപ്പത്തം ന പാപുണാതി.

യഥാ ഹി ദ്വീസു തരുണേസു സിപ്പം ദസ്സേന്തേസു ഏകസ്സ ഹത്ഥേ തിഖിണോ അസി, ഏകസ്സ കുണ്ഠോ. തിഖിണേന അസിനാ കദലീ ഛിജ്ജമാനാ സദ്ദം ന കരോതി. കുണ്ഠേന അസിനാ ഛിജ്ജമാനാ ‘കടകടാ’തി സദ്ദം കരോതി. തത്ഥ തിഖിണേന അസിനാ സദ്ദം അകരോന്തിയാ ഏവ കദലിയാ ഛേദനം വിയ ദിട്ഠിപ്പത്തസ്സ തിണ്ണം മഗ്ഗാനം വിപസ്സനാഞാണസ്സ തിഖിണസൂരവിപ്പസന്നഭാവോ. കുണ്ഠേന അസിനാ സദ്ദം കരോന്തിയാപി കദലിയാ ഛേദനം വിയ സദ്ധാവിമുത്തസ്സ തിണ്ണം മഗ്ഗാനം വിപസ്സനാഞാണസ്സ അതിഖിണഅസൂരഅപ്പസന്നഭാവോ വേദിതബ്ബോ. ഇമം പന നയം ‘നോ’തി പടിക്ഖിപിത്വാ, ആഗമനീയനാനത്തേനേവ സദ്ധാവിമുത്തോ ദിട്ഠിപ്പത്തം ന പാപുണാതീതി സന്നിട്ഠാനം കതം.

ആഗമട്ഠകഥാസു പന വുത്തം – ‘‘ഏതേസു ഹി സദ്ധാവിമുത്തസ്സ പുബ്ബഭാഗമഗ്ഗക്ഖണേ സദ്ദഹന്തസ്സ വിയ ഓകപ്പേന്തസ്സ വിയ അധിമുച്ചന്തസ്സ വിയ ച കിലേസക്ഖയോ ഹോതി. ദിട്ഠിപ്പത്തസ്സ പുബ്ബഭാഗമഗ്ഗക്ഖണേ കിലേസച്ഛേദകഞാണം അദന്ധം തിഖിണം സൂരം ഹുത്വാ വഹതി. തസ്മാ യഥാ നാമ അതിഖിണേന അസിനാ കദലിം ഛിന്ദന്തസ്സ ഛിന്നട്ഠാനം ന മട്ഠം ഹോതി, അസി ന സീഘം വഹതി, സദ്ദോ സുയ്യതി, ബലവതരോ വായാമോ കാതബ്ബോ ഹോതി; ഏവരൂപാ സദ്ധാവിമുത്തസ്സ പുബ്ബഭാഗമഗ്ഗഭാവനാ. യഥാ പന സുനിസിതേനേവ അസിനാ കദലിം ഛിന്ദന്തസ്സ ഛിന്നട്ഠാനം മട്ഠം ഹോതി, അസി സീഘം വഹതി, സദ്ദോ ന സുയ്യതി, ബലവവായാമകിച്ചം ന ഹോതി; ഏവരൂപാ ദിട്ഠിപ്പത്തസ്സ പുബ്ബഭാഗമഗ്ഗഭാവനാ വേദിതബ്ബാ’’തി. അയം വുച്ചതീതി അയം ഏവരൂപോ പുഗ്ഗലോ സദ്ധാവിമുത്തോതി വുച്ചതി. അയഞ്ഹി സദ്ദഹന്തോ വിമുത്തോതി സദ്ധാവിമുത്തോ. അയമ്പി കായസക്ഖീ വിയ ഛബ്ബിധോവ ഹോതി.

൨൯. ധമ്മാനുസാരീനിദ്ദേസേ – പടിപന്നസ്സാതി ഇമിനാ സോതാപത്തിമഗ്ഗട്ഠോ ദസ്സിതോ. അധിമത്തന്തി ബലവം. പഞ്ഞം വാഹേതീതി പഞ്ഞാവാഹീ. പഞ്ഞാ ഇമം പുഗ്ഗലം വഹതീതി പഞ്ഞാവാഹീതിപി വുത്തം ഹോതി. പഞ്ഞാപുബ്ബങ്ഗമന്തി പഞ്ഞം പുരേചാരികം കത്വാ. അയം വുച്ചതീതി അയം ഏവരൂപോ പുഗ്ഗലോ ധമ്മാനുസാരീതി വുച്ചതി. സോ ഹി പഞ്ഞാസങ്ഖാതേന ധമ്മേന സരതി അനുസ്സരതീതി ധമ്മാനുസാരീ. സോതാപത്തിമഗ്ഗട്ഠസ്സേവേതം നാമം. ഫലേ പന പത്തേ ദിട്ഠിപ്പത്തോ നാമ ഹോതി.

൩൦. സദ്ധാനുസാരീനിദ്ദേസേപി – സദ്ധം വാഹേതീതി സദ്ധാവാഹീ. സദ്ധാ ഇമം പുഗ്ഗലം വഹതീതി സദ്ധാവാഹീതിപി വുത്തമേവ. സദ്ധാപുബ്ബങ്ഗമന്തി സദ്ധം പുരേചാരികം കത്വാ. അയം വുച്ചതീതി അയം ഏവരൂപോ പുഗ്ഗലോ സദ്ധാനുസാരീതി വുച്ചതി. സോ ഹി സദ്ധായ സരതി. അനുസ്സരതീതി സദ്ധാനുസാരീ. സോതാപത്തിമഗ്ഗട്ഠസ്സേവേതം നാമം. ഫലേ പന പത്തേ സദ്ധാവിമുത്തോ നാമ ഹോതി. ലോകുത്തരധമ്മഞ്ഹി നിബ്ബത്തേന്താനം ദ്വേ ധുരാനി നാമ, ദ്വേ അഭിനിവേസാ നാമ, ദ്വേ സീസാനി നാമ. തത്ഥ സദ്ധാധുരം പഞ്ഞാധുരന്തി – ദ്വേ ധുരാനി നാമ. ഏകോ പന ഭിക്ഖു സമഥാഭിനിവേസേന അഭിനിവിസതി, ഏകോ വിപസ്സനാഭിനിവേസേനാതി – ഇമേ ദ്വേ അഭിനിവേസാ നാമ. ഏകോ ച മത്ഥകം പാപുണന്തോ ഉഭതോഭാഗവിമുത്തോ ഹോതി, ഏകോ പഞ്ഞാവിമുത്തോതി – ഇമാനി ദ്വേ സീസാനി നാമ. യേ കേചി ഹി ലോകുത്തരധമ്മം നിബ്ബത്തേന്തി, സബ്ബേ തേ ഇമേ ദ്വേ ധമ്മേ ധുരം കത്വാ ഇമേസു ദ്വീസു ഠാനേസു അഭിനിവിസിത്വാ ഇമേഹി ദ്വീഹി ഠാനേഹി വിമുച്ചന്തി. തേസു യോ ഭിക്ഖു അട്ഠസമാപത്തിലാഭീ പഞ്ഞം ധുരം കത്വാ സമഥവസേന അഭിനിവിട്ഠോ അഞ്ഞതരം അരൂപസമാപത്തിം പദട്ഠാനം കത്വാ വിപസ്സനം പട്ഠപേത്വാ അരഹത്തം പാപുണാതി, സോ സോതാപത്തിമഗ്ഗക്ഖണേ ധമ്മാനുസാരീ നാമ. പരതോ പന ഛസു ഠാനേസു കായസക്ഖീ നാമ. അരഹത്തഫലേ പത്തേ ഉഭതോഭാഗവിമുത്തോ നാമ.

അപരോ പഞ്ഞമേവ ധുരം കത്വാ വിപസ്സനാവസേന അഭിനിവിട്ഠോ സുദ്ധസങ്ഖാരേ വാ രൂപാവചരജ്ഝാനേസു വാ അഞ്ഞതരം സമ്മസിത്വാ അരഹത്തം പാപുണാതി, അയമ്പി സോതാപത്തിമഗ്ഗക്ഖണേയേവ ധമ്മാനുസാരീ നാമ. പരതോ പന ഛസു ഠാനേസു ദിട്ഠിപ്പത്തോ നാമ. അരഹത്തേ പത്തേ പഞ്ഞാവിമുത്തോ നാമ. ഇധ ദ്വേ നാമാനി അപുബ്ബാനി, താനി പുരിമേഹി സദ്ധിം പഞ്ച ഹോന്തി. അപരോ അട്ഠസമാപത്തിലാഭീ സദ്ധം ധുരം കത്വാ സമാധിവസേന അഭിനിവിട്ഠോ അഞ്ഞതരം അരൂപസമാപത്തിം പദട്ഠാനം കത്വാ വിപസ്സനം പട്ഠപേത്വാ അരഹത്തം പാപുണാതി – അയം സോതാപത്തിമഗ്ഗക്ഖണേ സദ്ധാനുസാരീ നാമ. പരതോ ഛസു ഠാനേസു കായസക്ഖീയേവ നാമ. അരഹത്തേ പത്തേ ഉഭതോഭാഗവിമുത്തോയേവ നാമ. ഇധ ഏകമേവ നാമം അപുബ്ബം. തേന സദ്ധിം പുരിമാനി പഞ്ച ഛ ഹോന്തി. അപരോ സദ്ധമേവ ധുരം കത്വാ വിപസ്സനാവസേന അഭിനിവിട്ഠോ സുദ്ധസങ്ഖാരേ വാ രൂപാവചരജ്ഝാനേസു വാ അഞ്ഞതരം സമ്മസിത്വാ അരഹത്തം പാപുണാതി. അയമ്പി സോതാപത്തിമഗ്ഗക്ഖണേ സദ്ധാനുസാരീ നാമ. പരതോ ഛസു ഠാനേസു സദ്ധാവിമുത്തോ നാമ. അരഹത്തേ പത്തേ പഞ്ഞാവിമുത്തോ നാമ. ഇധാപി ഏകമേവ നാമം അപുബ്ബം. തേന സദ്ധിം പുരിമാനി ഛ സത്ത ഹോന്തി. ഇമേ സത്ത പുഗ്ഗലാ ലോകേ അഗ്ഗദക്ഖിണേയ്യാ നാമാതി.

൩൧. സത്തക്ഖത്തുപരമനിദ്ദേസേ – സത്തക്ഖത്തുന്തി സത്തവാരേ. സത്തക്ഖത്തുപരമാ ഭവൂപപത്തി അത്തഭാവഗ്ഗഹണം അസ്സ, തതോ പരം അട്ഠമം ഭവം നാദിയതീതി സത്തക്ഖത്തുപരമോ. സോതാപന്നോ ഹോതീതി ഏത്ഥ സോതോതി അരിയമഗ്ഗോ, തേന സമന്നാഗതോ സോതാപന്നോ നാമ. യഥാഹ –

‘‘സോതോ സോതോതി ഹിദം, സാരിപുത്ത, വുച്ചതി. കതമോ നു ഖോ, സാരിപുത്ത, സോതോതി? അയമേവ ഹി, ഭന്തേ, അരിയോ അട്ഠങ്ഗികോ മഗ്ഗോ സോതോ, സേയ്യഥിദം – സമ്മാദിട്ഠി…പേ… സമ്മാസമാധീതി. സോതാപന്നോ സോതാപന്നോതി, ഹിദം, സാരിപുത്ത, വുച്ചതി. കതമോ നു ഖോ, സാരിപുത്ത, സോതാപന്നോതി? യോ ഹി, ഭന്തേ, ഇമിനാ അരിയേന അട്ഠങ്ഗികേന മഗ്ഗേന സമന്നാഗതോ അയം വുച്ചതി സോതാപന്നോ, സ്വായം ആയസ്മാ ഏവംനാമോ ഏവംഗോത്തോ ഇതി വാ’’തി (സം. നി. ൫.൧൦൦൧).

ഏവം മഗ്ഗക്ഖണേപി സോതാപന്നോ നാമ ഹോതി. ഇധ പന മഗ്ഗേന ഫലസ്സ നാമം ദിന്നന്തി ഫലക്ഖണേ സോതാപന്നോ അധിപ്പേതോ.

അവിനിപാതധമ്മോതി വിനിപാതസങ്ഖാതം അപായം ഉപപത്തിവസേന അനാഗമനസഭാവോ. നിയതോതി മഗ്ഗനിയാമേന നിയതോ. സമ്ബോധിപരായണോതി ബുജ്ഝനകഭാവപരായണോ. സോ ഹി പടിലദ്ധമഗ്ഗേന ബുജ്ഝതീതി സമ്ബോധിപരായണോ. ഉപരി തീഹി മഗ്ഗേഹി അവസ്സം ബുജ്ഝിസ്സതീതി സമ്ബോധിപരായണോ. ദേവേ ച മനുസ്സേ ചാതി ദേവലോകഞ്ച മനുസ്സലോകഞ്ച. സന്ധാവിത്വാ സംസരിത്വാതി പടിസന്ധിവസേന അപരാപരം ഗന്ത്വാ. ദുക്ഖസ്സന്തം കരോതീതി വട്ടദുക്ഖസ്സ പരിയന്തം പരിവടുമം കരോതി. അയം വുച്ചതീതി അയം ഏവരൂപോ പുഗ്ഗലോ സത്തക്ഖത്തുപരമോ നാമ വുച്ചതി. അയം പന കാലേന ദേവലോകസ്സ കാലേന മനുസ്സലോകസ്സ വസേന മിസ്സകഭവേന കഥിതോതി വേദിതബ്ബോ.

൩൨. കോലംകോലനിദ്ദേസേ – കുലതോ കുലം ഗച്ഛതീതി കോലംകോലോ. സോതാപത്തിഫലസച്ഛികിരിയതോ ഹി പട്ഠായ നീചേ കുലേ ഉപപത്തി നാമ നത്ഥി, മഹാഭോഗകുലേസുയേവ നിബ്ബത്തതീതി അത്ഥോ. ദ്വേ വാ തീണി വാ കുലാനീതി ദേവമനുസ്സവസേന ദ്വേ വാ തയോ വാ ഭവേ. ഇതി അയമ്പി മിസ്സകഭവേനേവ കഥിതോ. ദേസനാമത്തമേവ ചേതം – ‘ദ്വേ വാ തീണി വാ’തി. യാവ ഛട്ഠഭവാ സംസരന്തോപി പന കോലംകോലോവ ഹോതി.

൩൩. ഏകബീജിനിദ്ദേസേ – ഖന്ധബീജം നാമ കഥിതം. യസ്സ ഹി സോതാപന്നസ്സ ഏകംയേവ ഖന്ധബീജം അത്ഥി, ഏകം അത്തഭാവഗ്ഗഹണം, സോ ഏകബീജീ നാമ. മാനുസകം ഭവന്തി ഇദം പനേത്ഥ ദേസനാമത്തമേവ. ദേവഭവം നിബ്ബത്തേതീതിപി പന വത്തും വട്ടതിയേവ. ഭഗവതാ ഗഹിതനാമവസേനേവ ചേതാനി ഏതേസം നാമാനി. ഏത്തകം ഠാനം ഗതോ സത്തക്ഖത്തുപരമോ നാമ ഹോതി, ഏത്തകം കോലംകോലോ, ഏത്തകം ഏകബീജീതി ഭഗവതാ ഏതേസം നാമം ഗഹിതം. നിയമതോ പന അയം സത്തക്ഖത്തുപരമോ, അയം കോലംകോലോ, അയം ഏകബീജീതി നത്ഥി.

