൧. ഏകകനിദ്ദേസവണ്ണനാ

൧. ഇദാനി യഥാഠപിതം മാതികം ആദിതോ പട്ഠായ വിഭജിത്വാ ദസ്സേതും – കതമോ ച പുഗ്ഗലോ സമയവിമുത്തോതിആദിമാഹ. തത്ഥ ഇധാതി ഇമസ്മിം സത്തലോകേ. ഏകച്ചോ പുഗ്ഗലോതി ഏകോ പുഗ്ഗലോ. കാലേന കാലന്തി ഏത്ഥ ഭുമ്മവസേന അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. ഏകേകസ്മിം കാലേതി വുത്തം ഹോതി. സമയേന സമയന്തി ഇദം പുരിമസ്സേവ വേവചനം. അട്ഠ വിമോക്ഖേതി രൂപാവചരാരൂപാവചരഅട്ഠസമാപത്തിയോ. താസഞ്ഹി പച്ചനീകധമ്മേഹി വിമുച്ചനതോ വിമോക്ഖോതി നാമം. കായേനാതി വിമോക്ഖസഹജാതേന നാമകായേന. ഫുസിത്വാ വിഹരതീതി പടിലഭിത്വാ ഇരിയതി. കതമസ്മിം പനേസ കാലേ വിമോക്ഖേ ഫുസിത്വാ വിഹരതീതി? സമാപത്തിം സമാപജ്ജിതുകാമസ്സ ഹി കാലോ നാമ അത്ഥി, അകാലോ നാമ അത്ഥി. തത്ഥ പാതോവ സരീരപടിജഗ്ഗനകാലോ, വത്തകരണകാലോ ച സമാപജ്ജനസ്സ അകാലോ നാമ. സരീരം പന പടിജഗ്ഗിത്വാ വത്തം കത്വാ വസനട്ഠാനം പവിസിത്വാ നിസിന്നസ്സ യാവ പിണ്ഡായ ഗമനകാലോ നാഗച്ഛതി, ഏതസ്മിം അന്തരേ സമാപജ്ജനസ്സ കാലോ നാമ.

പിണ്ഡായ ഗമനകാലം പന സല്ലക്ഖേത്വാ നിക്ഖന്തസ്സ ചേതിയവന്ദനകാലോ, ഭിക്ഖുസങ്ഘപരിവുതസ്സ വിതക്കമാളകേ ഠാനകാലോ പിണ്ഡായ ഗമനകാലോ ഗാമേ ചരണകാലോ; ആസനസാലായ യാഗുപാനകാലോ വത്തകരണകാലോതി അയമ്പി സമാപജ്ജനസ്സ അകാലോ നാമ. ആസനസാലായ പന വിവിത്തേ ഓകാസേ സതി യാവ ഭത്തകാലോ നാഗച്ഛതി, ഏതസ്മിമ്പി അന്തരേ സമാപജ്ജനസ്സ കാലോ നാമ. ഭത്തം പന ഭുഞ്ജനകാലോ, വിഹാരഗമനകാലോ, പത്തചീവരപടിസാമനകാലോ, ദിവാവത്തകരണകാലോ, പരിപുച്ഛാദാനകാലോതി അയമ്പി സമാപജ്ജനസ്സ അകാലോ നാമ. യോ അകാലോ, സ്വേവ അസമയോ. തം സബ്ബമ്പി ഠപേത്വാ അവസേസേ കാലേ കാലേ, സമയേ സമയേ വുത്തപ്പകാരേ അട്ഠ വിമോക്ഖേ സഹജാതനാമകായേന പടിലഭിത്വാ വിഹരന്തോ, ‘‘ഇധേകച്ചോ പുഗ്ഗലോ…പേ… വിഹരതീ’’തി വുച്ചതി.

അപിചേസ സഫസ്സകേഹി സഹജാതനാമധമ്മേഹി സഹജാതധമ്മേ ഫുസതിയേവ നാമ, ഉപചാരേന അപ്പനം ഫുസതിയേവ നാമ. പുരിമായ അപ്പനായ അപരം അപ്പനം ഫുസതിയേവ. യേന ഹി സദ്ധിം യേ ധമ്മാ സഹജാതാ, തേന തേ പടിലദ്ധാ നാമ ഹോന്തി. ഫസ്സേനാപി ഫുട്ഠായേവ നാമ ഹോന്തി. ഉപചാരമ്പി അപ്പനായ പടിലാഭകാരണമേവ, തഥാ പുരിമാ അപ്പനാ അപരഅപ്പനായ. തത്രാസ്സ ഏവം സഹജാതേഹി സഹജാതാനം ഫുസനാ വേദിതബ്ബാ – പഠമജ്ഝാനഞ്ഹി വിതക്കാദീഹി പഞ്ചങ്ഗികം. തസ്മിം ഠപേത്വാ താനി അങ്ഗാനി സേസാ അതിരേകപണ്ണാസധമ്മാ ചത്താരോ ഖന്ധാ നാമ ഹോന്തി. തേന നാമകായേന പഠമജ്ഝാനസമാപത്തിവിമോക്ഖം ഫുസിത്വാ പടിലഭിത്വാ വിഹരതി. ദുതിയം ഝാനം പീതിസുഖചിത്തേകഗ്ഗതാഹി തിവങ്ഗികം, തതിയം സുഖചിത്തേകഗ്ഗതാഹി ദുവങ്ഗികം, ചതുത്ഥം ഉപേക്ഖാചിത്തേകഗ്ഗതാഹി ദുവങ്ഗികം, തഥാ ആകാസാനഞ്ചായതനം…പേ… നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞായതനഞ്ച. തത്ഥ ഠപേത്വാ താനി അങ്ഗാനി സേസാ അതിരേകപണ്ണാസധമ്മാ ചത്താരോ ഖന്ധാ നാമ ഹോന്തി. തേന നാമകായേന നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞായതനസമാപത്തിവിമോക്ഖം ഫുസിത്വാ പടിലഭിത്വാ വിഹരതി.

പഞ്ഞായ ചസ്സ ദിസ്വാതി വിപസ്സനാപഞ്ഞായ സങ്ഖാരഗതം, മഗ്ഗപഞ്ഞായ ചതുസച്ചധമ്മേ പസ്സിത്വാ. ഏകച്ചേ ആസവാ പരിക്ഖീണാ ഹോന്തീതി ഉപഡ്ഢുപഡ്ഢാ പഠമമഗ്ഗാദിവജ്ഝാ ആസവാ പരിക്ഖീണാ ഹോന്തി. അയം വുച്ചതി പുഗ്ഗലോ സമയവിമുത്തോതി ഏത്ഥ അട്ഠസമാപത്തിലാഭീ പുഥുജ്ജനോ തേന നാമകായേന ഫുസിത്വാ വിഹരതീതി വത്തും വട്ടതി. പാളിയം പന ‘‘ഏകച്ചേ ആസവാ പരിക്ഖീണാ’’തി വുത്തം. പുഥുജ്ജനസ്സ ച ഖീണാ ആസവാ നാമ നത്ഥി, തസ്മാ സോ ന ഗഹിതോ. അട്ഠസമാപത്തിലാഭീ ഖീണാസവോപി തേന നാമകായേന ഫുസിത്വാ വിഹരതീതി വത്തും വട്ടതി. തസ്സ പന അപരിക്ഖീണാസവാ നാമ നത്ഥി, തസ്മാ സോപി ന ഗഹിതോ. സമയവിമുത്തോതി പന തിണ്ണം സോതാപന്നസകദാഗാമിഅനാഗാമീനംയേവേതം നാമന്തി വേദിതബ്ബം.

൨. അസമയവിമുത്തനിദ്ദേസേ – പുരിമസദിസം വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബം. അസമയവിമുത്തോതി പനേത്ഥ സുക്ഖവിപസ്സകഖീണാസവസ്സേതം നാമം. സുക്ഖവിപസ്സകാ പന സോതാപന്നസകദാഗാമിഅനാഗാമിനോ അട്ഠസമാപത്തിലാഭിനോ ച ഖീണാസവാ പുഥുജ്ജനാ ച ഇമസ്മിം ദുകേ ന ലബ്ഭന്തി, ദുകമുത്തകപുഗ്ഗലാ നാമ ഹോന്തി. തസ്മാ സത്ഥാ അത്തനോ ബുദ്ധസുബുദ്ധതായ ഹേട്ഠാ ഗഹിതേ ച അഗ്ഗഹിതേ ച സങ്കഡ്ഢിത്വാ സദ്ധിം പിട്ഠിവട്ടകേഹി തന്തിം ആരോപേന്തോ സബ്ബേപി അരിയപുഗ്ഗലാതിആദിമാഹ. തത്ഥ അരിയേ വിമോക്ഖേതി കിലേസേഹി ആരകത്താ അരിയേതി സങ്ഖം ഗതേ ലോകുത്തരവിമോക്ഖേ. ഇദം വുത്തം ഹോതി – ബാഹിരാനഞ്ഹി അട്ഠന്നം സമാപത്തീനം സമാപജ്ജന്തസ്സ സമയോപി അത്ഥി അസമയോപി. മഗ്ഗവിമോക്ഖേന വിമുച്ചനസ്സ സമയോ വാ അസമയോ വാ നത്ഥി. യസ്സ സദ്ധാ ബലവതീ, വിപസ്സനാ ച ആരദ്ധാ, തസ്സ ഗച്ഛന്തസ്സ തിട്ഠന്തസ്സ നിസീദന്തസ്സ നിപജ്ജന്തസ്സ ഖാദന്തസ്സ ഭുഞ്ജന്തസ്സ മഗ്ഗഫലപടിവേധോ നാമ ന ഹോതീതി നത്ഥി. ഇതി മഗ്ഗവിമോക്ഖേന വിമുച്ചനസ്സ സമയോ വാ അസമയോ വാ നത്ഥീതി ഹേട്ഠാ ഗഹിതേ ച അഗ്ഗഹിതേ ച സങ്കഡ്ഢിത്വാ ഇമം പിട്ഠിവട്ടകം തന്തിം ആരോപേസി ധമ്മരാജാ. സമാപത്തിലാഭീ പുഥുജ്ജനോ ഇമായപി തന്തിയാ അഗ്ഗഹിതോവ. ഭജാപിയമാനോ പന സമാപത്തിവിക്ഖമ്ഭിതാനം കിലേസാനം വസേന സമയവിമുത്തഭാവം ഭജേയ്യ.

൩. കുപ്പധമ്മാകുപ്പധമ്മനിദ്ദേസേസു – യസ്സ അധിഗതോ സമാപത്തിധമ്മോ കുപ്പതി നസ്സതി, സോ കുപ്പധമ്മോ. രൂപസഹഗതാനന്തി രൂപനിമിത്തസങ്ഖാതേന രൂപേന സഹഗതാനം. തേന സദ്ധിം പവത്താനം ന വിനാ രൂപാരമ്മണാനം ചതുന്നം രൂപാവചരജ്ഝാനാനന്തി അത്ഥോ. അരൂപസഹഗതാനന്തി രൂപതോ അഞ്ഞം, ന രൂപന്തി അരൂപം. അരൂപേന സഹഗതാനം തേന സദ്ധിം പവത്താനം ന വിനാ അരൂപാരമ്മണാനം ചതുന്നം അരൂപാവചരജ്ഝാനാനന്തി അത്ഥോ. ന നികാമലാഭീതി പഞ്ചഹാകാരേഹി അചിണ്ണവസിതായ ഇച്ഛിതാകാരേന അലദ്ധത്താ ന നികാമലാഭീ. അപ്പഗുണസമാപത്തികോതി അത്ഥോ. ന അകിച്ഛലാഭീതി കിച്ഛലാഭീ ദുക്ഖലാഭീ. യോ ആഗമനമ്ഹി കിലേസേ വിക്ഖമ്ഭേന്തോ ഉപചാരം പാപേന്തോ അപ്പനം പാപേന്തോ ചിത്തമഞ്ജൂസം ലഭന്തോ ദുക്ഖേന കിച്ഛേന സസങ്ഖാരേന സപ്പയോഗേന കിലമന്തോ തം സമ്പദം പാപുണിതും സക്കോതി, സോ ന അകിച്ഛലാഭീ നാമ. ന അകസിരലാഭീതി അവിപുലലാഭീ. സമാപത്തിം അപ്പേത്വാ അദ്ധാനം ഫരിതും ന സക്കോതി. ഏകം ദ്വേ ചിത്തവാരേ വത്തേത്വാ സഹസാവ വുട്ഠാതീതി അത്ഥോ.

