൪. ചതുക്കനിദ്ദേസവണ്ണനാ

൧൩൨. ചതുക്കനിദ്ദേസേ – അസപ്പുരിസോതി ലാമകപുരിസോ. പാണം അതിപാതേതീതി പാണാതിപാതീ. അദിന്നം ആദിയതീതി അദിന്നാദായീ. കാമേസു മിച്ഛാ ചരതീതി കാമേസുമിച്ഛാചാരീ. മുസാ വദതീതി മുസാവാദീ. സുരാമേരയമജ്ജപമാദേ തിട്ഠതീതി സുരാമേരയമജ്ജപമാദട്ഠായീ.

൧൩൩. പാണാതിപാതേ സമാദപേതീതി യഥാ പാണം അതിപാതേതി, തഥാ നം തത്ഥ ഗഹണം ഗണ്ഹാപേതി. സേസേസുപി ഏസേവ നയോ. അയം വുച്ചതീതി അയം ഏവരൂപോ പുഗ്ഗലോ യസ്മാ സയം കതേന ച ദുസ്സീല്യേന സമന്നാഗതോ യഞ്ച സമാദപിതേന കതം, തതോ ഉപഡ്ഢസ്സ ദായാദോ, തസ്മാ അസപ്പുരിസേന അസപ്പുരിസതരോതി വുച്ചതി. സപ്പുരിസോതി ഉത്തമപുരിസോ.

൧൩൫. സപ്പുരിസേന സപ്പുരിസതരോതി അത്തനാ കതേന സുസീല്യേന സമന്നാഗതത്താ യഞ്ച സമാദപിതോ കരോതി. തതോ ഉപഡ്ഢസ്സ ദായാദത്താ ഉത്തമപുരിസേന ഉത്തമപുരിസതരോ.

൧൩൬. പാപോതി അകുസലകമ്മപഥസങ്ഖാതേന ദസവിധേന പാപേന സമന്നാഗതോ.

൧൩൮. കല്യാണോതി കുസലകമ്മപഥസങ്ഖാതേന ദസവിധേന കല്യാണധമ്മേന സമന്നാഗതോ സുദ്ധകോ ഭദ്രകോ. സേസമേത്ഥ ഹേട്ഠാ വുത്തനയത്താ ഉത്താനത്ഥമേവ.

൧൪൦. പാപധമ്മാദീസു – പാപോ ധമ്മോ അസ്സാതി പാപധമ്മോ. കല്യാണോ ധമ്മോ അസ്സാതി കല്യാണധമ്മോ. സേസമേത്ഥ ഉത്താനത്ഥമേവ.

൧൪൪. സാവജ്ജാദീസു – സാവജ്ജോതി സദോസോ. സാവജ്ജേന കായകമ്മേനാതി സദോസേന പാണാതിപാതാദിനാ കായകമ്മേന. ഇതരേസുപി ഏസേവ നയോ. അയം വുച്ചതീതി അയം ഏവരൂപോ പുഗ്ഗലോ തീഹി ദ്വാരേഹി ആയൂഹനകമ്മസ്സ സദോസത്താ, ഗൂഥകുണപാദിഭരിതോ പദേസോ വിയ സാവജ്ജോതി വുച്ചതി.

൧൪൫. സാവജ്ജേന ബഹുലന്തി യസ്സ സാവജ്ജമേവ കായകമ്മം ബഹു ഹോതി, അപ്പം അനവജ്ജം; സോ സാവജ്ജേന ബഹുലം കായകമ്മേന സമന്നാഗതോ, അപ്പം അനവജ്ജേനാതി വുച്ചതി. ഇതരേസുപി ഏസേവ നയോ. കോ പന ഏവരൂപോ ഹോതീതി? യോ ഗാമധമ്മതായ വാ നിഗമധമ്മതായ വാ കദാചി കരഹചി ഉപോസഥം സമാദിയതി, സീലാനി പൂരേതി. അയം വുച്ചതീതി അയം ഏവരൂപോ പുഗ്ഗലോ തീഹി ദ്വാരേഹി ആയൂഹനകമ്മേസു സാവജ്ജസ്സേവ ബഹുലതായ അനവജ്ജസ്സ അപ്പതായ വജ്ജബഹുലോതി വുച്ചതി.

യഥാ ഹി ഏകസ്മിം പദേസേ ദുബ്ബണ്ണാനി ദുഗ്ഗന്ധാനി പുപ്ഫാനി രാസികതാനസ്സു, തേസം ഉപരി തഹം തഹം അതിമുത്തകവസ്സികപാടലാനി പതിതാനി ഭവേയ്യും. ഏവരൂപോ അയം പുഗ്ഗലോ വേദിതബ്ബോ. യഥാ പന ഏകസ്മിം പദേസേ അതിമുത്തകവസ്സികപാടലാനി രാസികതാനസ്സു, തേസം ഉപരി തഹം തഹം ദുബ്ബണ്ണദുഗ്ഗന്ധാനി ബദരപുപ്ഫാദീനി പതിതാനി ഭവേയ്യും. ഏവരൂപോ തതിയോ പുഗ്ഗലോ വേദിതബ്ബോ. ചതുത്ഥോ പന തീഹിപി ദ്വാരേഹി ആയൂഹനകമ്മസ്സ നിദ്ദോസത്താ, ചതുമധുരഭരിതസുവണ്ണപാതി വിയ ദട്ഠബ്ബോ. തേസു പഠമോ അന്ധബാലപുഥുജ്ജനോ. ദുതിയോ അന്തരന്തരാ കുസലസ്സ കാരകോ ലോകിയപുഥുജ്ജനോ. തതിയോ സോതാപന്നോ സകദാഗാമിഅനാഗാമിനോപി ഏതേനേവ സങ്ഗഹിതാ. ചതുത്ഥോ ഖീണാസവോ. സോ ഹി ഏകന്തേന അനവജ്ജോയേവ. അയം അങ്ഗുത്തരട്ഠകഥായോ.

൧൪൮. ഉഗ്ഘടിതഞ്ഞൂആദീസു – ഉഗ്ഘടിതഞ്ഞൂതി ഏത്ഥ ഉഗ്ഘടിതം നാമ ഞാണുഗ്ഘാടനം, ഞാണേ ഉഗ്ഘടിതമത്തേയേവ ജാനാതീതി അത്ഥോ. സഹ ഉദാഹടവേലായാതി ഉദാഹാരേ ഉദാഹടമത്തേയേവ. ധമ്മാഭിസമയോതി ചതുസച്ചധമ്മസ്സ ഞാണേന സദ്ധിം അഭിസമയോ. അയം വുച്ചതീതി അയം ‘ചത്താരോ സതിപട്ഠാനാ’തിആദിനാ നയേന സംഖിത്തേന മാതികായ ഠപിയമാനായ ദേസനാനുസാരേന ഞാണം പേസേത്വാ അരഹത്തം ഗണ്ഹിതും സമത്ഥോ പുഗ്ഗലോ ഉഗ്ഘടിതഞ്ഞൂതി വുച്ചതി.

൧൪൯. വിപഞ്ചിതം വിത്ഥാരിതമേവ അത്ഥം ജാനാതീതി വിപഞ്ചിതഞ്ഞൂ. അയം വുച്ചതീതി അയം സങ്ഖിത്തേന മാതികം ഠപേത്വാ വിത്ഥാരേന അത്ഥേ ഭാജിയമാനേ അരഹത്തം പാപുണിതും സമത്ഥോ പുഗ്ഗലോ വിപഞ്ചിതഞ്ഞൂതി വുച്ചതി.

൧൫൦. ഉദ്ദേസാദീഹി നേതബ്ബോതി നേയ്യോ. അനുപുബ്ബേന ധമ്മാഭിസമയോ ഹോതീതി അനുക്കമേന അരഹത്തപ്പത്തി.

൧൫൧. ബ്യഞ്ജനപദമേവ പരമം അസ്സാതി പദപരമോ. ന തായ ജാതിയാ ധമ്മാഭിസമയോ ഹോതീതി ന തേന അത്തഭാവേന ഝാനം വാ വിപസ്സനം വാ മഗ്ഗം വാ ഫലം വാ നിബ്ബത്തേതും സക്കോതീതി അത്ഥോ.

൧൫൨. യുത്തപടിഭാനാദീസു – പടിഭാനം വുച്ചതി ഞാണമ്പി, ഞാണസ്സ ഉപട്ഠിതവചനമ്പി. തം ഇധ അധിപ്പേതം. അത്ഥയുത്തം കാരണയുത്തഞ്ച പടിഭാനമസ്സാതി യുത്തപ്പടിഭാനോ. പുച്ഛിതാനന്തരമേവ സീഘം ബ്യാകാതും അസമത്ഥതായ നോ മുത്തം പടിഭാനമസ്സാതി നോ മുത്തപ്പടിഭാനോ. ഇമിനാ നയേന സേസാ വേദിതബ്ബാ. ഏത്ഥ പന പഠമോ – കിഞ്ചി കാലം വീമംസിത്വാ യുത്തമേവ പേക്ഖതി, തിപിടകചൂളനാഗത്ഥേരോ വിയ. സോ കിര പഞ്ഹം പുട്ഠോ പരിഗ്ഗഹേത്വാ യുത്തപയുത്തകാരണമേവ കഥേതി.

ദുതിയോ – പുച്ഛാനന്തരമേവ യേന വാ തേന വാ വചനേന പടിബാഹതി, വീമംസിത്വാപി ച യുത്തം ന പേക്ഖതി ചതുനികായികപണ്ഡിതതിസ്സത്ഥേരോ വിയ. സോ കിര പഞ്ഹം പുട്ഠോ പഞ്ഹപരിയോസാനമ്പി നാഗമേതി, യം വാ തം വാ കഥേതിയേവ. വചനത്ഥം പനസ്സ വീമംസിയമാനം കത്ഥചി ന ലഗ്ഗതി.

തതിയോ – പുച്ഛാസമകാലമേവ യുത്തം പേക്ഖതി, തങ്ഖണഞ്ഞേവ വചനം ബ്യാകരോതി തിപിടകചൂളാഭയത്ഥേരോ വിയ. സോ കിര പഞ്ഹം പുട്ഠോ സീഘമേവ കഥേതി, യുത്തപയുത്തകാരണോ ച ഹോതി.

ചതുത്ഥോ – പുട്ഠോ സമാനോ നേവ യുത്തം പേക്ഖതി, ന യേന വാ തേന വാ പടിബാഹിതും സക്കോതി തിബ്ബന്ധകാരനിമുഗ്ഗോ വിയ ഹോതി ലാളുദായിത്ഥേരോ വിയ.

൧൫൬. ധമ്മകഥികേസു – അപ്പഞ്ച ഭാസതീതി സമ്പത്തപരിസായ ഥോകമേവ കഥേതി. അസഹിതഞ്ചാതി കഥേന്തോ ച പന ന അത്ഥയുത്തം കാരണയുത്തം കഥേതി. പരിസാ ചസ്സ ന കുസലാ ഹോതീതി സോതും നിസിന്നപരിസാ ചസ്സ യുത്തായുത്തം കാരണാകാരണം സിലിട്ഠാസിലിട്ഠം ന ജാനാതീതി അത്ഥോ. ഏവരൂപോതി അയം ഏവംജാതികോ ബാലധമ്മകഥികോ. ഏവംജാതികായ ബാലപരിസായ ധമ്മകഥികോത്വേവ നാമം ലഭതി. ഇമിനാ നയേന സബ്ബത്ഥ അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. ഏത്ഥ ച ദ്വേയേവ ജനാ സഭാവധമ്മകഥികാ, ഇതരേ പന ധമ്മകഥികാനം അന്തരേ പവിട്ഠത്താ ഏവം വുത്താ.

൧൫൭. വലാഹകൂപമേസു വലാഹകാതി മേഘാ. ഗജ്ജിതാതി ഥനിതാ. തത്ഥ ഗജ്ജിത്വാ നോ വസ്സനഭാവോ നാമ പാപകോ. മനുസ്സാ ഹി യഥാ ദേവോ ഗജ്ജതി ‘സുവുട്ഠികാ ഭവിസ്സതീ’തി ബീജാനി നീഹരിത്വാ വപന്തി. അഥ ദേവേ അവസ്സന്തേ ഖേത്തേ ബീജാനി ഖേത്തേയേവ നസ്സന്തി, ഗേഹേ ബീജാനി ഗേഹേയേവ നസ്സന്തീതി ദുബ്ഭിക്ഖം ഹോതി. നോ ഗജ്ജിത്വാ വസ്സനഭാവോപി പാപകോവ. മനുസ്സാ ഹി ‘ഇമസ്മിം കാലേ ദുബ്ബുട്ഠികാ ഭവിസ്സതീ’തി നിന്നട്ഠാനേസുയേവ വപ്പം കരോന്തി. അഥ ദേവോ വസ്സിത്വാ സബ്ബബീജാനി മഹാസമുദ്ദം പാപേതി, ദുബ്ഭിക്ഖമേവ ഹോതി. ഗജ്ജിത്വാ വസ്സനഭാവോ പന ഭദ്ദകോ. തദാ ഹി സുഭിക്ഖം ഹോതി. നോ ഗജ്ജിത്വാ നോ വസ്സനഭാവോ ഏകന്തപാപകോവ.

