൨. ദുകനിദ്ദേസവണ്ണനാ

൪൫. ദുകനിദ്ദേസേ കോധനോതി കുജ്ഝനസീലോ മഹാകോധോ. ഏവം പുഗ്ഗലം പുച്ഛിത്വാപി ധമ്മേന പുഗ്ഗലം ദസ്സേതും തത്ഥ കതമോ കോധോതിആദിമാഹ. ഉപനാഹീനിദ്ദേസാദീസുപി ഏസേവ നയോ. കോധോ കുജ്ഝനാതിആദീനി ഹേട്ഠാ വുത്തത്ഥാനേവ. തഥാ ഉപനാഹീനിദ്ദേസാദീസു പുബ്ബകാലം കോധോതിആദീനി. അയം കോധോ അപ്പഹീനോതി അയം ഏത്തകോ കോധോ വിക്ഖമ്ഭനപ്പഹാനേന വാ തദങ്ഗപ്പഹാനേന വാ സമുച്ഛേദപ്പഹാനേന വാ അപ്പഹീനോ. പരതോ ഉപനാഹാദീസുപി ഏസേവ നയോ.

൫൩. അഹിരികനിദ്ദേസാദീസു – ഇമിനാ അഹിരികേനാതി ഇമിനാ ഏവംപകാരേന അഹിരികധമ്മേന സമന്നാഗതോ. ഇമിനാ അനോത്തപ്പേനാതിആദീസുപി ഏസേവ നയോ.

൬൩. അജ്ഝത്തസംയോജനോതി അജ്ഝത്തബന്ധനോ. ബഹിദ്ധാസംയോജനോതി ബഹിദ്ധാബന്ധനോ. തേ ഉഭോപി വച്ഛകസാലൂപമായ ദീപേതബ്ബാ. വച്ഛകസാലായ ഹി അന്തോ ബദ്ധോ അന്തോയേവ സയിതവച്ഛകോ വിയ ഇധട്ഠകസോതാപന്നസകദാഗാമിനോ. തേസഞ്ഹി ബന്ധനമ്പി ഇധേവ, സയമ്പി ഇധേവ. അന്തോ ബദ്ധോ പന ബഹി സയിതവച്ഛകോ വിയ രൂപാരൂപഭവേ സോതാപന്നസകദാഗാമിനോ. തേസഞ്ഹി ബന്ധനമേവ ഇധ, സയം പന ബ്രഹ്മലോകേ ഠിതാ. ബഹി ബദ്ധോ ബഹി സയിതവച്ഛകോ വിയ രൂപാരൂപഭവേ അനാഗാമീ. തസ്സ ഹി ബന്ധനമ്പി ബഹിദ്ധാ, സയമ്പി ബഹിദ്ധാവ. ബഹി ബദ്ധോ പന അന്തോസയിതവച്ഛകോ വിയ ഇധട്ഠകഅനാഗാമീ. തസ്സ ഹി ബന്ധനം രൂപാരൂപഭവേസു, സയം പന ഇധ ഠിതോ.

൬൫. അക്കോധനനിദ്ദേസാദീസു – പഹീനോതി വിക്ഖമ്ഭനപ്പഹാനേന വാ, തദങ്ഗപ്പഹാനേന വാ, സമുച്ഛേദപ്പഹാനേന വാ പഹീനോ.

൮൩. ദുല്ലഭനിദ്ദേസേ – ദുല്ലഭാതി ന സുലഭാ. പുബ്ബകാരീതി പഠമമേവ കാരകോ. കതവേദീതി കതം വേദേതി, വിദിതം പാകടം കരോതി. തേ അഗാരിയാനഗാരിയേഹി ദീപേതബ്ബാ. അഗാരിയേസു ഹി മാതാപിതരോ പുബ്ബകാരിനോ നാമ. പുത്തധീതരോ പന മാതാപിതരോ പടിജഗ്ഗന്താ അഭിവാദനാദീനി തേസം കുരുമാനാ കതവേദിനോ നാമ. അനഗാരിയേസു ആചരിയുപജ്ഝായാ പുബ്ബകാരിനോ നാമ. അന്തേവാസികസദ്ധിവിഹാരികാ ആചരിയുപജ്ഝായേ പടിജഗ്ഗന്താ അഭിവാദനാദീനി തേസം കുരുമാനാ കതവേദിനോ നാമ. തേസം ആവിഭാവത്ഥായ ഉപജ്ഝായപോസകസോണത്ഥേരാദീനം വത്ഥൂനി കഥേതബ്ബാനി.