യത്ഥിച്ഛകന്തി യസ്മിം ഓകാസേ സമാപത്തിം അപ്പേത്വാ നിസീദിതും ഇച്ഛതി. യദിച്ഛകന്തി കസിണജ്ഝാനം വാ ആനാപാനജ്ഝാനം വാ ബ്രഹ്മവിഹാരജ്ഝാനം വാ അസുഭജ്ഝാനം വാതി യം യം സമാപത്തിം അപ്പേത്വാ നിസീദിതും ഇച്ഛതി. യാവതിച്ഛകന്തി അദ്ധാനപരിച്ഛേദേന യത്തകം കാലം ഇച്ഛതി. ഇദം വുത്തം ഹോതി – യത്ഥ യത്ഥ യം യം സമാപത്തിം യത്തകം അദ്ധാനം സമാപജ്ജിതുമ്പി വുട്ഠാതുമ്പി ഇച്ഛതി, തത്ഥ തത്ഥ തം തം സമാപത്തിം തത്തകം അദ്ധാനം സമാപജ്ജിതുമ്പി വുട്ഠാതുമ്പി ന സക്കോതി. ചന്ദം വാ സൂരിയം വാ ഉല്ലോകേത്വാ ‘ഇമസ്മിം ചന്ദേ വാ സൂരിയേ വാ ഏത്തകം ഠാനം ഗതേ വുട്ഠഹിസ്സാമീ’തി പരിച്ഛിന്ദിത്വാ ഝാനം സമാപന്നോ യഥാപരിച്ഛേദേന വുട്ഠാതും ന സക്കോതി, അന്തരാവ വുട്ഠാതി; സമാപത്തിയാ അപ്പഗുണതായാതി.

പമാദമാഗമ്മാതി പമാദം പടിച്ച. അയം വുച്ചതീതി അയം ഏവംവിധോ പുഗ്ഗലോ കുപ്പധമ്മോതി വുച്ചതി. ഇദം പന അട്ഠസമാപത്തിലാഭിനോ പുഥുജ്ജനസ്സ സോതാപന്നസ്സ സകദാഗാമിനോതി തിണ്ണം പുഗ്ഗലാനം നാമം. ഏതേസഞ്ഹി സമാധിപാരിബന്ധകാ വിപസ്സനാപാരിബന്ധകാ ച ധമ്മാ ന സുവിക്ഖമ്ഭിതാ, ന സുവിക്ഖാലിതാ, തേന തേസം സമാപത്തി നസ്സതി പരിഹായതി. സാ ച ഖോ നേവ സീലഭേദേന, നാപത്തിവീതിക്കമേന. ന ഗരുകമോക്ഖധമ്മോ പനേസ അപ്പമത്തകേനപി കിച്ചകരണീയേന വാ വത്തഭേദമത്തകേന വാ നസ്സതി.

തത്രിദം വത്ഥു – ഏകോ കിര ഥേരോ സമാപത്തിം വളഞ്ജേതി. തസ്മിം പിണ്ഡായ ഗാമം പവിട്ഠേ ദാരകാ പരിവേണേ കീളിത്വാ പക്കമിംസു. ഥേരോ ആഗന്ത്വാ ‘പരിവേണം സമ്മജ്ജിതബ്ബ’ന്തി ചിന്തേത്വാ അസമ്മജ്ജിത്വാ വിഹാരം പവിസിത്വാ ‘സമാപത്തിം അപ്പേസ്സാമീ’തി നിസീദി. സോ അപ്പേതും അസക്കോന്തോ, ‘കിം നു ഖോ ആവരണ’ന്തി സീലം ആവജ്ജന്തോ അപ്പമത്തകമ്പി വീതിക്കമം അദിസ്വാ ‘വത്തഭേദോ നു ഖോ അത്ഥീ’തി ഓലോകേന്തോ പരിവേണസ്സ അസമ്മട്ഠഭാവം ഞത്വാ സമ്മജ്ജിത്വാ പവിസിത്വാ നിസീദന്തോ സമാപത്തിം അപ്പേന്തോവ നിസീദി.

൪. അകുപ്പധമ്മനിദ്ദേസോ വുത്തപടിപക്ഖവസേനേവ വേദിതബ്ബോ. അകുപ്പധമ്മോതി ഇദം പന അട്ഠസമാപത്തിലാഭിനോ അനാഗാമിസ്സ ചേവ ഖീണാസവസ്സ ചാതി ദ്വിന്നം പുഗ്ഗലാനം നാമം. തേസഞ്ഹി സമാധിപാരിബന്ധകാ വിപസ്സനാപാരിബന്ധകാ ച ധമ്മാ സുവിക്ഖമ്ഭിതാ സുവിക്ഖാലിതാ; തേന തേസം ഭസ്സസങ്ഗണികാരാമാദികിച്ചേന വാ അഞ്ഞേന വാ യേന കേനചി അത്തനോ അനുരൂപേന പമാദേന വീതിനാമേന്താനമ്പി സമാപത്തി ന കുപ്പതി, ന നസ്സതി. സുക്ഖവിപസ്സകാ പന സോതാപന്നസകദാഗാമിഅനാഗാമിഖീണാസവാ ഇമസ്മിം ദുകേ ന ലബ്ഭന്തി; ദുകമുത്തകപുഗ്ഗലാ നാമ ഹോന്തി. തസ്മാ സത്ഥാ അത്തനോ ബുദ്ധസുബുദ്ധതായ ഹേട്ഠാ ഗഹിതേ ച അഗ്ഗഹിതേ ച സങ്കഡ്ഢിത്വാ ഇമസ്മിമ്പി ദുകേ സദ്ധിം പിട്ഠിവട്ടകേഹി തന്തിം ആരോപേന്തോ സബ്ബേപി അരിയപുഗ്ഗലാതിആദിമാഹ. അട്ഠന്നഞ്ഹി സമാപത്തീനം കുപ്പനം നസ്സനം ഭവേയ്യ, ലോകുത്തരധമ്മസ്സ പന സകിം പടിവിദ്ധസ്സ കുപ്പനം നസ്സനം നാമ നത്ഥി, തം സന്ധായേതം വുത്തം.

൫. പരിഹാനധമ്മാപരിഹാനധമ്മനിദ്ദേസാപി കുപ്പധമ്മാകുപ്പധമ്മനിദ്ദേസവസേനേവ വേദിതബ്ബാ. കേവലഞ്ഹി ഇധ പുഗ്ഗലസ്സ പമാദം പടിച്ച ധമ്മാനം പരിഹാനമ്പി അപരിഹാനമ്പി ഗഹിതന്തി ഇദം പരിയായദേസനാമത്തമേവ നാനം. സേസം സബ്ബത്ഥ താദിസമേവ.

൭. ചേതനാഭബ്ബനിദ്ദേസേ – ചേതനാഭബ്ബോതി ചേതനായ അപരിഹാനിം ആപജ്ജിതും ഭബ്ബോ. സചേ അനുസഞ്ചേതേതീതി, സചേ സമാപജ്ജതി. സമാപത്തിഞ്ഹി സമാപജ്ജന്തോ അനുസഞ്ചേതേതി നാമ. സോ ന പരിഹായതി, ഇതരോ പരിഹായതി.

൮. അനുരക്ഖണാഭബ്ബനിദ്ദേസേ – അനുരക്ഖണാഭബ്ബോതി അനുരക്ഖണായ അപരിഹാനിം ആപജ്ജിതും ഭബ്ബോ. സചേ അനുരക്ഖതീതി സചേ അനുപകാരധമ്മേ പഹായ ഉപകാരധമ്മേ സേവന്തോ സമാപജ്ജതി. ഏവഞ്ഹി പടിപജ്ജന്തോ അനുരക്ഖതി നാമ. സോ ന പരിഹായതി, ഇതരോ പരിഹായതി.

ഇമേ ദ്വേപി സമാപത്തിം ഠപേതും ഥാവരം കാതും പടിബലാ. ചേതനാഭബ്ബതോ പന അനുരക്ഖണാഭബ്ബോവ ബലവതരോ. ചേതനാഭബ്ബോ ഹി ഉപകാരാനുപകാരേ ധമ്മേ ന ജാനാതി. അജാനന്തോ ഉപകാരധമ്മേ നുദതി നീഹരതി, അനുപകാരധമ്മേ സേവതി. സോ തേ സേവന്തോ സമാപത്തിതോ പരിഹായതി. അനുരക്ഖണാഭബ്ബോ ഉപകാരാനുപകാരേ ധമ്മേ ജാനാതി. ജാനന്തോ അനുപകാരധമ്മേ നുദതി നീഹരതി, ഉപകാരധമ്മേ സേവതി. സോ തേ സേവന്തോ സമാപത്തിതോ ന പരിഹായതി.

യഥാ ഹി ദ്വേ ഖേത്തപാലാ ഏകോ പണ്ഡുരോഗേന സരോഗോ അക്ഖമോ സീതാദീനം, ഏകോ അരോഗോ സീതാദീനം സഹോ. സരോഗോ ഹേട്ഠാകുടിം ന ഓതരതി, രത്താരക്ഖം ദിവാരക്ഖം വിജഹതി. തസ്സ ദിവാ സുകമോരാദയോ ഖേത്തം ഓതരിത്വാ സാലിസീസം ഖാദന്തി, രത്തിം മിഗസൂകരാദയോ പവിസിത്വാ ഖലം തച്ഛി തം വിയ ഛേത്വാ ഗച്ഛന്തി. സോ അത്തനോ പമത്തകാരണാ പുന ബീജമത്തമ്പി ന ലഭതി. ഇതരോ രത്താരക്ഖം ദിവാരക്ഖം ന വിജഹതി. സോ അത്തനോ അപ്പമത്തകാരണാ ഏകകരീസതോ ചത്താരിപി അട്ഠപി സകടാനി ലഭതി.

തത്ഥ സരോഗഖേത്തപാലോ വിയ ചേതനാഭബ്ബോ, അരോഗോ വിയ അനുരക്ഖണാഭബ്ബോ ദട്ഠബ്ബോ. സരോഗസ്സ അത്തനോ പമാദേന പുന ബീജമത്തസ്സപി അലഭനം വിയ ചേതനാഭബ്ബസ്സ ഉപകാരാനുപകാരേ ധമ്മേ അജാനിത്വാ ഉപകാരേ പഹായ അനുപകാരേ സേവന്തസ്സ സമാപത്തിയാ പരിഹാനം. ഇതരസ്സ അത്തനോ അപ്പമാദേന ഏകകരീസമത്തതോ ചതുഅട്ഠസകടഉദ്ധരണം വിയ അനുരക്ഖണാഭബ്ബസ്സ ഉപകാരാനുപകാരേ ധമ്മേ ജാനിത്വാ അനുപകാരേ പഹായ ഉപകാരേ സേവന്തസ്സ സമാപത്തിയാ അപരിഹാനം വേദിതബ്ബം. ഏവം ചേതനാഭബ്ബതോ അനുരക്ഖണാഭബ്ബോവ സമാപത്തിം ഥാവരം കാതും ബലവതരോതി വേദിതബ്ബോ.

൯. പുഥുജ്ജനനിദ്ദേസേ – തീണി സംയോജനാനീതി ദിട്ഠിസംയോജനസീലബ്ബതപരാമാസസംയോജനവിചികിച്ഛാസംയോജനാനി. ഏതാനി ഹി ഫലക്ഖണേ പഹീനാനി നാമ ഹോന്തി. അയം പന ഫലക്ഖണേപി ന ഹോതീതി ദസ്സേതി. തേസം ധമ്മാനന്തി തേസം സംയോജനധമ്മാനം. മഗ്ഗക്ഖണസ്മിഞ്ഹി തേസം പഹാനായ പടിപന്നോ നാമ ഹോതി. അയം പന മഗ്ഗക്ഖണേപി ന ഹോതി. ഏത്താവതാ വിസ്സട്ഠകമ്മട്ഠാനോ ഥൂലബാലപുഥുജ്ജനോവ ഇധ കഥിതോതി വേദിതബ്ബോ.

൧൦. ഗോത്രഭുനിദ്ദേസേ – യേസം ധമ്മാനന്തി യേസം ഗോത്രഭുഞാണേന സദ്ധിം ഉപ്പന്നാനം പരോപണ്ണാസകുസലധമ്മാനം. അരിയധമ്മസ്സാതി ലോകുത്തരമഗ്ഗസ്സ. അവക്കന്തി ഹോതീതി ഓക്കന്തി നിബ്ബത്തി പാതുഭാവോ ഹോതി. അയം വുച്ചതീതി അയം നിബ്ബാനാരമ്മണേന ഞാണേന സബ്ബം പുഥുജ്ജനസങ്ഖം പുഥുജ്ജനഗോത്തം പുഥുജ്ജനമണ്ഡലം പുഥുജ്ജനപഞ്ഞത്തിം അതിക്കമിത്വാ അരിയസങ്ഖം അരിയഗോത്തം അരിയമണ്ഡലം അരിയപഞ്ഞത്തിം ഓക്കമനതോ ഗോത്രഭൂപുഗ്ഗലോ നാമ വുച്ചതി.