ഭാസിതാ ഹോതി നോ കത്താതി ‘ഇദാനി ഗന്ഥധുരം പൂരേസ്സാമി, വാസധുരം പൂരേസ്സാമീ’തി കഥേതിയേവ, ന പന ഉദ്ദേസം ഗണ്ഹാതി, ന കമ്മട്ഠാനം ഭാവേതി.

കത്താ ഹോതി നോ ഭാസിതാതി ‘ഗന്ഥധുരം വാ പൂരേസ്സാമി വാസധുരം വാ’തി ന ഭാസതി. സമ്പത്തേ പന കാലേ തമത്ഥം സമ്പാദേതി. ഇമിനാ നയേന ഇതരേപി വേദിതബ്ബാ. സബ്ബം പനേതം പച്ചയദായകേനേവ കഥിതം. ഏകോ ഹി ‘അസുകദിവസേ നാമ ദാനം ദസ്സാമീ’തി സങ്ഘം നിമന്തേതി, സമ്പത്തകാലേ നോ കരോതി. അയം പുഗ്ഗലോ പുഞ്ഞേന പരിഹായതി, ഭിക്ഖുസങ്ഘോപി ലാഭേന പരിഹായതി. അപരോ സങ്ഘം അനിമന്തേത്വാവ സക്കാരം കത്വാ ‘ഭിക്ഖൂ ആനേസ്സാമീ’തി ന ലഭതി, സബ്ബേ അഞ്ഞത്ഥ നിമന്തിതാ ഹോന്തി. അയമ്പി പുഞ്ഞേന പരിഹായതി, സങ്ഘോപി തേന ലാഭേന പരിഹായതി. അപരോ പഠമം സങ്ഘം നിമന്തേത്വാ, പച്ഛാ സക്കാരം കത്വാ ദാനം ദേതി, അയം കിച്ചകാരീ ഹോതി. അപരോ നേവ സങ്ഘം നിമന്തേതി, ന ദാനം ദേതി, അയം ‘പാപപുഗ്ഗലോ’തി വേദിതബ്ബോ.

൧൫൮. മൂസികൂപമേസു – ഗാധം കത്താ നോ വസിതാതി അത്തനോ ആസയം ബിലം കൂപം ഖണതി, നോ തത്ഥ വസതി, കിസ്മിഞ്ചിദേവ ഠാനേ വസതി, ഏവം ബിളാരാദിഅമിത്തവസം ഗച്ഛതി. ഖത്താതിപി പാഠോ. വസിതാ നോ ഗാധം കത്താതി സയം ന ഖണതി, പരേന ഖതേ ബിലേ വസതി, ഏവം ജീവിതം രക്ഖതി. തതിയാ ദ്വേപി കരോന്തീ, ജീവിതം രക്ഖതി. ചതുത്ഥാ ദ്വേപി അകരോന്തീ അമിത്തവസം ഗച്ഛതി. ഇമായ പന ഉപമായ ഉപമിതേസു പുഗ്ഗലേസു പഠമോ യഥാ സാ മൂസികാ ഗാധം ഖണതി, ഏവം നവങ്ഗം സത്ഥുസാസനം ഉഗ്ഗണ്ഹാതി. യഥാ പന സാ തത്ഥ ന വസതി, കിസ്മിഞ്ചിദേവ ഠാനേ വസന്തീ, അമിത്തവസം ഗച്ഛതി; തഥാ അയമ്പി പരിയത്തിവസേന ഞാണം പേസേത്വാ ചതുസച്ചധമ്മം ന പടിവിജ്ഝതി, ലോകാമിസട്ഠാനേസുയേവ ചരന്തോ മച്ചുമാരകിലേസമാരദേവപുത്തമാരസങ്ഖാതാനം അമിത്താനം വസം ഗച്ഛതി. ദുതിയോ യഥാ സാ മൂസികാ ഗാധം ന ഖണതി, ഏവം നവങ്ഗം സത്ഥുസാസനം ന ഉഗ്ഗണ്ഹാതി. യഥാ പന പരേന ഖതബിലേ വസന്തീ ജീവിതം രക്ഖതി; ഏവം പരസ്സ കഥം സുത്വാ ചതുസച്ചധമ്മം പടിവിജ്ഝിത്വാ തിണ്ണം മാരാനം വസം അതിക്കമതി. ഇമിനാ നയേന തതിയചതുത്ഥേസുപി ഓപമ്മസംസന്ദനം വേദിതബ്ബം.

൧൫൯. അമ്ബൂപമേസു – ആമം പക്കവണ്ണീതി അന്തോ ആമം ബഹി പക്കസദിസം. പക്കം ആമവണ്ണീതി അന്തോ പക്കം ബഹി ആമസദിസം. സേസദ്വയേസുപി ഏസേവ നയോ. തത്ഥ യഥാ അമ്ബേ അപക്കഭാവോ ആമതാ ഹോതി, ഏവം പുഗ്ഗലേപി പുഥുജ്ജനഭാവോ ആമതാ, അരിയഭാവോ പക്കതാ. യഥാ ച തത്ഥ പക്കസദിസതാ പക്കവണ്ണിതാ; ഏവം പുഗ്ഗലേപി അരിയാനം അഭിക്കമനാദിസദിസതാ പക്കവണ്ണിതാതി – ഇമിനാ നയേന ഉപമിതപുഗ്ഗലേസു ഓപമ്മസംസന്ദനം വേദിതബ്ബം.

൧൬൦. കുമ്ഭൂപമേസു – കുമ്ഭോതി ഘടോ. തുച്ഛോതി അന്തോ രിത്തോ. പിഹിതോതി പിദഹിത്വാ ഠപിതോ. പുരോതി അന്തോ പുണ്ണോ. വിവടോതി വിവരിത്വാ ഠപിതോ. ഉപമിതപുഗ്ഗലേസു പനേത്ഥ അന്തോ ഗുണസാരവിരഹിതോ തുച്ഛോ ബാഹിരസോഭനതായ പിഹിതോ പുഗ്ഗലോ വേദിതബ്ബോ. സേസേസുപി ഏസേവ നയോ.

൧൬൧. ഉദകരഹദൂപമേസു – ഉദകരഹദോ താവ ജണ്ണുമത്തേപി ഉദകേ സതി പണ്ണരസസമ്ഭിന്നവണ്ണത്താ വാ ബഹലത്താ വാ ഉദകസ്സ അപഞ്ഞായമാനതലോ ഉത്താനോ ഗമ്ഭീരോഭാസോ നാമ ഹോതി. തിപോരിസ ചതുപോരിസേപി പന ഉദകേ സതി അച്ഛത്താ ഉദകസ്സ പഞ്ഞായമാനതലോ ഗമ്ഭീരോ ഉത്താനോഭാസോ നാമ ഹോതി. ഉഭയകാരണസമ്ഭാവതോ പന ഇതരേ ദ്വേ വേദിതബ്ബാ. പുഗ്ഗലോപി കിലേസുസ്സദഭാവതോ ഗുണഗമ്ഭീരതായ ച അഭാവതോ ഗുണഗമ്ഭീരാനം സദിസേഹി അഭിക്കമാദീഹി യുത്തോ ഉത്താനോ ഗമ്ഭീരോഭാസോ നാമ. ഇമിനാ നയേന സേസാപി വേദിതബ്ബാ.

൧൬൨. ബലീബദ്ദൂപമേസു – ബലീബദ്ദോ താവ യോ അത്തനോ ഗോഗണം ഘട്ടേതി ഉബ്ബേജേതി, പരഗോഗണേ പന സോരതോ സുഖസീലോ ഹോതി – അയം സകഗവചണ്ഡോ നോ പരഗവചണ്ഡോ നാമ. പുഗ്ഗലോപി അത്തനോ പരിസം ഘട്ടേന്തോ വിജ്ഝന്തോ ഫരുസേന സമുദാചരന്തോ, പരപരിസായ പന സോരച്ചം നിവാതവുത്തിതം ആപജ്ജന്തോ സകഗവചണ്ഡോ ഹോതി നോ പരഗവചണ്ഡോ നാമാതി. ഇമിനാ നയേന സേസാപി വേദിതബ്ബാ. നിദ്ദേസവാരേ പനേത്ഥ ഉബ്ബേജിതാ ഹോതീതി ഘട്ടേത്വാ വിജ്ഝിത്വാ ഉബ്ബേഗപ്പത്തം കരോതിച്ചേവ അത്ഥോ.

൧൬൩. ആസീവിസൂപമേസു – ആസീവിസോ താവ യസ്സ വിസം ആസും ആഗച്ഛതി സീഘം ഫരതി; ഘോരം പന ന ഹോതി, ചിരകാലം ന പീളേതി – അയം ആഗതവിസോ നോ ഘോരവിസോ. സേസപദേസുപി ഏസേവ നയോ. പുഗ്ഗലവിഭാജനം പന ഉത്താനത്ഥമേവ.

൧൬൪. അനനുവിച്ച അപരിയോഗാഹേത്വാ അവണ്ണാരഹസ്സ വണ്ണം ഭാസിതാ ഹോതീതിആദീസു അനനുവിച്ചാതി അതുലയിത്വാ, അപരിഗ്ഗണ്ഹിത്വാ. അപരിയോഗാഹേത്വാതി പഞ്ഞായ ഗുണേ അനോഗാഹേത്വാ.

൧൬൬. ഭൂതം തച്ഛന്തി വിജ്ജമാനതോ ഭൂതം, അവിപരീതതോ തച്ഛം. കാലേനാതി യുത്തപയുത്തകാലേന. തത്ര കാലഞ്ഞൂ ഹോതീതി യമിദം കാലേനാതി വുത്തം. തത്ര യോ പുഗ്ഗലോ കാലഞ്ഞൂ ഹോതി, കാലം ജാനാതി, തസ്സ പഞ്ഹസ്സ വേയ്യാകരണത്ഥായ ‘‘ഇമസ്മിം കാലേ പുച്ഛിതേനാപി മയാ ന കഥേതബ്ബാ, ഇമസ്മിം കാലേ കഥേതബ്ബാ’’തി – അയം കാലേന ഭണതി നാമ. ഉപേക്ഖകോ വിഹരതീതി മജ്ഝത്തഭൂതായ ഉപേക്ഖായ ഠിതോ ഹുത്വാ വിഹരതി. സേസം സബ്ബത്ഥ ഉത്താനത്ഥമേവ.

൧൬൭. ഉട്ഠാനഫലൂപജീവീതിആദീസു – യോ ഉട്ഠാനവീരിയേനേവ ദിവസം വീതിനാമേത്വാ തസ്സ നിസ്സന്ദഫലമത്തം കിഞ്ചിദേവ ലഭിത്വാ ജീവികം കപ്പേതി, തം പന ഉട്ഠാനം ആഗമ്മ കിഞ്ചി പുഞ്ഞഫലം ന പടിലഭതി, തം സന്ധായ യസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ ഉട്ഠഹതോതിആദി വുത്തം. തതൂപരി ദേവാതി തതോ ഉപരി ബ്രഹ്മകായികാദയോ ദേവാ. തേസഞ്ഹി ഉട്ഠാനവീരിയേന കിച്ചം നാമ നത്ഥി. പുഞ്ഞഫലമേവ ഉപജീവന്തി. പുഞ്ഞവതോ ചാതി ഇദം പുഞ്ഞവന്തേ ഖത്തിയബ്രാഹ്മണാദയോ ചേവ ഭുമ്മദേവേ ആദിം കത്വാ നിമ്മാനരതിപരിയോസാനേ ദേവേ ച സന്ധായ വുത്തം. സബ്ബേപി ഹേതേ വായാമഫലഞ്ചേവ പുഞ്ഞഫലഞ്ച അനുഭവന്തി. നേരയികാ പന നേവ ഉട്ഠാനേന ആജീവം ഉപ്പാദേതും സക്കോന്തി, നാപി നേസം പുഞ്ഞഫലേന കോചി ആജീവോ ഉപ്പജ്ജതി.

൧൬൮. തമാദീസു – ‘‘നീചേ കുലേ പച്ചാജാതോ’’തിആദികേന തമേന യുത്തോതി തമോ. കായദുച്ചരിതാദീഹി പുന നിരയതമൂപഗമനതോ തമപരായണോ. നേസാദകുലേതി മിഗലുദ്ദകാദീനം കുലേ. വേനകുലേതി വിലീവകാരകുലേ. രഥകാരകുലേതി ചമ്മകാരകുലേ. പുക്കുസകുലേതി പുപ്ഫഛഡ്ഡകകുലേ. കസിരവുത്തികേതി ദുക്ഖവുത്തികേ. ദുബ്ബണ്ണോതി പംസുപിസാചകോ വിയ ഝാമഖാണുവണ്ണോ. ദുദ്ദസികോതി വിജാതമാതുയാപി അമനാപദസ്സനോ. ഓകോടിമകോതി ലകുണ്ഡകോ. കാണോതി ഏകക്ഖികാണോ വാ ഉഭയക്ഖികാണോ വാ. കുണീതി ഏകഹത്ഥകുണീ വാ ഉഭയഹത്ഥകുണീ വാ. ഖഞ്ജോതി ഏകപാദഖഞ്ജോ വാ ഉഭയപാദഖഞ്ജോ വാ. പക്ഖഹതോതി ഹതപക്ഖോ പീഠസപ്പീ. പദീപേയ്യസ്സാതി തേലകപല്ലകാദിനോ പദീപൂപകരണസ്സ. ഏവം പുഗ്ഗലോ തമോ ഹോതി തമപരായണോതി ഏത്ഥ ഏകോ പുഗ്ഗലോ ബഹിദ്ധാ ആലോകം അദിസ്വാ മാതുകുച്ഛിസ്മിഞ്ഞേവ കാലം കത്വാ അപായേസു നിബ്ബത്തന്തോ സകലേപി കപ്പേ സംസരതി. സോപി തമോ തമപരായണോവ. സോ പന കുഹകപുഗ്ഗലോ ഭവേയ്യ. കുഹകസ്സ ഹി ഏവരൂപാ നിബ്ബത്തി ഹോതീതി വുത്തം.