അപരോ നയോ – പരേന അകതേയേവ ഉപകാരേ അത്തനി കതം ഉപകാരം അനപേക്ഖിത്വാ കാരകോ പുബ്ബകാരീ, സേയ്യഥാപി മാതാപിതരോ ചേവ ആചരിയുപജ്ഝായാ ച. സോ ദുല്ലഭോ; സത്താനം തണ്ഹാഭിഭൂതത്താ. പരേന കതസ്സ ഉപകാരസ്സ അനുരൂപപ്പവത്തിം അത്തനി കതം ഉപകാരം ഉപകാരതോ ജാനന്തോ, വേദിയന്തോ, കതഞ്ഞുകതവേദീ. സേയ്യഥാപി മാതാപിതുആചരിയുപജ്ഝായേസു സമ്മാ പടിപന്നോ. സോപി ദുല്ലഭോ; സത്താനം അവിജ്ജാഭിഭൂതത്താ.

അപിച – അകാരണവച്ഛലോ പുബ്ബകാരീ, സകാരണവച്ഛലോ കതഞ്ഞുകതവേദീ. ‘കരിസ്സതി മേ’തി ഏവമാദികാരണനിരപേക്ഖകിരിയോ പുബ്ബകാരീ. ‘കരിസ്സതി മേ’തി ഏവമാദികാരണസാപേക്ഖകിരിയോ കതഞ്ഞുകതവേദീ. തമോജോതിപരായണോ പുബ്ബകാരീ, ജോതിജോതിപരായണോ കതഞ്ഞുകതവേദീ. ദേസേതാ പുബ്ബകാരീ, പടിപജ്ജിതാ കതഞ്ഞുകതവേദീ. സദേവകേ ലോകേ അരഹം സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ പുബ്ബകാരീ, അരിയസാവകോ കതഞ്ഞുകതവേദീതി. ദുകനിപാതട്ഠകഥായം (അ. നി. അട്ഠ. ൨.൨.൧൨൦) പന – ‘‘‘പുബ്ബകാരീ’തി പഠമം ഉപകാരസ്സ കാരകോ, ‘കതഞ്ഞുകതവേദീ’തി തേന കതം ഞത്വാ പച്ഛാ കാരകോ. തേസു പുബ്ബകാരീ ഇണം ദേമീതി സഞ്ഞം കരോതി, പച്ഛാകാരകോ ‘ഇണം ജീരാപേമീ’തി സഞ്ഞം കരോതീ’’തി ഏത്തകമേവ വുത്തം.

൮൪. ദുത്തപ്പയനിദ്ദേസേ – ദുത്തപ്പയാതി അതപ്പയാ, ന സക്കാ കേനചി തപ്പേതും. യോ ഹി ഉപട്ഠാകകുലം വാ ഞാതികുലം വാ നിസ്സായ വസമാനോ ചീവരേ ജിണ്ണേ തേഹി ദിന്നം ചീവരം നിക്ഖിപതി, ന പരിഭുഞ്ജതി. പുനപ്പുനം ദിന്നമ്പി ഗഹേത്വാ നിക്ഖിപതേവ. യോ ച തേനേവ നയേന ലദ്ധം ലദ്ധം വിസ്സജ്ജേതി പരസ്സ ദേതി. പുനപ്പുനം ലദ്ധമ്പി തഥേവ കരോതി. ഇമേ ദ്വേ പുഗ്ഗലാ സകടേഹിപി പച്ചയേ ഉപനേന്തേന തപ്പേതും ന സക്കാതി ദുത്തപ്പയാ നാമ.

൮൫. സുതപ്പയനിദ്ദേസേ – ന വിസ്സജ്ജേതീതി അത്തനോ അകത്വാ പരസ്സ ന ദേതി. അതിരേകേ പന സതി ന നിക്ഖിപതി പരസ്സ ദേതി. ഇദം വുത്തം ഹോതി – യോ പന ഭിക്ഖു ഉപട്ഠാകകുലാ വാ ഞാതികുലാ വാ ജിണ്ണചീവരോ സാടകം ലഭിത്വാ ചീവരം കത്വാ പരിഭുഞ്ജതി, ന നിക്ഖിപതി; അഗ്ഗളം ദത്വാ പാരുപന്തോപി പുന ദിയ്യമാനേ സഹസാ ന പടിഗ്ഗണ്ഹാതി. യോ ച ലദ്ധം ലദ്ധം അത്തനാ പരിഭുഞ്ജതി, പരേസം ന ദേതി. ഇമേ ദ്വേപി സുഖേന സക്കാ തപ്പേതുന്തി സുതപ്പയാ നാമാതി.