കോ പന തേസം ഏതം പഭേദം നിയമേതീതി? കേചി താവ ഥേരാ ‘പുബ്ബഹേതു നിയമേതീ’തി വദന്തി, കേചി ‘പഠമമഗ്ഗോ’, കേചി ‘ഉപരി തയോ മഗ്ഗാ’, കേചി ‘തിണ്ണം മഗ്ഗാനം വിപസ്സനാ’തി. തത്ഥ ‘പുബ്ബഹേതു നിയമേതീ’തി വാദേ ‘പഠമമഗ്ഗസ്സ ഉപനിസ്സയോ കതോ നാമ ഹോതി, ഉപരി തയോ മഗ്ഗാ നിരുപനിസ്സയാ ഉപ്പന്നാ’തി വചനം ആപജ്ജതി. ‘പഠമമഗ്ഗോ നിയമേതീ’തി വാദേ ഉപരി തിണ്ണം മഗ്ഗാനം നിരത്ഥകതാ ആപജ്ജതി. ‘ഉപരി തയോ മഗ്ഗാ നിയമേന്തീ’തി വാദേ ‘അട്ഠമമഗ്ഗേ അനുപ്പന്നേയേവ ഉപരി തയോ മഗ്ഗാ ഉപ്പന്നാ’തി ആപജ്ജതി. ‘തിണ്ണം മഗ്ഗാനം വിപസ്സനാ നിയമേതീ’തി വാദോ പന യുജ്ജതി. സചേ ഹി ഉപരി തിണ്ണം മഗ്ഗാനം വിപസ്സനാ ബലവതീ ഹോതി, ഏകബീജീ നാമ ഹോതി; തതോ മന്ദതരായ കോലംകോലോ; തതോ മന്ദതരായ സത്തക്ഖത്തുപരമോതി.

ഏകച്ചോ ഹി സോതാപന്നോ വട്ടജ്ഝാസയോ ഹോതി, വട്ടാഭിരതോ, പുനപ്പുനം വട്ടസ്മിംയേവ വിചരതി സന്ദിസ്സതി. അനാഥപിണ്ഡികോ സേട്ഠി, വിസാഖാ ഉപാസികാ, ചൂളരഥമഹാരഥാ ദേവപുത്താ, അനേകവണ്ണോ ദേവപുത്തോ, സക്കോ ദേവരാജാ, നാഗദത്തോ ദേവപുത്തോതി ഇമേ ഹി ഏത്തകാ ജനാ വട്ടജ്ഝാസയാ വട്ടാഭിരതാ ആദിതോ പട്ഠായ ഛ ദേവലോകേ സോധേത്വാ അകനിട്ഠേ ഠത്വാ പരിനിബ്ബായിസ്സന്തി, ഇമേ ഇധ ന ഗഹിതാ. ന കേവലഞ്ചിമേ; യോപി മനുസ്സേസുയേവ സത്തക്ഖത്തും സംസരിത്വാ അരഹത്തം പാപുണാതി, യോപി ദേവലോകേ നിബ്ബത്തോ ദേവേസുയേവ സത്തക്ഖത്തും അപരാപരം സംസരിത്വാ അരഹത്തം പാപുണാതി, ഇമേപി ഇധ ന ഗഹിതാ. മിസ്സകഭവവസേനേവ പനേത്ഥ സത്തക്ഖത്തുപരമകോലംകോലാ മാനുസകഭവനിബ്ബത്തകോയേവ ച ഏകബീജീ ഗഹിതോതി വേദിതബ്ബോ. തത്ഥ ഏകേകോ ദുക്ഖാപടിപദാദിവസേന ചതുബ്ബിധഭാവം ആപജ്ജതി. സദ്ധാധുരേനേവ ചത്താരോ സത്തക്ഖത്തുപരമാ, ചത്താരോ കോലംകോലാ, ചത്താരോ ഏകബീജിനോതി ദ്വാദസ ഹോന്തി. സചേ പഞ്ഞായ സക്കാ നിബ്ബത്തേതും, ‘അഹം ലോകുത്തരം ധമ്മം നിബ്ബത്തേസ്സാമീ’തി ഏവം പഞ്ഞം ധുരം കത്വാ സത്തക്ഖത്തുപരമാദിഭാവം പത്താപി പടിപദാവസേന ദ്വാദസേവാതി ഇമേ ചതുവീസതി സോതാപന്നാ ഇഹട്ഠകനിജ്ഝാനികവസേനേവ ഇമസ്മിം ഠാനേ കഥിതാതി വേദിതബ്ബാ.

൩൪. സകദാഗാമിനിദ്ദേസേ – പടിസന്ധിവസേന സകിം ആഗച്ഛതീതി സകദാഗാമീ. സകിദേവാതി ഏകവാരംയേവ. ഇമം ലോകം ആഗന്ത്വാതി ഇമിനാ പഞ്ചസു സകദാഗാമീസു ചത്താരോ വജ്ജേത്വാ ഏകോവ ഗഹിതോ. ഏകച്ചോ ഹി ഇധ സകദാഗാമിഫലം പത്വാ ഇധേവ പരിനിബ്ബായതി, ഏകച്ചോ ഇധ പത്വാ ദേവലോകേ പരിനിബ്ബായതി, ഏകച്ചോ ദേവലോകേ പത്വാ തത്ഥേവ പരിനിബ്ബായതി, ഏകച്ചോ ദേവലോകേ പത്വാ ഇധൂപപജ്ജിത്വാ പരിനിബ്ബായതി – ഇമേ ചത്താരോപി ഇധ ന ഗഹിതാ. യോ പന ഇധ പത്വാ ദേവലോകേ യാവതായുകം വസിത്വാ പുന ഇധൂപപജ്ജിത്വാ പരിനിബ്ബായതി – അയം ഏകോവ ഇധ ഗഹിതോതി വേദിതബ്ബോ. സേസമേത്ഥ യം വത്തബ്ബം സിയാ തം സബ്ബം ഹേട്ഠാ ധമ്മസങ്ഗഹട്ഠകഥായം ലോകുത്തരകുസലനിദ്ദേസേ വുത്തമേവ. ഇമസ്സ പന സകദാഗാമിനോ ഏകബീജിനാ സദ്ധിം കിം നാനാകരണന്തി? ഏകബീജിസ്സ ഏകാവ പടിസന്ധി, സകദാഗാമിസ്സ ദ്വേ പടിസന്ധിയോ – ഇദം നേസം നാനാകരണന്തി.

൩൫. അനാഗാമിനിദ്ദേസേ – ഓരമ്ഭാഗിയാനം സംയോജനാനന്തി ഓരം വുച്ചതി കാമധാതു. യസ്സ ഇമാനി പഞ്ച ബന്ധനാനി അപ്പഹീനാനി ഹോന്തി, സോ ഭവഗ്ഗേ നിബ്ബത്തോപി ഗിലിതബളിസോ മച്ഛോ വിയ ദീഘസുത്തകേന പാദേ ബദ്ധകാകോ വിയ തേഹി ബന്ധനേഹി ആകഡ്ഢിയമാനോ കാമധാതുയംയേവ പവത്തതീതി പഞ്ച ബന്ധനാനി ഓരമ്ഭാഗിയാനീതി വുച്ചന്തി. ഹേട്ഠാഭാഗിയാനി ഹേട്ഠാകോട്ഠാസികാനീതി അത്ഥോ. പരിക്ഖയാതി തേസം ബന്ധനാനം പരിക്ഖയേന. ഓപപാതികോതി ഉപപാതയോനികോ. ഇമിനാസ്സ ഗബ്ഭസേയ്യാ പടിക്ഖിത്താ. തത്ഥ പരിനിബ്ബായീതി തത്ഥ സുദ്ധാവാസലോകേ പരിനിബ്ബായിതാ. അനാവത്തിധമ്മോ തസ്മാ ലോകാതി പടിസന്ധിഗ്ഗഹണവസേന തസ്മാ ലോകാ ഇധ അനാവത്തനസഭാവോ. ബുദ്ധദസ്സനഥേരദസ്സനധമ്മസ്സവനാനം പനത്ഥായസ്സ ആഗമനം അനിവാരിതം. അയം വുച്ചതീതി അയം ഏവംവിധോ പുഗ്ഗലോ പടിസന്ധിവസേന പുന അനാഗമനതോ അനാഗാമീ നാമ വുച്ചതി.

൩൬. അന്തരാപരിനിബ്ബായിനിദ്ദേസേ – ഉപപന്നം വാ സമനന്തരാതി ഉപപന്നസമനന്തരാ വാ ഹുത്വാ. അപ്പത്തം വാ വേമജ്ഝം ആയുപ്പമാണന്തി ആയുപ്പമാണം വേമജ്ഝം അപ്പത്തം വാ ഹുത്വാ അരിയമഗ്ഗം സഞ്ജനേതീതി അത്ഥോ. വാസദ്ദവികപ്പതോ പന വേമജ്ഝം പത്തന്തിപി അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. ഏവം തയോ അന്തരാപരിനിബ്ബായിനോ സിദ്ധാ ഹോന്തി. ഉപരിട്ഠിമാനം സംയോജനാനന്തി ഉപരി പഞ്ചന്നം ഉദ്ധമ്ഭാഗിയസംയോജനാനം അട്ഠന്നം വാ കിലേസാനം. പഹാനായാതി ഏതേസം പജഹനത്ഥായ മഗ്ഗം സഞ്ജനേതി. അയം വുച്ചതീതി അയം ഏവരൂപോ പുഗ്ഗലോ ആയുവേമജ്ഝസ്സ അന്തരായേവ പരിനിബ്ബായനതോ അന്തരാപരിനിബ്ബായീതി വുച്ചതി.

൩൭. ഉപഹച്ചപരിനിബ്ബായിനിദ്ദേസേ – അതിക്കമിത്വാ വേമജ്ഝം ആയുപ്പമാണന്തി ആയുപ്പമാണം വേമജ്ഝം അതിക്കമിത്വാ. ഉപഹച്ച വാ കാലകിരിയന്തി ഉപഗന്ത്വാ കാലകിരിയം. ആയുക്ഖയസ്സ ആസന്നേ ഠത്വാതി അത്ഥോ. അയം വുച്ചതീതി അയം ഏവരൂപോ പുഗ്ഗലോ അവിഹേസു താവ കപ്പസഹസ്സപ്പമാണസ്സ ആയുനോ പഞ്ചകപ്പസതസങ്ഖാതം വേമജ്ഝം അതിക്കമിത്വാ ഛട്ഠേ വാ കപ്പസതേ സത്തമട്ഠമനവമാനം വാ അഞ്ഞതരസ്മിം ദസമേയേവ വാ കപ്പസതേ ഠത്വാ അരഹത്തം പത്വാ കിലേസപരിനിബ്ബാനേന പരിനിബ്ബായനതോ ഉപഹച്ചപരിനിബ്ബായീതി വുച്ചതി.

൩൮. അസങ്ഖാരസസങ്ഖാരപരിനിബ്ബായിനിദ്ദേസേസു – അസങ്ഖാരേന അപ്പദുക്ഖേന അധിമത്തപയോഗം അകത്വാവ കിലേസപരിനിബ്ബാനേന പരിനിബ്ബാനധമ്മോതി അസങ്ഖാരപരിനിബ്ബായീ. സസങ്ഖാരേന ദുക്ഖേന കസിരേന അധിമത്തപയോഗം കത്വാവ കിലേസപരിനിബ്ബാനേന പരിനിബ്ബായനധമ്മോതി സസങ്ഖാരപരിനിബ്ബായീ.

൪൦. ഉദ്ധംസോതനിദ്ദേസേ – ഉദ്ധം വാഹിഭാവേന ഉദ്ധമസ്സ തണ്ഹാസോതം വട്ടസോതം വാതി ഉദ്ധംസോതോ. ഉദ്ധം വാ ഗന്ത്വാ പടിലഭിതബ്ബതോ ഉദ്ധമസ്സ മഗ്ഗസോതന്തി ഉദ്ധംസോതോ. അകനിട്ഠം ഗച്ഛതീതി അകനിട്ഠഗാമീ. അവിഹാ ചുതോ അതപ്പം ഗച്ഛതീതിആദീസു അവിഹേ കപ്പസഹസ്സം വസന്തോ അരഹത്തം പത്തും അസക്കുണിത്വാ അതപ്പം ഗച്ഛതി. തത്രാപി ദ്വേ കപ്പസഹസ്സാനി വസന്തോ അരഹത്തം പത്തും അസക്കുണിത്വാ സുദസ്സം ഗച്ഛതി. തത്രാപി ചത്താരി കപ്പസഹസ്സാനി വസന്തോ അരഹത്തം പത്തും അസക്കുണിത്വാ സുദസ്സിം ഗച്ഛതി. തത്രാപി അട്ഠ കപ്പസഹസ്സാനി വസന്തോ അരഹത്തം പത്തും അസക്കുണിത്വാ അകനിട്ഠം ഗച്ഛതി. തത്ഥ വസന്തോ അരിയമഗ്ഗം സഞ്ജനേതീതി അത്ഥോ.

ഇമേസം പന അനാഗാമീനം പഭേദജാനനത്ഥം ഉദ്ധംസോതോ അകനിട്ഠഗാമീചതുക്കം വേദിതബ്ബം. തത്ഥ യോ അവിഹതോ പട്ഠായ ചത്താരോ ദേവലോകേ സോധേത്വാ അകനിട്ഠം ഗന്ത്വാ പരിനിബ്ബായതി അയം ഉദ്ധംസോതോ അകനിട്ഠഗാമീ നാമ. യോ പന ഹേട്ഠാ തയോ ദേവലോകേ സോധേത്വാ സുദസ്സീദേവലോകേ ഠത്വാ പരിനിബ്ബായതി – അയം ഉദ്ധംസോതോ, ന അകനിട്ഠഗാമീ നാമ. യോ പന ഇതോ അകനിട്ഠമേവ ഗന്ത്വാ പരിനിബ്ബായതി, അയം ന ഉദ്ധംസോതോ, അകനിട്ഠഗാമീ നാമ. യോ പന ഹേട്ഠാ ചതൂസു ദേവലോകേസു തത്ഥ തത്ഥേവ പരിനിബ്ബായതി, അയം ന ഉദ്ധംസോതോ, ന അകനിട്ഠഗാമീ നാമാതി. ഏവമേതേ അട്ഠചത്താലീസ അനാഗാമിനോ ഹോന്തി.

കഥം? അവിഹേ താവ തയോ അന്തരാപരിനിബ്ബായിനോ, ഏകോ ഉപഹച്ചപരിനിബ്ബായീ, ഏകോ ഉദ്ധംസോതോ തേ അസങ്ഖാരപരിനിബ്ബായിനോ പഞ്ച, സസങ്ഖാരപരിനിബ്ബായിനോ പഞ്ചാതി ദസ ഹോന്തി. തഥാ അതപ്പാസുദസ്സാസുദസ്സീസൂതി ചത്താരോ ദസകാ ചത്താലീസം. അകനിട്ഠേ പന ഉദ്ധംസോതോ നത്ഥി. തയോ പന അന്തരാപരിനിബ്ബായിനോ, ഏകോ ഉപഹച്ചപരിനിബ്ബായീ. തേ അസങ്ഖാരപരിനിബ്ബായിനോ ചത്താരോ, സസങ്ഖാരപരിനിബ്ബായിനോ ചത്താരോതി അട്ഠ. ഏവം അട്ഠചത്താലീസം ഹോന്തി.