ഏത്ഥ ച നീചേ കുലേ പച്ചാജാതോ ഹോതി ചണ്ഡാലകുലേ വാതിആദീഹി ആഗമനവിപത്തി ചേവ പുബ്ബുപ്പന്നപച്ചയവിപത്തി ച ദസ്സിതാ. ദലിദ്ദേതിആദീഹി പവത്തിപച്ചയവിപത്തി. കസിരവുത്തികേതിആദീഹി ആജീവുപായവിപത്തി. ദുബ്ബണ്ണോതിആദീഹി രൂപവിപത്തി. ബഹ്വാബാധോതിആദീഹി ദുക്ഖകാരണസമായോഗോ. ന ലാഭീതിആദീഹി സുഖകാരണവിപത്തി ചേവ ഉപഭോഗവിപത്തി ച. കായേന ദുച്ചരിതന്തിആദീഹി തമപരായണഭാവസ്സ കാരണസമായോഗോ. കായസ്സ ഭേദാതിആദീഹി സമ്പരായികതമൂപഗമോ. സുക്കപക്ഖോ വുത്തപടിപക്ഖനയേന വേദിതബ്ബോ.

അപിചേത്ഥ തിവിധായ കുലസമ്പത്തിയാ പച്ചാജാതിആദികേന ജോതിനാ യുത്തതോ ജോതി, ആലോകഭൂതോതി വുത്തം ഹോതി. കായസുചരിതാദീഹി പന സഗ്ഗൂപപത്തിജോതിഭാവൂപഗമനതോ ജോതിപരായണോ. ഖത്തിയമഹാസാലകുലേ വാതിആദീസു ഖത്തിയമഹാസാലാതി ഖത്തിയാ മഹാസാരാ മഹാസാരപ്പത്താ ഖത്തിയാ. യേസഞ്ഹി ഖത്തിയാനം ഹേട്ഠിമന്തേന കോടിസതം നിധാനഗതം ഹോതി, തയോ കഹാപണകുമ്ഭാ വളഞ്ജനത്ഥായ ഗേഹമജ്ഝേ രാസിം കത്വാ ഠപിതാ ഹോന്തി, തേ ഖത്തിയമഹാസാലാ നാമ. യേസം ബ്രാഹ്മണാനം അസീതികോടിധനം നിഹിതം ഹോതി, ദിയഡ്ഢോ കഹാപണകുമ്ഭോ വളഞ്ജനത്ഥായ ഗേഹമജ്ഝേ രാസിം കത്വാ ഠപിതോ ഹോതി, തേ ബ്രാഹ്മണമഹാസാലാ നാമ. യേസം ഗഹപതീനം ചത്താലീസകോടിധനം നിഹിതം ഹോതി, കഹാപണകുമ്ഭോ വളഞ്ജത്ഥായ ഗേഹമജ്ഝേ രാസിം കത്വാ ഠപിതോ ഹോതി, തേ ഗഹപതിമഹാസാലാ നാമ. തേസം കുലേതി അത്ഥോ. അഡ്ഢേതി ഇസ്സരേ. നിധാനഗതധനസ്സ മഹന്തതായ മഹദ്ധനേ. സുവണ്ണരജതഭാജനാദീനം ഉപഭോഗഭണ്ഡാനം മഹന്തതായ മഹാഭോഗേ. നിധാനഗതസ്സ ജാതരൂപരജതസ്സ പഹൂതതായ പഹൂതജാതരൂപരജതേ. വിത്തൂപകരണസ്സ തുട്ഠികരണസ്സ പഹൂതതായ പഹൂതവിത്തൂപകരണേ. ഗോധനാദീനഞ്ച സത്തവിധധഞ്ഞാനഞ്ച പഹൂതതായ പഹൂതധനധഞ്ഞേ. അഭിരൂപോതി സുന്ദരരൂപോ. ദസ്സനീയോതി അഞ്ഞം കമ്മം പഹായ ദിവസമ്പി പസ്സിതബ്ബയുത്തോ. പാസാദികോതി ദസ്സനേനേവ ചിത്തപസാദാവഹോ. പരമായാതി ഉത്തമായ. വണ്ണപോക്ഖരതായാതി പോക്ഖരവണ്ണതായ. പോക്ഖരം വുച്ചതി സരീരം. തസ്സ വണ്ണസമ്പത്തിയാതി അത്ഥോ. സമന്നാഗതോതി ഉപേതോ.

൧൬൯. ഓണതോണതാദീസു – ദിട്ഠധമ്മികായ വാ സമ്പരായികായ വാ സമ്പത്തിയാ വിരഹിതോ ഓണതോ. നീചോ, ലാമകോതി അത്ഥോ. തബ്ബിപക്ഖതോ ഉണ്ണതോ. ഉച്ചോ, ഉഗ്ഗതോതി അത്ഥോ. സേസമേത്ഥ തമാദീസു വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബം. അപിച – ഓണതോണതോതി ഇദാനി നീചോ, ആയതിമ്പി നീചോവ ഭവിസ്സതി. ഓണതുണ്ണതോതി ഇദാനി നീചോ, ആയതിം ഉച്ചോ ഭവിസ്സതി. ഉണ്ണതോണതോതി ഇദാനി ഉച്ചോ, ആയതിം നീചോ ഭവിസ്സതി. ഉണ്ണതുണ്ണതോതി ഇദാനി ഉച്ചോ, ആയതിമ്പി ഉച്ചോവ ഭവിസ്സതീതി.

൧൭൦. രുക്ഖൂപമേസു – രുക്ഖോ താവ ഫേഗ്ഗുസാരപരിവാരോതി വനജേട്ഠകരുക്ഖോ സയം ഫേഗ്ഗു ഹോതി, പരിവാരരുക്ഖാ പനസ്സ സാരാ ഹോന്തി. ഇമിനാ നയേന സേസാ വേദിതബ്ബാ. പുഗ്ഗലേസു പന സീലസാരവിരഹതോ ഫേഗ്ഗുതാ, സീലാചാരസമന്നാഗമേന ച സാരതാ വേദിതബ്ബാ.

൧൭൧. രൂപപ്പമാണാദീസു – സമ്പത്തിയുത്തം രൂപം പമാണം കരോതീതി രൂപപ്പമാണോ. തത്ഥ പസാദം ജനേതീതി രൂപപ്പസന്നോ. കിത്തിസദ്ദഭൂതം ഘോസം പമാണം കരോതീതി ഘോസപ്പമാണോ. ആരോഹം വാതിആദീസു പന – ആരോഹന്തി ഉച്ചത്തനം. പരിണാഹന്തി കിസഥൂലഭാവാപഗതം പരിക്ഖേപസമ്പത്തിം. സണ്ഠാനന്തി അങ്ഗപച്ചങ്ഗാനം ദീഘരസ്സവട്ടതാദിയുത്തട്ഠാനേസു തഥാഭാവം. പാരിപൂരിന്തി യഥാവുത്തപ്പകാരാനം അനൂനതം, ലക്ഖണപരിപുണ്ണഭാവം വാ. പരവണ്ണനായാതി പരേഹി പരമ്മുഖാ നിച്ഛാരിതായ ഗുണവണ്ണനായ. പരഥോമനായാതി പരേഹി ഥുതിവസേന ഗാഥാദിഉപനിബന്ധനേന വുത്തായ ഥോമനായ. പരപസംസനായാതി പരേഹി സമ്മുഖാ വുത്തായ പസംസായ. പരവണ്ണഹാരികായാതി പരമ്പരഥുതിവസേന പരേഹി പവത്തിതായ വണ്ണഹരണായ.

൧൭൨. ചീവരലൂഖന്തി ചീവരസ്സ ദുബ്ബണ്ണാദിഭാവേന ലൂഖതം. പത്തലൂഖന്തി ഭാജനസ്സ വണ്ണസണ്ഠാനവത്ഥൂഹി ലൂഖതം. സേനാസനലൂഖന്തി നാടകാദിസമ്പത്തിവിരഹേന സേനാസനസ്സ ലൂഖതം. വിവിധന്തി അചേലകാദിഭാവേന അനേകപ്പകാരം. ദുക്കരകാരികന്തി സരീരതാപനം.

അപരോ നയോ – ഇമേസു ഹി ചതൂസു പുഗ്ഗലേസു രൂപേ പമാണം ഗഹേത്വാ പസന്നോ രൂപപ്പമാണോ നാമ. രൂപപ്പസന്നോതി തസ്സേവ അത്ഥവചനം. ഘോസേ പമാണം ഗഹേത്വാ പസന്നോ ഘോസപ്പമാണോ നാമ. ചീവരലൂഖപത്തലൂഖേസു പമാണം ഗഹേത്വാ പസന്നോ ലൂഖപ്പമാണോ നാമ. ധമ്മേ പമാണം ഗഹേത്വാ പസന്നോ ധമ്മപ്പമാണോ നാമ. ഇതരാനി തേസംയേവ അത്ഥവചനാനി. സബ്ബസത്തേ ച തയോ കോട്ഠാസേ കത്വാ ദ്വേ കോട്ഠാസാ രൂപപ്പമാണാ, ഏകോ ന രൂപപ്പമാണോ. പഞ്ച കോട്ഠാസേ കത്വാ ചത്താരോ കോട്ഠാസാ ഘോസപ്പമാണാ, ഏകോ ന ഘോസപ്പമാണോ. ദസ കോട്ഠാസേ കത്വാ നവ കോട്ഠാസാ ലൂഖപ്പമാണാ, ഏകോ ന ലൂഖപ്പമാണോ. സതസഹസ്സം കോട്ഠാസേ കത്വാ പന ഏകോ കോട്ഠാസോവ ധമ്മപ്പമാണോ, സേസാ ന ധമ്മപ്പമാണാ. ഏവമയം ചതുപ്പമാണോ ലോകസന്നിവാസോ.

ഏതസ്മിം ചതുപ്പമാണേ ലോകസന്നിവാസേ ബുദ്ധേസു അപ്പസന്നാ മന്ദാ, പസന്നാവ ബഹുകാ. രൂപപ്പമാണസ്സ ഹി ബുദ്ധരൂപതോ ഉത്തരി പസാദാവഹം രൂപം നാമ നത്ഥി. ഘോസപ്പമാണസ്സ ബുദ്ധാനം കിത്തിഘോസതോ ഉത്തരി പസാദാവഹോ ഘോസോ നാമ നത്ഥി. ലൂഖപ്പമാണസ്സ കാസികാനി വത്ഥാനി മഹാരഹാനി കഞ്ചനഭാജനാനി തിണ്ണം ഉതൂനം അനുച്ഛവികേ സബ്ബസമ്പത്തിയുത്തേ പാസാദവരേ പഹായ പംസുകൂലചീവരസേലമയപത്തരുക്ഖമൂലാദിസേനാസനസേവിനോ ബുദ്ധസ്സ ഭഗവതോ ലൂഖതോ ഉത്തരി പസാദാവഹം അഞ്ഞം ലൂഖം നാമ നത്ഥി. ധമ്മപ്പമാണസ്സ സദേവകേ ലോകേ അസാധാരണസീലാദിഗുണസ്സ തഥാഗതസ്സ സീലാദിഗുണതോ ഉത്തരി പസാദാവഹോ അഞ്ഞോ സീലാദിഗുണോ നാമ നത്ഥി. ഇതി ഭഗവാ ഇമം ചതുപ്പമാണികം ലോകസന്നിവാസം മുട്ഠിനാ ഗഹേത്വാ വിയ ഠിതോതി.