൧൧. ഭയൂപരതനിദ്ദേസേ – ഭയേന ഉപരതോതി ഭയൂപരതോ. സത്തപി സേക്ഖാ പുഥുജ്ജനാ ച ഭായിത്വാ പാപതോ ഓരമന്തി പാപം ന കരോന്തി. തത്ഥ പുഥുജ്ജനാ ദുഗ്ഗതിഭയം, വട്ടഭയം, കിലേസഭയം, ഉപവാദഭയന്തി ചത്താരി ഭയാനി ഭായന്തി. തേസു ഭായിതബ്ബട്ഠേന ദുഗ്ഗതിയേവ ഭയം ദുഗ്ഗതിഭയം. സേസേസുപി ഏസേവ നയോ. തത്ഥ പുഥുജ്ജനോ ‘സചേ ത്വം പാപം കരിസ്സസി, ചത്താരോ അപായാ മുഖം വിവരിത്വാ ഠിതച്ഛാതഅജഗരസദിസാ, തേസു ദുക്ഖം അനുഭവന്തോ കഥം ഭവിസ്സസീ’തി ദുഗ്ഗതിഭയം ഭായിത്വാ പാപം ന കരോതി. അനമതഗ്ഗസംസാരവട്ടംയേവ പന വട്ടഭയം നാമ. സബ്ബമ്പി അകുസലം കിലേസഭയം നാമ. ഗരഹാ പന ഉപവാദഭയം നാമ. താനിപി ഭായിത്വാ പുഥുജ്ജനോ പാപം ന കരോതി. സോതാപന്നസകദാഗാമിഅനാഗാമിനോ പന തയോ സേക്ഖാ ദുഗ്ഗതിം അതീതത്താ സേസാനി തീണി ഭയാനി ഭായിത്വാ പാപം ന കരോന്തി. മഗ്ഗട്ഠകസേക്ഖാ ആഗമനവസേന വാ അസമുച്ഛിന്നഭയത്താ വാ ഭയൂപരതാ നാമ ഹോന്തി. ഖീണാസവോ ഇമേസു ചതൂസു ഭയേസു ഏകമ്പി ന ഭായതി. സോ ഹി സബ്ബസോ സമുച്ഛിന്നഭയോ; തസ്മാ അഭയൂപരതോതി വുച്ചതി. കിം പന സോ ഉപവാദമ്പി ന ഭായതീതി? ന ഭായതി. ഉപവാദം പന രക്ഖതീതി വത്തും വട്ടതി. ദോണുപ്പലവാപിഗാമേ ഖീണാസവത്ഥേരോ വിയ.

൧൨. അഭബ്ബാഗമനനിദ്ദേസേ – സമ്മത്തനിയാമാഗമനസ്സ അഭബ്ബോതി അഭബ്ബാഗമനോ. കമ്മാവരണേനാതി പഞ്ചവിധേന ആനന്തരിയകമ്മേന. കിലേസാവരണേനാതി നിയതമിച്ഛാദിട്ഠിയാ. വിപാകാവരണേനാതി അഹേതുകദുഹേതുകപടിസന്ധിയാ. അസ്സദ്ധാതി ബുദ്ധധമ്മസങ്ഘേസു സദ്ധാരഹിതാ. അച്ഛന്ദികാതി കത്തുകമ്യതാകുസലച്ഛന്ദരഹിതാ. തേ ഠപേത്വാ ജമ്ബുദീപം ഇതരദീപത്തയവാസിനോ വേദിതബ്ബാ. തേസു ഹി മനുസ്സാ അച്ഛന്ദികഭാവം പവിട്ഠാ നാമ. ദുപ്പഞ്ഞാതി ഭവങ്ഗപഞ്ഞാരഹിതാ. അഭബ്ബാതി അപ്പടിലദ്ധമഗ്ഗഫലൂപനിസ്സയാ. നിയാമന്തി മഗ്ഗനിയാമം, സമ്മത്തനിയാമം. ഓക്കമിതുന്തി ഏതം കുസലേസു ധമ്മേസു സമ്മത്തസങ്ഖാതം നിയാമം ഓക്കമിതും പവിസിതും തത്ഥ പതിട്ഠാതും അഭബ്ബാ.

൧൩. ഭബ്ബാഗമനനിദ്ദേസോ വുത്തപടിപക്ഖനയേന വേദിതബ്ബോ. ഏവമിമസ്മിം ദുകേ യേ ച പുഗ്ഗലാ പഞ്ചാനന്തരിയകാ, യേ ച നിയതമിച്ഛാദിട്ഠികാ, യേഹി ച അഹേതുകദുഹേതുകപടിസന്ധി ഗഹിതാ, യേ ച ബുദ്ധാദീനം ന സദ്ദഹന്തി, യേസഞ്ച കത്തുകമ്യതാഛന്ദോ നത്ഥി, യേ ച അപരിപുണ്ണഭവങ്ഗപഞ്ഞാ, യേസഞ്ച മഗ്ഗഫലാനം ഉപനിസ്സയോ നത്ഥി, തേ സബ്ബേപി സമ്മത്തനിയാമം ഓക്കമിതും അഭബ്ബാ, വിപരീതാ ഭബ്ബാതി വുത്താ.

൧൪. നിയതാനിയതനിദ്ദേസേ – ആനന്തരികാതി ആന്തരികകമ്മസമങ്ഗിനോ. മിച്ഛാദിട്ഠികാതി നിയതമിച്ഛാദിട്ഠിസമങ്ഗിനോ. സബ്ബേപി ഹേതേ നിരയസ്സ അത്ഥായ നിയതത്താ നിയതാ നാമ. അട്ഠ പന അരിയപുഗ്ഗലാ സമ്മാഭാവായ ഉപരൂപരിമഗ്ഗഫലത്ഥായ ചേവ അനുപാദാപരിനിബ്ബാനത്ഥായ ച നിയതത്താ നിയതാ നാമ. അവസേസപുഗ്ഗലാ പന അനിബദ്ധഗതികാ. യഥാ ആകാസേ ഖിത്തദണ്ഡോ പഥവിയം പതന്തോ ‘അഗ്ഗേന വാ മജ്ഝേന വാ മൂലേന വാ പതിസ്സതീ’തി ന ഞായതി; ഏവമേവ ‘അസുകഗതിയാ നാമ നിബ്ബത്തിസ്സന്തീ’തി നിയമാഭാവാ അനിയതാ നാമാതി വേദിതബ്ബാ. യാ പന ഉത്തരകുരുകാനം നിയതഗതികതാ വുത്താ, ന സാ നിയതധമ്മവസേന. മിച്ഛത്തസമ്മത്തനിയതധമ്മായേവ ഹി നിയതാ നാമ. തേസഞ്ച വസേനായം പുഗ്ഗലനിയമോ കഥിതോതി.

൧൫. പടിപന്നകനിദ്ദേസേ – മഗ്ഗസമങ്ഗിനോതി മഗ്ഗട്ഠകപുഗ്ഗലാ. തേ ഹി ഫലത്ഥായ പടിപന്നത്താ പടിപന്നകാ നാമ. ഫലസമങ്ഗിനോതി ഫലപടിലാഭസമങ്ഗിതായ ഫലസമങ്ഗിനോ. ഫലപടിലാഭതോ പട്ഠായ ഹി തേ ഫലസമാപത്തിം അസമാപന്നാപി ഫലേ ഠിതായേവ നാമ.

൧൬. സമസീസീനിദ്ദേസേ – അപുബ്ബം അചരിമന്തി അപുരേ അപച്ഛാ, ഏകപ്പഹാരേനേവാതി അത്ഥോ. പരിയാദാനന്തി പരിക്ഖയോ. അയം വുച്ചതീതി അയം പുഗ്ഗലോ സമസീസീ നാമ വുച്ചതി. സോ പനേസ തിവിധോ ഹോതി – ഇരിയാപഥസമസീസീ, രോഗസമസീസീ, ജീവിതസമസീസീതി. തത്ഥ യോ ചങ്കമന്തോവ വിപസ്സനം പട്ഠപേത്വാ അരഹത്തം പത്വാ ചങ്കമന്തോവ പരിനിബ്ബാതി പദുമത്ഥേരോ വിയ; ഠിതകോവ വിപസ്സനം പട്ഠപേത്വാ അരഹത്തം പത്വാ ഠിതകോവ പരിനിബ്ബാതി കോടപബ്ബതവിഹാരവാസീതിസ്സത്ഥേരോ വിയ; നിസിന്നോവ വിപസ്സനം പട്ഠപേത്വാ അരഹത്തം പത്വാ നിസിന്നോവ പരിനിബ്ബാതി, നിപന്നോവ വിപസ്സനം പട്ഠപേത്വാ അരഹത്തം പത്വാ നിപന്നോവ പരിനിബ്ബാതി – അയം ഇരിയാപഥസമസീസീ നാമ.

യോ പന ഏകം രോഗം പത്വാ അന്തോരോഗേയേവ വിപസ്സനം പട്ഠപേത്വാ അരഹത്തം പത്വാ തേനേവ രോഗേന പരിനിബ്ബാതി – അയം രോഗസമസീസീ നാമ.

കതരോ ജീവിതസമസീസീ നാമ? ‘‘സീസന്തി തേരസ സീസാനി – പലിബോധസീസഞ്ച തണ്ഹാ, വിനിബന്ധനസീസഞ്ച മാനോ, പരാമാസസീസഞ്ച ദിട്ഠി, വിക്ഖേപസീസഞ്ച ഉദ്ധച്ചം, സംകിലേസസീസഞ്ച അവിജ്ജാ, അധിമോക്ഖസീസഞ്ച സദ്ധാ, പഗ്ഗഹസീസഞ്ച വീരിയം, ഉപട്ഠാനസീസഞ്ച സതി, അവിക്ഖേപസീസഞ്ച സമാധി, ദസ്സനസീസഞ്ച പഞ്ഞാ, പവത്തസീസഞ്ച ജീവിതിന്ദ്രിയം, ഗോചരസീസഞ്ച വിമോക്ഖോ, സങ്ഖാരസീസഞ്ച നിരോധോ’’തി (പടി. മ. ൧.൮൭). തത്ഥ കിലേസസീസം അവിജ്ജം അരഹത്തമഗ്ഗോ പരിയാദിയതി. പവത്തസീസം ജീവിതിന്ദ്രിയം ചുതിചിത്തം പരിയാദിയതി. അവിജ്ജാപരിയാദായകം ചിത്തം ജീവിതിന്ദ്രിയം പരിയാദാതും ന സക്കോതി. ജീവിതിന്ദ്രിയപരിയാദായകം ചിത്തം അവിജ്ജം പരിയാദാതും ന സക്കോതി. അവിജ്ജാപരിയാദായകം ചിത്തം അഞ്ഞം, ജീവിതിന്ദ്രിയപരിയാദായകം ചിത്തം അഞ്ഞം. യസ്സ ചേതം സീസദ്വയം സമം പരിയാദാനം ഗച്ഛതി, സോ ജീവിതസമസീസീ നാമ.

കഥമിദം സമം ഹോതീതി? വാരസമതായ. യസ്മിഞ്ഹി വാരേ മഗ്ഗവുട്ഠാനം ഹോതി – സോതാപത്തിമഗ്ഗേ പഞ്ച പച്ചവേക്ഖണാനി, സകദാഗാമിമഗ്ഗേ പഞ്ച, അനാഗാമിമഗ്ഗേ പഞ്ച, അരഹത്തമഗ്ഗേ ചത്താരീതി ഏകൂനവീസതിയാ പച്ചവേക്ഖണഞാണേ പതിട്ഠായ ഭവങ്ഗം ഓതരിത്വാ പരിനിബ്ബായതി. ഇമായ വാരസമതായ ഇദം ഉഭയസീസപരിയാദാനം സമം ഹോതി നാമ. തേനായം പുഗ്ഗലോ ജീവിതസമസീസീതി വുച്ചതി. അയമേവ ച ഇധ അധിപ്പേതോ.