തേ സബ്ബേപി പപടികോപമായ ദീപിതാ – ദിവസം സന്തത്താനമ്പി ഹി ആരകണ്ടകവിപ്ഫലികനഖച്ഛേദനാനം അയോമുഖേ ഹഞ്ഞമാനേ പപടികാ ഉപ്പജ്ജിത്വാവ നിബ്ബായതി – ഏവരൂപോ പഠമോ അന്തരാപരിനിബ്ബായീ വേദിതബ്ബോ. കസ്മാ? ഉപ്പന്നസമനന്തരാവ കിലേസപരിനിബ്ബാനേന പരിനിബ്ബായനതോ. തതോ മഹന്തതരേ അയോമുഖേ ഹഞ്ഞമാനേ പപടികാ ആകാസം ഉല്ലങ്ഘിത്വാ നിബ്ബായതി – ഏവരൂപോ ദുതിയോ അന്തരാപരിനിബ്ബായീ ദട്ഠബ്ബോ. കസ്മാ? വേമജ്ഝം അപ്പത്വാ പരിനിബ്ബായനതോ. തതോ മഹന്തതരേ അയോമുഖേ ഹഞ്ഞമാനേ പപടികാ ആകാസം ഉല്ലങ്ഘിത്വാ നിവത്തമാനാ പഥവിയം അനുപഹച്ചതലാ ഹുത്വാ പരിനിബ്ബായതി – ഏവരൂപോ തതിയോ അന്തരാപരിനിബ്ബായീ ദട്ഠബ്ബോ. കസ്മാ? വേമജ്ഝം പത്വാ അനുപഹച്ച പരിനിബ്ബായനതോ. തതോ മഹന്തതരേ അയോമുഖേ ഹഞ്ഞമാനേ പപടികാ ആകാസം ഉല്ലങ്ഘിത്വാ പഥവിയം പതിത്വാ ഉപഹച്ചതലാ ഹുത്വാ നിബ്ബായതി – ഏവരൂപോ ഉപഹച്ചപരിനിബ്ബായീ വേദിതബ്ബോ. കസ്മാ? കാലകിരിയം ഉപഗന്ത്വാ ആയുഗതിം ഖേപേത്വാ പരിനിബ്ബായനതോ. തതോ മഹന്തതരേ അയോമുഖേ ഹഞ്ഞമാനേ പപടികാ പരിത്തേ തിണകട്ഠേ പതിത്വാ തം പരിത്തം തിണകട്ഠം ഝാപേത്വാ നിബ്ബായതി – ഏവരൂപോ അസങ്ഖാരപരിനിബ്ബായീ വേദിതബ്ബോ. കസ്മാ? അപ്പയോഗേന ലഹുസായ ഗതിയാ പരിനിബ്ബായനതോ. തതോ മഹന്തതരേ അയോമുഖേ ഹഞ്ഞമാനേ പപടികാ വിപുലേ തിണകട്ഠപുഞ്ജേ പതിത്വാ തം വിപുലം തിണകട്ഠപുഞ്ജം ഝാപേത്വാ നിബ്ബായതി – ഏവരൂപോ സസങ്ഖാരപരിനിബ്ബായീ വേദിതബ്ബോ. കസ്മാ? സപ്പയോഗേന അലഹുസായ ഗതിയാ പരിനിബ്ബായനതോ. അപരാ മഹന്തേസു തിണകട്ഠപുഞ്ജേസു പതതി, തത്ഥ മഹന്തേസു തിണകട്ഠപുഞ്ജേസു ഝായമാനേസു വീതച്ചിതങ്ഗാരോ വാ ജാലാ വാ ഉപ്പതിത്വാ കമ്മാരസാലം ഝാപേത്വാ ഗാമനിഗമനഗരരട്ഠം ഝാപേത്വാ സമുദ്ദന്തം പത്വാ നിബ്ബായതി – ഏവരൂപോ ഉദ്ധംസോതോ അകനിട്ഠഗാമീ ദട്ഠബ്ബോ. കസ്മാ? അനേകഭവബീജവിപ്ഫാരം ഫുസ്സ ഫുസ്സ ബ്യന്തീകത്വാ പരിനിബ്ബായനതോ. യസ്മാ പന ആരകണ്ടകാദിഭേദം ഖുദ്ദകമ്പി മഹന്തമ്പി അയോകപാലമേവ, തസ്മാ സുത്തേ സബ്ബവാരേസു അയോകപാലന്ത്വേവ വുത്തം (അ. നി. ൭.൫൫). യഥാഹ –

‘‘ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു ഏവം പടിപന്നോ ഹോതി – ‘നോ ചസ്സ, നോ ച മേ സിയാ, ന ഭവിസ്സതി, ന മേ ഭവിസ്സതി, യദത്ഥി യം ഭൂതം, തം പജഹാമീ’’’തി ഉപേക്ഖം പടിലഭതി. സോ ഭവേ ന രജ്ജതി, സമ്ഭവേ ന രജ്ജതി, അത്ഥുത്തരി പദം സന്തം സമ്മപ്പഞ്ഞായ പസ്സതി. തഞ്ച ഖ്വസ്സ പദം ന സബ്ബേന സബ്ബം സച്ഛികതം ഹോതി. തസ്സ ന സബ്ബേന സബ്ബം മാനാനുസയോ പഹീനോ ഹോതി, ന സബ്ബേന സബ്ബം ഭവരാഗാനുസയോ പഹീനോ ഹോതി, ന സബ്ബേന സബ്ബം അവിജ്ജാനുസയോ പഹീനോ ഹോതി. സോ പഞ്ചന്നം ഓരമ്ഭാഗിയാനം സംയോജനാനം പരിക്ഖയാ അന്തരാപരിനിബ്ബായീ ഹോതി. സേയ്യഥാപി, ഭിക്ഖവേ, ദിവസം സന്തത്തേ അയോകപാലേ ഹഞ്ഞമാനേ പപടികാ നിബ്ബത്തിത്വാ നിബ്ബായേയ്യ; ഏവമേവ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു ഏവം പടിപന്നോ ഹോതി – നോ ചസ്സ…പേ… അന്തരാപരിനിബ്ബായീ ഹോതി.

‘‘ഇധ പന, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു ഏവം പടിപന്നോ ഹോതി – നോ ചസ്സ…പേ… അന്തരാപരിനിബ്ബായീ ഹോതി. സേയ്യഥാപി, ഭിക്ഖവേ, ദിവസം സന്തത്തേ അയോകപാലേ ഹഞ്ഞമാനേ പപടികാ നിബ്ബത്തിത്വാ ഉപ്പതിത്വാ നിബ്ബായേയ്യ; ഏവമേവ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു ഏവം പടിപന്നോ ഹോതി – നോ ചസ്സ…പേ… അന്തരാപരിനിബ്ബായീ ഹോതി.

‘‘ഇധ പന, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു ഏവം പടിപന്നോ ഹോതി – നോ ചസ്സ…പേ… അന്തരാപരിനിബ്ബായീ ഹോതി. സേയ്യഥാപി, ഭിക്ഖവേ, ദിവസം സന്തത്തേ അയോകപാലേ ഹഞ്ഞമാനേ പപടികാ നിബ്ബത്തിത്വാ ഉപ്പതിത്വാ അനുപഹച്ച തലം നിബ്ബായേയ്യ; ഏവമേവ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു ഏവം പടിപന്നോ ഹോതി – നോ ചസ്സ…പേ… അന്തരാപരിനിബ്ബായീ ഹോതി.

‘‘ഇധ പന, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു ഏവം പടിപന്നോ ഹോതി – നോ ചസ്സ…പേ… ഉപഹച്ചപരിനിബ്ബായീ ഹോതി. സേയ്യഥാപി, ഭിക്ഖവേ, ദിവസം സന്തത്തേ അയോകപാലേ ഹഞ്ഞമാനേ പപടികാ നിബ്ബത്തിത്വാ ഉപ്പതിത്വാ ഉപഹച്ച തലം നിബ്ബായേയ്യ; ഏവമേവ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു ഏവം പടിപന്നോ ഹോതി – നോ ചസ്സ…പേ… ഉപഹച്ചപരിനിബ്ബായീ ഹോതി.

‘‘ഇധ പന, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു ഏവം പടിപന്നോ ഹോതി – നോ ചസ്സ…പേ… പരിക്ഖയാ അസങ്ഖാരപരിനിബ്ബായീ ഹോതി. സേയ്യഥാപി, ഭിക്ഖവേ, ദിവസം സന്തത്തേ അയോകപാലേ ഹഞ്ഞമാനേ പപടികാ നിബ്ബത്തിത്വാ ഉപ്പതിത്വാ പരിത്തേ തിണപുഞ്ജേ വാ കട്ഠപുഞ്ജേ വാ നിപതേയ്യ, സാ തത്ഥ അഗ്ഗിമ്പി ജനേയ്യ, ധൂമമ്പി ജനേയ്യ, അഗ്ഗിമ്പി ജനേത്വാ ധൂമമ്പി ജനേത്വാ തമേവ പരിത്തം തിണപുഞ്ജം വാ കട്ഠപുഞ്ജം വാ പരിയാദിയിത്വാ അനാഹാരാ നിബ്ബായേയ്യ; ഏവമേവ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു ഏവം പടിപന്നോ ഹോതി – നോ ചസ്സ…പേ… പരിക്ഖയാ അസങ്ഖാരപരിനിബ്ബായീ ഹോതി.

‘‘ഇധ പന, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു ഏവം പടിപന്നോ ഹോതി – നോ ചസ്സ…പേ… സസങ്ഖാരപരിനിബ്ബായീ ഹോതി. സേയ്യഥാപി, ഭിക്ഖവേ, ദിവസം സന്തത്തേ അയോകപാലേ ഹഞ്ഞമാനേ പപടികാ നിബ്ബത്തിത്വാ ഉപ്പതിത്വാ വിപുലേ തിണപുഞ്ജേ വാ കട്ഠപുഞ്ജേ വാ നിപതേയ്യ, സാ തത്ഥ അഗ്ഗിമ്പി ജനേയ്യ…പേ… തമേവ വിപുലം തിണപുഞ്ജം വാ കട്ഠപുഞ്ജം വാ പരിയാദിയിത്വാ അനാഹാരാ നിബ്ബായേയ്യ; ഏവമേവ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു ഏവം പടിപന്നോ ഹോതി – നോ ചസ്സ…പേ… സസങ്ഖാരപരിനിബ്ബായീ ഹോതി.

‘‘ഇധ പന, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു ഏവം പടിപന്നോ ഹോതി – നോ ചസ്സ…പേ… പരിക്ഖയാ ഉദ്ധംസോതോ ഹോതി അകനിട്ഠഗാമീ. സേയ്യഥാപി, ഭിക്ഖവേ, ദിവസം സന്തത്തേ അയോകപാലേ ഹഞ്ഞമാനേ പപടികാ നിബ്ബത്തിത്വാ ഉപ്പതിത്വാ മഹന്തേ തിണപുഞ്ജേ വാ കട്ഠപുഞ്ജേ വാ നിപതേയ്യ, സാ തത്ഥ അഗ്ഗിമ്പി ജനേയ്യ…പേ… തമേവ മഹന്തം തിണപുഞ്ജം വാ കട്ഠപുഞ്ജം വാ പരിയാദിയിത്വാ ഗച്ഛമ്പി ദഹേയ്യ, ദായമ്പി ദഹേയ്യ, ഗച്ഛമ്പി ദഹിത്വാ ദായമ്പി ദഹിത്വാ ഹരിതന്തം വാ പഥന്തം വാ സേലന്തം വാ ഉദകന്തം വാ രമണീയം വാ ഭൂമിഭാഗം ആഗമ്മ അനാഹാരാ നിബ്ബായേയ്യ; ഏവമേവ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു ഏവം പടിപന്നോ ഹോതി – നോ ചസ്സ…പേ… പരിക്ഖയാ ഉദ്ധംസോതോ ഹോതി അകനിട്ഠഗാമീ’’തി (അ. നി. ൭.൫൫).

൪൧-൪൪. സോതാപത്തിഫലസച്ഛികിരിയായ പടിപന്നാദിനിദ്ദേസാ ഉത്താനത്ഥാവ. അയം വുച്ചതി പുഗ്ഗലോ അരഹാതി ഏത്ഥ പന ദ്വാദസ അരഹന്തോ വേദിതബ്ബാ. കഥം? തയോ ഹി വിമോക്ഖാ – സുഞ്ഞതോ, അനിമിത്തോ, അപ്പണിഹിതോതി. തത്ഥ സുഞ്ഞതവിമോക്ഖേന വിമുത്തഖീണാസവോ പടിപദാവസേന ചതുബ്ബിധോ ഹോതി; തഥാ അനിമിത്തഅപ്പണിഹിതവിമോക്ഖേഹീതി – ഏവം ദ്വാദസ അരഹന്തോ വേദിതബ്ബാ. ഇതി ഇമേ ദ്വാദസ അരഹന്തോ വിയ ദ്വാദസേവ സകദാഗാമിനോ, ചതുവീസതി സോതാപന്നാ, അട്ഠചത്താലീസ അനാഗാമിനോതി ഏത്തകാ പുഗ്ഗലാ ഇതോ മുച്ചിത്വാ ബഹിദ്ധാ നുപ്പജ്ജന്തി, ഇമസ്മിഞ്ഞേവ സബ്ബഞ്ഞുബുദ്ധസാസനേ ഉപ്പജ്ജന്തീതി.

ഏകകനിദ്ദേസവണ്ണനാ.

൨. ദുകനിദ്ദേസവണ്ണനാ

൪൫. ദുകനിദ്ദേസേ കോധനോതി കുജ്ഝനസീലോ മഹാകോധോ. ഏവം പുഗ്ഗലം പുച്ഛിത്വാപി ധമ്മേന പുഗ്ഗലം ദസ്സേതും തത്ഥ കതമോ കോധോതിആദിമാഹ. ഉപനാഹീനിദ്ദേസാദീസുപി ഏസേവ നയോ. കോധോ കുജ്ഝനാതിആദീനി ഹേട്ഠാ വുത്തത്ഥാനേവ. തഥാ ഉപനാഹീനിദ്ദേസാദീസു പുബ്ബകാലം കോധോതിആദീനി. അയം കോധോ അപ്പഹീനോതി അയം ഏത്തകോ കോധോ വിക്ഖമ്ഭനപ്പഹാനേന വാ തദങ്ഗപ്പഹാനേന വാ സമുച്ഛേദപ്പഹാനേന വാ അപ്പഹീനോ. പരതോ ഉപനാഹാദീസുപി ഏസേവ നയോ.

൫൩. അഹിരികനിദ്ദേസാദീസു – ഇമിനാ അഹിരികേനാതി ഇമിനാ ഏവംപകാരേന അഹിരികധമ്മേന സമന്നാഗതോ. ഇമിനാ അനോത്തപ്പേനാതിആദീസുപി ഏസേവ നയോ.

൬൩. അജ്ഝത്തസംയോജനോതി അജ്ഝത്തബന്ധനോ. ബഹിദ്ധാസംയോജനോതി ബഹിദ്ധാബന്ധനോ. തേ ഉഭോപി വച്ഛകസാലൂപമായ ദീപേതബ്ബാ. വച്ഛകസാലായ ഹി അന്തോ ബദ്ധോ അന്തോയേവ സയിതവച്ഛകോ വിയ ഇധട്ഠകസോതാപന്നസകദാഗാമിനോ. തേസഞ്ഹി ബന്ധനമ്പി ഇധേവ, സയമ്പി ഇധേവ. അന്തോ ബദ്ധോ പന ബഹി സയിതവച്ഛകോ വിയ രൂപാരൂപഭവേ സോതാപന്നസകദാഗാമിനോ. തേസഞ്ഹി ബന്ധനമേവ ഇധ, സയം പന ബ്രഹ്മലോകേ ഠിതാ. ബഹി ബദ്ധോ ബഹി സയിതവച്ഛകോ വിയ രൂപാരൂപഭവേ അനാഗാമീ. തസ്സ ഹി ബന്ധനമ്പി ബഹിദ്ധാ, സയമ്പി ബഹിദ്ധാവ. ബഹി ബദ്ധോ പന അന്തോസയിതവച്ഛകോ വിയ ഇധട്ഠകഅനാഗാമീ. തസ്സ ഹി ബന്ധനം രൂപാരൂപഭവേസു, സയം പന ഇധ ഠിതോ.

൬൫. അക്കോധനനിദ്ദേസാദീസു – പഹീനോതി വിക്ഖമ്ഭനപ്പഹാനേന വാ, തദങ്ഗപ്പഹാനേന വാ, സമുച്ഛേദപ്പഹാനേന വാ പഹീനോ.

൮൩. ദുല്ലഭനിദ്ദേസേ – ദുല്ലഭാതി ന സുലഭാ. പുബ്ബകാരീതി പഠമമേവ കാരകോ. കതവേദീതി കതം വേദേതി, വിദിതം പാകടം കരോതി. തേ അഗാരിയാനഗാരിയേഹി ദീപേതബ്ബാ. അഗാരിയേസു ഹി മാതാപിതരോ പുബ്ബകാരിനോ നാമ. പുത്തധീതരോ പന മാതാപിതരോ പടിജഗ്ഗന്താ അഭിവാദനാദീനി തേസം കുരുമാനാ കതവേദിനോ നാമ. അനഗാരിയേസു ആചരിയുപജ്ഝായാ പുബ്ബകാരിനോ നാമ. അന്തേവാസികസദ്ധിവിഹാരികാ ആചരിയുപജ്ഝായേ പടിജഗ്ഗന്താ അഭിവാദനാദീനി തേസം കുരുമാനാ കതവേദിനോ നാമ. തേസം ആവിഭാവത്ഥായ ഉപജ്ഝായപോസകസോണത്ഥേരാദീനം വത്ഥൂനി കഥേതബ്ബാനി.