൧൭൩. അത്തഹിതായ പടിപന്നാദീസു – സീലസമ്പന്നോതി സീലേന സമ്പന്നോ സമന്നാഗതോ. സമാധിസമ്പന്നോതിആദീസുപി ഏസേവ നയോ. ഏത്ഥ ച സീലം ലോകിയലോകുത്തരം കഥിതം. തഥാ സമാധിപഞ്ഞാ ച. വിമുത്തി അരഹത്തഫലവിമുത്തിയേവ. ഞാണദസ്സനം ഏകൂനവീസതിവിധം പച്ചവേക്ഖണഞാണം. നോ പരന്തിആദീസു – പരപുഗ്ഗലം ‘‘തയാപി സീലസമ്പന്നേന ഭവിതും വട്ടതീ’’തി വത്വാ യഥാ സീലം സമാദിയതി, ഏവം ന സമാദപേതി, ന ഗണ്ഹാപേതി. ഏസേവ നയോ സബ്ബത്ഥ. ഏതേസു പന ചതൂസു പഠമോ വക്കലിത്ഥേരസദിസോ ഹോതി. ദുതിയോ ഉപനന്ദസക്യപുത്തസദിസോ. തതിയോ സാരിപുത്തമോഗ്ഗല്ലാനത്ഥേരസദിസോ. ചതുത്ഥോ ദേവദത്തസദിസോതി വേദിതബ്ബോ.

൧൭൪. അത്തന്തപാദീസു – അത്താനം തപതി ദുക്ഖാപേതീതി അത്തന്തപോ. അത്തനോ പരിതാപനാനുയോഗം അത്തപരിതാപനാനുയോഗം. അചേലകോതി നിച്ചേലോ, നഗ്ഗോ. മുത്താചാരോതി വിസട്ഠാചാരോ. ഉച്ചാരകമ്മാദീസു ലോകിയകുലപുത്താചാരേന വിരഹിതോ ഠിതകോവ ഉച്ചാരം കരോതി, പസ്സാവം കരോതി, ഖാദതി, ഭുഞ്ജതി ച. ഹത്ഥാപലേഖനോതി ഹത്ഥേ പിണ്ഡമ്ഹി നിട്ഠിതേ ജിവ്ഹായ ഹത്ഥം അപലേഖതി. ഉച്ചാരം വാ കത്വാ ഹത്ഥസ്മിഞ്ഞേവ ദണ്ഡകസഞ്ഞീ ഹുത്വാ ഹത്ഥേന അപലേഖതീതി ദസ്സേതി. തേ കിര ദണ്ഡകം സത്തോതി പഞ്ഞപേന്തി. തസ്മാ തേസം പടിപദം പൂരേന്തോ ഏവം കരോതി. ഭിക്ഖാഗഹണത്ഥം ‘ഏഹി ഭദ്ദന്തേ’തി വുത്തോ, ന ഏതീതി നഏഹിഭദ്ദന്തികോ. തേന ഹി ‘തിട്ഠ ഭദ്ദന്തേ’തി വുത്തോപി ന തിട്ഠതീതി നതിട്ഠഭദ്ദന്തികോ. തദുഭയമ്പി ഹേതം തിത്ഥിയാ ‘‘ഏതസ്സ വചനം കതം ഭവിസ്സതീ’’തി ന കരോന്തി. അഭിഹടന്തി പുരേതരം ഗഹേത്വാ ആഹടം ഭിക്ഖം. ഉദ്ദിസ്സകതന്തി ‘‘ഇമം തുമ്ഹേ ഉദ്ദിസ്സ കത’’ന്തി ഏവം ആരോചിതഭിക്ഖം. ന നിമന്തനന്തി ‘‘അസുകം നാമ കുലം വാ വീഥിം വാ ഗാമം വാ പവിസേയ്യാഥാ’’തി ഏവം നിമന്തിതഭിക്ഖമ്പി ന സാദിയതി, ന ഗണ്ഹാതി.

ന കുമ്ഭിമുഖാതി കുമ്ഭിതോ ഉദ്ധരിത്വാ ദിയ്യമാനം ഭിക്ഖം ന ഗണ്ഹാതി. ന കളോപിമുഖാതി കളോപീതി ഉക്ഖലി, പച്ഛി വാ. തതോപി ന ഗണ്ഹാതി. കസ്മാ? കുമ്ഭീ കളോപിയോ കടച്ഛുനാ പഹാരം ലഭന്തീതി. ന ഏളകമന്തരന്തി ഉമ്മാരം അന്തരം കത്വാ ദിയ്യമാനം ന ഗണ്ഹാതി. കസ്മാ? അയം മം നിസ്സായ അന്തരകരണം ലഭതീതി. ദണ്ഡമുസലേസുപി ഏസേവ നയോ. ദ്വിന്നന്തി ദ്വീസു ഭുഞ്ജമാനേസു ഏകസ്മിം ഉട്ഠായ ദേന്തേ ന ഗണ്ഹതി. കസ്മാ? കബളന്തരായോ ഹോതീതി. ന ഗബ്ഭിനിയാതിആദീസു പന ഗബ്ഭിനിയാ കുച്ഛിയം ദാരകോ കിലമതി. പായന്തിയാ ദാരകസ്സ ഖീരന്തരായോ ഹോതി. പുരിസന്തരഗതായ രതിഅന്തരായോ ഹോതീതി ന ഗണ്ഹാതി ന സങ്കിത്തീസൂതി സങ്കിത്തേത്വാ കതഭത്തേസു. ദുബ്ഭിക്ഖസമയേ കിര അചേലകസാവകാ അചേലകാനം അത്ഥായ തതോ തതോ തണ്ഡുലാദീനി സമാദപേത്വാ ഭത്തം പചന്തി, ഉക്കട്ഠാചേലകോ തതോ ന പടിഗ്ഗണ്ഹാതി. ന യത്ഥ സാതി യത്ഥ സുനഖോ ‘പിണ്ഡം ലഭിസ്സാമീ’തി ഉപട്ഠിതോ ഹോതി, തത്ഥ തസ്സ അദത്വാ ആഹടം ന ഗണ്ഹാതി. കസ്മാ? ഏതസ്സ പിണ്ഡന്തരായോ ഹോതീതി.

സണ്ഡസണ്ഡചാരിനീതി സമൂഹസമൂഹചാരിനീ. സചേ ഹി അചേലകം ദിസ്വാ ‘ഇമസ്സ ഭിക്ഖം ദസ്സാമാ’തി മാനുസ്സകാ ഭത്തഗേഹം പവിസന്തി, തേസു ച പവിസന്തേസു കളോപിമുഖാദീസു നിലീനാ മക്ഖികാ ഉപ്പതിത്വാ സണ്ഡസണ്ഡാ ചരന്തി, തതോ ആഹടം ഭിക്ഖം ന ഗണ്ഹാതി. കസ്മാ? മം നിസ്സായ മക്ഖികാനം ഗോചരന്തരായോ ജാതോതി. ഥുസോദകന്തി സബ്ബസസ്സസമ്ഭാരേഹി കതം സോവീരകം. ഏത്ഥ ച സുരാപാനമേവ സാവജ്ജം. അയം പന ഏതസ്മിമ്പി സാവജ്ജസഞ്ഞീ. ഏകാഗാരികോതി യോ ഏകസ്മിംയേവ ഗേഹേ ഭിക്ഖം ലഭിത്വാ നിവത്തതി. ഏകാലോപികോതി യോ ഏകേനേവ ആലോപേന യാപേതി. ദ്വാഗാരികാദീസുപി ഏസേവ നയോ. ഏകിസ്സാപി ദത്തിയാതി ഏകായ ദത്തിയാ. ദത്തി നാമ ഏകാ ഖുദ്ദകപാതി ഹോതി, യത്ഥ അഗ്ഗഭിക്ഖം പക്ഖിപിത്വാ ഠപേന്തി.

ഏകാഹികന്തി ഏകദിവസന്തരികം. അഡ്ഢമാസികന്തി അഡ്ഢമാസന്തരികം. പരിയായഭത്തഭോജനന്തി വാരഭത്തഭോജനം. ഏകാഹവാരേന ദ്വീഹവാരേന സത്താഹവാരേന അഡ്ഢമാസവാരേനാതി – ഏവം ദിവസവാരേന ആഭതഭത്തഭോജനം. സാകഭക്ഖോതി അല്ലസാകഭക്ഖോ. സാമാകഭക്ഖോതി സാമാകതണ്ഡുലഭക്ഖോ. നീവാരാദീസു – നീവാരാ നാമ താവ അരഞ്ഞേ സയം ജാതാ വീഹിജാതി. ദദ്ദുലന്തി ചമ്മകാരേഹി ചമ്മം വിലിഖിത്വാ ഛഡ്ഡിതകസടം. ഹടം വുച്ചതി സിലേസോപി, സേവാലോപി കണികാരാദിരുക്ഖനിയ്യാസോപി. കണന്തി കുണ്ഡകം. ആചാമോതി ഭത്തഉക്ഖലികായ ലഗ്ഗോ ഝാമോദനോ. തം ഛഡ്ഡിതട്ഠാനേ ഗഹേത്വാ ഖാദതി. ‘‘ഓദനകഞ്ജിയ’’ന്തിപി വദന്തി. പിഞ്ഞാകാദയോ പാകടാ ഏവ. പവത്തഫലഭോജീതി പതിതഫലഭോജീ.

സാണാനീതി സാണവാകചേലാനി. മസാണാനീതി മിസ്സകചേലാനി. ഛവദുസ്സാനീതി മതസരീരതോ ഛഡ്ഡിതവത്ഥാനി. ഏരകതിണാദീനി വാ ഗന്ഥേത്വാ കതനിവാസനാനി. പംസുകൂലാനീതി പഥവിയം ഛഡ്ഡിതനന്തകാനി. തിരീടാനീതി രുക്ഖത്തചവത്ഥാനി. അജിനന്തി അജിനമിഗചമ്മം. അജിനക്ഖിപന്തി തദേവ മജ്ഝേ ഫാലിതം. സഖുരകന്തിപി വദന്തി. കുസചീരന്തി കുസതിണാനി ഗന്ഥേത്വാ കതചീരകം. വാകചീരഫലകചീരേസുപി ഏസേവ നയോ. കേസകമ്ബലന്തി മനുസ്സകേസേഹി കതകമ്ബലം. യം സന്ധായ വുത്തം – ‘‘സേയ്യഥാപി, ഭിക്ഖവേ, യാനി കാനിചി തന്താവുതാനം വത്ഥാനം കേസകമ്ബലോ തേസം പതികുട്ഠോ അക്ഖായതീ’’തി (അ. നി. ൩.൧൩൮). വാളകമ്ബലന്തി അസ്സവാളാദീഹി കതകമ്ബലം. ഉലൂകപക്ഖന്തി ഉലൂകപത്താനി ഗന്ഥേത്വാ കതനിവാസനം. ഉബ്ഭട്ഠകോതി ഉദ്ധം ഠിതകോ.

ഉക്കുടികപ്പധാനമനുയുത്തോതി ഉക്കുടികവീരിയം അനുയുത്തോ. ഗച്ഛന്തോപി ഉക്കുടികോവ ഹുത്വാ ഉപ്പതിത്വാ ഉപ്പതിത്വാ ഗച്ഛതി. കണ്ടകാപസ്സയികോതി അയകണ്ടകേ വാ പകതികണ്ടകേ വാ ഭൂമിയം കോട്ടേത്വാ തത്ഥ ചമ്മം അത്ഥരിത്വാ ഠാനചങ്കമാദീനി കരോതി. സേയ്യന്തി സയന്തോപി തത്ഥേവ സേയ്യം കപ്പേതി. സായം തതിയമസ്സാതി സായതതിയകം. ‘‘പാതോ, മജ്ഝന്ഹികേ, സായന്തി ദിവസസ്സ തിക്ഖത്തും പാപം പവാഹേസ്സാമീ’’തി ഉദകോരോഹനാനുയോഗം അനുയുത്തോ വിഹരതി.

൧൭൫. പരം തപതീതി പരന്തപോ. പരേസം പരിതാപനാനുയോഗം പരപരിതാപനാനുയോഗം. ഓരബ്ഭികാദീസു – ഉരബ്ഭാ വുച്ചന്തി ഏളകാ. ഉരബ്ഭേ ഹനതീതി ഓരബ്ഭികോ. സൂകരികാദീസുപി – ഏസേവ നയോ. ലുദ്ദോതി ദാരുണോ കക്ഖളോ. മച്ഛഘാതകോതി മച്ഛബന്ധോ കേവട്ടോ. ബന്ധനാഗാരികോതി ബന്ധനാഗാരഗോപകോ. കുരൂരകമ്മന്താതി ദാരുണകമ്മന്താ.

൧൭൬. മുദ്ധാവസിത്തോതി ഖത്തിയാഭിസേകേന മുദ്ധനി അഭിസിത്തോ. പുരത്ഥിമേന നഗരസ്സാതി നഗരതോ പുരത്ഥിമദിസായ. സന്ധാഗാരന്തി യഞ്ഞസാലം. ഖരാജിനം നിവാസേത്വാതി സഖുരം അജിനചമ്മം നിവാസേത്വാ. സപ്പിതേലേനാതി സപ്പിനാ ച തേലേന ച. ഠപേത്വാ ഹി സപ്പിം അവസേസോ യോ കോചി സ്നേഹോ തേലന്തി വുച്ചതി. കണ്ഡുവമാനോതി നഖാനം ഛിന്നത്താ കണ്ഡുവിതബ്ബകാലേ തേന കണ്ഡുവമാനോ. അനന്തരഹിതായാതി അസന്ഥതായ. സരൂപവച്ഛായാതി സദിസവച്ഛായ. സചേ ഗാവീ സേതാ ഹോതി, വച്ഛോപി സേതകോവ സചേ കബരാ വാ, രത്താ വാ, വച്ഛോപി താദിസോവാതി – ഏവം സരൂപവച്ഛായ. സോ ഏവമാഹാതി സോ രാജാ ഏവം വദേതി. വച്ഛതരാതി തരുണവച്ഛകഭാവം അതിക്കന്താ ബലവവച്ഛാ. വച്ഛതരീസുപി ഏസേവ നയോ. ബരിഹിസത്ഥായാതി പരിക്ഖേപകരണത്ഥായ ചേവ യഞ്ഞഭൂമിയം അത്ഥരണത്ഥായ ച.