൮൬. ആസവാതി കിലേസാ. ന കുക്കുച്ചായിതബ്ബം കുക്കുച്ചായതീതി ന കുക്കുച്ചായിതബ്ബയുത്തകം കുക്കുച്ചായതി. സൂകരമംസം ലഭിത്വാ അച്ഛമംസന്തി കുക്കുച്ചായതി, മിഗമംസം, ലഭിത്വാ ദീപിമംസന്തി കുക്കുച്ചായതി. കാലേ സന്തേയേവ ‘കാലോ നത്ഥീ’തി, അപ്പവാരേത്വാവ ‘പവാരിതോസ്മീ’തി, പത്തേ രജസ്മിം അപതിതേയേവ ‘പതിത’ന്തി, അത്താനം ഉദ്ദിസ്സ മച്ഛമംസേ അകതേയേവ ‘മം ഉദ്ദിസ്സ കത’ന്തി കുക്കുച്ചായതി. കുക്കുച്ചായിതബ്ബം ന കുക്കുച്ചായതീതി കുക്കുച്ചായിതബ്ബയുത്തകം ന കുക്കുച്ചായതി. അച്ഛമംസം ലഭിത്വാ സൂകരമംസന്തി ന കുക്കുച്ചായതി…പേ… അത്താനം ഉദ്ദിസ്സ മച്ഛമംസേ കതേ ‘മം ഉദ്ദിസ്സ കത’ന്തി ന കുക്കുച്ചായതി. അങ്ഗുത്തരട്ഠകഥായം പന – ‘‘‘ന കുക്കുച്ചായിതബ്ബ’ന്തി സങ്ഘഭോഗസ്സ അപട്ഠപനം അവിചാരണം ന കുക്കുച്ചായിതബ്ബം നാമ, തം കുക്കുച്ചായതി. ‘കുക്കുച്ചായിതബ്ബ’ന്തി തസ്സേവ പട്ഠപനം വിചാരണം, തം ന കുക്കുച്ചായതീ’’തി ഏത്തകമേവ വുത്തം. ഇമേസന്തി ഇമേസം ദ്വിന്നം പുഗ്ഗലാനം സുഭൂമിയം തിണലതാദീനി വിയ രത്തിമ്പി ദിവാപി ആസവാ വഡ്ഢന്തിയേവ. സുക്കപക്ഖേ കപ്പിയമംസം ലഭിത്വാ കപ്പിയമംസന്ത്വേവ ഗണ്ഹന്തോ ന കുക്കുച്ചായിതബ്ബം ന കുക്കുച്ചായതി നാമാതി ഇമിനാ നയേന അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ.

൮൮. ഹീനാധിമുത്തോതി ഹീനജ്ഝാസയോ. ദുസ്സീലോതി നിസ്സീലോ. പാപധമ്മോതി ലാമകധമ്മോ.

൮൯. പണീതാധിമുത്തോതി പണീതജ്ഝാസയോ. കല്യാണധമ്മോതി ഭദ്ദകധമ്മോ, സുചിധമ്മോ, സുന്ദരധമ്മോ.

൯൦. തിത്തോതി സുഹിതോ പരിയോസിതോ. തപ്പേതാതി അഞ്ഞേസമ്പി തിത്തികരോ. പച്ചേകസമ്ബുദ്ധാ യേ ച തഥാഗതസാവകാതി ഏത്ഥ പച്ചേകബുദ്ധാ നവഹി ലോകുത്തരധമ്മേഹി സയം തിത്താ പരിപുണ്ണാ. അഞ്ഞേ പന തപ്പേതും ന സക്കോന്തി. തേസഞ്ഹി ധമ്മകഥായ അഭിസമയോ ന ഹോതി. സാവകാനം പന ധമ്മകഥായ അപരിമാണാനമ്പി ദേവമനുസ്സാനം അഭിസമയോ ഹോതി. ഏവം സന്തേപി യസ്മാ പന തേ ധമ്മം ദേസേന്താ ന അത്തനോ വചനം കത്വാ കഥേന്തി, ബുദ്ധാനം വചനം കത്വാ കഥേന്തി. സോതും നിസിന്നപരിസാപി ‘അയം ഭിക്ഖു ന അത്തനാ പടിവിദ്ധധമ്മം കഥേതി, ബുദ്ധേഹി പടിവിദ്ധധമ്മം കഥേതീ’തി ചിത്തീകാരം കരോതി. ഇതി സോ ചിത്തീകാരോ ബുദ്ധാനംയേവ ഹോതി. ഏവം തത്ഥ സമ്മാസമ്ബുദ്ധോവ തപ്പേതാ നാമ. യഥാ ഹി ‘അസുകസ്സ നാമ ഇദഞ്ചിദഞ്ച ദേഥാ’തി രഞ്ഞാ ആണത്താ കിഞ്ചാപി ആനേത്വാ ദേന്തി, അഥ ഖോ രാജാവ തത്ഥ ദായകോ. യേഹിപി ലദ്ധം ഹോതി, തേ ‘രഞ്ഞാ അമ്ഹാകം ഠാനന്തരം ദിന്നം, ഇസ്സരിയവിഭവോ ദിന്നോ’ത്വേവ ഗണ്ഹന്തി, ന രാജപുരിസേഹീതി. ഏവംസമ്പദമിദം വേദിതബ്ബം. സേസം സബ്ബത്ഥ ഉത്താനത്ഥമേവാതി.

ദുകനിദ്ദേസവണ്ണനാ.