൧൭. ഠിതകപ്പീനിദ്ദേസേ – ഠിതോ കപ്പോതി ഠിതകപ്പോ, ഠിതകപ്പോ അസ്സ അത്ഥീതി ഠിതകപ്പീ. കപ്പം ഠപേതും സമത്ഥോതി അത്ഥോ. ഉഡ്ഡയ്ഹനവേലാ അസ്സാതി ഝായനകാലോ ഭവേയ്യ. നേവ താവാതി യാവ ഏസ മഗ്ഗസമങ്ഗീ പുഗ്ഗലോ സോതാപത്തിഫലം ന സച്ഛികരോതി, നേവ താവ കപ്പോ ഝായേയ്യ. ഝായമാനോപി അജ്ഝായിത്വാവ തിട്ഠേയ്യ. കപ്പവിനാസോ ഹി നാമ മഹാവികാരോ മഹാപയോഗോ കോടിസതസഹസ്സചക്കവാളസ്സ ഝായനവസേന മഹാലോകവിനാസോ. അയമ്പി ഏവം മഹാവിനാസോ തിട്ഠേയ്യ വാതി വദതി. സാസനേ പന ധരമാനേ അയം കപ്പവിനാസോ നാമ നത്ഥി. കപ്പവിനാസേ സാസനം നത്ഥി. ഗതകോടികേ ഹി കാലേ കപ്പവിനാസോ നാമ ഹോതി. ഏവം സന്തേപി സത്ഥാ അന്തരായാഭാവം ദീപേതും ഇദം കാരണം ആഹരി – ‘‘ഇദമ്പി ഭവേയ്യ, മഗ്ഗസമങ്ഗിനോ പന ഫലസ്സ അന്തരായോ ന സക്കാ കാതു’’ന്തി. അയം പന പുഗ്ഗലോ കപ്പം ഠപേന്തോ കിത്തകം കാലം ഠപേയ്യാതി? യസ്മിം വാരേ മഗ്ഗവുട്ഠാനം ഹോതി, അഥ ഭവങ്ഗം ആവട്ടേന്തം മനോദ്വാരാവജ്ജനം ഉപ്പജ്ജതി. തതോ തീണി അനുലോമാനി, ഏകം ഗോത്രഭുചിത്തം, ഏകം മഗ്ഗചിത്തം, ദ്വേ ഫലചിത്താനി, പഞ്ച പച്ചവേക്ഖണഞാണാനീതി ഏത്തകം കാലം ഠപേയ്യ. ഇമം പനത്ഥം ബാഹിരായ ആഗന്തുകൂപമായപി ഏവം ദീപയിംസു. സചേ ഹി സോതാപത്തിമഗ്ഗസമങ്ഗിസ്സ മത്ഥകൂപരി യോജനികം ഏകഗ്ഘനസേലം തിവട്ടായ രജ്ജുയാ ബന്ധിത്വാ ഓലമ്ബേയ്യ, ഏകസ്മിം വട്ടേ ഛിന്നേ ദ്വീഹി ഓലമ്ബേയ്യ, ദ്വീസു ഛിന്നേസു ഏകേന ഓലമ്ബേയ്യേവ, തസ്മിമ്പി ഛിന്നേ അബ്ഭകൂടം വിയ ആകാസേ തിട്ഠേയ്യ, ന ത്വേവ തസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ മഗ്ഗാനന്തരഫലസ്സ അന്തരായം കരേയ്യാതി. അയം പന ദീപനാ പരിത്താ, പുരിമാവ മഹന്താ. ന കേവലം പന സോതാപത്തിമഗ്ഗട്ഠോവ കപ്പം ഠപേതി, ഇതരേ മഗ്ഗസമങ്ഗിനോപി ഠപേന്തിയേവ. തേന ഭഗവാ ഹേട്ഠാ ഗഹിതഞ്ച അഗ്ഗഹിതഞ്ച സബ്ബം സങ്കഡ്ഢിത്വാ സദ്ധിം പിട്ഠിവട്ടകപുഗ്ഗലേഹി ഇമം തന്തിം ആരോപേസി – ‘‘സബ്ബേപി മഗ്ഗസമങ്ഗിനോ പുഗ്ഗലാ ഠിതകപ്പിനോ’’തി.

൧൮. അരിയനിദ്ദേസേ – കിലേസേഹി ആരകത്താ അരിയാ. സദേവകേന ലോകേന അരണീയത്താ അരിയാ. അരിയട്ഠോ നാമ പരിസുദ്ധട്ഠോതി പരിസുദ്ധത്താപി അരിയാ. സേസാ അപരിസുദ്ധതായ അനരിയാ.

൧൯. സേക്ഖനിദ്ദേസേ – മഗ്ഗസമങ്ഗിനോ മഗ്ഗക്ഖണേ, ഫലസമങ്ഗിനോ ച ഫലക്ഖണേ, അധിസീലസിക്ഖാദികാ തിസ്സോപി സിക്ഖാ സിക്ഖന്തിയേവാതി സേക്ഖാ. അരഹതാ പന അരഹത്തഫലക്ഖണേ തിസ്സോ സിക്ഖാ സിക്ഖിതാ. പുന തസ്സ സിക്ഖനകിച്ചം നത്ഥീതി അസേക്ഖാ. ഇതി സത്ത അരിയാ സിക്ഖന്തീതി സേക്ഖാ. ഖീണാസവാ അഞ്ഞസ്സ സന്തികേ സീലാദീനം സിക്ഖിതത്താ സിക്ഖിതഅസേക്ഖാ നാമ. ബുദ്ധപച്ചേകബുദ്ധാ സയമ്ഭൂതതായ അസിക്ഖിതഅസേക്ഖാ നാമ. സേസപുഗ്ഗലാ നേവ സിക്ഖന്തി ന സിക്ഖിതാതി നേവസേക്ഖാനാസേക്ഖാ.

൨൦. തേവിജ്ജനിദ്ദേസേ – പഠമം പുബ്ബേനിവാസദിബ്ബചക്ഖുഞാണാനി നിബ്ബത്തേത്വാ പച്ഛാ അരഹത്തം പത്തോപി, പഠമം അരഹത്തം പത്വാ പച്ഛാ പുബ്ബേനിവാസദിബ്ബചക്ഖുഞാണനിബ്ബത്തകോപി തേവിജ്ജോയേവ നാമ. സുത്തന്തകഥാ പന പരിയായദേസനാ അഭിധമ്മകഥാ നിപ്പരിയായദേസനാതി ഇമസ്മിം ഠാനേ ആഗമനീയമേവ ധുരം. തസ്മാ പഠമം ദ്വേ വിജ്ജാ നിബ്ബത്തേത്വാ പച്ഛാ അരഹത്തം പത്തോവ ഇധ അധിപ്പേതോ. ഛളഭിഞ്ഞേപി ഏസേവ നയോ.

൨൨. സമ്മാസമ്ബുദ്ധനിദ്ദേസേ – പുബ്ബേ അനനുസ്സുതേസൂതി പച്ഛിമഭവേ സച്ചപ്പടിവേധതോ പുബ്ബേ അഞ്ഞസ്സ കസ്സചി സന്തികേ അസ്സുതപുബ്ബേസു. തതോ പുരിമപുരിമേസു പന ഭവേസു സബ്ബഞ്ഞുബോധിസത്താ ബുദ്ധസാസനേ പബ്ബജിത്വാ തീണി പിടകാനി ഉഗ്ഗഹേത്വാ ഗതപച്ചാഗതവത്തം ആരുയ്ഹ കമ്മട്ഠാനം അനുലോമം ഗോത്രഭും ആഹച്ച ഠപേന്തി. തസ്മാ പച്ഛിമഭവസ്മിംയേവ അനാചരിയകഭാവം സന്ധായേതം വുത്തം. തദാ ഹി തഥാഗതോ പൂരിതപാരമിത്താ അഞ്ഞസ്സ സന്തികേ സാമം അനനുസ്സുതേസു സങ്ഖതാസങ്ഖതധമ്മേസു ‘‘ഇദം ദുക്ഖം…പേ… അയം ദുക്ഖനിരോധഗാമിനീ പടിപദാ’’തി അത്തപച്ചക്ഖേന ഞാണേന ചത്താരി സച്ചാനി അഭിസമ്ബുജ്ഝതി.

തത്ഥ ചാതി തസ്മിഞ്ച ചതുസച്ചസമ്ബോധിസങ്ഖാതേ അരഹത്തമഗ്ഗേ. സബ്ബഞ്ഞുതം പാപുണാതി ബലേസു ച വസീഭാവന്തി സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണഞ്ചേവ ബലേസു ച ചിണ്ണവസീഭാവം പാപുണാതി. ബുദ്ധാനഞ്ഹി സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണസ്സ ചേവ ദസബലഞാണസ്സ ച അധിഗമനതോ പട്ഠായ അഞ്ഞം കാതബ്ബം നാമ നത്ഥി. യഥാ പന ഉഭതോസുജാതസ്സ ഖത്തിയകുമാരസ്സ അഭിസേകപ്പത്തിതോ പട്ഠായ ‘ഇദം നാമ ഇസ്സരിയം അനാഗത’ന്തി ന വത്തബ്ബം, സബ്ബം ആഗതമേവ ഹോതി. ഏവമേവ ബുദ്ധാനം അരഹത്തമഗ്ഗസ്സ ആഗമനതോ പട്ഠായ ‘അയം നാമ ഗുണോ ന ആഗതോ, ന പടിവിദ്ധോ, ന പച്ചക്ഖോ’തി ന വത്തബ്ബോ, സബ്ബേപി സബ്ബഞ്ഞുഗുണാ ആഗതാ പടിവിദ്ധാ പച്ചക്ഖകതാവ ഹോന്തി. അയം വുച്ചതീതി അയം ഏവം പാരമീപൂരണസിദ്ധാനുഭാവേന അരിയമഗ്ഗേന പടിവിദ്ധസബ്ബഞ്ഞുഗുണോ പുഗ്ഗലോ സമ്മാസമ്ബുദ്ധോതി വുച്ചതി.

൨൩. പച്ചേകബുദ്ധനിദ്ദേസേപി – പുബ്ബേ അനനുസ്സുതേസൂതി പദേ പുബ്ബേ വുത്തനയേനേവ അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. പച്ചേകബുദ്ധോപി ഹി പച്ഛിമഭവേ അനാചരിയകോ അത്തുക്കംസികഞാണേനേവ പടിവിദ്ധസച്ചോ സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണഞ്ചേവ ബലേസു ച ചിണ്ണവസീഭാവം ന പാപുണാതി.

൨൪. ഉഭതോഭാഗവിമുത്തനിദ്ദേസേ – അട്ഠ വിമോക്ഖേ കായേന ഫുസിത്വാ വിഹരതീതി അട്ഠ സമാപത്തിയോ സഹജാതനാമകായേന പടിലഭിത്വാ വിഹരതി. പഞ്ഞായ ചസ്സ ദിസ്വാതി വിപസ്സനാപഞ്ഞായ സങ്ഖാരഗതം, മഗ്ഗപഞ്ഞായ ചത്താരി സച്ചാനി പസ്സിത്വാ ചത്താരോപി ആസവാ ഖീണാ ഹോന്തി. അയം വുച്ചതീതി അയം ഏവരൂപോ പുഗ്ഗലോ ഉഭതോഭാഗവിമുത്തോ നാമാതി വുച്ചതി. അയഞ്ഹി ദ്വീഹി ഭാഗേഹി ദ്വേ വാരേ വിമുത്തോതി ഉഭതോഭാഗവിമുത്തോ. തത്രായം ഥേരവാദോ – തിപിടകചൂളനാഗത്ഥേരോ താവ ആഹ – ‘‘സമാപത്തിയാ വിക്ഖമ്ഭനവിമോക്ഖേന, മഗ്ഗേന സമുച്ഛേദവിമോക്ഖേന വിമുത്തോതി ഉഭതോഭാഗേഹി ദ്വേ വാരേ വിമുത്തോ’’തി. തിപിടകമഹാധമ്മരക്ഖിതത്ഥേരോ ‘‘നാമനിസ്സിതകോ ഏസോ’’തി വത്വാ –

‘‘അച്ചീ യഥാ വാതവേഗേന ഖിത്താ, (ഉപസീവാതി ഭഗവാ;)

അത്ഥം പലേതി ന ഉപേതി സങ്ഖം;

ഏവം മുനീ നാമകായാ വിമുത്തോ,

അത്ഥം പലേതി ന ഉപേതി സങ്ഖ’’ന്തി. (സു. നി. ൧൦൮൦);

വത്വാ സുത്തം ആഹരിത്വാ ‘‘നാമകായതോ ച രൂപകായതോ ച സുവിമുത്തത്താ ഉഭതോഭാഗവിമുത്തോ’’തി ആഹ. തിപിടകചൂളാഭയത്ഥേരോ പനാഹ – ‘‘സമാപത്തിയാ വിക്ഖമ്ഭനവിമോക്ഖേന ഏകവാരം വിമുത്തോ മഗ്ഗേന സമുച്ഛേദവിമോക്ഖേന ഏകവാരം വിമുത്തോതി ഉഭതോഭാഗവിമുത്തോ’’തി. ഇമേ പന തയോപി ഥേരാ പണ്ഡിതാ, ‘തിണ്ണമ്പി വാദേ കാരണം ദിസ്സതീ’തി തിണ്ണമ്പി വാദം തന്തിം കത്വാ ഠപയിംസു.