൧൭൭. ദിട്ഠേവ ധമ്മേതി ഇമസ്മിംയേവ അത്തഭാവേ. നിച്ഛാതോതി ഛാതം വുച്ചതി തണ്ഹാ, സാ അസ്സ നത്ഥീതി നിച്ഛാതോ. സബ്ബകിലേസാനം നിബ്ബുതത്താ നിബ്ബുതോ. അന്തോ താപനകിലേസാനം അഭാവാ സീതലോ ജാതോതി സീതീഭൂതോ. ഝാനമഗ്ഗഫലനിബ്ബാനസുഖാനി പടിസംവേദേതീതി സുഖപ്പടിസംവേദീ. ബ്രഹ്മഭൂതേന അത്തനാതി സേട്ഠഭൂതേന അത്തനാ.

ഇമം പന പുഗ്ഗലം ബുദ്ധുപ്പാദതോ പട്ഠായ ദസ്സേതും – ഇധ തഥാഗതോതിആദിമാഹ. തത്ഥ തഥാഗതോതി അട്ഠഹി കാരണേഹി ഭഗവാ തഥാഗതോ – തഥാ ആഗതോതി തഥാഗതോ, തഥാ ഗതോതി തഥാഗതോ, തഥലക്ഖണം ആഗതോതി തഥാഗതോ, തഥധമ്മേ യാഥാവതോ അഭിസമ്ബുദ്ധോതി തഥാഗതോ, തഥദസ്സിതായ തഥാഗതോ, തഥാവാദിതായ തഥാഗതോ, തഥാകാരിതായ തഥാഗതോ, അഭിഭവനട്ഠേന തഥാഗതോതി. അരഹം സമ്മാസമ്ബുദ്ധോതിആദീനി വിസുദ്ധിമഗ്ഗേ വിത്ഥാരിതാനേവ. തം ധമ്മന്തി തം വുത്തപ്പകാരസമ്പദം ധമ്മം. സുണാതി ഗഹപതി വാതി കസ്മാ പഠമം ഗഹപതിം നിദ്ദിസതി? നിഹതമാനത്താ ഉസ്സന്നത്താ ച. യേഭുയ്യേന ഹി ഖത്തിയകുലതോ പബ്ബജിതാ ജാതിം നിസ്സായ മാനം കരോന്തി. ബ്രാഹ്മണകുലാ പബ്ബജിതാ മന്തേ നിസ്സായ മാനം കരോന്തി. ഹീനജച്ചകുലാ പബ്ബജിതാ അത്തനോ വിജാതിതായ പതിട്ഠാതും ന സക്കോന്തി. ഗഹപതിദാരകാ പന കച്ഛേഹി സേദം മുഞ്ചന്തേഹി പിട്ഠിയാ ലോണം പുപ്ഫമാനായ ഭൂമിം കസിത്വാ താദിസസ്സ മാനസ്സ അഭാവതോ നിഹതമാനദപ്പാ ഹോന്തി. തേ പബ്ബജിത്വാ മാനം വാ ദപ്പം വാ അകത്വാ യഥാബലം ബുദ്ധവചനം ഉഗ്ഗഹേത്വാ വിപസ്സനായ കമ്മം കരോന്താ സക്കോന്തി അരഹത്തേ പതിട്ഠാതും. ഇതരേഹി ച കുലേഹി നിക്ഖമിത്വാ പബ്ബജിതാ നാമ ന ബഹുകാ, ഗഹപതികാവ ബഹുകാ. ഇതി നിഹതമാനത്താ ഉസ്സന്നത്താ ച പഠമം ഗഹപതിം നിദ്ദിസതീതി.

അഞ്ഞതരസ്മിം വാതി ഇതരേസം വാ കുലാനം അഞ്ഞതരസ്മിം. പച്ചാജാതോതി പതിജാതോ. തഥാഗതേ സദ്ധം പടിലഭതീതി പരിസുദ്ധം ധമ്മം സുത്വാ ധമ്മസ്സാമിമ്ഹി തഥാഗതേ ‘‘സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ വത സോ ഭഗവാ’’തി സദ്ധം പടിലഭതി. ഇതി പടിസഞ്ചിക്ഖതീതി ഏവം പച്ചവേക്ഖതി. സമ്ബാധോ ഘരാവാസോതി സചേപി സട്ഠിഹത്ഥേ ഘരേ യോജനസതന്തരേപി വാ ദ്വേ ജായമ്പതികാ വസന്തി, തഥാപി നേസം സകിഞ്ചനസപലിബോധട്ഠേന ഘരാവാസോ സമ്ബാധോയേവ. രജോപഥോതി രാഗരജാദീനം ഉട്ഠാനട്ഠാനന്തി മഹാഅട്ഠകഥായം വുത്തം. ആഗമനപഥോതിപി വത്തും വട്ടതി. അലഗ്ഗനട്ഠേന അബ്ഭോകാസോ വിയാതി അബ്ഭോകാസോ. പബ്ബജിതോ ഹി കൂടാഗാരരതനപാസാദേ ച ദേവവിമാനാദീസു ച സുപിഹിതദ്വാരവാതപാനേസു പടിച്ഛന്നേസു വസന്തോപി നേവ ലഗ്ഗതി, ന സജ്ജതി, ന ബജ്ഝതി. തേന വുത്തം – ‘‘അബ്ഭോകാസോ പബ്ബജ്ജാ’’തി.

അപിച – സമ്ബാധോ ഘരാവാസോ കുസലകിരിയായ ഓകാസാഭാവതോ. രജോപഥോ അസംവുതസങ്കാരട്ഠാനം വിയ രജാനം കിലേസരജാനം സന്നിപാതട്ഠാനതോ. അബ്ഭോകാസോ പബ്ബജ്ജാ കുസലകിരിയായ യഥാസുഖം ഓകാസസമ്ഭാവതോ. നയിദം സുകരം…പേ… പബ്ബജേയ്യന്തി ഏത്ഥ അയം സങ്ഖേപകഥാ – യദേതം സിക്ഖത്തയബ്രഹ്മചരിയം ഏകമ്പി ദിവസം അഖണ്ഡം കത്വാ ചരിമകചിത്തം പാപേതബ്ബതായ ഏകന്തപരിപുണ്ണം. ഏകദിവസമ്പി ച കിലേസമലേന അമലിനം കത്വാ ചരിമകചിത്തം പാപേതബ്ബതായ ഏകന്തപരിസുദ്ധം. സങ്ഖലിഖിതം ലിഖിതസങ്ഖസദിസം ധോതസങ്ഖസപ്പടിഭാഗം ചരിതബ്ബം. ഇദം ന സുകരം അഗാരം അജ്ഝാവസതാ അഗാരമജ്ഝേ വസന്തേന ഏകന്തപരിപുണ്ണം…പേ… ചരിതും – ‘‘യംനൂനാഹം കേസേ ച മസ്സുഞ്ച ഓഹാരേത്വാ കസായരസപീതതായ കാസായാനി ബ്രഹ്മചരിയം ചരന്താനം അനുച്ഛവികാനി വത്ഥാനി അച്ഛാദേത്വാ പരിദഹിത്വാ അഗാരസ്മാ നിക്ഖമിത്വാ അനഗാരിയം പബ്ബജേയ്യ’’ന്തി. ഏത്ഥ ച യസ്മാ അഗാരസ്സ ഹിതം കസിവാണിജ്ജാദികമ്മം ‘‘അഗാരിയ’’ന്തി വുച്ചതി, തഞ്ച പബ്ബജ്ജായ നത്ഥി, തസ്മാ പബ്ബജ്ജാ ‘‘അനഗാരിയ’’ന്തി ഞാതബ്ബാ. തം അനഗാരിയം. പബ്ബജേയ്യന്തി പടിപജ്ജേയ്യം. അപ്പം വാതി സഹസ്സതോ ഹേട്ഠാ ഭോഗക്ഖന്ധോ അപ്പോ നാമ ഹോതി, സഹസ്സതോ പട്ഠായ മഹാ. അബന്ധനട്ഠേന ഞാതിയേവ ഞാതിപരിവട്ടോ. സോപി വീസതിയാ ഹേട്ഠാ അപ്പോ ഹോതി, വീസതിയാ പട്ഠായ മഹാ.

൧൭൮. ഭിക്ഖൂനം സിക്ഖാസാജീവസമാപന്നോതി യാ ഭിക്ഖൂനം അധിസീലസങ്ഖാതാ സിക്ഖാ, തഞ്ച. യത്ഥ ചേതേ സഹ ജീവന്തി, ഏകജീവികാ സഭാഗവുത്തിനോ ഹോന്തി, തം ഭഗവതാ പഞ്ഞത്തസിക്ഖാപദസങ്ഖാതം സാജീവഞ്ച. തത്ഥ സിക്ഖനഭാവേന സമാപന്നോതി ഭിക്ഖൂനം സിക്ഖാസാജീവസമാപന്നോ. സമാപന്നോതി സിക്ഖം പരിപൂരേന്തോ സാജീവഞ്ച അവീതിക്കമന്തോ ഹുത്വാ തദുഭയം ഉപഗതോതി അത്ഥോ. പാണാതിപാതം പഹായാതിആദീസു പാണാതിപാതാദികഥാ ഹേട്ഠാ വിത്ഥാരിതാ ഏവ. പഹായാതി ഇമം പാണാതിപാതചേതനാസങ്ഖാതം ദുസ്സീല്യം പജഹിത്വാ. പടിവിരതോ ഹോതീതി പഹീനകാലതോ പട്ഠായ തതോ ദുസ്സീല്യതോ ഓരതോ വിരതോവ ഹോതി. നിഹിതദണ്ഡോ നിഹിതസത്ഥോതി പരൂപഘാതത്ഥായ ദണ്ഡം വാ സത്ഥം വാ ആദായ അവത്തനതോ നിക്ഖിത്തദണ്ഡോ ചേവ നിക്ഖിത്തസത്ഥോ ചാതി അത്ഥോ. ഏത്ഥ ച ഠപേത്വാ ദണ്ഡം, സബ്ബമ്പി അവസേസം ഉപകരണം സത്താനം വിനാസനഭാവതോ ‘സത്ഥ’ന്തി വേദിതബ്ബം. യം പന ഭിക്ഖൂ കത്തരദണ്ഡം വാ ദന്തകട്ഠവാസിം വാ പിപ്ഫലികം വാ ഗഹേത്വാ വിചരന്തി, ന തം പരൂപഘാതത്ഥായ. തസ്മാ നിഹിതദണ്ഡാ നിഹിതസത്ഥാത്വേവ സങ്ഖം ഗച്ഛന്തി. ലജ്ജീതി പാപജിഗുച്ഛനലക്ഖണായ ലജ്ജായ സമന്നാഗതോ. ദയാപന്നോതി ദയം മേത്തചിത്തതം ആപന്നോ. സബ്ബപാണഭൂതഹിതാനുകമ്പീതി സബ്ബേ പാണഭൂതേ ഹിതേന അനുകമ്പകോ. തായ ദയാപന്നതായ സബ്ബേസം പാണഭൂതാനം ഹിതചിത്തകോതി അത്ഥോ. വിഹരതീതി ഇരിയതി, പാലേതി.

ദിന്നമേവ ആദിയതീതി ദിന്നാദായീ. ചിത്തേനപി ദിന്നമേവ പടികങ്ഖതീതി ദിന്നപാടികങ്ഖീ. ഥേനേതീതി ഥേനോ. ന ഥേനേന അഥേനേന. അഥേനത്തായേവ സുചിഭൂതേന. അത്തനാതി അത്തഭാവേന. അഥേനം സുചിഭൂതം അത്തഭാവം കത്വാ വിഹരതീതി വുത്തം ഹോതി.

അബ്രഹ്മചരിയന്തി അസേട്ഠചരിയം. ബ്രഹ്മം സേട്ഠം ആചാരം ചരതീതി ബ്രഹ്മചാരീ. ആരാചാരീതി അബ്രഹ്മചരിയതോ ദൂരചാരീ. മേഥുനാതി രാഗപരിയുട്ഠാനവസേന സദിസത്താ മേഥുനകാതി ലദ്ധവോഹാരേഹി പടിസേവിതബ്ബതോ മേഥുനാതി സങ്ഖം ഗതാ അസദ്ധമ്മാ. ഗാമധമ്മാതി ഗാമവാസീനം ധമ്മാ.