അപരോ നയോ – പരേന അകതേയേവ ഉപകാരേ അത്തനി കതം ഉപകാരം അനപേക്ഖിത്വാ കാരകോ പുബ്ബകാരീ, സേയ്യഥാപി മാതാപിതരോ ചേവ ആചരിയുപജ്ഝായാ ച. സോ ദുല്ലഭോ; സത്താനം തണ്ഹാഭിഭൂതത്താ. പരേന കതസ്സ ഉപകാരസ്സ അനുരൂപപ്പവത്തിം അത്തനി കതം ഉപകാരം ഉപകാരതോ ജാനന്തോ, വേദിയന്തോ, കതഞ്ഞുകതവേദീ. സേയ്യഥാപി മാതാപിതുആചരിയുപജ്ഝായേസു സമ്മാ പടിപന്നോ. സോപി ദുല്ലഭോ; സത്താനം അവിജ്ജാഭിഭൂതത്താ.

അപിച – അകാരണവച്ഛലോ പുബ്ബകാരീ, സകാരണവച്ഛലോ കതഞ്ഞുകതവേദീ. ‘കരിസ്സതി മേ’തി ഏവമാദികാരണനിരപേക്ഖകിരിയോ പുബ്ബകാരീ. ‘കരിസ്സതി മേ’തി ഏവമാദികാരണസാപേക്ഖകിരിയോ കതഞ്ഞുകതവേദീ. തമോജോതിപരായണോ പുബ്ബകാരീ, ജോതിജോതിപരായണോ കതഞ്ഞുകതവേദീ. ദേസേതാ പുബ്ബകാരീ, പടിപജ്ജിതാ കതഞ്ഞുകതവേദീ. സദേവകേ ലോകേ അരഹം സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ പുബ്ബകാരീ, അരിയസാവകോ കതഞ്ഞുകതവേദീതി. ദുകനിപാതട്ഠകഥായം (അ. നി. അട്ഠ. ൨.൨.൧൨൦) പന – ‘‘‘പുബ്ബകാരീ’തി പഠമം ഉപകാരസ്സ കാരകോ, ‘കതഞ്ഞുകതവേദീ’തി തേന കതം ഞത്വാ പച്ഛാ കാരകോ. തേസു പുബ്ബകാരീ ഇണം ദേമീതി സഞ്ഞം കരോതി, പച്ഛാകാരകോ ‘ഇണം ജീരാപേമീ’തി സഞ്ഞം കരോതീ’’തി ഏത്തകമേവ വുത്തം.

൮൪. ദുത്തപ്പയനിദ്ദേസേ – ദുത്തപ്പയാതി അതപ്പയാ, ന സക്കാ കേനചി തപ്പേതും. യോ ഹി ഉപട്ഠാകകുലം വാ ഞാതികുലം വാ നിസ്സായ വസമാനോ ചീവരേ ജിണ്ണേ തേഹി ദിന്നം ചീവരം നിക്ഖിപതി, ന പരിഭുഞ്ജതി. പുനപ്പുനം ദിന്നമ്പി ഗഹേത്വാ നിക്ഖിപതേവ. യോ ച തേനേവ നയേന ലദ്ധം ലദ്ധം വിസ്സജ്ജേതി പരസ്സ ദേതി. പുനപ്പുനം ലദ്ധമ്പി തഥേവ കരോതി. ഇമേ ദ്വേ പുഗ്ഗലാ സകടേഹിപി പച്ചയേ ഉപനേന്തേന തപ്പേതും ന സക്കാതി ദുത്തപ്പയാ നാമ.

൮൫. സുതപ്പയനിദ്ദേസേ – ന വിസ്സജ്ജേതീതി അത്തനോ അകത്വാ പരസ്സ ന ദേതി. അതിരേകേ പന സതി ന നിക്ഖിപതി പരസ്സ ദേതി. ഇദം വുത്തം ഹോതി – യോ പന ഭിക്ഖു ഉപട്ഠാകകുലാ വാ ഞാതികുലാ വാ ജിണ്ണചീവരോ സാടകം ലഭിത്വാ ചീവരം കത്വാ പരിഭുഞ്ജതി, ന നിക്ഖിപതി; അഗ്ഗളം ദത്വാ പാരുപന്തോപി പുന ദിയ്യമാനേ സഹസാ ന പടിഗ്ഗണ്ഹാതി. യോ ച ലദ്ധം ലദ്ധം അത്തനാ പരിഭുഞ്ജതി, പരേസം ന ദേതി. ഇമേ ദ്വേപി സുഖേന സക്കാ തപ്പേതുന്തി സുതപ്പയാ നാമാതി.

൮൬. ആസവാതി കിലേസാ. ന കുക്കുച്ചായിതബ്ബം കുക്കുച്ചായതീതി ന കുക്കുച്ചായിതബ്ബയുത്തകം കുക്കുച്ചായതി. സൂകരമംസം ലഭിത്വാ അച്ഛമംസന്തി കുക്കുച്ചായതി, മിഗമംസം, ലഭിത്വാ ദീപിമംസന്തി കുക്കുച്ചായതി. കാലേ സന്തേയേവ ‘കാലോ നത്ഥീ’തി, അപ്പവാരേത്വാവ ‘പവാരിതോസ്മീ’തി, പത്തേ രജസ്മിം അപതിതേയേവ ‘പതിത’ന്തി, അത്താനം ഉദ്ദിസ്സ മച്ഛമംസേ അകതേയേവ ‘മം ഉദ്ദിസ്സ കത’ന്തി കുക്കുച്ചായതി. കുക്കുച്ചായിതബ്ബം ന കുക്കുച്ചായതീതി കുക്കുച്ചായിതബ്ബയുത്തകം ന കുക്കുച്ചായതി. അച്ഛമംസം ലഭിത്വാ സൂകരമംസന്തി ന കുക്കുച്ചായതി…പേ… അത്താനം ഉദ്ദിസ്സ മച്ഛമംസേ കതേ ‘മം ഉദ്ദിസ്സ കത’ന്തി ന കുക്കുച്ചായതി. അങ്ഗുത്തരട്ഠകഥായം പന – ‘‘‘ന കുക്കുച്ചായിതബ്ബ’ന്തി സങ്ഘഭോഗസ്സ അപട്ഠപനം അവിചാരണം ന കുക്കുച്ചായിതബ്ബം നാമ, തം കുക്കുച്ചായതി. ‘കുക്കുച്ചായിതബ്ബ’ന്തി തസ്സേവ പട്ഠപനം വിചാരണം, തം ന കുക്കുച്ചായതീ’’തി ഏത്തകമേവ വുത്തം. ഇമേസന്തി ഇമേസം ദ്വിന്നം പുഗ്ഗലാനം സുഭൂമിയം തിണലതാദീനി വിയ രത്തിമ്പി ദിവാപി ആസവാ വഡ്ഢന്തിയേവ. സുക്കപക്ഖേ കപ്പിയമംസം ലഭിത്വാ കപ്പിയമംസന്ത്വേവ ഗണ്ഹന്തോ ന കുക്കുച്ചായിതബ്ബം ന കുക്കുച്ചായതി നാമാതി ഇമിനാ നയേന അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ.

൮൮. ഹീനാധിമുത്തോതി ഹീനജ്ഝാസയോ. ദുസ്സീലോതി നിസ്സീലോ. പാപധമ്മോതി ലാമകധമ്മോ.

൮൯. പണീതാധിമുത്തോതി പണീതജ്ഝാസയോ. കല്യാണധമ്മോതി ഭദ്ദകധമ്മോ, സുചിധമ്മോ, സുന്ദരധമ്മോ.

൯൦. തിത്തോതി സുഹിതോ പരിയോസിതോ. തപ്പേതാതി അഞ്ഞേസമ്പി തിത്തികരോ. പച്ചേകസമ്ബുദ്ധാ യേ ച തഥാഗതസാവകാതി ഏത്ഥ പച്ചേകബുദ്ധാ നവഹി ലോകുത്തരധമ്മേഹി സയം തിത്താ പരിപുണ്ണാ. അഞ്ഞേ പന തപ്പേതും ന സക്കോന്തി. തേസഞ്ഹി ധമ്മകഥായ അഭിസമയോ ന ഹോതി. സാവകാനം പന ധമ്മകഥായ അപരിമാണാനമ്പി ദേവമനുസ്സാനം അഭിസമയോ ഹോതി. ഏവം സന്തേപി യസ്മാ പന തേ ധമ്മം ദേസേന്താ ന അത്തനോ വചനം കത്വാ കഥേന്തി, ബുദ്ധാനം വചനം കത്വാ കഥേന്തി. സോതും നിസിന്നപരിസാപി ‘അയം ഭിക്ഖു ന അത്തനാ പടിവിദ്ധധമ്മം കഥേതി, ബുദ്ധേഹി പടിവിദ്ധധമ്മം കഥേതീ’തി ചിത്തീകാരം കരോതി. ഇതി സോ ചിത്തീകാരോ ബുദ്ധാനംയേവ ഹോതി. ഏവം തത്ഥ സമ്മാസമ്ബുദ്ധോവ തപ്പേതാ നാമ. യഥാ ഹി ‘അസുകസ്സ നാമ ഇദഞ്ചിദഞ്ച ദേഥാ’തി രഞ്ഞാ ആണത്താ കിഞ്ചാപി ആനേത്വാ ദേന്തി, അഥ ഖോ രാജാവ തത്ഥ ദായകോ. യേഹിപി ലദ്ധം ഹോതി, തേ ‘രഞ്ഞാ അമ്ഹാകം ഠാനന്തരം ദിന്നം, ഇസ്സരിയവിഭവോ ദിന്നോ’ത്വേവ ഗണ്ഹന്തി, ന രാജപുരിസേഹീതി. ഏവംസമ്പദമിദം വേദിതബ്ബം. സേസം സബ്ബത്ഥ ഉത്താനത്ഥമേവാതി.

ദുകനിദ്ദേസവണ്ണനാ.

൩. തികനിദ്ദേസവണ്ണനാ

൯൧. തികനിദ്ദേസേ – ദുസ്സീലോതി നിസ്സീലോ. പാപധമ്മോതി ലാമകധമ്മോ. സീലവിപത്തിയാ വാ ദുസ്സീലോ, ദിട്ഠിവിപത്തിയാ പാപധമ്മോ. കായവചീസംവരഭേദേന ദുസ്സീലോ, സേസസംവരഭേദേന പാപധമ്മോ. അസുദ്ധപയോഗതായ ദുസ്സീലോ, അസുദ്ധാസയതായ പാപധമ്മോ. കുസലസീലവിരഹേന ദുസ്സീലോ; അകുസലസീലസമന്നാഗമേന പാപധമ്മോ. അസുചീതി അസുചീഹി കായകമ്മാദീഹി സമന്നാഗതോ. സങ്കസ്സരസമാചാരോതി സങ്കായ പരേഹി സരിതബ്ബസമാചാരോ. കിഞ്ചിദേവ അസാരുപ്പം ദിസ്വാ ‘ഇദം ഇമിനാ കതം ഭവിസ്സതീ’തി ഏവം പരേഹി ആസങ്കനീയസമാചാരോ, അത്തനോയേവ വാ സങ്കായ സരിതബ്ബസമാചാരോ – സാസങ്കസമാചാരോതി അത്ഥോ. തസ്സ ഹി ദിവാട്ഠാനാദീസു സന്നിപതിത്വാ കിഞ്ചിദേവ മന്തയന്തേ ഭിക്ഖൂ ദിസ്വാ ‘ഇമേ ഏകതോ ഹുത്വാ മന്തേന്തി, കച്ചി നു ഖോ മയാ കതകമ്മം ജാനിത്വാ മന്തേന്തീ’തി ഏവം സാസങ്കസമാചാരോ ഹോതി.

പടിച്ഛന്നകമ്മന്തോതി പടിച്ഛാദേതബ്ബയുത്തകേന പാപകമ്മേന സമന്നാഗതോ. അസ്സമണോ സമണപടിഞ്ഞോതി അസ്സമണോ ഹുത്വാവ സമണപതിരൂപകതായ ‘സമണോ അഹ’ന്തി ഏവം പടിഞ്ഞോ. അബ്രഹ്മചാരീ ബ്രഹ്മചാരിപടിഞ്ഞോതി അഞ്ഞേ ബ്രഹ്മചാരിനോ സുനിവത്ഥേ സുപാരുതേ സുമ്ഭകപത്തധരേ ഗാമനിഗമജനപദരാജധാനീസു പിണ്ഡായ ചരിത്വാ ജീവികം കപ്പേന്തേ ദിസ്വാ സയമ്പി താദിസേന ആകാരേന തഥാ പടിപജ്ജനതോ ‘അഹം ബ്രഹ്മചാരീ’തി പടിഞ്ഞം ദേന്തോ വിയ ഹോതി. ‘അഹം ഭിക്ഖൂ’തി വത്വാ ഉപോസഥഗ്ഗാദീനി പവിസന്തോ പന ബ്രഹ്മചാരിപടിഞ്ഞോ ഹോതിയേവ, തഥാ സങ്ഘികം ലാഭം ഗണ്ഹന്തോ. അന്തോപൂതീതി പൂതിനാ കമ്മേന അന്തോ അനുപവിട്ഠോ, നിഗ്ഗുണതായ വാ ഗുണസാരവിരഹിതത്താ അന്തോപൂതി. അവസ്സുതോതി രാഗാദീഹി തിന്തോ. കസമ്ബുജാതോതി സഞ്ജാതരാഗാദികചവരോ. അഥ വാ കസമ്ബു വുച്ചതി തിന്തകുണപഗതം കസടഉദകം. ഇമസ്മിഞ്ച സാസനേ ദുസ്സീലോ നാമ ജിഗുച്ഛനീയത്താ തിന്തകുണപകസടഉദകസദിസോ. തസ്മാ കസമ്ബു വിയ ജാതോതി കസമ്ബുജാതോ.

തസ്സ ന ഏവം ഹോതീതി കസ്മാ ന ഹോതി? യത്ഥ പതിട്ഠിതേന സക്കാ ഭവേയ്യ അരഹത്തം ലദ്ധും, തസ്സാ പതിട്ഠായ ഭിന്നത്താ. യഥാ ഹി ചണ്ഡാലകുമാരകസ്സ ‘അസുകോ നാമ ഖത്തിയകുമാരോ രജ്ജേ അഭിസിത്തോ’തി സുത്വാപി, യസ്മിം കുലേ പച്ചാജാതാ അഭിസേകം പാപുണന്തി, തസ്മിം കുലേ അപച്ചാജാതത്താ ന ഏവം ഹോതി – ‘കുദാസ്സു നാമാഹമ്പി സോ ഖത്തിയകുമാരോ വിയ അഭിസേകം പാപുണേയ്യ’ന്തി; ഏവമേവ ദുസ്സീലസ്സ ‘അസുകോ നാമ ഭിക്ഖു അരഹത്തം പത്തോ’തി സുത്വാപി, യസ്മിം സീലേ പതിട്ഠിതേന അരഹത്തം പത്തബ്ബം, തസ്സ അഭാവതോ ‘കുദാസ്സു നാമാഹമ്പി സോ സീലവാ വിയ അരഹത്തം പാപുണേയ’ന്തി ന ഏവം ഹോതി. അയം വുച്ചതീതി അയം ഏവരൂപോ പുഗ്ഗലോ അരഹത്താസായ അഭാവാ നിരാസോതി വുച്ചതി.

൯൨. തസ്സ ഏവം ഹോതീതി കസ്മാ ഹോതി? യസ്മിം പതിട്ഠിതേന സക്കാ ഭവേയ്യ അരഹത്തം പാപുണിതും, തസ്സാ പതിട്ഠായ ഥിരത്താ. യഥാ ഹി സുജാതസ്സ ഖത്തിയകുമാരസ്സ ‘അസുകോ നാമ ഖത്തിയകുമാരോ രജ്ജേ അഭിസിത്തോ’തി സുത്വാവ യസ്മിം കുലേ പച്ചാജാതാ അഭിസേകം പാപുണന്തി, തസ്മിം പച്ചാജാതസ്സ ഏവം ഹോതി – ‘കുദാസ്സു നാമാഹമ്പി, സോ കുമാരോ വിയ അഭിസേകം പാപുണേയ്യ’ന്തി ഏവമേവ സീലവതോ ‘അസുകോ നാമ ഭിക്ഖു അരഹത്തം പത്തോ’തി സുത്വാവ യസ്മിം സീലേ പതിട്ഠിതേന അരഹത്തം പത്തബ്ബം, തസ്സാ പതിട്ഠായ ഥിരത്താ – ‘കുദാസ്സു നാമാഹമ്പി സോ ഭിക്ഖു വിയ അരഹത്തം പാപുണേയ്യ’ന്തി ഏവം ഹോതി. അയം വുച്ചതീതി അയം ഏവരൂപോ പുഗ്ഗലോ ആസംസോ നാമ വുച്ചതി. സോ ഹി അരഹത്തം ആസംസതി പത്ഥേതീതി ആസംസോ.