സങ്ഖേപതോ പന അരൂപസമാപത്തിയാ രൂപകായതോ വിമുത്തോ, മഗ്ഗേന നാമകായതോ വിമുത്തോതി ഉഭോഹി ഭാഗേഹി വിമുത്തത്താ ഉഭതോഭാഗവിമുത്തോ. സോ ചതുന്നം അരൂപസമാപത്തീനം ഏകേകതോ വുട്ഠായ സങ്ഖാരേ സമ്മസിത്വാ അരഹത്തം പത്താനം ചതുന്നം, നിരോധാ വുട്ഠായ അരഹത്തം പത്തസ്സ അനാഗാമിനോ ച വസേന പഞ്ചവിധോ ഹോതി. തത്ഥ പുരിമാ ചത്താരോ സമാപത്തിസീസം നിരോധം ന സമാപജ്ജന്തീതി പരിയായേന ഉഭതോഭാഗവിമുത്താ നാമ. അട്ഠസമാപത്തിലാഭീ അനാഗാമീ തം സമാപജ്ജിത്വാ തതോ വുട്ഠായ വിപസ്സനം വഡ്ഢേത്വാ അരഹത്തം പത്തോതി നിപ്പരിയായേന ഉഭതോഭാഗവിമുത്തസേട്ഠോ നാമ. നനു ച അരൂപാവചരജ്ഝാനമ്പി ഉപേക്ഖാചിത്തേകഗ്ഗതാഹി ദുവങ്ഗികം രൂപാവചരചതുത്ഥജ്ഝാനമ്പി, തസ്മാ തമ്പി പദട്ഠാനം കത്വാ അരഹത്തം പത്തേന ഉഭതോഭാഗവിമുത്തേന ഭവിതബ്ബന്തി? ന ഭവിതബ്ബം. കസ്മാ? രൂപകായതോ അവിമുത്തത്താ. തഞ്ഹി കിലേസകായതോവ വിമുത്തം, ന രൂപകായതോ; തസ്മാ തതോ വുട്ഠായ അരഹത്തം പത്തോ ഉഭതോഭാഗവിമുത്തോ നാമ ന ഹോതി. അരൂപാവചരം പന നാമകായതോ ച വിമുത്തം രൂപകായതോ ചാതി തദേവ പാദകം കത്വാ അരഹത്തം പത്തോ ഉഭതോഭാഗവിമുത്തോ ഹോതീതി വേദിതബ്ബോ.

൨൫. പഞ്ഞാവിമുത്തനിദ്ദേസേ – പഞ്ഞായ വിമുത്തോതി പഞ്ഞാവിമുത്തോ. സോ സുക്ഖവിപസ്സകോ ചതൂഹി ഝാനേഹി വുട്ഠായ അരഹത്തം പത്താ ചത്താരോ ചാതി പഞ്ചവിധോ ഹോതി. ഏതേസു ഹി ഏകോപി അട്ഠവിമോക്ഖലാഭീ ന ഹോതി. തേനേവ ന ഹേവ ഖോ അട്ഠ വിമോക്ഖേതിആദിമാഹ. അരൂപാവചരജ്ഝാനേസു പന ഏകസ്മിം സതി ഉഭതോഭാഗവിമുത്തോയേവ നാമ ഹോതീതി.

൨൬. കായസക്ഖിനിദ്ദേസേ – ഏകച്ചേ ആസവാതി ഹേട്ഠിമമഗ്ഗത്തയവജ്ഝാ. അയം വുച്ചതീതി അയം ഏവരൂപോ പുഗ്ഗലോ കായസക്ഖീതി വുച്ചതി. സോ ഹി ഫുട്ഠന്തം സച്ഛികരോതീതി കായസക്ഖീ. ഝാനഫസ്സം പഠമം ഫുസതി, പച്ഛാ നിരോധം നിബ്ബാനം സച്ഛികരോതീതിപി കായസക്ഖീ. സോ സോതാപത്തിഫലട്ഠം ആദിം കത്വാ യാവ അരഹത്തമഗ്ഗട്ഠാ ഛബ്ബിധോ ഹോതി.

൨൭. ദിട്ഠിപ്പത്തനിദ്ദേസേ – ഇദം ദുക്ഖന്തി ഇദം ദുക്ഖം, ഏത്തകം ദുക്ഖം, ന ഇതോ ഉദ്ധം ദുക്ഖം. ദുക്ഖസമുദയാദീസുപി ഏസേവ നയോ. യഥാഭൂതം പജാനാതീതി ഠപേത്വാ തണ്ഹം പഞ്ചുപാദാനക്ഖന്ധേ ‘ദുക്ഖസച്ച’ന്തി യാഥാവസരസതോ പജാനാതി. തണ്ഹാ പന ദുക്ഖം ജനേതി നിബ്ബത്തേതി, പഭാവേതി, തതോ തം ദുക്ഖം സമുദേതി; തസ്മാ നം അയം ‘ദുക്ഖസമുദയോ’തി യഥാഭൂതം പജാനാതി. യസ്മാ പന ഇദം ദുക്ഖഞ്ച സമുദയോ ച നിബ്ബാനം പത്വാ നിരുജ്ഝന്തി വൂപസമ്മന്തി അപ്പവത്തിം ഗച്ഛന്തി; തസ്മാ നം ‘അയം ദുക്ഖനിരോധോ’തി യഥാഭൂതം പജാനാതി. അരിയോ പന അട്ഠങ്ഗികോ മഗ്ഗോ, തം ദുക്ഖനിരോധം ഗച്ഛതി; തേന തം ‘അയം ദുക്ഖനിരോധഗാമിനീ പടിപദാ’തി യഥാഭൂതം പജാനാതി. ഏത്താവതാ നാനാക്ഖണേ സച്ചവവത്ഥാനം ദസ്സിതം. ഇദാനി ഏകക്ഖണേ ദസ്സേതും തഥാഗതപ്പവേദിതാതിആദിമാഹ. തത്ഥ തഥാഗതപ്പവേദിതാതി മഹാബോധിമണ്ഡേ നിസീദത്വാ തഥാഗതേന പടിവിദ്ധാ വിദിതാ പാകടീകതാ. ധമ്മാതി ചതുസച്ചധമ്മാ. വോദിട്ഠാ ഹോന്തീതി സുദിട്ഠാ ഹോന്തി. വോചരിതാതി സുചരിതാ. തേസു അനേന പഞ്ഞാ സുട്ഠു ചരാപിതാ ഹോതീതി അത്ഥോ. അയം വുച്ചതീതി അയം ഏവരൂപോ പുഗ്ഗലോ ദിട്ഠിപ്പത്തോതി വുച്ചതി. അയഞ്ഹി ദിട്ഠന്തം പത്തോ. ‘‘ദുക്ഖാ സങ്ഖാരാ, സുഖോ നിരോധോ’’തി ഞാണം ഹോതി. ദിട്ഠം വിദിതം സച്ഛികതം പസ്സിതം പഞ്ഞായാതി ദിട്ഠപ്പത്തോ. അയമ്പി കായസക്ഖീ വിയ ഛബ്ബിധോവ ഹോതി.

൨൮. സദ്ധാവിമുത്തനിദ്ദേസേ – നോ ച ഖോ യഥാ ദിട്ഠിപ്പത്തസ്സാതി യഥാ ദിട്ഠിപ്പത്തസ്സ ആസവാ പരിക്ഖീണാ, ന ഏവം സദ്ധാവിമുത്തസ്സാതി അത്ഥോ. കിം പന നേസം കിലേസപ്പഹാനേ നാനത്തം അത്ഥീതി? നത്ഥി. അഥ കസ്മാ സദ്ധാവിമുത്തോ ദിട്ഠിപ്പത്തം ന പാപുണാതീതി? ആഗമനീയനാനത്തേന. ദിട്ഠിപ്പതോ ഹി ആഗമനമ്ഹി കിലേസേ വിക്ഖമ്ഭേന്തോ അപ്പദുക്ഖേന അപ്പകസിരേന അകിലമന്തോവ വിക്ഖമ്ഭേതും സക്കോതി. സദ്ധാവിമുത്തോ പന ദുക്ഖേന കസിരേന കിലമന്തോ ഹുത്വാ വിക്ഖമ്ഭേതും സക്കോതി, തസ്മാ ദിട്ഠിപ്പത്തം ന പാപുണാതി. അപിച നേസം പഞ്ഞായപി നാനത്തം അത്ഥിയേവ. ദിട്ഠിപ്പത്തസ്സ ഹി ഉപരി തിണ്ണം മഗ്ഗാനം വിപസ്സനാഞാണം തിക്ഖം സൂരം പസന്നം ഹുത്വാ വഹതി. സദ്ധാവിമുത്തസ്സ വിപസ്സനാഞാണം നോ തിക്ഖം സൂരം പസന്നം ഹുത്വാ വഹതി, തസ്മാപി സോ ദിട്ഠിപ്പത്തം ന പാപുണാതി.

യഥാ ഹി ദ്വീസു തരുണേസു സിപ്പം ദസ്സേന്തേസു ഏകസ്സ ഹത്ഥേ തിഖിണോ അസി, ഏകസ്സ കുണ്ഠോ. തിഖിണേന അസിനാ കദലീ ഛിജ്ജമാനാ സദ്ദം ന കരോതി. കുണ്ഠേന അസിനാ ഛിജ്ജമാനാ ‘കടകടാ’തി സദ്ദം കരോതി. തത്ഥ തിഖിണേന അസിനാ സദ്ദം അകരോന്തിയാ ഏവ കദലിയാ ഛേദനം വിയ ദിട്ഠിപ്പത്തസ്സ തിണ്ണം മഗ്ഗാനം വിപസ്സനാഞാണസ്സ തിഖിണസൂരവിപ്പസന്നഭാവോ. കുണ്ഠേന അസിനാ സദ്ദം കരോന്തിയാപി കദലിയാ ഛേദനം വിയ സദ്ധാവിമുത്തസ്സ തിണ്ണം മഗ്ഗാനം വിപസ്സനാഞാണസ്സ അതിഖിണഅസൂരഅപ്പസന്നഭാവോ വേദിതബ്ബോ. ഇമം പന നയം ‘നോ’തി പടിക്ഖിപിത്വാ, ആഗമനീയനാനത്തേനേവ സദ്ധാവിമുത്തോ ദിട്ഠിപ്പത്തം ന പാപുണാതീതി സന്നിട്ഠാനം കതം.

ആഗമട്ഠകഥാസു പന വുത്തം – ‘‘ഏതേസു ഹി സദ്ധാവിമുത്തസ്സ പുബ്ബഭാഗമഗ്ഗക്ഖണേ സദ്ദഹന്തസ്സ വിയ ഓകപ്പേന്തസ്സ വിയ അധിമുച്ചന്തസ്സ വിയ ച കിലേസക്ഖയോ ഹോതി. ദിട്ഠിപ്പത്തസ്സ പുബ്ബഭാഗമഗ്ഗക്ഖണേ കിലേസച്ഛേദകഞാണം അദന്ധം തിഖിണം സൂരം ഹുത്വാ വഹതി. തസ്മാ യഥാ നാമ അതിഖിണേന അസിനാ കദലിം ഛിന്ദന്തസ്സ ഛിന്നട്ഠാനം ന മട്ഠം ഹോതി, അസി ന സീഘം വഹതി, സദ്ദോ സുയ്യതി, ബലവതരോ വായാമോ കാതബ്ബോ ഹോതി; ഏവരൂപാ സദ്ധാവിമുത്തസ്സ പുബ്ബഭാഗമഗ്ഗഭാവനാ. യഥാ പന സുനിസിതേനേവ അസിനാ കദലിം ഛിന്ദന്തസ്സ ഛിന്നട്ഠാനം മട്ഠം ഹോതി, അസി സീഘം വഹതി, സദ്ദോ ന സുയ്യതി, ബലവവായാമകിച്ചം ന ഹോതി; ഏവരൂപാ ദിട്ഠിപ്പത്തസ്സ പുബ്ബഭാഗമഗ്ഗഭാവനാ വേദിതബ്ബാ’’തി. അയം വുച്ചതീതി അയം ഏവരൂപോ പുഗ്ഗലോ സദ്ധാവിമുത്തോതി വുച്ചതി. അയഞ്ഹി സദ്ദഹന്തോ വിമുത്തോതി സദ്ധാവിമുത്തോ. അയമ്പി കായസക്ഖീ വിയ ഛബ്ബിധോവ ഹോതി.

൨൯. ധമ്മാനുസാരീനിദ്ദേസേ – പടിപന്നസ്സാതി ഇമിനാ സോതാപത്തിമഗ്ഗട്ഠോ ദസ്സിതോ. അധിമത്തന്തി ബലവം. പഞ്ഞം വാഹേതീതി പഞ്ഞാവാഹീ. പഞ്ഞാ ഇമം പുഗ്ഗലം വഹതീതി പഞ്ഞാവാഹീതിപി വുത്തം ഹോതി. പഞ്ഞാപുബ്ബങ്ഗമന്തി പഞ്ഞം പുരേചാരികം കത്വാ. അയം വുച്ചതീതി അയം ഏവരൂപോ പുഗ്ഗലോ ധമ്മാനുസാരീതി വുച്ചതി. സോ ഹി പഞ്ഞാസങ്ഖാതേന ധമ്മേന സരതി അനുസ്സരതീതി ധമ്മാനുസാരീ. സോതാപത്തിമഗ്ഗട്ഠസ്സേവേതം നാമം. ഫലേ പന പത്തേ ദിട്ഠിപ്പത്തോ നാമ ഹോതി.