സച്ചം വദതീതി സച്ചവാദീ. സച്ചേന സച്ചം സന്ദഹതി ഘടേതീതി സച്ചസന്ധോ. ന അന്തരന്തരാ മുസാ വദതീതി അത്ഥോ. യോ ഹി പുരിസോ കദാചി മുസാ വദതി, കദാചി സച്ചം, തസ്സ മുസാവാദേന അന്തരിതത്താ സച്ചം സച്ചേന ന ഘടീയതി, തസ്മാ ന സോ സച്ചസന്ധോ. അയം പന ന താദിസോ. ജീവിതഹേതുപി മുസാ അവത്വാ സച്ചേന സച്ചം സന്ദഹതിയേവാതി സച്ചസന്ധോ. ഥേതോതി ഥിരോ, ഥിരകഥോതി അത്ഥോ. ഏകോ ഹി പുഗ്ഗലോ ഹലിദ്ദിരാഗോ വിയ, ഥുസരാസിമ്ഹി നിഖാതഖാണുകോ വിയ, അസ്സപിട്ഠേ ഠപിതകുമ്ഭണ്ഡമിവ ച, ന ഥിരകഥോ ഹോതി. ഏകോ പാസാണലേഖാ വിയ, ഇന്ദഖീലോ വിയ ച ഥിരകഥോ ഹോതി. അസിനാ സീസേ ഛിന്ദന്തേപി ദ്വേ കഥാ ന കഥേതി. അയം വുച്ചതി ഥേതോ. പച്ചയികോതി പത്തിയായിതബ്ബകോ, സദ്ധായികോതി അത്ഥോ. ഏകച്ചോ ഹി പുഗ്ഗലോ ന പച്ചയികോ ഹോതി. ‘ഇദം കേന വുത്തം? അസുകേനാ’തി വുത്തേ ‘മാ തസ്സ വചനം സദ്ദഹഥാ’തി വത്തബ്ബതം ആപജ്ജതി. ഏകോ പച്ചയികോ ഹോതി. ‘ഇദം കേന വുത്തം? അസുകേനാ’തി വുത്തേ ‘യദി തേന വുത്തം, ഇദമേവ പമാണം, ഇദാനി ഉപപരിക്ഖിതബ്ബം നത്ഥി, ഏവമേവ ഇദ’ന്തി വത്തബ്ബതം ആപജ്ജതി. അയം വുച്ചതി പച്ചയികോ. അവിസംവാദകോ ലോകസ്സാതി തായ സച്ചവാദിതായ ലോകം ന വിസംവാദേതീതി അത്ഥോ.

ഇമേസം ഭേദായാതി യേസം ഇതോ സുത്വാതി വുത്താനം സന്തികേ സുതം, തേസം ഭേദായ. ഭിന്നാനം വാ സന്ധാതാതി ദ്വിന്നം മിത്താനം വാ സമാനുപജ്ഝായകാദീനം വാ കേനചിദേവ കാരണേന ഭിന്നാനം ഏകമേകം ഉപസങ്കമിത്വാ – ‘തുമ്ഹാകം ഈദിസേ കുലേ ജാതാനം, ഏവം ബഹുസ്സുതാനം ഇദം ന യുത്ത’ന്തിആദീനി വത്വാ സന്ധാനം കത്താ. അനുപ്പദാതാതി സന്ധാനാനുപ്പദാതാ. ദ്വേ ജനേ സമഗ്ഗേ ദിസ്വാ – ‘തുമ്ഹാകം ഏവരൂപേ കുലേ ജാതാനം, ഏവരൂപേഹി ഗുണേഹി സമന്നാഗതാനം അനുച്ഛവികമേത’ന്തിആദീനി വത്വാ ദള്ഹീകമ്മം കത്താതി അത്ഥോ. സമഗ്ഗോ ആരാമോ അസ്സാതി സമഗ്ഗാരാമോ. യത്ഥ സമഗ്ഗാ നത്ഥി, തത്ഥ വസിതുമ്പി ന ഇച്ഛതീതി അത്ഥോ. സമഗ്ഗരാമോതിപി പാളി. അയമേവ അത്ഥോ. സമഗ്ഗരതോതി സമഗ്ഗേസു രതോ. തേ പഹായ അഞ്ഞത്ര ഗന്തുമ്പി ന ഇച്ഛതീതി അത്ഥോ. സമഗ്ഗേ ദിസ്വാപി സുത്വാപി നന്ദതീതി സമഗ്ഗനന്ദീ. സമഗ്ഗകരണിം വാചം ഭാസിതാതി യാ വാചാ സത്തേ സമഗ്ഗേയേവ കരോതി, തം സാമഗ്ഗീഗുണപരിദീപകമേവ വാചം ഭാസതി, ന ഇതരന്തി.

കാലേന വദതീതി കാലവാദീ. വത്തബ്ബയുത്തകാലം സല്ലക്ഖേത്വാ വദതീതി അത്ഥോ. ഭൂതം തഥം തച്ഛം സഭാവമേവ വദതീതി ഭൂതവാദീ. ദിട്ഠധമ്മികസമ്പരായികത്ഥസന്നിസ്സിതമേവ കത്വാ വദതീതി അത്ഥവാദീ. നവലോകുത്തരധമ്മസന്നിസ്സിതം കത്വാ വദതീതി ധമ്മവാദീ. സംവരവിനയപഹാനവിനയസന്നിസ്സിതം കത്വാ വദതീതി വിനയവാദീ. നിധാനം വുച്ചതി ഠപനോകാസോ. നിധാനമസ്സ അത്ഥീതി നിധാനവതീ. ഹദയേ നിധാതബ്ബയുത്തകം വാചം ഭാസിതാതി അത്ഥോ. കാലേനാതി ഏവരൂപിം ഭാസമാനോപി ച ‘‘അഹം നിധാനവതിം വാചം ഭാസിസ്സാമീ’’തി ന അകാലേന ഭാസതി. യുത്തകാലം പന സല്ലക്ഖേത്വാവ ഭാസതീതി അത്ഥോ. സാപദേസന്തി സഉപമം, സകാരണന്തി അത്ഥോ. പരിയന്തവതിന്തി പരിച്ഛേദം ദസ്സേത്വാ. യഥാസ്സാ പരിച്ഛേദോ പഞ്ഞായതി, ഏവം ഭാസതീതി അത്ഥോ. അത്ഥസംഹിതന്തി അനേകേഹിപി നയേഹി വിഭജന്തേന പരിയാദാതും അസക്കുണേയ്യതായ അത്ഥസമ്പന്നം ഭാസതി. യം വാ സോ അത്ഥവാദീ അത്ഥം വദതി, തേന അത്ഥേന സംഹിതത്താ അത്ഥസംഹിതം വാചം ഭാസതി. ന അഞ്ഞം നിക്ഖിപിത്വാ അഞ്ഞം ഭാസതീതി വുത്തം ഹോതി.

൧൭൯. ബീജഗാമഭൂതഗാമസമാരമ്ഭാതി മൂലബീജം, ഖന്ധബീജം, ഫളുബീജം, അഗ്ഗബീജം ബീജബീജന്തി പഞ്ചവിധസ്സ ബീജഗാമസ്സ ചേവ യസ്സ കസ്സചി നീലതിണരുക്ഖാദികസ്സ ഭൂതഗാമസ്സ ച സമാരമ്ഭാ. ഛേദനഭേദനപചനാദിഭാവേന വികോപനാ പടിവിരതോതി അത്ഥോ. ഏകഭത്തികോതി പാതരാസഭത്തം, സായമാസഭത്തന്തി ദ്വേ ഭത്താനി. തേസു പാതരാസഭത്തം അന്തോമജ്ഝന്ഹികേന പരിച്ഛിന്നം. ഇതരം മജ്ഝന്ഹികതോ ഉദ്ധം അന്തോഅരുണേന. തസ്മാ അന്തോമജ്ഝന്ഹികേ ദസക്ഖത്തും ഭുഞ്ജമാനോപി ഏകഭത്തികോവ ഹോതി. തം സന്ധായ വുത്തം – ഏകഭത്തികോതി. രത്തിയാ ഭോജനം രത്തി, തതോ ഉപരതോതി രത്തൂപരതോ. അതിക്കന്തേ മജ്ഝന്ഹികേ യാവ സൂരിയസത്ഥങ്ഗമനാ ഭോജനം വികാലഭോജനം നാമ, തതോ വിരതത്താ വിരതോ വികാലഭോജനാ. സാസനസ്സ അനനുലോമത്താ വിസൂകം പടാണീഭൂതം ദസ്സനന്തി വിസൂകദസ്സനം. അത്തനാ നച്ചനനച്ചാപനാദിവസേന നച്ചാ ച ഗീതാ ച വാദിതാ ച അന്തമസോ മയൂരനച്ചനാപനാദിവസേനപി പവത്താനം നച്ചാദീനം വിസൂകഭൂതാ ദസ്സനാ ചാതി നച്ചഗീതവാദിതവിസൂകദസ്സനാ. നച്ചാദീനി ഹി അത്തനാ പയോജേതും വാ പരേഹി പയോജാപേതും വാ യുത്താനി പസ്സിതും വാ നേവ ഭിക്ഖൂനം ന ഭിക്ഖുനീനം വട്ടന്തി. മാലാദീസു – മാലാതി യംകിഞ്ചി പുപ്ഫം. ഗന്ധന്തി യംകിഞ്ചി ഗന്ധജാതം. വിലേപനന്തി ഛവിരാഗകരണം. തത്ഥ പിളന്ധന്തോ ധാരേതി നാമ. ഊനട്ഠാനം പൂരേന്തോ മണ്ഡേതി നാമ. ഗന്ധവസേന ഛവിരാഗവസേന ച സാദിയന്തോ വിഭൂസേതി നാമ. ഠാനം വുച്ചതി കാരണം. തസ്മാ യായ ദുസ്സീല്യചേതനായ താനി മാലാധാരണാദീനി മഹാജനോ കരോതി, തതോ പടിവിരതോതി അത്ഥോ. ഉച്ചാസയനം വുച്ചതി പമാണാതിക്കന്തം. മഹാസയനം അകപ്പിയസന്ഥതം, തതോ പടിവിരതോതി അത്ഥോ. ജാതരൂപന്തി സുവണ്ണം. രജതന്തി കഹാപണോ, ലോഹമാസകോ, ജതുമാസകോ, ദാരുമാസകോതി യേ വോഹാരം ഗച്ഛന്തി. തസ്സ ഉഭയസ്സാപി പടിഗ്ഗഹണാ പടിവിരതോ, നേവ നം ഉഗ്ഗണ്ഹാതി, ന ഉഗ്ഗണ്ഹാപേതി, ന ഉപനിക്ഖിത്തം സാദിയതീതി അത്ഥോ.

ആമകധഞ്ഞപടിഗ്ഗഹണാതി സാലിവീഹിയവഗോധുമകങ്ഗുവരകകുദ്രൂസകസങ്ഖാതസ്സ സത്തവിധസ്സാപി ആമകധഞ്ഞസ്സ പടിഗ്ഗഹണാ. ന കേവലഞ്ച ഏതേസം പടിഗ്ഗഹണമേവ, ആമസനമ്പി ഭിക്ഖൂനം ന വട്ടതിയേവ. ആമകമംസപടിഗ്ഗഹണാതി ഏത്ഥ അഞ്ഞത്ര ഓദിസ്സ അനുഞ്ഞാതാ ആമകമച്ഛമംസാനം പടിഗ്ഗഹണമേവ ഭിക്ഖൂനം ന വട്ടതി, നോ ആമസനം. ഇത്ഥികുമാരികപടിഗ്ഗഹണാതി ഏത്ഥ ഇത്ഥീതി പുരിസന്തരഗതാ. ഇതരാ കുമാരികാ നാമ. താസം പടിഗ്ഗഹണമ്പി ആമസനമ്പി അകപ്പിയമേവ. ദാസിദാസപടിഗ്ഗഹണാതി ഏത്ഥ ദാസിദാസവസേനേവ തേസം പടിഗ്ഗഹണം ന വട്ടതി. ‘കപ്പിയകാരകം ദമ്മി’, ‘ആരാമികം ദമ്മീ’തി ഏവം വുത്തേ പന വട്ടതി. അജേളകാദീസുപി ഖേത്തവത്ഥുപരിയോസാനേസു കപ്പിയാകപ്പിയനയോ വിനയവസേന ഉപപരിക്ഖിതബ്ബോ. തത്ഥ ഖേത്തം നാമ യസ്മിം പുബ്ബണ്ണം രുഹതി. വത്ഥു നാമ യസ്മിം അപരണ്ണം രുഹതി. യത്ഥ വാ ഉഭയമ്പി രുഹതി തം ഖേത്തം. തദത്ഥായ അകതഭൂമിഭാഗോ വത്ഥു. ഖേത്തവത്ഥുസീസേന ചേത്ഥ വാപിതളാകാദീനിപി സങ്ഗഹിതാനേവ.