൯൩. യാ ഹിസ്സ പുബ്ബേ അവിമുത്തസ്സാതി യാ തസ്സ ഖീണാസവസ്സ പുബ്ബേ അരഹത്തവിമുത്തിയാ അവിമുത്തസ്സ വിമുത്താസാ അഹോസി, സാ പടിപ്പസ്സദ്ധാ, തസ്മാ ന ഏവം ഹോതി. യഥാ ഹി അഭിസിത്തസ്സ ഖത്തിയസ്സ ‘അസുകോ നാമ ഖത്തിയകുമാരോ രജ്ജേ അഭിസിത്തോ’തി സുത്വാ ഏകസ്സ രഞ്ഞോ ദ്വിന്നം രജ്ജാഭിസേകാനം ദ്വിന്നം സേതച്ഛത്താനം അഭാവാ ന ഏവം ഹോതി – ‘‘കുദാസ്സു നാമാഹമ്പി സോ കുമാരോ വിയ അഭിസേകം പാപുണേയ്യ’’ന്തി; ഏവമേവ ഖീണാസവസ്സ ‘അസുകോ നാമ ഭിക്ഖു അരഹത്തം പത്തോ’തി സുത്വാ, ദ്വിന്നം അരഹത്താനം അഭാവാ – ‘കുദാസ്സു നാമാഹമ്പി സോ ഭിക്ഖു വിയ അരഹത്തം പാപുണേയ്യ’ന്തി ന ഏവം ഹോതി. അയം വുച്ചതീതി അയം ഏവരൂപോ പുഗ്ഗലോ അരഹത്താസായ വിഗതത്താ വിഗതാസോതി വുച്ചതി.

൯൪. ഗിലാനൂപമനിദ്ദേസേ – യായ ഉപമായ തേ ഗിലാനൂപമാതി വുച്ചന്തി, തം താവ ഉപമം ദസ്സേതും തയോ ഗിലാനാതിആദി വുത്തം. തത്ഥ സപ്പായാനീതി ഹിതാനി വുദ്ധികരാനി. പതിരൂപന്തി അനുച്ഛവികം. നേവ വുട്ഠാതി തമ്ഹാ ആബാധാതി ഇമിനാ അതേകിച്ഛേന വാതാപമാരാദിനാ രോഗേന സമന്നാഗതോ നിട്ഠപ്പത്തോ ഗിലാനോ കഥിതോ. വുട്ഠാതി തമ്ഹാ ആബാധാതി ഇമിനാ ഖിപിതകച്ഛുതിണപുപ്ഫകജരാദിപ്പഭേദോ അപ്പമത്തകാബാധോ കഥിതോ.

ലഭന്തോ സപ്പായാനി ഭോജനാനി നോ അലഭന്തോതി ഇമിനാ പന യേസം പടിജഗ്ഗനേന ഫാസുകം ഹോതി, സബ്ബേപി തേ ആബാധാ കഥിതാ. ഏത്ഥ ച പതിരൂപോ ഉപട്ഠാകോ നാമ ഗിലാനുപട്ഠാകഅങ്ഗേഹി സമന്നാഗതോ പണ്ഡിതോ ദക്ഖോ അനലസോ വേദിതബ്ബോ.

ഗിലാനുപട്ഠാകോ അനുഞ്ഞാതോതി ‘ഭിക്ഖുസങ്ഘേന ദാതബ്ബോ’തി അനുഞ്ഞാതോ. തസ്മിഞ്ഹി ഗിലാനേ അത്തനോ ധമ്മതായ യാപേതും അസക്കോന്തേ ഭിക്ഖുസങ്ഘേന തസ്സ ഭിക്ഖുനോ ‘ഏകോ ഭിക്ഖു ച സാമണേരോ ച ഇമം പടിജഗ്ഗഥാ’തി അപലോകേത്വാ ദാതബ്ബാ. യാവ പന തേ തം പടിജഗ്ഗന്തി, താവ ഗിലാനസ്സ ച തേസഞ്ച ദ്വിന്നം യേനത്ഥോ സബ്ബം ഭിക്ഖുസങ്ഘസ്സേവ ഭാരോ. അഞ്ഞേപി ഗിലാനാ ഉപട്ഠാതബ്ബാതി ഇതരേപി ദ്വേ ഗിലാനാ ഉപട്ഠാതബ്ബാ. കിം കാരണാ? യോപി ഹി നിട്ഠപ്പത്തഗിലാനോ, സോ അനുപട്ഠിയമാനോ ‘സചേ മം പടിജഗ്ഗേയ്യും, ഫാസുകം മേ ഭവേയ്യ, ന ഖോ പന മം പടിജഗ്ഗന്തീ’തി മനോപദോസം കത്വാ അപായേ നിബ്ബത്തേയ്യ. പടിജഗ്ഗിയമാനസ്സ പന ഏവം ഹോതി – ‘ഭിക്ഖുസങ്ഘേന യം കത്തബ്ബം തം സബ്ബം കതം, മയ്ഹം പന കമ്മവിപാകോ ഈദിസോ’തി സോ ഭിക്ഖുസങ്ഘേ മേത്തം പച്ചുപട്ഠപേത്വാ സഗ്ഗേ നിബ്ബത്തതി. യോ പന അപ്പമത്തകേന ബ്യാധിനാ സമന്നാഗതോ ലഭന്തോപി അലഭന്തോപി വുട്ഠാതിയേവ, തസ്സ വിനാപി ഭേസജ്ജേന വൂപസമനകബ്യാധി ഭേസജ്ജേ കതേ ഖിപ്പതരം വൂപസമ്മതി. തതോ സോ ബുദ്ധവചനം വാ ഉഗ്ഗണ്ഹിതും സമണധമ്മം വാ കാതും സക്ഖിസ്സതി. ഇമിനാ കാരണേന അഞ്ഞേപി ഗിലാനാ ഉപട്ഠാതബ്ബാതി വുത്തം.

നേവ ഓക്കമതീതി നേവ പവിസതി. നിയാമം കുസലേസു ധമ്മേസു സമ്മത്തന്തി കുസലേസു ധമ്മേസു മഗ്ഗനിയാമസങ്ഖാതം സമ്മത്തം. ഇമിനാ പദപരമോ പുഗ്ഗലോ കഥിതോ. ദുതിയവാരേന ഉഗ്ഘടിതഞ്ഞൂ ഗഹിതോ സാസനേ നാളകത്ഥേരസദിസോ. ബുദ്ധന്തരേ ഏകവാരം പച്ചേകബുദ്ധാനം സന്തികേ ഓവാദം ലഭിത്വാ പടിവിദ്ധപച്ചേകബോധിഞാണോ ച. തതിയവാരേന വിപഞ്ചിതഞ്ഞൂ പുഗ്ഗലോ കഥിതോ. നേയ്യോ പന തന്നിസ്സിതോവ ഹോതി.

ധമ്മദേസനാ അനുഞ്ഞാതാതി മാസസ്സ അട്ഠ വാരേ ധമ്മകഥാ അനുഞ്ഞാതാ. അഞ്ഞേസമ്പി ധമ്മോ ദേസേതബ്ബോതി ഇതരേസമ്പി ധമ്മോ കഥേതബ്ബോ. കിം കാരണാ? പദപരമസ്സ ഹി ഇമസ്മിം അത്തഭാവേ ധമ്മം പടിവിജ്ഝിതും അസക്കോന്തസ്സാപി അനാഗതേ പച്ചയോ ഭവിസ്സതി. യോ പന തഥാഗതസ്സ രൂപദസ്സനം ലഭന്തോപി അലഭന്തോപി ധമ്മവിനയഞ്ച സവനായ ലഭന്തോപി അലഭന്തോപി ധമ്മം അഭിസമേതി; സോ അലഭന്തോ ന താവ അഭിസമേതി, ലഭന്തോ പന ഖിപ്പമേവ അഭിസമേസ്സതീതി ഇമിനാ കാരണേന തേസം ധമ്മോ ദേസേതബ്ബോ. തതിയസ്സ പന പുനപ്പുനം ദേസേതബ്ബോവ. കായസക്ഖിദിട്ഠപ്പത്തസദ്ധാവിമുത്താ ഹേട്ഠാ കഥിതായേവ.

൯൮. ഗൂഥഭാണീആദീസു – സഭഗ്ഗതോതി സഭായം ഠിതോ. പരിസഗ്ഗതോതി ഗാമപരിസായ ഠിതോ. ഞാതിമജ്ഝഗതോതി ദായാദാനം മജ്ഝേ ഠിതോ. പൂഗമജ്ഝഗതോതി സേണീനം മജ്ഝേ ഠിതോ. രാജകുലമജ്ഝഗതോതി രാജകുലസ്സ മജ്ഝേ മഹാവിനിച്ഛയേ ഠിതോ. അഭിനീതോതി പുച്ഛനത്ഥായ നീതോ. സക്ഖിപുട്ഠോതി സക്ഖിം കത്വാ പുച്ഛിതോ. ഏഹമ്ഭോ പുരിസാതി ആലപനമേതം. അത്തഹേതു വാ പരഹേതു വാതി അത്തനോ വാ പരസ്സ വാ ഹത്ഥപാദാദിഹേതു വാ ധനഹേതു വാ. ആമിസകിഞ്ചിക്ഖഹേതു വാതി ഏത്ഥ ആമിസന്തി ലാഭോ അധിപ്പേതോ. കിഞ്ചിക്ഖന്തി യം വാ തം വാ അപ്പമത്തകം. അന്തമസോ തിത്തിരവട്ടകസപ്പിപിണ്ഡനവനീതപിണ്ഡാദിഅപ്പമത്തകസ്സാപി ലഞ്ജസ്സ ഹേതൂതി അത്ഥോ. സമ്പജാനമുസാ ഭാസിതാ ഹോതീതി ജാനന്തോയേവ മുസാവാദം കത്താ ഹോതി. അയം വുച്ചതീതി അയം ഏവരൂപോ പുഗ്ഗലോ ഗൂഥസദിസവചനത്താ ഗൂഥഭാണീതി വുച്ചതി. യഥാ ഹി ഗൂഥം നാമ മഹാജനസ്സ അനിട്ഠം ഹോതി അകന്തം; ഏവമേവ ഇമസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ വചനം ദേവമനുസ്സാനം അനിട്ഠം ഹോതി അകന്തം.

൯൯. അയം വുച്ചതീതി അയം ഏവരൂപോ പുഗ്ഗലോ പുപ്ഫസദിസവചനത്താ പുപ്ഫഭാണീതി വുച്ചതി. യഥാ ഹി ഫുല്ലാനി വസ്സികാനി വാ അധിമുത്തകാനി വാ മഹാജനസ്സ ഇട്ഠാനി കന്താനി ഹോന്തി; ഏവമേവ ഇമസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ വചനം ദേവമനുസ്സാനം ഇട്ഠം ഹോതി കന്തം.

൧൦൦. നേലാതി ഏലം വുച്ചതി ദോസോ. നാസ്സാ ഏലന്തി നേലാ. നിദ്ദോസാതി അത്ഥോ, ‘‘നേലങ്ഗോ സേതപച്ഛാദോ’’തി (ഉദാ. ൬൫) ഏത്ഥ വുത്തനേലം വിയ. കണ്ണസുഖാതി ബ്യഞ്ജനമധുരതായ കണ്ണാനം സുഖാ. സൂചിവിജ്ഝനം വിയ കണ്ണസൂലം ന ജനേതി. അത്ഥമധുരതായ സകലസരീരേ കോപം അജനേത്വാ പേമം ജനേതീതി പേമനീയാ. ഹദയം ഗച്ഛതി അപ്പടിഹഞ്ഞമാനാ സുഖേന ചിത്തം പവിസതീതി ഹദയങ്ഗമാ. ഗുണപരിപുണ്ണതായ പുരേ ഭവാതി പോരീ. പുരേ സംവഡ്ഢനാരീ വിയ സുകുമാരാതിപി പോരീ. പുരസ്സ ഏസാതിപി പോരീ. നഗരവാസീനം കഥാതി അത്ഥോ. നഗരവാസിനോ ഹി യുത്തകഥാ ഹോന്തി. പിതിമത്തം പിതാതി, മാതിമത്തം മാതാതി, ഭാതിമത്തം ഭാതാതി വദന്തി. ഏവരൂപീ കഥാ ബഹുനോ ജനസ്സ കന്താ ഹോതീതി ബഹുജനകന്താ. ബഹുജനസ്സ കന്തഭാവേനേവ ബഹുനോ ജനസ്സ മനാപാ ചിത്തവുദ്ധികരാതി ബഹുജനമനാപാ. അയം വുച്ചതീതി അയം ഏവരൂപോ പുഗ്ഗലോ മധുഭാണീതി വുച്ചതി. മുദുഭാണീതിപി പാഠോ. ഉഭയത്ഥാപി മധുരവചനോതി അത്ഥോ. യഥാ ഹി ചതുമധുരം നാമ മധുരം പണീതം; ഏവമേവ ഇമസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ വചനം ദേവമനുസ്സാനം മധുരം ഹോതി.

൧൦൧. അരുകൂപമചിത്താദീസു – അഭിസജ്ജതീതി ലഗ്ഗതി. കുപ്പതീതി കോപവസേന കുപ്പതി. ബ്യാപജ്ജതീതി പകതിഭാവം പജഹതി, പൂതികോ ഹോതി. പതിത്ഥീയതീതി ഥിനഭാവം ഥദ്ധഭാവഞ്ച ആപജ്ജതി. കോപന്തി ദുബ്ബലകോധം. ദോസന്തി ദുസ്സനവസേന തതോ ബലവതരം. അപ്പച്ചയന്തി അതുട്ഠാകാരം ദോമനസ്സം. ദുട്ഠാരുകോതി പുരാണവണോ. കട്ഠേനാതി ദണ്ഡകകോടിയാ. കഠലായാതി കപാലേന. ആസവം ദേതീതി അപരാപരം സവതി. പുരാണവണോ ഹി അത്തനോ ധമ്മതായ ഏവ പുബ്ബം ലോഹിതം യൂസന്തി ഇമാനി തീണി സവതി, ഘട്ടിതോ പന താനി അധികതരം സവതി. ഏവമേവം ഖോതി ഏത്ഥ ഇദം ഓപമ്മസംസന്ദനം, ദുട്ഠാരുകോ വിയ ഹി കോധനോ പുഗ്ഗലോ. തസ്സ അത്തനോ ധമ്മതായ സവനം വിയ കോധനസ്സപി അത്തനോ ധമ്മതായ ഉദ്ധുമാതകസ്സ വിയ ചണ്ഡികതസ്സ ചരണം. കട്ഠേന വാ കഠലായ വാ ഘട്ടനം വിയ അപ്പമത്തകമ്പി വചനം ഭിയ്യോസോ മത്തായ സവനം വിയ ‘മാദിസം നാമ ഏസ ഏവം വദതീ’തി ഭിയ്യോസോ മത്തായ ഉദ്ധുമായനഭാവോ ദട്ഠബ്ബോ. അയം വുച്ചതീതി അയം ഏവരൂപോ പുഗ്ഗലോ അരുകൂപമചിത്തോതി വുച്ചതി. പുരാണവണസദിസചിത്തോതി അത്ഥോ.