൩൦. സദ്ധാനുസാരീനിദ്ദേസേപി – സദ്ധം വാഹേതീതി സദ്ധാവാഹീ. സദ്ധാ ഇമം പുഗ്ഗലം വഹതീതി സദ്ധാവാഹീതിപി വുത്തമേവ. സദ്ധാപുബ്ബങ്ഗമന്തി സദ്ധം പുരേചാരികം കത്വാ. അയം വുച്ചതീതി അയം ഏവരൂപോ പുഗ്ഗലോ സദ്ധാനുസാരീതി വുച്ചതി. സോ ഹി സദ്ധായ സരതി. അനുസ്സരതീതി സദ്ധാനുസാരീ. സോതാപത്തിമഗ്ഗട്ഠസ്സേവേതം നാമം. ഫലേ പന പത്തേ സദ്ധാവിമുത്തോ നാമ ഹോതി. ലോകുത്തരധമ്മഞ്ഹി നിബ്ബത്തേന്താനം ദ്വേ ധുരാനി നാമ, ദ്വേ അഭിനിവേസാ നാമ, ദ്വേ സീസാനി നാമ. തത്ഥ സദ്ധാധുരം പഞ്ഞാധുരന്തി – ദ്വേ ധുരാനി നാമ. ഏകോ പന ഭിക്ഖു സമഥാഭിനിവേസേന അഭിനിവിസതി, ഏകോ വിപസ്സനാഭിനിവേസേനാതി – ഇമേ ദ്വേ അഭിനിവേസാ നാമ. ഏകോ ച മത്ഥകം പാപുണന്തോ ഉഭതോഭാഗവിമുത്തോ ഹോതി, ഏകോ പഞ്ഞാവിമുത്തോതി – ഇമാനി ദ്വേ സീസാനി നാമ. യേ കേചി ഹി ലോകുത്തരധമ്മം നിബ്ബത്തേന്തി, സബ്ബേ തേ ഇമേ ദ്വേ ധമ്മേ ധുരം കത്വാ ഇമേസു ദ്വീസു ഠാനേസു അഭിനിവിസിത്വാ ഇമേഹി ദ്വീഹി ഠാനേഹി വിമുച്ചന്തി. തേസു യോ ഭിക്ഖു അട്ഠസമാപത്തിലാഭീ പഞ്ഞം ധുരം കത്വാ സമഥവസേന അഭിനിവിട്ഠോ അഞ്ഞതരം അരൂപസമാപത്തിം പദട്ഠാനം കത്വാ വിപസ്സനം പട്ഠപേത്വാ അരഹത്തം പാപുണാതി, സോ സോതാപത്തിമഗ്ഗക്ഖണേ ധമ്മാനുസാരീ നാമ. പരതോ പന ഛസു ഠാനേസു കായസക്ഖീ നാമ. അരഹത്തഫലേ പത്തേ ഉഭതോഭാഗവിമുത്തോ നാമ.

അപരോ പഞ്ഞമേവ ധുരം കത്വാ വിപസ്സനാവസേന അഭിനിവിട്ഠോ സുദ്ധസങ്ഖാരേ വാ രൂപാവചരജ്ഝാനേസു വാ അഞ്ഞതരം സമ്മസിത്വാ അരഹത്തം പാപുണാതി, അയമ്പി സോതാപത്തിമഗ്ഗക്ഖണേയേവ ധമ്മാനുസാരീ നാമ. പരതോ പന ഛസു ഠാനേസു ദിട്ഠിപ്പത്തോ നാമ. അരഹത്തേ പത്തേ പഞ്ഞാവിമുത്തോ നാമ. ഇധ ദ്വേ നാമാനി അപുബ്ബാനി, താനി പുരിമേഹി സദ്ധിം പഞ്ച ഹോന്തി. അപരോ അട്ഠസമാപത്തിലാഭീ സദ്ധം ധുരം കത്വാ സമാധിവസേന അഭിനിവിട്ഠോ അഞ്ഞതരം അരൂപസമാപത്തിം പദട്ഠാനം കത്വാ വിപസ്സനം പട്ഠപേത്വാ അരഹത്തം പാപുണാതി – അയം സോതാപത്തിമഗ്ഗക്ഖണേ സദ്ധാനുസാരീ നാമ. പരതോ ഛസു ഠാനേസു കായസക്ഖീയേവ നാമ. അരഹത്തേ പത്തേ ഉഭതോഭാഗവിമുത്തോയേവ നാമ. ഇധ ഏകമേവ നാമം അപുബ്ബം. തേന സദ്ധിം പുരിമാനി പഞ്ച ഛ ഹോന്തി. അപരോ സദ്ധമേവ ധുരം കത്വാ വിപസ്സനാവസേന അഭിനിവിട്ഠോ സുദ്ധസങ്ഖാരേ വാ രൂപാവചരജ്ഝാനേസു വാ അഞ്ഞതരം സമ്മസിത്വാ അരഹത്തം പാപുണാതി. അയമ്പി സോതാപത്തിമഗ്ഗക്ഖണേ സദ്ധാനുസാരീ നാമ. പരതോ ഛസു ഠാനേസു സദ്ധാവിമുത്തോ നാമ. അരഹത്തേ പത്തേ പഞ്ഞാവിമുത്തോ നാമ. ഇധാപി ഏകമേവ നാമം അപുബ്ബം. തേന സദ്ധിം പുരിമാനി ഛ സത്ത ഹോന്തി. ഇമേ സത്ത പുഗ്ഗലാ ലോകേ അഗ്ഗദക്ഖിണേയ്യാ നാമാതി.

൩൧. സത്തക്ഖത്തുപരമനിദ്ദേസേ – സത്തക്ഖത്തുന്തി സത്തവാരേ. സത്തക്ഖത്തുപരമാ ഭവൂപപത്തി അത്തഭാവഗ്ഗഹണം അസ്സ, തതോ പരം അട്ഠമം ഭവം നാദിയതീതി സത്തക്ഖത്തുപരമോ. സോതാപന്നോ ഹോതീതി ഏത്ഥ സോതോതി അരിയമഗ്ഗോ, തേന സമന്നാഗതോ സോതാപന്നോ നാമ. യഥാഹ –

‘‘സോതോ സോതോതി ഹിദം, സാരിപുത്ത, വുച്ചതി. കതമോ നു ഖോ, സാരിപുത്ത, സോതോതി? അയമേവ ഹി, ഭന്തേ, അരിയോ അട്ഠങ്ഗികോ മഗ്ഗോ സോതോ, സേയ്യഥിദം – സമ്മാദിട്ഠി…പേ… സമ്മാസമാധീതി. സോതാപന്നോ സോതാപന്നോതി, ഹിദം, സാരിപുത്ത, വുച്ചതി. കതമോ നു ഖോ, സാരിപുത്ത, സോതാപന്നോതി? യോ ഹി, ഭന്തേ, ഇമിനാ അരിയേന അട്ഠങ്ഗികേന മഗ്ഗേന സമന്നാഗതോ അയം വുച്ചതി സോതാപന്നോ, സ്വായം ആയസ്മാ ഏവംനാമോ ഏവംഗോത്തോ ഇതി വാ’’തി (സം. നി. ൫.൧൦൦൧).

ഏവം മഗ്ഗക്ഖണേപി സോതാപന്നോ നാമ ഹോതി. ഇധ പന മഗ്ഗേന ഫലസ്സ നാമം ദിന്നന്തി ഫലക്ഖണേ സോതാപന്നോ അധിപ്പേതോ.

അവിനിപാതധമ്മോതി വിനിപാതസങ്ഖാതം അപായം ഉപപത്തിവസേന അനാഗമനസഭാവോ. നിയതോതി മഗ്ഗനിയാമേന നിയതോ. സമ്ബോധിപരായണോതി ബുജ്ഝനകഭാവപരായണോ. സോ ഹി പടിലദ്ധമഗ്ഗേന ബുജ്ഝതീതി സമ്ബോധിപരായണോ. ഉപരി തീഹി മഗ്ഗേഹി അവസ്സം ബുജ്ഝിസ്സതീതി സമ്ബോധിപരായണോ. ദേവേ ച മനുസ്സേ ചാതി ദേവലോകഞ്ച മനുസ്സലോകഞ്ച. സന്ധാവിത്വാ സംസരിത്വാതി പടിസന്ധിവസേന അപരാപരം ഗന്ത്വാ. ദുക്ഖസ്സന്തം കരോതീതി വട്ടദുക്ഖസ്സ പരിയന്തം പരിവടുമം കരോതി. അയം വുച്ചതീതി അയം ഏവരൂപോ പുഗ്ഗലോ സത്തക്ഖത്തുപരമോ നാമ വുച്ചതി. അയം പന കാലേന ദേവലോകസ്സ കാലേന മനുസ്സലോകസ്സ വസേന മിസ്സകഭവേന കഥിതോതി വേദിതബ്ബോ.

൩൨. കോലംകോലനിദ്ദേസേ – കുലതോ കുലം ഗച്ഛതീതി കോലംകോലോ. സോതാപത്തിഫലസച്ഛികിരിയതോ ഹി പട്ഠായ നീചേ കുലേ ഉപപത്തി നാമ നത്ഥി, മഹാഭോഗകുലേസുയേവ നിബ്ബത്തതീതി അത്ഥോ. ദ്വേ വാ തീണി വാ കുലാനീതി ദേവമനുസ്സവസേന ദ്വേ വാ തയോ വാ ഭവേ. ഇതി അയമ്പി മിസ്സകഭവേനേവ കഥിതോ. ദേസനാമത്തമേവ ചേതം – ‘ദ്വേ വാ തീണി വാ’തി. യാവ ഛട്ഠഭവാ സംസരന്തോപി പന കോലംകോലോവ ഹോതി.

൩൩. ഏകബീജിനിദ്ദേസേ – ഖന്ധബീജം നാമ കഥിതം. യസ്സ ഹി സോതാപന്നസ്സ ഏകംയേവ ഖന്ധബീജം അത്ഥി, ഏകം അത്തഭാവഗ്ഗഹണം, സോ ഏകബീജീ നാമ. മാനുസകം ഭവന്തി ഇദം പനേത്ഥ ദേസനാമത്തമേവ. ദേവഭവം നിബ്ബത്തേതീതിപി പന വത്തും വട്ടതിയേവ. ഭഗവതാ ഗഹിതനാമവസേനേവ ചേതാനി ഏതേസം നാമാനി. ഏത്തകം ഠാനം ഗതോ സത്തക്ഖത്തുപരമോ നാമ ഹോതി, ഏത്തകം കോലംകോലോ, ഏത്തകം ഏകബീജീതി ഭഗവതാ ഏതേസം നാമം ഗഹിതം. നിയമതോ പന അയം സത്തക്ഖത്തുപരമോ, അയം കോലംകോലോ, അയം ഏകബീജീതി നത്ഥി.

കോ പന തേസം ഏതം പഭേദം നിയമേതീതി? കേചി താവ ഥേരാ ‘പുബ്ബഹേതു നിയമേതീ’തി വദന്തി, കേചി ‘പഠമമഗ്ഗോ’, കേചി ‘ഉപരി തയോ മഗ്ഗാ’, കേചി ‘തിണ്ണം മഗ്ഗാനം വിപസ്സനാ’തി. തത്ഥ ‘പുബ്ബഹേതു നിയമേതീ’തി വാദേ ‘പഠമമഗ്ഗസ്സ ഉപനിസ്സയോ കതോ നാമ ഹോതി, ഉപരി തയോ മഗ്ഗാ നിരുപനിസ്സയാ ഉപ്പന്നാ’തി വചനം ആപജ്ജതി. ‘പഠമമഗ്ഗോ നിയമേതീ’തി വാദേ ഉപരി തിണ്ണം മഗ്ഗാനം നിരത്ഥകതാ ആപജ്ജതി. ‘ഉപരി തയോ മഗ്ഗാ നിയമേന്തീ’തി വാദേ ‘അട്ഠമമഗ്ഗേ അനുപ്പന്നേയേവ ഉപരി തയോ മഗ്ഗാ ഉപ്പന്നാ’തി ആപജ്ജതി. ‘തിണ്ണം മഗ്ഗാനം വിപസ്സനാ നിയമേതീ’തി വാദോ പന യുജ്ജതി. സചേ ഹി ഉപരി തിണ്ണം മഗ്ഗാനം വിപസ്സനാ ബലവതീ ഹോതി, ഏകബീജീ നാമ ഹോതി; തതോ മന്ദതരായ കോലംകോലോ; തതോ മന്ദതരായ സത്തക്ഖത്തുപരമോതി.