ദൂതേയ്യം വുച്ചതി ദൂതകമ്മം. ഗിഹീനം പഹിതം പണ്ണം വാ സാസനം വാ ഗഹേത്വാ തത്ഥ തത്ഥ ഗമനം. പഹീണഗമനം വുച്ചതി പരഘരം പേസിതസ്സ ഖുദ്ദകഗമനം. അനുയോഗോ നാമ തദുഭയകരണം. തസ്മാ ദൂതേയ്യപഹീണഗമനാനം അനുഗോതി ഏവമേത്ഥ അത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ. കയവിക്കയാതി കയാ ച വിക്കയാ ച. തുലാകൂടാദീസു – കൂടന്തി വഞ്ചനം. തത്ഥ തുലാകൂടം നാമ രൂപകൂടം, അങ്ഗകൂടം ഗഹണകൂടം, പടിച്ഛന്നകൂടന്തി ചതുബ്ബിധം ഹോതി. തത്ഥ രൂപകൂടം നാമ ദ്വേ തുലാ സമരൂപാ കത്വാ ഗണ്ഹന്തോ മഹതിയാ ഗണ്ഹാതി, ദദന്തോ ഖുദ്ദികായ ദേതി. അങ്ഗകൂടം നാമ ഗണ്ഹന്തോ പച്ഛാഭാഗേ ഹത്ഥേന തുലം അക്കമതി, ദദന്തോ പുബ്ബഭാഗേ. ഗഹണകൂടം നാമ ഗണ്ഹന്തോ മൂലേ രജ്ജും ഗണ്ഹാതി, ദദന്തോ അഗ്ഗേ. പടിച്ഛന്നകൂടം നാമ തുലം സുസിരം കത്വാ അന്തോ അയചുണ്ണം പക്ഖിപിത്വാ ഗണ്ഹന്തോ തം പച്ഛാഭാഗേ കരോതി, ദദന്തോ അഗ്ഗഭാഗേ.

കംസോ വുച്ചതി സുവണ്ണപാതി. തായ വഞ്ചനം കംസകൂടം. കഥം? ഏകം സുവണ്ണപാതിം കത്വാ അഞ്ഞാ ദ്വേ തിസ്സോ ലോഹപാതിയോ സുവണ്ണവണ്ണാ കരോന്തി, തതോ ജനപദം ഗന്ത്വാ കിഞ്ചിദേവ അഡ്ഢകുലം പവിസിത്വാ സുവണ്ണഭാജനാനി കിണഥാ’തി വത്വാ അഗ്ഘേ പുച്ഛിതേ സമഗ്ഘതരം ദാതുകാമാ ഹോന്തി. തതോ തേഹി ‘കഥം ഇമേസം സുവണ്ണഭാവോ ജാനിതബ്ബോ’തി വുത്തേ ‘വീമംസിത്വാ ഗണ്ഹഥാ’തി സുവണ്ണപാതിം പാസാണേ ഘംസിത്വാ സബ്ബപാതിയോ ദത്വാ ഗച്ഛന്തി.

മാനകൂടം നാമ ഹദയഭേദസിഖാഭേദരജ്ജുഭേദവസേന തിവിധം ഹോതി. തത്ഥ ഹദയഭേദോ സപ്പിതേലാദിമിനനകാലേ ലബ്ഭതി. താനി ഹി ഗണ്ഹന്തോ ഹേട്ഠാ ഛിദ്ദേന മാനേന ‘സണികം ആസിഞ്ചാ’തി വത്വാ അന്തോഭാജനേ ബഹും പഗ്ഘരാപേത്വാ ഗണ്ഹാതി. ദദന്തോ ഛിദ്ദം പിധായ സീഘം പൂരേത്വാ ദേതി. സിഖാഭേദോ തിലതണ്ഡുലാദിമിനനകാലേ ലബ്ഭതി. താനി ഹി ഗണ്ഹന്തോ സണികം സിഖം ഉസ്സാപേത്വാ ഗണ്ഹാതി. ദദന്തോ വേഗേന പൂരേത്വാ സിഖം ഛിന്ദന്തോ ദേതി. രജ്ജുഭേദോ ഖേത്തവത്ഥുമിനനകാലേ ലബ്ഭതി. ലഞ്ജം അലഭന്താ ഹി ഖേത്തം അമഹന്തമ്പി മഹന്തം കത്വാ മിനന്തി.

ഉക്കോടനാദീസു – ഉക്കോടനന്തി അസ്സാമികേ സാമികേ കാതും ലഞ്ജഗ്ഗഹണം. വഞ്ചനന്തി തേഹി തേഹി ഉപായേഹി പരേസം വഞ്ചനം. തത്രിദമേകം വത്ഥു – ഏകോ കിര ലുദ്ദകോ മിഗഞ്ച മിഗപോതകഞ്ച ഗഹേത്വാ ആഗച്ഛതി. തമേകോ ധുത്തോ – ‘‘കിം ഭോ മിഗോ അഗ്ഘതി, കിം മിഗപോതകോ’’തി ആഹ. ‘‘മിഗോ ദ്വേ കഹാപണേ, മിഗപോതകോ ഏക’’ന്തി ച വുത്തേ കഹാപണം ദത്വാ മിഗപോതകം ഗഹേത്വാ ഥോകം ഗന്ത്വാ നിവത്തോ, ‘‘ന മേ ഭോ മിഗപോതകേന അത്ഥോ, മിഗം മേ ദേഹീ’’തി ആഹ. തേന ഹി ‘‘ദ്വേ കഹാപണേ ദേഹീ’’തി. സോ ആഹ – ‘‘നനു തേ, ഭോ, മയാ പഠമം ഏകോ കഹാപണോ ദിന്നോ’’തി? ‘‘ആമ ദിന്നോ’’തി. ഇദമ്പി മിഗപോതകം ഗണ്ഹ, ഏവം സോ ച കഹാപണോ അയഞ്ച കഹാപണഗ്ഘണകോ മിഗപോതകോതി ദ്വേ കഹാപണാ ഭവിസ്സന്തീതി. സോ ‘‘കാരണം വദതീ’’തി സല്ലക്ഖേത്വാ മിഗപോതകം ഗഹേത്വാ മിഗം അദാസീതി.

നികതീതി യോഗവസേന വാ മായാവസേന വാ അപാമങ്ഗം പാമങ്ഗന്തി, അമണിം മണീതി, അസുവണ്ണം സുവണ്ണന്തി കത്വാ പതിരൂപകേന വഞ്ചനം. സാചിയോഗോതി കുടിലയോഗോ. ഏതേസംയേവ ഉക്കോടനാദീനമേതം നാമം. തസ്മാ ഉക്കോടനസാചിയോഗോ വഞ്ചനസാചിയോഗോ നികതിസാചിയോഗോതി ഏവമേത്ഥ അത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ. കേചി അഞ്ഞം ദസ്സേത്വാ അഞ്ഞസ്സ പരിവത്തനം ‘സാചിയോഗോ’തി വദന്തി. തം പന വഞ്ചനേനേവ സങ്ഗഹിതം.

ഛേദനാദീസു – ഛേദനന്തി ഹത്ഥച്ഛേദനാദി. വധോതി മാരണം. ബന്ധോതി രജ്ജുബന്ധനാദീഹി ബന്ധനം. വിപരാമോസോതി ഹിമവിപരാമോസോ, ഗുമ്ബവിപരാമോസോതി ദുവിധോ. യഞ്ഹി ഹിമപാതസമയേ ഹിമേന പടിച്ഛന്നാ ഹുത്വാ മഗ്ഗപ്പടിപന്നം ജനം മുസന്തി, അയം ഹിമവിപരാമോസോ. യം ഗുമ്ബാദീഹി പടിച്ഛന്നാ മുസന്തി, അയം ഗുമ്ബവിപരാമോസോ. ആലോപോ വുച്ചതി ഗാമനിഗമാദീനം വിലോപകരണം. സഹസാകാരോതി സാഹസികകിരിയാ. ഗേഹം പവിസിത്വാ മനുസ്സാനം ഉരേ സത്ഥം ഠപേത്വാ ഇച്ഛിതഭണ്ഡഗ്ഗഹണം. ഏവമേതസ്മാ ഛേദന…പേ… സഹസാകാരാ പടിവിരതോ ഹോതി.

൧൮൦. സോ സന്തുട്ഠോ ഹോതീതി സോ ചതൂസു പച്ചയേസു ദ്വാദസവിധേന ഇതരീതരപച്ചയസന്തോസേന സമന്നാഗതോ ഹോതി. കായപരിഹാരികേനാതി കായം പരിഹരണമത്തകേന. കുച്ഛിപരിഹാരികേനാതി കുച്ഛിപരിഹരണമത്തകേന. സമാദായേവ പക്കമതീതി അട്ഠവിധം ഭിക്ഖു പരിക്ഖാരമത്തകം സബ്ബം ഗഹേത്വാവ കായപടിബദ്ധം കത്വാവ ഗച്ഛതി. ‘‘മമ വിഹാരോ പരിവേണം ഉപട്ഠാകോ’’തി സങ്ഗോ വാ ബദ്ധോ വാ ന ഹോതി. സോ ജിയാ മുത്തസരോ വിയ യൂഥാ പക്കന്തോ, മത്തഹത്ഥീ വിയ ഇച്ഛിതിച്ഛിതം സേനാസനം വനസണ്ഡം രുക്ഖമൂലം വനപത്ഥം പബ്ഭാരം പരിഭുഞ്ജന്തോ ഏകോവ തിട്ഠതി, ഏകോവ നിസീദതി. സബ്ബിരിയാപഥേസു ഏകോവ അദുതിയോ.

‘‘ചാതുദ്ദിസോ അപ്പടിഘോ ച ഹോതി,

സന്തുസ്സമാനോ ഇതരീതരേന;

പരിസ്സയാനം സഹിതാ അഛമ്ഭീ,

ഏകോ ചരേ ഖഗ്ഗവിസാണകപ്പോ’’തി. (സു. നി. ൪൨);

ഏവം വണ്ണിതം ഖഗ്ഗവിസാണകപ്പതം ആപജ്ജതി.

ഇദാനി തമത്ഥം ഉപമായ സാധേന്തോ, ‘‘സേയ്യഥാപീ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥ പക്ഖീ സകുണോതി പക്ഖയുത്തോ സകുണോ. ഡേതീതി ഉപ്പതതി. അയം പനേത്ഥ സങ്ഖേപത്ഥോ – സകുണോ നാമ ‘‘അസുകസ്മിം പദേസേ രുക്ഖോ പരിപക്കഫലോ’’തി ഞത്വാ നാനാദിസാഹി ആഗന്ത്വാ നഖപക്ഖതുണ്ഡാദീഹി തസ്സ ഫലാനി വിജ്ഝന്താ വിധുനന്താ ഖാദന്തി. ‘‘ഇദം അജ്ജതനായ, ഇദം സ്വാതനായ ഭവിസ്സതീ’’തി തേസം ന ഹോതി. ഫലേ പന ഖീണേ നേവ രുക്ഖസ്സ ആരക്ഖം ഠപേന്തി, ന തത്ഥ പത്തം വാ നഖം വാ തുണ്ഡം വാ ഠപേന്തി. അഥ ഖോ തസ്മിം രുക്ഖേ അനപേക്ഖോ ഹുത്വാ യോ യം ദിസാഭാഗം ഇച്ഛതി, സോ തേന സപത്തഭാരോവ ഉപ്പതിത്വാ ഗച്ഛതി. ഏവമേവ അയം ഭിക്ഖു നിസ്സങ്ഗോ നിരപേക്ഖോയേവ പക്കമതി, തേന വുത്തം സമാദായേവ പക്കമതീതി. അരിയേനാതി നിദ്ദോസേന. അജ്ഝത്തന്തി സകേ അത്തഭാവേ. അനവജ്ജസുഖന്തി നിദ്ദോസസുഖം.

൧൮൧. സോ ചക്ഖുനാ രൂപം ദിസ്വാതി സോ ഇമിനാ അരിയേന സീലക്ഖന്ധേന സമന്നാഗതോ ഭിക്ഖു ചക്ഖുവിഞ്ഞാണേന രൂപം പസ്സിത്വാതി അത്ഥോ. സേസപദേസുപി യം വത്തബ്ബം, തം സബ്ബം ഹേട്ഠാ വുത്തമേവ. അബ്യാസേകസുഖന്തി കിലേസേഹി അനവസിത്തസുഖം. അവികിണ്ണസുഖന്തിപി വുത്തം. ഇന്ദ്രിയസംവരസുഖഞ്ഹി ദിട്ഠാദീസു ദിട്ഠമത്താദിവസേന പവത്തതായ അവികിണ്ണം ഹോതി.

൧൮൨. സോ അഭിക്കന്തേ പടിക്കന്തേതി സോ മനച്ഛട്ഠാനം ഇന്ദ്രിയാനം സംവരേന സമന്നാഗതോ ഭിക്ഖു ഇമേസു അഭിക്കന്തപടിക്കന്താദീസു സത്തസു ഠാനേസു സതിസമ്പജഞ്ഞവസേന സമ്പജാനകാരീ ഹോതി. തത്ഥ യം വത്തബ്ബം സിയാ, തം ഝാനവിഭങ്ഗേ വുത്തമേവ.