൧൦൨. രത്തന്ധകാരതിമിസായാതി രത്തിം ചക്ഖുവിഞ്ഞാണുപ്പത്തിനിവാരണേന അന്ധഭാവകരണേ ബഹലതമേ. വിജ്ജന്തരികായാതി വിജ്ജുപ്പത്തിക്ഖണേ. ഇധാപി ഇദം ഓപമ്മസംസന്ദനം – ചക്ഖുമാ പുരിസോ വിയ ഹി യോഗാവചരോ ദട്ഠബ്ബോ. അന്ധകാരം വിയ സോതാപത്തിമഗ്ഗവജ്ഝാ കിലേസാ. വിജ്ജുസഞ്ചരണം വിയ സോതാപത്തിമഗ്ഗഞാണസ്സ ഉപ്പത്തികാലോ. വിജ്ജന്തരികായ ചക്ഖുമതോ പുരിസസ്സ സാമന്താ രൂപദസ്സനം വിയ സോതാപത്തിമഗ്ഗക്ഖണേ നിബ്ബാനദസ്സനം. പുന അന്ധകാരാവത്ഥരണം വിയ സകദാഗാമിമഗ്ഗവജ്ഝാ കിലേസാ. പുന വിജ്ജുസഞ്ചരണം വിയ സകദാഗാമിമഗ്ഗഞാണസ്സ ഉപ്പാദോ. വിജ്ജന്തരികായ ചക്ഖുമതോ പുരിസസ്സ സാമന്താ രൂപദസ്സനം വിയ സകദാഗാമിമഗ്ഗക്ഖണേ നിബ്ബാനദസ്സനം. പുന അന്ധകാരാവത്ഥരണം വിയ അനാഗാമിമഗ്ഗവജ്ഝാ കിലേസാ. പുന വിജ്ജുസഞ്ചരണം വിയ അനാഗാമിമഗ്ഗഞാണസ്സ ഉപ്പാദോ. വിജ്ജന്തരികായ ചക്ഖുമതോ പുരിസസ്സ സാമന്താ രൂപദസ്സനം വിയ അനാഗാമിമഗ്ഗക്ഖണേ നിബ്ബാനദസ്സനം വേദിതബ്ബം. അയം വുച്ചതീതി അയം ഏവരൂപോ പുഗ്ഗലോ വിജ്ജൂപമചിത്തോതി വുച്ചതി. ഇത്തരകാലോഭാസേന വിജ്ജുസദിസചിത്തോതി അത്ഥോ.

൧൦൩. വജിരൂപമചിത്തതായപി ഇദം ഓപമ്മസംസന്ദനം – വജിരം വിയ ഹി അരഹത്തമഗ്ഗഞാണം ദട്ഠബ്ബം. മണിഗണ്ഠിപാസാണഗണ്ഠി വിയ അരഹത്തമഗ്ഗവജ്ഝാ കിലേസാ. വജിരസ്സ മണിഗണ്ഠിം വാ പാസാണഗണ്ഠിം വാ വിനിവിജ്ഝിത്വാ അഗമനഭാവസ്സ നത്ഥിഭാവോ വിയ അരഹത്തമഗ്ഗഞാണേന അച്ഛേജ്ജാനം കിലേസാനം നത്ഥിഭാവോ. വജിരേന നിബ്ബിദ്ധവേധസ്സ പുന അപടിപൂരണം വിയ അരഹത്തമഗ്ഗേന ഛിന്നാനം കിലേസാനം പുന അനുപ്പാദോ ദട്ഠബ്ബോ. അയം വുച്ചതീതി അയം ഏവരൂപോ പുഗ്ഗലോ വജിരൂപമചിത്തോതി വുച്ചതി. കിലേസാനം മൂലഘാതകരണസമത്ഥതായ വജിരേന സദിസചിത്തോതി അത്ഥോ.

൧൦൪. അന്ധാദീസു തഥാരൂപം ചക്ഖു ന ഹോതീതി തഥാജാതികം തഥാസഭാവം പഞ്ഞാചക്ഖു ന ഹോതി. ഫാതിം കരേയ്യാതി ഫീതം വഡ്ഢിതം കരേയ്യ. സാവജ്ജാനവജ്ജേതി സദോസനിദ്ദോസേ. ഹീനപ്പണീതേതി അധമുത്തമേ. കണ്ഹസുക്കസപ്പടിഭാഗേതി കണ്ഹസുക്കായേവ അഞ്ഞമഞ്ഞപടിബാഹനതോ പടിപക്ഖവസേന സപ്പടിഭാഗാതി വുച്ചന്തി. അയം പനേത്ഥ സങ്ഖേപോ – കുസലേ ധമ്മേ ‘കുസലാ ധമ്മാ’തി യേന പഞ്ഞാചക്ഖുനാ ജാനേയ്യ, അകുസലേ ധമ്മേ ‘അകുസലാ ധമ്മാ’തി, സാവജ്ജാദീസുപി ഏസേവ നയോ. കണ്ഹസുക്കസപ്പടിഭാഗേസു പന കണ്ഹധമ്മേ ‘സുക്കസുപ്പടിഭാഗാ’തി, സുക്കധമ്മേ ‘കണ്ഹസപ്പടിഭാഗാ’തി യേന പഞ്ഞാചക്ഖുനാ ജാനേയ്യ. തഥാരൂപമ്പിസ്സ ചക്ഖു ന ഹോതീതി ഇമിനാ നയേന സേസട്ഠാനേസുപി അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. അയം വുച്ചതീതി അയം ഏവരൂപോ പുഗ്ഗലോ ദിട്ഠധമ്മികഭോഗസംഹരണപഞ്ഞാചക്ഖുനോ ച സമ്പരായികത്ഥസോധനപഞ്ഞാചക്ഖുനോ ച അഭാവാ അന്ധോതി വുച്ചതി. ദുതിയോ ദിട്ഠധമ്മികഭോഗസംഹരണപഞ്ഞാചക്ഖുനോ ഭാവാ, സമ്പരായികത്ഥസോധനപഞ്ഞാചക്ഖുനോ പന അഭാവാ ഏകചക്ഖൂതി വുച്ചതി. തതിയോ ദ്വിന്നമ്പി ഭാവാ ദ്വിചക്ഖൂതി വുച്ചതി.

൧൦൭. അവകുജ്ജപഞ്ഞാദീസു ധമ്മം ദേസേന്തീതി ഉപാസകോ ധമ്മസ്സവനത്ഥായ ആഗതോതി അത്തനോ കമ്മം പഹായ ധമ്മം ദേസേന്തി. ആദികല്യാണന്തി ആദിമ്ഹി കല്യാണം ഭദ്ദകം അനവജ്ജം നിദ്ദോസം കത്വാ ദേസേന്തി. സേസപദേസുപി ഏസേവ നയോ. ഏത്ഥ പന ആദീതി പുബ്ബപട്ഠപനാ. മജ്ഝന്തി കഥാവേമജ്ഝം. പരിയോസാനന്തി സന്നിട്ഠാനം. ഇതിസ്സ ധമ്മം കഥേന്താ പുബ്ബപട്ഠപനേപി കല്യാണം ഭദ്ദകം അനവജ്ജമേവ കത്വാ കഥേന്തി, വേമജ്ഝേപി, പരിയോസാനേപി. ഏത്ഥ ച അത്ഥി ദേസനായ ആദിമജ്ഝപരിയോസാനാനി, അത്ഥി സാസനസ്സ. തത്ഥ ദേസനായ താവ – ചതുപ്പദികഗാഥായ പഠമപദം ആദി, ദ്വേ പദാനി മജ്ഝം, അവസാനപദം പരിയോസാനം. ഏകാനുസന്ധികസുത്തസ്സ – നിദാനം ആദി, അനുസന്ധി മജ്ഝം, ഇദമവോചാതി അപ്പനാ പരിയോസാനം. അനേകാനുസന്ധികസ്സ – പഠമോ അനുസന്ധി ആദി, തതോ പരം ഏകോ വാ അനേകാ വാ മജ്ഝം, പച്ഛിമോ പരിയോസാനം. അയം താവ ദേസനായ നയോ.

സാസനസ്സ പന സീലം ആദി, സമാധി മജ്ഝം, വിപസ്സനാ പരിയോസാനം. സമാധി വാ ആദി, വിപസ്സനാ മജ്ഝം, മഗ്ഗോ പരിയോസാനം. വിപസ്സനാ വാ ആദി, മഗ്ഗോ മജ്ഝം, ഫലം പരിയോസാനം. മഗ്ഗോ വാ ആദി, ഫലം മജ്ഝം, നിബ്ബാനം പരിയോസാനം. ദ്വേ ദ്വേ വാ കരിയമാനേ സീലസമാധയോ ആദി, വിപസ്സനാമഗ്ഗാ മജ്ഝം, ഫലനിബ്ബാനാനി പരിയോസാനം. സാത്ഥന്തി സാത്ഥകം കത്വാ ദേസേന്തി. സബ്യഞ്ജനന്തി അക്ഖരപാരിപൂരിം കത്വാ ദേസേന്തി. കേവലപരിപുണ്ണന്തി സകലപരിപുണ്ണം അനൂനം കത്വാ ദേസേന്തി. പരിസുദ്ധന്തി പരിസുദ്ധം നിജ്ജടം നിഗ്ഗണ്ഠിം കത്വാ ദേസേന്തി. ബ്രഹ്മചരിയം പകാസേന്തീതി ഏവം ദേസേന്താ ച സേട്ഠചരിയഭൂതം സിക്ഖത്തയസങ്ഗഹിതം അരിയം അട്ഠങ്ഗികം മഗ്ഗം പകാസേന്തി. നേവ ആദിം മനസി കരോതീതി നേവ പുബ്ബപട്ഠപനം മനസി കരോതി. കുമ്ഭോതി ഘടോ. നിക്കുജ്ജോതി അധോമുഖോ ഠപിതോ. ഏവമേവന്തി ഏത്ഥ കുമ്ഭോ നിക്കുജ്ജോ വിയ അവകുജ്ജപഞ്ഞോ പുഗ്ഗലോ ദട്ഠബ്ബോ. ഉദകാസിഞ്ചനകാലോ വിയ ധമ്മദേസനായ ലദ്ധകാലോ. ഉദകസ്സ വിവട്ടനകാലോ വിയ തസ്മിം ആസനേ നിസിന്നസ്സ ഉഗ്ഗഹേതും അസമത്ഥകാലോ. ഉദകസ്സ അസണ്ഠാനകാലോ വിയ ഉട്ഠഹിത്വാ അസല്ലക്ഖണകാലോ വേദിതബ്ബോ. അയം വുച്ചതീതി അയം ഏവരൂപോ പുഗ്ഗലോ അവകുജ്ജപഞ്ഞോതി വുച്ചതി. അധോമുഖപഞ്ഞോതി അത്ഥോ.

൧൦൮. ആകിണ്ണാനീതി പക്ഖിത്താനി. സതിസമ്മോസാ പകിരേയ്യാതി മുട്ഠസ്സതിതായ വികിരേയ്യ. ഏവമേവന്തി ഏത്ഥ ഉച്ഛങ്ഗോ വിയ ഉച്ഛങ്ഗപഞ്ഞോ പുഗ്ഗലോ ദട്ഠബ്ബോ. നാനാഖജ്ജകാനി വിയ നാനപ്പകാരം ബുദ്ധവചനം. ഉച്ഛങ്ഗേ നാനാഖജ്ജകാനി ഖാദന്തസ്സ നിസിന്നകാലോ വിയ തസ്മിം ആസനേ നിസിന്നസ്സ ഉഗ്ഗഹണകാലോ. വുട്ഠഹന്തസ്സ സതിസമ്മോസാ വികിരണകാലോ വിയ തസ്മാ ആസനാ വുട്ഠായ ഗച്ഛന്തസ്സ അസല്ലക്ഖണകാലോ വേദിതബ്ബോ. അയം വുച്ചതീതി അയം ഏവരൂപോ പുഗ്ഗലോ ഉച്ഛങ്ഗപഞ്ഞോതി വുച്ചതി. ഉച്ഛങ്ഗസദിസപഞ്ഞോതി അത്ഥോ.

൧൦൯. ഉക്കുജ്ജോതി ഉപരിമുഖോ ഠപിതോ. സണ്ഠാതീതി പതിട്ഠഹതി. ഏവമേവ ഖോതി ഏത്ഥ ഉപരിമുഖോ ഠപിതോ കുമ്ഭോ വിയ പുഥുപഞ്ഞോ പുഗ്ഗലോ ദട്ഠബ്ബോ. ഉദകസ്സ ആസിത്തകാലോ വിയ ദേസനായ ലദ്ധകാലോ. ഉദകസ്സ സണ്ഠാനകാലോ വിയ തത്ഥ നിസിന്നസ്സ ഉഗ്ഗഹണകാലോ. നോ വിവട്ടനകാലോ വിയ ഉട്ഠായ ഗച്ഛന്തസ്സ സല്ലക്ഖണകാലോ വേദിതബ്ബോ. അയം വുച്ചതീതി അയം ഏവരൂപോ പുഗ്ഗലോ പുഥുപഞ്ഞോതി വുച്ചതി. വിത്ഥാരികപഞ്ഞോതി അത്ഥോ.

൧൧൦. അവീതരാഗാദീസു – യഥാ സോതാപന്നസകദാഗാമിനോ, ഏവം പുഥുജ്ജനോപി പഞ്ചസു കാമഗുണേസു, തീസു ച ഭവേസു അവീതരാഗോ. അദബ്ബതായ പന ന ഗഹിതോ. യഥാ ഹി ഛേകോ വഡ്ഢകീ ദബ്ബസമ്ഭാരത്ഥം വനം പവിട്ഠോ ന ആദിതോ പട്ഠായ സമ്പത്തസമ്പത്തരുക്ഖേ ഛിന്ദതി, യേ പനസ്സ ദബ്ബസമ്ഭാരൂപഗാ ഹോന്തി, തേയേവ ഛിന്ദതി; ഏവമിധാപി ഭഗവതാ ദബ്ബജാതികാ അരിയാവ ഗഹിതാ, പുഥുജ്ജനാ പന അദബ്ബതായ ന ഗഹിതാതി വേദിതബ്ബാ. കാമേസു വീതരാഗോതി പഞ്ചസു കാമഗുണേസു വീതരാഗോ. ഭവേസു അവീതരാഗോതി രൂപാരൂപഭവേസു അവീതരാഗോ.

൧൧൩. പാസാണലേഖൂപമാദീസു – അനുസേതീതി അപ്പഹീനതായ അനുസേതി. ന ഖിപ്പം ലുജ്ജതീതി ന അന്തരാ നസ്സതി, കപ്പുട്ഠാനേനേവ നസ്സതി. ഏവമേവന്തി ഏവം തസ്സാപി പുഗ്ഗലസ്സ കോധോ ന അന്തരാ പുനദിവസേ വാ അപരദിവസേ വാ നിബ്ബാതി, അദ്ധനിയോ പന ഹോതി. മരണേനേവ നിബ്ബാതീതി അത്ഥോ. അയം വുച്ചതീതി അയം ഏവരൂപോ പുഗ്ഗലോ പാസാണലേഖാ വിയ കുജ്ഝനഭാവേന ചിരട്ഠിതികതോ പാസാണലേഖൂപമോതി വുച്ചതി.

൧൧൪. സോ ച ഖ്വസ്സ കോധോതി സോ അപ്പമത്തകേപി കാരണേ സഹസാ കുദ്ധസ്സ കോധോ. ന ചിരന്തി അചിരം അപ്പഹീനതായ നാനുസേതി. യഥാ പന പഥവിയം ആകഡ്ഢിത്വാ കതലേഖാ വാതാദീഹി ഖിപ്പം നസ്സതി, ഏവമസ്സ സഹസാ ഉപ്പന്നോപി കോധോ ഖിപ്പമേവ നിബ്ബാതീതി അത്ഥോ. അയം വുച്ചതീതി അയം ഏവരൂപോ പുഗ്ഗലോ പഥവിയം ലേഖാ വിയ കുജ്ഝനഭാവേന അചിരട്ഠിതികതോ പഥവീലേഖൂപമോതി വുച്ചതി.