ഏകച്ചോ ഹി സോതാപന്നോ വട്ടജ്ഝാസയോ ഹോതി, വട്ടാഭിരതോ, പുനപ്പുനം വട്ടസ്മിംയേവ വിചരതി സന്ദിസ്സതി. അനാഥപിണ്ഡികോ സേട്ഠി, വിസാഖാ ഉപാസികാ, ചൂളരഥമഹാരഥാ ദേവപുത്താ, അനേകവണ്ണോ ദേവപുത്തോ, സക്കോ ദേവരാജാ, നാഗദത്തോ ദേവപുത്തോതി ഇമേ ഹി ഏത്തകാ ജനാ വട്ടജ്ഝാസയാ വട്ടാഭിരതാ ആദിതോ പട്ഠായ ഛ ദേവലോകേ സോധേത്വാ അകനിട്ഠേ ഠത്വാ പരിനിബ്ബായിസ്സന്തി, ഇമേ ഇധ ന ഗഹിതാ. ന കേവലഞ്ചിമേ; യോപി മനുസ്സേസുയേവ സത്തക്ഖത്തും സംസരിത്വാ അരഹത്തം പാപുണാതി, യോപി ദേവലോകേ നിബ്ബത്തോ ദേവേസുയേവ സത്തക്ഖത്തും അപരാപരം സംസരിത്വാ അരഹത്തം പാപുണാതി, ഇമേപി ഇധ ന ഗഹിതാ. മിസ്സകഭവവസേനേവ പനേത്ഥ സത്തക്ഖത്തുപരമകോലംകോലാ മാനുസകഭവനിബ്ബത്തകോയേവ ച ഏകബീജീ ഗഹിതോതി വേദിതബ്ബോ. തത്ഥ ഏകേകോ ദുക്ഖാപടിപദാദിവസേന ചതുബ്ബിധഭാവം ആപജ്ജതി. സദ്ധാധുരേനേവ ചത്താരോ സത്തക്ഖത്തുപരമാ, ചത്താരോ കോലംകോലാ, ചത്താരോ ഏകബീജിനോതി ദ്വാദസ ഹോന്തി. സചേ പഞ്ഞായ സക്കാ നിബ്ബത്തേതും, ‘അഹം ലോകുത്തരം ധമ്മം നിബ്ബത്തേസ്സാമീ’തി ഏവം പഞ്ഞം ധുരം കത്വാ സത്തക്ഖത്തുപരമാദിഭാവം പത്താപി പടിപദാവസേന ദ്വാദസേവാതി ഇമേ ചതുവീസതി സോതാപന്നാ ഇഹട്ഠകനിജ്ഝാനികവസേനേവ ഇമസ്മിം ഠാനേ കഥിതാതി വേദിതബ്ബാ.

൩൪. സകദാഗാമിനിദ്ദേസേ – പടിസന്ധിവസേന സകിം ആഗച്ഛതീതി സകദാഗാമീ. സകിദേവാതി ഏകവാരംയേവ. ഇമം ലോകം ആഗന്ത്വാതി ഇമിനാ പഞ്ചസു സകദാഗാമീസു ചത്താരോ വജ്ജേത്വാ ഏകോവ ഗഹിതോ. ഏകച്ചോ ഹി ഇധ സകദാഗാമിഫലം പത്വാ ഇധേവ പരിനിബ്ബായതി, ഏകച്ചോ ഇധ പത്വാ ദേവലോകേ പരിനിബ്ബായതി, ഏകച്ചോ ദേവലോകേ പത്വാ തത്ഥേവ പരിനിബ്ബായതി, ഏകച്ചോ ദേവലോകേ പത്വാ ഇധൂപപജ്ജിത്വാ പരിനിബ്ബായതി – ഇമേ ചത്താരോപി ഇധ ന ഗഹിതാ. യോ പന ഇധ പത്വാ ദേവലോകേ യാവതായുകം വസിത്വാ പുന ഇധൂപപജ്ജിത്വാ പരിനിബ്ബായതി – അയം ഏകോവ ഇധ ഗഹിതോതി വേദിതബ്ബോ. സേസമേത്ഥ യം വത്തബ്ബം സിയാ തം സബ്ബം ഹേട്ഠാ ധമ്മസങ്ഗഹട്ഠകഥായം ലോകുത്തരകുസലനിദ്ദേസേ വുത്തമേവ. ഇമസ്സ പന സകദാഗാമിനോ ഏകബീജിനാ സദ്ധിം കിം നാനാകരണന്തി? ഏകബീജിസ്സ ഏകാവ പടിസന്ധി, സകദാഗാമിസ്സ ദ്വേ പടിസന്ധിയോ – ഇദം നേസം നാനാകരണന്തി.

൩൫. അനാഗാമിനിദ്ദേസേ – ഓരമ്ഭാഗിയാനം സംയോജനാനന്തി ഓരം വുച്ചതി കാമധാതു. യസ്സ ഇമാനി പഞ്ച ബന്ധനാനി അപ്പഹീനാനി ഹോന്തി, സോ ഭവഗ്ഗേ നിബ്ബത്തോപി ഗിലിതബളിസോ മച്ഛോ വിയ ദീഘസുത്തകേന പാദേ ബദ്ധകാകോ വിയ തേഹി ബന്ധനേഹി ആകഡ്ഢിയമാനോ കാമധാതുയംയേവ പവത്തതീതി പഞ്ച ബന്ധനാനി ഓരമ്ഭാഗിയാനീതി വുച്ചന്തി. ഹേട്ഠാഭാഗിയാനി ഹേട്ഠാകോട്ഠാസികാനീതി അത്ഥോ. പരിക്ഖയാതി തേസം ബന്ധനാനം പരിക്ഖയേന. ഓപപാതികോതി ഉപപാതയോനികോ. ഇമിനാസ്സ ഗബ്ഭസേയ്യാ പടിക്ഖിത്താ. തത്ഥ പരിനിബ്ബായീതി തത്ഥ സുദ്ധാവാസലോകേ പരിനിബ്ബായിതാ. അനാവത്തിധമ്മോ തസ്മാ ലോകാതി പടിസന്ധിഗ്ഗഹണവസേന തസ്മാ ലോകാ ഇധ അനാവത്തനസഭാവോ. ബുദ്ധദസ്സനഥേരദസ്സനധമ്മസ്സവനാനം പനത്ഥായസ്സ ആഗമനം അനിവാരിതം. അയം വുച്ചതീതി അയം ഏവംവിധോ പുഗ്ഗലോ പടിസന്ധിവസേന പുന അനാഗമനതോ അനാഗാമീ നാമ വുച്ചതി.

൩൬. അന്തരാപരിനിബ്ബായിനിദ്ദേസേ – ഉപപന്നം വാ സമനന്തരാതി ഉപപന്നസമനന്തരാ വാ ഹുത്വാ. അപ്പത്തം വാ വേമജ്ഝം ആയുപ്പമാണന്തി ആയുപ്പമാണം വേമജ്ഝം അപ്പത്തം വാ ഹുത്വാ അരിയമഗ്ഗം സഞ്ജനേതീതി അത്ഥോ. വാസദ്ദവികപ്പതോ പന വേമജ്ഝം പത്തന്തിപി അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. ഏവം തയോ അന്തരാപരിനിബ്ബായിനോ സിദ്ധാ ഹോന്തി. ഉപരിട്ഠിമാനം സംയോജനാനന്തി ഉപരി പഞ്ചന്നം ഉദ്ധമ്ഭാഗിയസംയോജനാനം അട്ഠന്നം വാ കിലേസാനം. പഹാനായാതി ഏതേസം പജഹനത്ഥായ മഗ്ഗം സഞ്ജനേതി. അയം വുച്ചതീതി അയം ഏവരൂപോ പുഗ്ഗലോ ആയുവേമജ്ഝസ്സ അന്തരായേവ പരിനിബ്ബായനതോ അന്തരാപരിനിബ്ബായീതി വുച്ചതി.

൩൭. ഉപഹച്ചപരിനിബ്ബായിനിദ്ദേസേ – അതിക്കമിത്വാ വേമജ്ഝം ആയുപ്പമാണന്തി ആയുപ്പമാണം വേമജ്ഝം അതിക്കമിത്വാ. ഉപഹച്ച വാ കാലകിരിയന്തി ഉപഗന്ത്വാ കാലകിരിയം. ആയുക്ഖയസ്സ ആസന്നേ ഠത്വാതി അത്ഥോ. അയം വുച്ചതീതി അയം ഏവരൂപോ പുഗ്ഗലോ അവിഹേസു താവ കപ്പസഹസ്സപ്പമാണസ്സ ആയുനോ പഞ്ചകപ്പസതസങ്ഖാതം വേമജ്ഝം അതിക്കമിത്വാ ഛട്ഠേ വാ കപ്പസതേ സത്തമട്ഠമനവമാനം വാ അഞ്ഞതരസ്മിം ദസമേയേവ വാ കപ്പസതേ ഠത്വാ അരഹത്തം പത്വാ കിലേസപരിനിബ്ബാനേന പരിനിബ്ബായനതോ ഉപഹച്ചപരിനിബ്ബായീതി വുച്ചതി.

൩൮. അസങ്ഖാരസസങ്ഖാരപരിനിബ്ബായിനിദ്ദേസേസു – അസങ്ഖാരേന അപ്പദുക്ഖേന അധിമത്തപയോഗം അകത്വാവ കിലേസപരിനിബ്ബാനേന പരിനിബ്ബാനധമ്മോതി അസങ്ഖാരപരിനിബ്ബായീ. സസങ്ഖാരേന ദുക്ഖേന കസിരേന അധിമത്തപയോഗം കത്വാവ കിലേസപരിനിബ്ബാനേന പരിനിബ്ബായനധമ്മോതി സസങ്ഖാരപരിനിബ്ബായീ.

൪൦. ഉദ്ധംസോതനിദ്ദേസേ – ഉദ്ധം വാഹിഭാവേന ഉദ്ധമസ്സ തണ്ഹാസോതം വട്ടസോതം വാതി ഉദ്ധംസോതോ. ഉദ്ധം വാ ഗന്ത്വാ പടിലഭിതബ്ബതോ ഉദ്ധമസ്സ മഗ്ഗസോതന്തി ഉദ്ധംസോതോ. അകനിട്ഠം ഗച്ഛതീതി അകനിട്ഠഗാമീ. അവിഹാ ചുതോ അതപ്പം ഗച്ഛതീതിആദീസു അവിഹേ കപ്പസഹസ്സം വസന്തോ അരഹത്തം പത്തും അസക്കുണിത്വാ അതപ്പം ഗച്ഛതി. തത്രാപി ദ്വേ കപ്പസഹസ്സാനി വസന്തോ അരഹത്തം പത്തും അസക്കുണിത്വാ സുദസ്സം ഗച്ഛതി. തത്രാപി ചത്താരി കപ്പസഹസ്സാനി വസന്തോ അരഹത്തം പത്തും അസക്കുണിത്വാ സുദസ്സിം ഗച്ഛതി. തത്രാപി അട്ഠ കപ്പസഹസ്സാനി വസന്തോ അരഹത്തം പത്തും അസക്കുണിത്വാ അകനിട്ഠം ഗച്ഛതി. തത്ഥ വസന്തോ അരിയമഗ്ഗം സഞ്ജനേതീതി അത്ഥോ.

ഇമേസം പന അനാഗാമീനം പഭേദജാനനത്ഥം ഉദ്ധംസോതോ അകനിട്ഠഗാമീചതുക്കം വേദിതബ്ബം. തത്ഥ യോ അവിഹതോ പട്ഠായ ചത്താരോ ദേവലോകേ സോധേത്വാ അകനിട്ഠം ഗന്ത്വാ പരിനിബ്ബായതി അയം ഉദ്ധംസോതോ അകനിട്ഠഗാമീ നാമ. യോ പന ഹേട്ഠാ തയോ ദേവലോകേ സോധേത്വാ സുദസ്സീദേവലോകേ ഠത്വാ പരിനിബ്ബായതി – അയം ഉദ്ധംസോതോ, ന അകനിട്ഠഗാമീ നാമ. യോ പന ഇതോ അകനിട്ഠമേവ ഗന്ത്വാ പരിനിബ്ബായതി, അയം ന ഉദ്ധംസോതോ, അകനിട്ഠഗാമീ നാമ. യോ പന ഹേട്ഠാ ചതൂസു ദേവലോകേസു തത്ഥ തത്ഥേവ പരിനിബ്ബായതി, അയം ന ഉദ്ധംസോതോ, ന അകനിട്ഠഗാമീ നാമാതി. ഏവമേതേ അട്ഠചത്താലീസ അനാഗാമിനോ ഹോന്തി.