സോ ഇമിനാ ചാതിആദിനാ കിം ദസ്സേതി? അരഞ്ഞവാസസ്സ പച്ചയസമ്പത്തിം ദസ്സേതി. യസ്സ ഹി ഇമേ ചത്താരോ പച്ചയാ നത്ഥി, തസ്സ അരഞ്ഞവാസോ ന ഇജ്ഝതി, തിരച്ഛാനഗതേഹി വാ വനചരകേഹി വാ സദ്ധിം വത്തബ്ബതം ആപജ്ജതി. അരഞ്ഞേ അധിവത്ഥാ ദേവതാ ‘‘കിം ഏവരൂപസ്സ പാപഭിക്ഖുനോ അരഞ്ഞവാസേനാ’’തി ഭേരവം സദ്ദം സാവേന്തി. ഹത്ഥേഹി സീസം പഹരിത്വാ പലായനാകാരം കരോന്തി. ‘‘അസുകോ ഭിക്ഖു അരഞ്ഞം പവിസിത്വാ ഇദഞ്ചിദഞ്ച പാപകമ്മം അകാസീ’’തി അയസോ പത്ഥരതി. യസ്സ പനേതേ ചത്താരോ പച്ചയാ അത്ഥി, തസ്സ അരഞ്ഞവാസോ ഇജ്ഝതി. സോ ഹി അത്തനോ സീലം പച്ചവേക്ഖന്തോ കിഞ്ചി കാളകം വാ തിലകം വാ അപസ്സന്തോ പീതിം ഉപ്പാദേത്വാ തം ഖയതോ വയതോ സമ്മസന്തോ അരിയഭൂമിം ഓക്കമതി. അരഞ്ഞേ അധിവത്ഥാ ദേവതാ അത്തമനാ വണ്ണം ഭാസന്തി. ഇതിസ്സ ഉദകേ പക്ഖിത്തതേലബിന്ദു വിയ യസോ വിത്ഥാരികോ ഹോതി. വിവിത്തന്തിആദീനി ഹേട്ഠാ വുത്തത്ഥാനേവ. സോ ഏവം സമാഹിതേ ചിത്തേ…പേ… യഥാകമ്മൂപഗേ സത്തേ പജാനാതീതി ഏത്തകേ ഠാനേ യം വത്തബ്ബം സിയാ, തം സബ്ബം വിസുദ്ധിമഗ്ഗേ വുത്തമേവ.

൧൮൫. തതിയവിജ്ജായ സോ ഏവം സമാഹിതേ ചിത്തേതി വിപസ്സനാപാദകം ചതുത്ഥജ്ഝാനചിത്തം വേദിതബ്ബം. ആസവാനം ഖയഞാണായാതി അരഹത്തമഗ്ഗഞാണത്ഥായ. അരഹത്തമഗ്ഗോ ഹി ആസവാനം വിനാസനതോ ആസവാനം ഖയോതി വുച്ചതി. തത്ര ചേതം ഞാണം തപ്പരിയാപന്നത്താതി. ചിത്തം അഭിനിന്നാമേതീതി വിപസ്സനാചിത്തം അഭിനീഹരതി. സോ ഇദം ദുക്ഖന്തി ഏവമാദീസു – ‘‘ഏത്തകം ദുക്ഖം, ന ഇതോ ഭിയ്യോ’’തി സബ്ബമ്പി ദുക്ഖസച്ചം സരസലക്ഖണപ്പടിവേധേന യഥാഭൂതം പജാനാതി, പടിവിജ്ഝതി. തസ്സ ച ദുക്ഖസ്സ നിബ്ബത്തികം തണ്ഹം – അയം ദുക്ഖസമുദയോതി; തദുഭയമ്പി യം ഠാനം പത്വാ നിരുജ്ഝതി, തം തേസം അപ്പവത്തിം നിബ്ബാനം – അയം ദുക്ഖനിരോധോതി; തസ്സ ച സമ്പാപകം അരിയമഗ്ഗം – അയം ദുക്ഖനിരോധഗാമിനീ പടിപദാതി സരസലക്ഖണപടിവേധേന യഥാഭൂതം പജാനാതി, പടിവിജ്ഝതീതി – ഏവമത്ഥോ വേദിതബ്ബോ.

ഏവം സരൂപതോ സച്ചാനി ദസ്സേത്വാ ഇദാനി കിലേസവസേന പരിയായതോ ദസ്സേന്തോ ഇമേ ആസവാതിആദിമാഹ. തസ്സ ഏവം ജാനതോ ഏവം പസ്സതോതി തസ്സ ഏവം ജാനന്തസ്സ ഏവം പസ്സന്തസ്സ സഹ വിപസ്സനായ കോടിപ്പത്തം മഗ്ഗം കഥേതി. കാമാസവാതി കാമാസവതോ. വിമുച്ചതീതി ഇമിനാ മഗ്ഗക്ഖണം ദസ്സേതി. വിമുത്തസ്മിന്തി ഇമിനാ ഫലക്ഖണം ദസ്സേതി. മഗ്ഗക്ഖണേ ഹി ചിത്തം വിമുച്ചതി, ഫലക്ഖണേ വിമുത്തം ഹോതി. വിമുത്തസ്മിം വിമുത്തമിതി ഞാണന്തി ഇമിനാ പച്ചവേക്ഖണഞാണം ദസ്സേതി. ഖീണാ ജാതീതിആദീഹി തസ്സ ഭൂമിം. തേന ഹി ഞാണേന സോ പച്ചവേക്ഖന്തോ ‘ഖീണാ ജാതീ’തിആദീനി പജാനാതി. വുസിതന്തി വുട്ഠം പരിവുട്ഠം കതം ചരിതം നിട്ഠിതന്തി അത്ഥോ. ബ്രഹ്മചരിയന്തി മഗ്ഗബ്രഹ്മചരിയം. പുഥുജ്ജനകല്യാണകേന ഹി സദ്ധിം സത്ത സേക്ഖാ ബ്രഹ്മചരിയവാസം വസന്തി നാമ. ഖീണാസവോ വുട്ഠവാസോ. തസ്മാ സോ അത്തനോ ബ്രഹ്മചരിയവാസം പച്ചവേക്ഖന്തോ വുസിതം ബ്രഹ്മചരിയന്തി പജാനാതി. കതം കരണീയന്തി ചതൂസു സച്ചേസു ചതൂഹി മഗ്ഗേഹി പരിഞ്ഞാപഹാനസച്ഛികിരിയാഭാവനാവസേന സോളസവിധമ്പി കിച്ചം നിട്ഠാപിതന്തി അത്ഥോ. പുഥുജ്ജനകല്യാണകാദയോ ഹി തം കിച്ചം കരോന്തി; ഖീണാസവോ കതകരണീയോ. തസ്മാ സോ അത്തനോ കരണീയം പച്ചവേക്ഖന്തോ. ‘‘കതം കരണീയ’’ന്തി പജാനാതി. നാപരം ഇത്ഥത്തായാതി ‘‘ഇദാനി പുന ഏത്ഥഭാവായ ഏവം സോളസകിച്ചഭാവായ കിലേസക്ഖയായ വാ മഗ്ഗഭാവനാകിച്ചം നത്ഥീ’’തി പജാനാതി.

൧൮൬. സരാഗാദീസു – അപ്പഹീനോതി വിക്ഖമ്ഭനപ്പഹാനേന വാ തദങ്ഗപ്പഹാനേന വാ സമുച്ഛേദപ്പഹാനേന വാ അപ്പഹീനോ.

൧൮൭. ലാഭീ ഹോതീതിആദീസു – ലാഭീതി ലാഭവാ പടിലഭിത്വാ ഠിതോ. അജ്ഝത്തം ചേതോസമഥസ്സാതി നിയകജ്ഝത്തസങ്ഖാതേ അത്തനോ ചിത്തേ ഉപ്പന്നസ്സ ചേതോസമഥസ്സ. അധിപഞ്ഞാധമ്മവിപസ്സനായാതി അധിപഞ്ഞാസങ്ഖാതായ ഖന്ധധമ്മേസു അനിച്ചാദിവസേന പവത്തായ വിപസ്സനായ. രൂപസഹഗതാനന്തി രൂപനിമിത്താരമ്മണാനം രൂപാവചരസമാപത്തീനം. അരൂപസഹഗതാനന്തി ന രൂപനിമിത്താരമ്മണാനം അരൂപസമാപത്തീനം. ഏത്ഥ ച പഠമോ അട്ഠസമാപത്തിലാഭീ പുഥുജ്ജനോ. ദുതിയോ സുക്ഖവിപസ്സകഅരിയസാവകോ. തതിയോ അട്ഠസമാപത്തിലാഭീ അരിയസാവകോ. ചതുത്ഥോ ലോകിയമഹാജനോ വേദിതബ്ബോ.

൧൮൮. അനുസോതഗാമീആദീസു – അനുസോതഗാമീതി വട്ടസോതം അനുഗതോ, വട്ടസോതേ നിമുഗ്ഗോ പുഥുജ്ജനോ വേദിതബ്ബോ. പടിസോതഗാമീതി പടിസോതഗമനോ. അനുസോതം അഗന്ത്വാ പടിസോതം ഗച്ഛന്തസ്സേതം അധിവചനം. പാപഞ്ച കമ്മം ന കരോതീതി പഞ്ഞത്തം വീതിക്കമന്തോ ന കരോതി. സഹാപി ദുക്ഖേന സഹാപി ദോമനസ്സേനാതി കിലേസപരിയുട്ഠാനേ സതി ഉപ്പന്നേന ദുക്ഖദോമനസ്സേന സദ്ധിമ്പി. പരിപുണ്ണന്തി തിസ്സന്നം സിക്ഖാനം ഏകായപി അനൂനം. പരിസുദ്ധന്തി നിരുപക്കിലേസം. ബ്രഹ്മചരിയന്തി സേട്ഠചരിയം. ഇമിനാ വാരേന സോതാപന്നസകദാഗാമിനോ കഥിതാ. കിം പന തേ രുദന്താ ബ്രഹ്മചരിയം ചരന്തീതി? ആമ. കിലേസരോദനേന രുദന്താ ചരന്തി നാമ. സീലസമ്പന്നോ പുഥുജ്ജനഭിക്ഖുപി ഏത്ഥേവ സങ്ഗഹിതോ.

ഠിതത്തോതി ഠിതസഭാവോ. അനാഗാമീതി കാമരാഗബ്യാപാദേഹി അകമ്പനീയചിത്തതായ ച തമ്ഹാ ലോകാ അനാവത്തിധമ്മതായ ച ഠിതസഭാവോ നാമ. തിണ്ണോതി തണ്ഹാസോതം ഉത്തിണ്ണോ. പാരങ്ഗതോതി നിബ്ബാനപാരം ഗതോ. ഥലേ തിട്ഠതീതി അരഹത്തഫലസമാപത്തിഥലേ തിട്ഠതി. ചേതോവിമുത്തിന്തി ഫലസമാധിം. പഞ്ഞാവിമുത്തിന്തി ഫലഞാണം. അയം വുച്ചതീതി അയം ഖീണാസവോ ‘‘തിണ്ണോ പാരങ്ഗതോ ഥലേ തിട്ഠതി ബ്രാഹ്മണോ’’തി വുച്ചതി. ബാഹിതപാപതായ ഹി ഏസ ബ്രാഹ്മണോ നാമ.

൧൮൯. അപ്പസ്സുതാദീസു – അപ്പകം സുതം ഹോതീതി നവങ്ഗേ സത്ഥുസാസനേ കിഞ്ചിദേവ ഥോകം സുതം ഹോതി. ന അത്ഥമഞ്ഞായ, ന ധമ്മമഞ്ഞായ ധമ്മാനുധമ്മപടിപന്നോ ഹോതീതി അട്ഠകഥഞ്ച പാളിഞ്ച ജാനിത്വാ ലോകുത്തരധമ്മസ്സ അനുരൂപധമ്മം പുബ്ബഭാഗപടിപദം പടിപന്നോ ന ഹോതി. ഇമിനാ നയേന സബ്ബത്ഥ അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ.

൧൯൦. സമണമചലാദീസു – സമണമചലോതി സമണഅചലോ, മകാരോ പദസന്ധികരോ. നിച്ചലസമണോ, ഥിരസമണോതി അത്ഥോ. അയം വുച്ചതീതി അയം സോതാപന്നോ സാസനേ മൂലജാതായ സദ്ധായ പതിട്ഠിതത്താ ‘സമണമചലോ’തി വുച്ചതി. സകദാഗാമീ പന രജ്ജനകിലേസസ്സ അത്ഥിതായ സമണപദുമോതി വുത്തോ. രത്തട്ഠോ ഹി ഇധ പദുമട്ഠോ നാമാതി വുത്തം. അനാഗാമീ കാമരാഗസങ്ഖാതസ്സ രജ്ജനകിലേസസ്സ നത്ഥിതായ സമണപുണ്ഡരീകോതി വുത്തോ. പണ്ഡരട്ഠോ ഹി ഇധ പുണ്ഡരീകട്ഠോ നാമാതി വുത്തം. ഖീണാസവോ ച ഥദ്ധഭാവകരാനം കിലേസാനം അഭാവേന സമണേസു സമണസുഖുമാലോ നാമാതി വുത്തോ. അപ്പദുക്ഖട്ഠേനപി ചേസ സമണസുഖുമാലോയേവാതി.

ചതുക്കനിദ്ദേസവണ്ണനാ.