൧൧൫. ആഗാള്ഹേനാതി അതിഗാള്ഹേന മമ്മച്ഛേദകേന ഥദ്ധവചനേന. ഫരുസേനാതി ന സോതസുഖേന. അമനാപേനാതി ന ചിത്തസുഖേന. സംസന്ദതീതി ഏകീഭവതി. സന്ധിയതീതി ഘടയതി. സമ്മോദതീതി നിരന്തരോ ഹോതി. അഥ വാ – സംസന്ദതീതി ചിത്തകിരിയാദീസു ചിത്തേന സമോധാനം ഗച്ഛതി. ഖീരോദകം വിയ ഏകീഭാവം ഉപേതീതി അത്ഥോ. സന്ധിയതീതി ഠാനഗമനാദീസു കായകിരിയാദീസു കായേന സമോധാനം ഗച്ഛതി. തിലതണ്ഡുലാ വിയ മിസ്സീഭാവം ഉപേതീതി അത്ഥോ. സമ്മോദതീതി ഉദ്ദേസപരിപുച്ഛാദീസു വചീകിരിയാസു വാചായ സമോധാനം ഗച്ഛതി. വിപ്പവാസഗതോപി പിയസഹായകോ വിയ പിയതരഭാവം ഉപേതീതി അത്ഥോ. അപിച – കിച്ചകരണീയേസു തേഹി സദ്ധിം ആദിതോവ ഏകകിരിയഭാവം ഉപഗച്ഛന്തോ സംസന്ദതി. യാവ മജ്ഝാ പവത്തന്തോ സന്ധിയതി, യാവ പരിയോസാനാ അനിവത്തന്തോ സമ്മോദതീതിപി വേദിതബ്ബോ. അയം വുച്ചതീതി അയം ഏവരൂപോ പുഗ്ഗലോ ഉദകലേഖാ വിയ ഖിപ്പം സംസന്ദനതോ ഉദകലേഖൂപമോതി വുച്ചതി.

൧൧൬. പോത്ഥകൂപമേസു – യായ ഉപമായ തേ പോത്ഥകൂപമാതി വുച്ചന്തി, തം താവ ഉപമം ദസ്സേതും തയോ പോത്ഥകാതിആദി വുത്തം. തത്ഥ നവോതി നവവായിമോ. പോത്ഥകോതി സാണവാകസാടകോ. ദുബ്ബണ്ണോതി വിവണ്ണോ. ദുക്ഖസമ്ഫസ്സോതി ഖരസമ്ഫസ്സോ. അപ്പഗ്ഘോതി അതിബഹും അഗ്ഘന്തോ കഹാപണഗ്ഘനകോ ഹോതി. മജ്ഝിമോതി പരിഭോഗമജ്ഝിമോ. സോ ഹി നവഭാവം അതിക്കമിത്വാ ജിണ്ണഭാവം അപ്പത്തോ മജ്ഝേ പരിഭോഗകാലേപി ദുബ്ബണ്ണോ ച ദുക്ഖസമ്ഫസ്സോ ച അപ്പഗ്ഘോയേവ ച ഹോതി. അതിബഹും അഗ്ഘന്തോ അഡ്ഢം അഗ്ഘതി. ജിണ്ണകാലേ പന അഡ്ഢമാസകം വാ കാകണികം വാ അഗ്ഘതി. ഉക്ഖലിപരിമജ്ജനന്തി കാളുക്ഖലിപരിപുഞ്ഛനം.

നവോതി ഉപസമ്പദായ പഞ്ചവസ്സകാലതോ ഹേട്ഠാ ജാതിയാ സട്ഠിവസ്സോപി നവോയേവ. ദുബ്ബണ്ണതായാതി സരീരവണ്ണേനപി ഗുണവണ്ണേനപി ദുബ്ബണ്ണതായ. ദുസ്സീലസ്സ ഹി പരിസമജ്ഝേ നിസിന്നസ്സ നിത്തേജതായ സരീരവണ്ണോപി ന സമ്പജ്ജതി, ഗുണവണ്ണേ വത്തബ്ബമേവ നത്ഥി. യേ ഖോ പനസ്സാതി യേ ഖോ പന തസ്സ ഉപട്ഠാകാ വാ ഞാതിമിത്താദയോ വാ ഏതം പുഗ്ഗലം സേവന്തി. തേസം തന്തി തേസം പുഗ്ഗലാനം ഛ സത്ഥാരേ സേവന്താനം മിച്ഛാദിട്ഠികാനം വിയ, ദേവദത്തം സേവന്താനം കോകാലികാദീനം വിയ ച തം സേവനം ദീഘരത്തം അഹിതായ ദുക്ഖായ ഹോതി. മജ്ഝിമോതി പഞ്ചവസ്സകാലതോ പട്ഠായ യാവ നവവസ്സകാലാ മജ്ഝിമോ നാമ. ഥേരോതി ദസവസ്സകാലതോ പട്ഠായ ഥേരോ നാമ. ഏവമാഹംസൂതി ഏവം വദന്തി. കിം നു ഖോ തുയ്ഹന്തി തുയ്ഹം ബാലസ്സ ഭണിതേന കോ അത്ഥോതി വുത്തം ഹോതി. തഥാരൂപന്തി തഥാജാതികം തഥാസഭാവം ഉക്ഖേപനീയകമ്മസ്സ കാരണഭൂതം.

൧൧൭. കാസികവത്ഥൂപമേസു – കാസികവത്ഥം നാമ തയോ കപ്പാസംസൂ ഗഹേത്വാ കന്തിതസുത്തേന വായിതം സുഖുമവത്ഥം. തം നവവായിമം അനഗ്ഘം ഹോതി. പരിഭോഗമജ്ഝിമം വീസമ്പി തിംസമ്പി സഹസ്സാനി അഗ്ഘതി. ജിണ്ണകാലേ പന അട്ഠപി ദസപി സഹസ്സാനി അഗ്ഘതി.

തേസം തം ഹോതീതി തേസം സമ്മാസമ്ബുദ്ധാദയോ സേവന്താനം വിയ തം സേവനം ദീഘരത്തം ഹിതായ സുഖായ ഹോതി. സമ്മാസമ്ബുദ്ധഞ്ഹി ഏകം നിസ്സായ യാവജ്ജകാലാ മുച്ചനകസത്താനം പമാണം നത്ഥി. തഥാ സാരിപുത്തത്ഥേരമഹാമോഗ്ഗല്ലാനത്ഥേരേ അവസേസേ ച അസീതിമഹാസാവകേ നിസ്സായ സഗ്ഗം ഗതസത്താനം പമാണം നത്ഥി. യാവജ്ജകാലാ തേസം ദിട്ഠാനുഗതിം പടിപന്നസത്താനമ്പി പമാണം നത്ഥിയേവ. ആധേയ്യം ഗച്ഛതീതി തസ്സ മഹാഥേരസ്സ തം അത്ഥനിസ്സിതം വചനം യഥാ ഗന്ധകരണ്ഡകേ കാസികവത്ഥം ആധാതബ്ബതം ഠപേതബ്ബതം ഗച്ഛതി, ഏവം ഉത്തമങ്ഗേ സിരസ്മിം ഹദയേ ച ആധാതബ്ബതം ഠപേതബ്ബതമ്പി ഗച്ഛതി. സേസമേത്ഥ ഹേട്ഠാ വുത്താനുസാരേനേവ വേദിതബ്ബം.

൧൧൮. സുപ്പമേയ്യാദീസു – സുഖേന പമേതബ്ബോതി സുപ്പമേയ്യോ. ഇധാതി ഇമസ്മിം സത്തലോകേ. ഉദ്ധതോതി ഉദ്ധച്ചേന സമന്നാഗതോ. ഉന്നളോതി ഉഗ്ഗതനളോ; തുച്ഛമാനം ഉക്ഖിപിത്വാ ഠിതോതി അത്ഥോ. ചപലോതി പത്തമണ്ഡനാദിനാ ചാപല്ലേന സമന്നാഗതോ. മുഖരോതി മുഖഖരോ. വികിണ്ണവാചോതി അസംയതവചനോ. അസമാഹിതോതി ചിത്തേകഗ്ഗതാരഹിതോ. വിബ്ഭന്തചിത്തോതി ഭന്തചിത്തോ, ഭന്തഗാവീഭന്തമിഗീസപ്പടിഭാഗോ. പാകടിന്ദ്രിയോതി വിവടിന്ദ്രിയോ. അയം വുച്ചതീതി അയം ഏവരൂപോ പുഗ്ഗലോ ‘സുപ്പമേയ്യോ’തി വുച്ചതി. യഥാ ഹി പരിത്തസ്സ ഉദകസ്സ സുഖേന പമാണം ഗയ്ഹതി; ഏവമേവ ഇമേഹി അഗുണങ്ഗേഹി സമന്നാഗതസ്സ സുഖേന പമാണം ഗയ്ഹതി. തേനേസ ‘സുപ്പമേയ്യോ’തി വുത്തോ.

൧൧൯. ദുക്ഖേന പമേതബ്ബോതി ദുപ്പമേയ്യോ. അനുദ്ധതാദീനി വുത്തപടിപക്ഖവസേന വേദിതബ്ബാനി. അയം വുച്ചതീതി അയം ഏവരൂപോ പുഗ്ഗലോ ‘ദുപ്പമേയ്യോ’തി വുച്ചതി. യഥാ ഹി മഹാസമുദ്ദസ്സ ദുക്ഖേന പമാണം ഗയ്ഹതി; ഏവമേവ ഇമേഹി ഗുണങ്ഗേഹി സമന്നാഗതസ്സ ദുക്ഖേന പമാണം ഗയ്ഹതി. താദിസോ ‘അനാഗാമീ നു ഖോ, ഖീണാസവോ നു ഖോ’തി വത്തബ്ബതം ഗച്ഛതി, തേനേസ ‘ദുപ്പമേയ്യോ’തി വുത്തോ.

൧൨൦. ന സക്കാ പമേതുന്തി അപ്പമേയ്യോ. യഥാ ഹി ആകാസസ്സ ന സക്കാ പമാണം ഗഹേതും, ഏവം ഖീണാസവസ്സ. തേനേസ ‘അപ്പമേയ്യോ’തി വുത്തോ.

൧൨൧. ന സേവിതബ്ബാദീസു – ന സേവിതബ്ബോതി ന ഉപസങ്കമിതബ്ബോ. ന ഭജിതബ്ബോതി ന അല്ലീയിതബ്ബോ. ന പയിരുപാസിതബ്ബോതി ന സന്തികേ നിസീദനവസേന പുനപ്പുനം ഉപാസിതബ്ബോ. ഹീനോ ഹോതി സീലേനാതിആദീസു ഉപാദായുപാദായ ഹീനതാ വേദിതബ്ബാ. യോ ഹി പഞ്ച സീലാനി രക്ഖതി, സോ ദസ സീലാനി രക്ഖന്തേന ന സേവിതബ്ബോ. യോ പന ദസ സീലാനി രക്ഖതി, സോ ചതുപാരിസുദ്ധിസീലം രക്ഖന്തേന ന സേവിതബ്ബോ. അഞ്ഞത്ര അനുദ്ദയാ അഞ്ഞത്ര അനുകമ്പാതി ഠപേത്വാ അനുദ്ദയഞ്ച അനുകമ്പഞ്ച. അത്തനോ അത്ഥായ ഏവ ഹി ഏവരൂപോ പുഗ്ഗലോ ന സേവിതബ്ബോ. അനുദ്ദയാനുകമ്പാവസേന പന തം ഉപസങ്കമിതും വട്ടതി.

൧൨൨. സദിസോ ഹോതീതി സമാനോ ഹോതി. സീലസാമഞ്ഞഗതാനം സതന്തി സീലേന സമാനഭാവം ഗതാനം സന്താനം. സീലകഥാ ച നോ ഭവിസ്സതീതി ഏവം സമാനസീലാനം അമ്ഹാകം സീലമേവ ആരബ്ഭ കഥാ ഭവിസ്സതി. സാ ച നോ ഫാസു ഭവിസ്സതീതി സാ ച സീലകഥാ അമ്ഹാകം ഫാസുവിഹാരോ സുഖവിഹാരോ ഭവിസ്സതി. സാ ച നോ പവത്തിനീ ഭവിസ്സതീതി സാ ച അമ്ഹാകം കഥാ ദിവസമ്പി കഥേന്താനം പവത്തിനീ ഭവിസ്സതി, ന പടിഹഞ്ഞിസ്സതി. ദ്വീസു ഹി സീലവന്തേസു ഏകേന സീലസ്സ വണ്ണേ കഥിതേ ഇതരോ അനുമോദതി; തേന തേസം കഥാ ഫാസു ചേവ ഹോതി, പവത്തിനീ ച. ഏകസ്മിം പന ദുസ്സീലേ സതി ദുസ്സീലസ്സ സീലകഥാ ദുക്കഥാതി നേവ സീലകഥാ ഹോതി, ന ഫാസു ഹോതി, ന പവത്തിനീ. സമാധിപഞ്ഞാകഥാസുപി ഏസേവ നയോ. ദ്വേ ഹി സമാധിലാഭിനോ സമാധികഥം, സപ്പഞ്ഞാ ച പഞ്ഞാകഥം കഥേന്താ, രത്തിം വാ ദിവസം വാ അതിക്കന്തമ്പി ന ജാനന്തി.

൧൨൩. സക്കത്വാ ഗരും കത്വാതി സക്കാരഞ്ചേവ ഗരുകാരഞ്ച കരിത്വാ. അധികോ ഹോതീതി അതിരേകോ ഹോതി. സീലക്ഖന്ധന്തി സീലരാസിം. പരിപൂരേസ്സാമീതി തം അതിരേകസീലം പുഗ്ഗലം നിസ്സായ അത്തനോ അപരിപൂരം സീലരാസിം പരിപൂരം കരിസ്സാമി. തത്ഥ തത്ഥ പഞ്ഞായ അനുഗ്ഗഹേസ്സാമീതി ഏത്ഥ സീലസ്സ അസപ്പായേ അനുപകാരധമ്മേ വജ്ജേത്വാ സപ്പായേ ഉപകാരധമ്മേ സേവന്തോ തസ്മിം തസ്മിം ഠാനേ സീലക്ഖന്ധം പഞ്ഞായ അനുഗ്ഗണ്ഹാതി നാമ. സമാധിപഞ്ഞാക്ഖന്ധേസുപി ഏസേവ നയോ.

൧൨൪. ജിഗുച്ഛിതബ്ബാദീസു – ജിഗുച്ഛിതബ്ബോതി ഗൂഥം വിയ ജിഗുച്ഛിതബ്ബോ. അഥ ഖോ നന്തി അഥ ഖോ അസ്സ. കിത്തിസദ്ദോതി കഥാസദ്ദോ. ഏവമേവന്തി ഏത്ഥ ഗൂഥകൂപോ വിയ ദുസ്സീല്യം ദട്ഠബ്ബം. ഗൂഥകൂപേ പതിത്വാ ഠിതോ ധമനീഅഹി വിയ ദുസ്സീലപുഗ്ഗലോ. ഗുഥകൂപതോ ഉദ്ധരിയമാനേന തേന അഹിനാ പുരിസസ്സ സരീരം ആരുള്ഹേനാപി അദട്ഠഭാവോ വിയ ദുസ്സീലം സേവമാനസ്സാപി തസ്സ കിരിയായ കാരണഭാവോ സരീരം ഗൂഥേന മക്ഖേത്വാ അഹിനോ ഗതകാലോ വിയ ദുസ്സീലം സേവമാനസ്സ പാപകിത്തിസദ്ദസ്സ അബ്ഭുഗ്ഗമനകാലോ വേദിതബ്ബോ.

൧൨൫. തിന്ദുകാലാതന്തി തിന്ദുകരുക്ഖഅലാതം. ഭിയ്യോസോ മത്തായ ചിച്ചിടായതീതി തഞ്ഹി ഝായമാനം പകതിയാപി പപടികായോ മുഞ്ചന്തം ചിച്ചിടായതി ചിടിചിടാതി സദ്ദം കരോതി. ഘട്ടിതം പന അധിമത്തം കരോതീതി അത്ഥോ. ഏവമേവന്തി ഏവമേവം കോധനോ അത്തനോ ധമ്മതായപി ഉദ്ധതോ ചണ്ഡികതോ ഹുത്വാ ചരതി. അപ്പമത്തകം പന വചനം വുത്തകാലേ ‘മാദിസം നാമ ഏവം വദതീ’തി അതിരേകതരം ഉദ്ധതോ ചണ്ഡികതോ ഹുത്വാ ചരതി. ഗൂഥകൂപോതി ഗൂഥപുണ്ണകൂപോ, ഗൂഥരാസിയേവ വാ. ഓപമ്മസംസന്ദനം പനേത്ഥ പുരിമനയേനേവ വേദിതബ്ബം. തസ്മാ ഏവരൂപോ പുഗ്ഗലോ അജ്ഝുപേക്ഖിതബ്ബോ, ന സേവിതബ്ബോതി യസ്മാ കോധനോ അതിസേവിയമാനോപി അതിഉപസങ്കമിയമാനോപി കുജ്ഝതിയേവ, ‘കിം ഇമിനാ’തി പടിക്കമന്തോപി കുജ്ഝതിയേവ, തസ്മാ പലാലഗ്ഗി വിയ അജ്ഝുപേക്ഖിതബ്ബോ, ന സേവിതബ്ബോ. കിം വുത്തം ഹോതി? യോ ഹി പലാലഗ്ഗിം അതിഉപസങ്കമിത്വാ തപ്പതി, തസ്സ സരീരം ഝായതി. യോ അതിപടിക്കമിത്വാ തപ്പതി, തസ്സ സീതം ന വൂപസമ്മതി. അനുപസങ്കമിത്വാ അപടിക്കമിത്വാ പന മജ്ഝത്തഭാവേന തപ്പേന്തസ്സ സീതം വൂപസമ്മതി, കായോപി ന ഡയ്ഹതി. തസ്മാ പലാലഗ്ഗി വിയ കോധനോ പുഗ്ഗലോ മജ്ഝത്തഭാവേന അജ്ഝുപേക്ഖിതബ്ബോ, ന സേവിതബ്ബോ, ന ഭജിതബ്ബോ, ന പയിരുപാസിതബ്ബോ.

൧൨൬. കല്യാണമിത്തോതി സുചിമിത്തോ. കല്യാണസഹായോതി സുചിസഹായോ. സഹായോതി സഹഗാമീ സദ്ധിംചരോ. കല്യാണസമ്പവങ്കോതി കല്യാണേസു സുചിപുഗ്ഗലേസു സമ്പവങ്കോ, തന്നിന്നതപ്പോണതപ്പബ്ഭാരമാനസോതി അത്ഥോ.

൧൨൭. സീലേസു പരിപൂരകാരീതിആദീസു – സീലേസു പരിപൂരകാരിനോതി ഏതേ അരിയസാവകാ യാനി താനി മഗ്ഗബ്രഹ്മചരിയസ്സ ആദിഭൂതാനി, ആദിബ്രഹ്മചരിയകാനി, പാരാജികസങ്ഖാതാനി ചത്താരി മഹാസീലസിക്ഖാപദാനി, തേസം അവീതിക്കമനതോ യാനി ഖുദ്ദാനുഖുദ്ദകാനി ആപജ്ജന്തി, തേഹി ച വുട്ഠാനതോ സീലേസു യം കത്തബ്ബം, തം പരിപൂരം സമത്തം കരോന്തീതി ‘സീലേസു പരിപൂരകാരിനോ’തി വുച്ചന്തി. സമാധിപാരിബന്ധകാനം പന കാമരാഗബ്യാപാദാനം, പഞ്ഞാപാരിബന്ധകസ്സ ച സച്ചപടിച്ഛാദകസ്സ മോഹസ്സ അസമൂഹതത്താ, സമാധിം പഞ്ഞഞ്ച ഭാവേന്താപി സമാധിപഞ്ഞാസു യം കത്തബ്ബം തം മത്തസോ പമാണേന പദേസമത്തമേവ കരോന്തീതി സമാധിസ്മിം പഞ്ഞായ ച മത്തസോ കാരിനോതി വുച്ചന്തി. ഇമിനാ ഉപായേന ഇതരേസുപി ദ്വീസു നയേസു അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ.

തത്രായം അപരോപി സുത്തന്തനയോ –

‘‘ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു സീലേസു പരിപൂരകാരീ ഹോതി, സമാധിസ്മിം മത്തസോ കാരീ, പഞ്ഞായ മത്തസോ കാരീ. സോ യാനി താനി ഖുദ്ദാനുഖുദ്ദകാനി സിക്ഖാപദാനി താനി ആപജ്ജതിപി, വുട്ഠാതിപി. തം കിസ്സ ഹേതു? ന ഹി മേത്ഥ, ഭിക്ഖവേ, അഭബ്ബതാ വുത്താ. യാനി ച ഖോ താനി സിക്ഖാപദാനി ആദിബ്രഹ്മചരിയകാനി ബ്രഹ്മചരിയസാരുപ്പാനി, തത്ഥ ധുവസീലോ ച ഹോതി, ഠിതസീലോ ച, സമാദായ സിക്ഖതി സിക്ഖാപദേസു. സോ തിണ്ണം സംയോജനാനം പരിക്ഖയാ സോതാപന്നോ ഹോതി, അവിനിപാതധമ്മോ നിയതോ സമ്ബോധിപരായണോ. ഇധ പന, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു സീലേസു…പേ… സോ തിണ്ണം സംയോജനാനം പരിക്ഖയാ, രാഗദോസമോഹാനം തനുത്താ, സകദാഗാമീ ഹോതി; സകിദേവ ഇമം ലോകം ആഗന്ത്വാ ദുക്ഖസ്സന്തം കരോതി. ഇധ പന, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു സീലേസു പരിപൂരകാരീ ഹോതി, സമാധിസ്മിം പരിപൂരകാരീ, പഞ്ഞായ മത്തസോ കാരീ. സോ യാനി താനി…പേ… സിക്ഖതി സിക്ഖാപദേസു. സോ പഞ്ചന്നം ഓരമ്ഭാഗിയാനം…പേ… അനാവത്തിധമ്മോ തസ്മാ ലോകാ. ഇധ പന, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു സീലേസു പരിപൂരകാരീ, സമാധിസ്മിം പരിപൂരകാരീ, പഞ്ഞായ പരിപൂരകാരീ. സോ യാനി താനി ഖുദ്ദാനുഖുദ്ദകാനി…പേ… സിക്ഖതി സിക്ഖാപദേസു. സോ ആസവാനം ഖയാ…പേ… ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതീ’’തി (അ. നി. ൩.൮൭).

൧൩൦. സത്ഥാരനിദ്ദേസേ – പരിഞ്ഞം പഞ്ഞപേതീതി പഹാനം സമതിക്കമം പഞ്ഞപേതി. തത്രാതി തേസു തീസു ജനേസു. തേന ദട്ഠബ്ബോതി തേന പഞ്ഞാപനേന സോ സത്ഥാ രൂപാവചരസമാപത്തിയാ ലാഭീതി ദട്ഠബ്ബോതി അത്ഥോ. ദുതിയവാരേപി ഏസേവ നയോ. സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ സത്ഥാ തേന ദട്ഠബ്ബോതി തേന തിത്ഥിയേഹി അസാധാരണേന പഞ്ഞാപനേന അയം തതിയോ സത്ഥാ സബ്ബഞ്ഞുബുദ്ധോ ദട്ഠബ്ബോ. തിത്ഥിയാ ഹി കാമാനം പരിഞ്ഞം പഞ്ഞപേന്താ രൂപഭവം വക്ഖന്തി. രൂപാനം പരിഞ്ഞം പഞ്ഞപേന്താ അരൂപഭവം വക്ഖന്തി. വേദനാനം പരിഞ്ഞം പഞ്ഞപേന്താ അസഞ്ഞഭവം വക്ഖന്തി. സമ്മാ പഞ്ഞപേന്താ ‘ഏവം പഞ്ഞപേയ്യും’, നോ ച സമ്മാ പഞ്ഞപേതും സക്കോന്തി. സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ പന കാമാനം പരിഞ്ഞം പഹാനം അനാഗാമിമഗ്ഗേന പഞ്ഞപേതി. രൂപവേദനാനം പരിഞ്ഞം പഹാനം അരഹത്തമഗ്ഗേന പഞ്ഞപേതി. ഇമേ തയോ സത്ഥാരോതി ഇമേ ദ്വേ ജനാ ബാഹിരകാ, ഏകോ സമ്മാസമ്ബുദ്ധോതി – ഇമസ്മിം ലോകേ തയോ സത്ഥാരോ നാമ.

൧൩൧. ദുതിയേ സത്ഥാരനിദ്ദേസേ – ദിട്ഠേ ചേവ ധമ്മേതി ഇമസ്മിം അത്തഭാവേ. അത്താനം സച്ചതോ ഥേതതോ പഞ്ഞപേതീതി ‘‘അത്താ നാമേകോ അത്ഥി നിച്ചോ ധുവോ സസ്സതോ’’തി ഭൂതതോ ഥിരതോ പഞ്ഞപേതി. അഭിസമ്പരായഞ്ചാതി അപരസ്മിം അത്തഭാവേ ഏവമേവ പഞ്ഞപേതി. സേസമേത്ഥ വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബന്തി.

തികനിദ്ദേസവണ്ണനാ.

൪. ചതുക്കനിദ്ദേസവണ്ണനാ

൧൩൨. ചതുക്കനിദ്ദേസേ – അസപ്പുരിസോതി ലാമകപുരിസോ. പാണം അതിപാതേതീതി പാണാതിപാതീ. അദിന്നം ആദിയതീതി അദിന്നാദായീ. കാമേസു മിച്ഛാ ചരതീതി കാമേസുമിച്ഛാചാരീ. മുസാ വദതീതി മുസാവാദീ. സുരാമേരയമജ്ജപമാദേ തിട്ഠതീതി സുരാമേരയമജ്ജപമാദട്ഠായീ.

൧൩൩. പാണാതിപാതേ സമാദപേതീതി യഥാ പാണം അതിപാതേതി, തഥാ നം തത്ഥ ഗഹണം ഗണ്ഹാപേതി. സേസേസുപി ഏസേവ നയോ. അയം വുച്ചതീതി അയം ഏവരൂപോ പുഗ്ഗലോ യസ്മാ സയം കതേന ച ദുസ്സീല്യേന സമന്നാഗതോ യഞ്ച സമാദപിതേന കതം, തതോ ഉപഡ്ഢസ്സ ദായാദോ, തസ്മാ അസപ്പുരിസേന അസപ്പുരിസതരോതി വുച്ചതി. സപ്പുരിസോതി ഉത്തമപുരിസോ.

൧൩൫. സപ്പുരിസേന സപ്പുരിസതരോതി അത്തനാ കതേന സുസീല്യേന സമന്നാഗതത്താ യഞ്ച സമാദപിതോ കരോതി. തതോ ഉപഡ്ഢസ്സ ദായാദത്താ ഉത്തമപുരിസേന ഉത്തമപുരിസതരോ.

൧൩൬. പാപോതി അകുസലകമ്മപഥസങ്ഖാതേന ദസവിധേന പാപേന സമന്നാഗതോ.

൧൩൮. കല്യാണോതി കുസലകമ്മപഥസങ്ഖാതേന ദസവിധേന കല്യാണധമ്മേന സമന്നാഗതോ സുദ്ധകോ ഭദ്രകോ. സേസമേത്ഥ ഹേട്ഠാ വുത്തനയത്താ ഉത്താനത്ഥമേവ.

൧൪൦. പാപധമ്മാദീസു – പാപോ ധമ്മോ അസ്സാതി പാപധമ്മോ. കല്യാണോ ധമ്മോ അസ്സാതി കല്യാണധമ്മോ. സേസമേത്ഥ ഉത്താനത്ഥമേവ.

൧൪൪. സാവജ്ജാദീസു – സാവജ്ജോതി സദോസോ. സാവജ്ജേന കായകമ്മേനാതി സദോസേന പാണാതിപാതാദിനാ കായകമ്മേന. ഇതരേസുപി ഏസേവ നയോ. അയം വുച്ചതീതി അയം ഏവരൂപോ പുഗ്ഗലോ തീഹി ദ്വാരേഹി ആയൂഹനകമ്മസ്സ സദോസത്താ, ഗൂഥകുണപാദിഭരിതോ പദേസോ വിയ സാവജ്ജോതി വുച്ചതി.

൧൪൫. സാവജ്ജേന ബഹുലന്തി യസ്സ സാവജ്ജമേവ കായകമ്മം ബഹു ഹോതി, അപ്പം അനവജ്ജം; സോ സാവജ്ജേന ബഹുലം കായകമ്മേന സമന്നാഗതോ, അപ്പം അനവജ്ജേനാതി വുച്ചതി. ഇതരേസുപി ഏസേവ നയോ. കോ പന ഏവരൂപോ ഹോതീതി? യോ ഗാമധമ്മതായ വാ നിഗമധമ്മതായ വാ കദാചി കരഹചി ഉപോസഥം സമാദിയതി, സീലാനി പൂരേതി. അയം വുച്ചതീതി അയം ഏവരൂപോ പുഗ്ഗലോ തീഹി ദ്വാരേഹി ആയൂഹനകമ്മേസു സാവജ്ജസ്സേവ ബഹുലതായ അനവജ്ജസ്സ അപ്പതായ വജ്ജബഹുലോതി വുച്ചതി.

യഥാ ഹി ഏകസ്മിം പദേസേ ദുബ്ബണ്ണാനി ദുഗ്ഗന്ധാനി പുപ്ഫാനി രാസികതാനസ്സു, തേസം ഉപരി തഹം തഹം അതിമുത്തകവസ്സികപാടലാനി പതിതാനി ഭവേയ്യും. ഏവരൂപോ അയം പുഗ്ഗലോ വേദിതബ്ബോ. യഥാ പന ഏകസ്മിം പദേസേ അതിമുത്തകവസ്സികപാടലാനി രാസികതാനസ്സു, തേസം ഉപരി തഹം തഹം ദുബ്ബണ്ണദുഗ്ഗന്ധാനി ബദരപുപ്ഫാദീനി പതിതാനി ഭവേയ്യും. ഏവരൂപോ തതിയോ പുഗ്ഗലോ വേദിതബ്ബോ. ചതുത്ഥോ പന തീഹിപി ദ്വാരേഹി ആയൂഹനകമ്മസ്സ നിദ്ദോസത്താ, ചതുമധുരഭരിതസുവണ്ണപാതി വിയ ദട്ഠബ്ബോ. തേസു പഠമോ അന്ധബാലപുഥുജ്ജനോ. ദുതിയോ അന്തരന്തരാ കുസലസ്സ കാരകോ ലോകിയപുഥുജ്ജനോ. തതിയോ സോതാപന്നോ സകദാഗാമിഅനാഗാമിനോപി ഏതേനേവ സങ്ഗഹിതാ. ചതുത്ഥോ ഖീണാസവോ. സോ ഹി ഏകന്തേന അനവജ്ജോയേവ. അയം അങ്ഗുത്തരട്ഠകഥായോ.

൧൪൮. ഉഗ്ഘടിതഞ്ഞൂആദീസു – ഉഗ്ഘടിതഞ്ഞൂതി ഏത്ഥ ഉഗ്ഘടിതം നാമ ഞാണുഗ്ഘാടനം, ഞാണേ ഉഗ്ഘടിതമത്തേയേവ ജാനാതീതി അത്ഥോ. സഹ ഉദാഹടവേലായാതി ഉദാഹാരേ ഉദാഹടമത്തേയേവ. ധമ്മാഭിസമയോതി ചതുസച്ചധമ്മസ്സ ഞാണേന സദ്ധിം അഭിസമയോ. അയം വുച്ചതീതി അയം ‘ചത്താരോ സതിപട്ഠാനാ’തിആദിനാ നയേന സംഖിത്തേന മാതികായ ഠപിയമാനായ ദേസനാനുസാരേന ഞാണം പേസേത്വാ അരഹത്തം ഗണ്ഹിതും സമത്ഥോ പുഗ്ഗലോ ഉഗ്ഘടിതഞ്ഞൂതി വുച്ചതി.

൧൪൯. വിപഞ്ചിതം വിത്ഥാരിതമേവ അത്ഥം ജാനാതീതി വിപഞ്ചിതഞ്ഞൂ. അയം വുച്ചതീതി അയം സങ്ഖിത്തേന മാതികം ഠപേത്വാ വിത്ഥാരേന അത്ഥേ ഭാജിയമാനേ അരഹത്തം പാപുണിതും സമത്ഥോ പുഗ്ഗലോ വിപഞ്ചിതഞ്ഞൂതി വുച്ചതി.