കഥം? അവിഹേ താവ തയോ അന്തരാപരിനിബ്ബായിനോ, ഏകോ ഉപഹച്ചപരിനിബ്ബായീ, ഏകോ ഉദ്ധംസോതോ തേ അസങ്ഖാരപരിനിബ്ബായിനോ പഞ്ച, സസങ്ഖാരപരിനിബ്ബായിനോ പഞ്ചാതി ദസ ഹോന്തി. തഥാ അതപ്പാസുദസ്സാസുദസ്സീസൂതി ചത്താരോ ദസകാ ചത്താലീസം. അകനിട്ഠേ പന ഉദ്ധംസോതോ നത്ഥി. തയോ പന അന്തരാപരിനിബ്ബായിനോ, ഏകോ ഉപഹച്ചപരിനിബ്ബായീ. തേ അസങ്ഖാരപരിനിബ്ബായിനോ ചത്താരോ, സസങ്ഖാരപരിനിബ്ബായിനോ ചത്താരോതി അട്ഠ. ഏവം അട്ഠചത്താലീസം ഹോന്തി.

തേ സബ്ബേപി പപടികോപമായ ദീപിതാ – ദിവസം സന്തത്താനമ്പി ഹി ആരകണ്ടകവിപ്ഫലികനഖച്ഛേദനാനം അയോമുഖേ ഹഞ്ഞമാനേ പപടികാ ഉപ്പജ്ജിത്വാവ നിബ്ബായതി – ഏവരൂപോ പഠമോ അന്തരാപരിനിബ്ബായീ വേദിതബ്ബോ. കസ്മാ? ഉപ്പന്നസമനന്തരാവ കിലേസപരിനിബ്ബാനേന പരിനിബ്ബായനതോ. തതോ മഹന്തതരേ അയോമുഖേ ഹഞ്ഞമാനേ പപടികാ ആകാസം ഉല്ലങ്ഘിത്വാ നിബ്ബായതി – ഏവരൂപോ ദുതിയോ അന്തരാപരിനിബ്ബായീ ദട്ഠബ്ബോ. കസ്മാ? വേമജ്ഝം അപ്പത്വാ പരിനിബ്ബായനതോ. തതോ മഹന്തതരേ അയോമുഖേ ഹഞ്ഞമാനേ പപടികാ ആകാസം ഉല്ലങ്ഘിത്വാ നിവത്തമാനാ പഥവിയം അനുപഹച്ചതലാ ഹുത്വാ പരിനിബ്ബായതി – ഏവരൂപോ തതിയോ അന്തരാപരിനിബ്ബായീ ദട്ഠബ്ബോ. കസ്മാ? വേമജ്ഝം പത്വാ അനുപഹച്ച പരിനിബ്ബായനതോ. തതോ മഹന്തതരേ അയോമുഖേ ഹഞ്ഞമാനേ പപടികാ ആകാസം ഉല്ലങ്ഘിത്വാ പഥവിയം പതിത്വാ ഉപഹച്ചതലാ ഹുത്വാ നിബ്ബായതി – ഏവരൂപോ ഉപഹച്ചപരിനിബ്ബായീ വേദിതബ്ബോ. കസ്മാ? കാലകിരിയം ഉപഗന്ത്വാ ആയുഗതിം ഖേപേത്വാ പരിനിബ്ബായനതോ. തതോ മഹന്തതരേ അയോമുഖേ ഹഞ്ഞമാനേ പപടികാ പരിത്തേ തിണകട്ഠേ പതിത്വാ തം പരിത്തം തിണകട്ഠം ഝാപേത്വാ നിബ്ബായതി – ഏവരൂപോ അസങ്ഖാരപരിനിബ്ബായീ വേദിതബ്ബോ. കസ്മാ? അപ്പയോഗേന ലഹുസായ ഗതിയാ പരിനിബ്ബായനതോ. തതോ മഹന്തതരേ അയോമുഖേ ഹഞ്ഞമാനേ പപടികാ വിപുലേ തിണകട്ഠപുഞ്ജേ പതിത്വാ തം വിപുലം തിണകട്ഠപുഞ്ജം ഝാപേത്വാ നിബ്ബായതി – ഏവരൂപോ സസങ്ഖാരപരിനിബ്ബായീ വേദിതബ്ബോ. കസ്മാ? സപ്പയോഗേന അലഹുസായ ഗതിയാ പരിനിബ്ബായനതോ. അപരാ മഹന്തേസു തിണകട്ഠപുഞ്ജേസു പതതി, തത്ഥ മഹന്തേസു തിണകട്ഠപുഞ്ജേസു ഝായമാനേസു വീതച്ചിതങ്ഗാരോ വാ ജാലാ വാ ഉപ്പതിത്വാ കമ്മാരസാലം ഝാപേത്വാ ഗാമനിഗമനഗരരട്ഠം ഝാപേത്വാ സമുദ്ദന്തം പത്വാ നിബ്ബായതി – ഏവരൂപോ ഉദ്ധംസോതോ അകനിട്ഠഗാമീ ദട്ഠബ്ബോ. കസ്മാ? അനേകഭവബീജവിപ്ഫാരം ഫുസ്സ ഫുസ്സ ബ്യന്തീകത്വാ പരിനിബ്ബായനതോ. യസ്മാ പന ആരകണ്ടകാദിഭേദം ഖുദ്ദകമ്പി മഹന്തമ്പി അയോകപാലമേവ, തസ്മാ സുത്തേ സബ്ബവാരേസു അയോകപാലന്ത്വേവ വുത്തം (അ. നി. ൭.൫൫). യഥാഹ –

‘‘ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു ഏവം പടിപന്നോ ഹോതി – ‘നോ ചസ്സ, നോ ച മേ സിയാ, ന ഭവിസ്സതി, ന മേ ഭവിസ്സതി, യദത്ഥി യം ഭൂതം, തം പജഹാമീ’’’തി ഉപേക്ഖം പടിലഭതി. സോ ഭവേ ന രജ്ജതി, സമ്ഭവേ ന രജ്ജതി, അത്ഥുത്തരി പദം സന്തം സമ്മപ്പഞ്ഞായ പസ്സതി. തഞ്ച ഖ്വസ്സ പദം ന സബ്ബേന സബ്ബം സച്ഛികതം ഹോതി. തസ്സ ന സബ്ബേന സബ്ബം മാനാനുസയോ പഹീനോ ഹോതി, ന സബ്ബേന സബ്ബം ഭവരാഗാനുസയോ പഹീനോ ഹോതി, ന സബ്ബേന സബ്ബം അവിജ്ജാനുസയോ പഹീനോ ഹോതി. സോ പഞ്ചന്നം ഓരമ്ഭാഗിയാനം സംയോജനാനം പരിക്ഖയാ അന്തരാപരിനിബ്ബായീ ഹോതി. സേയ്യഥാപി, ഭിക്ഖവേ, ദിവസം സന്തത്തേ അയോകപാലേ ഹഞ്ഞമാനേ പപടികാ നിബ്ബത്തിത്വാ നിബ്ബായേയ്യ; ഏവമേവ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു ഏവം പടിപന്നോ ഹോതി – നോ ചസ്സ…പേ… അന്തരാപരിനിബ്ബായീ ഹോതി.

‘‘ഇധ പന, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു ഏവം പടിപന്നോ ഹോതി – നോ ചസ്സ…പേ… അന്തരാപരിനിബ്ബായീ ഹോതി. സേയ്യഥാപി, ഭിക്ഖവേ, ദിവസം സന്തത്തേ അയോകപാലേ ഹഞ്ഞമാനേ പപടികാ നിബ്ബത്തിത്വാ ഉപ്പതിത്വാ നിബ്ബായേയ്യ; ഏവമേവ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു ഏവം പടിപന്നോ ഹോതി – നോ ചസ്സ…പേ… അന്തരാപരിനിബ്ബായീ ഹോതി.

‘‘ഇധ പന, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു ഏവം പടിപന്നോ ഹോതി – നോ ചസ്സ…പേ… അന്തരാപരിനിബ്ബായീ ഹോതി. സേയ്യഥാപി, ഭിക്ഖവേ, ദിവസം സന്തത്തേ അയോകപാലേ ഹഞ്ഞമാനേ പപടികാ നിബ്ബത്തിത്വാ ഉപ്പതിത്വാ അനുപഹച്ച തലം നിബ്ബായേയ്യ; ഏവമേവ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു ഏവം പടിപന്നോ ഹോതി – നോ ചസ്സ…പേ… അന്തരാപരിനിബ്ബായീ ഹോതി.

‘‘ഇധ പന, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു ഏവം പടിപന്നോ ഹോതി – നോ ചസ്സ…പേ… ഉപഹച്ചപരിനിബ്ബായീ ഹോതി. സേയ്യഥാപി, ഭിക്ഖവേ, ദിവസം സന്തത്തേ അയോകപാലേ ഹഞ്ഞമാനേ പപടികാ നിബ്ബത്തിത്വാ ഉപ്പതിത്വാ ഉപഹച്ച തലം നിബ്ബായേയ്യ; ഏവമേവ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു ഏവം പടിപന്നോ ഹോതി – നോ ചസ്സ…പേ… ഉപഹച്ചപരിനിബ്ബായീ ഹോതി.

‘‘ഇധ പന, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു ഏവം പടിപന്നോ ഹോതി – നോ ചസ്സ…പേ… പരിക്ഖയാ അസങ്ഖാരപരിനിബ്ബായീ ഹോതി. സേയ്യഥാപി, ഭിക്ഖവേ, ദിവസം സന്തത്തേ അയോകപാലേ ഹഞ്ഞമാനേ പപടികാ നിബ്ബത്തിത്വാ ഉപ്പതിത്വാ പരിത്തേ തിണപുഞ്ജേ വാ കട്ഠപുഞ്ജേ വാ നിപതേയ്യ, സാ തത്ഥ അഗ്ഗിമ്പി ജനേയ്യ, ധൂമമ്പി ജനേയ്യ, അഗ്ഗിമ്പി ജനേത്വാ ധൂമമ്പി ജനേത്വാ തമേവ പരിത്തം തിണപുഞ്ജം വാ കട്ഠപുഞ്ജം വാ പരിയാദിയിത്വാ അനാഹാരാ നിബ്ബായേയ്യ; ഏവമേവ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു ഏവം പടിപന്നോ ഹോതി – നോ ചസ്സ…പേ… പരിക്ഖയാ അസങ്ഖാരപരിനിബ്ബായീ ഹോതി.

‘‘ഇധ പന, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു ഏവം പടിപന്നോ ഹോതി – നോ ചസ്സ…പേ… സസങ്ഖാരപരിനിബ്ബായീ ഹോതി. സേയ്യഥാപി, ഭിക്ഖവേ, ദിവസം സന്തത്തേ അയോകപാലേ ഹഞ്ഞമാനേ പപടികാ നിബ്ബത്തിത്വാ ഉപ്പതിത്വാ വിപുലേ തിണപുഞ്ജേ വാ കട്ഠപുഞ്ജേ വാ നിപതേയ്യ, സാ തത്ഥ അഗ്ഗിമ്പി ജനേയ്യ…പേ… തമേവ വിപുലം തിണപുഞ്ജം വാ കട്ഠപുഞ്ജം വാ പരിയാദിയിത്വാ അനാഹാരാ നിബ്ബായേയ്യ; ഏവമേവ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു ഏവം പടിപന്നോ ഹോതി – നോ ചസ്സ…പേ… സസങ്ഖാരപരിനിബ്ബായീ ഹോതി.

‘‘ഇധ പന, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു ഏവം പടിപന്നോ ഹോതി – നോ ചസ്സ…പേ… പരിക്ഖയാ ഉദ്ധംസോതോ ഹോതി അകനിട്ഠഗാമീ. സേയ്യഥാപി, ഭിക്ഖവേ, ദിവസം സന്തത്തേ അയോകപാലേ ഹഞ്ഞമാനേ പപടികാ നിബ്ബത്തിത്വാ ഉപ്പതിത്വാ മഹന്തേ തിണപുഞ്ജേ വാ കട്ഠപുഞ്ജേ വാ നിപതേയ്യ, സാ തത്ഥ അഗ്ഗിമ്പി ജനേയ്യ…പേ… തമേവ മഹന്തം തിണപുഞ്ജം വാ കട്ഠപുഞ്ജം വാ പരിയാദിയിത്വാ ഗച്ഛമ്പി ദഹേയ്യ, ദായമ്പി ദഹേയ്യ, ഗച്ഛമ്പി ദഹിത്വാ ദായമ്പി ദഹിത്വാ ഹരിതന്തം വാ പഥന്തം വാ സേലന്തം വാ ഉദകന്തം വാ രമണീയം വാ ഭൂമിഭാഗം ആഗമ്മ അനാഹാരാ നിബ്ബായേയ്യ; ഏവമേവ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു ഏവം പടിപന്നോ ഹോതി – നോ ചസ്സ…പേ… പരിക്ഖയാ ഉദ്ധംസോതോ ഹോതി അകനിട്ഠഗാമീ’’തി (അ. നി. ൭.൫൫).

൪൧-൪൪. സോതാപത്തിഫലസച്ഛികിരിയായ പടിപന്നാദിനിദ്ദേസാ ഉത്താനത്ഥാവ. അയം വുച്ചതി പുഗ്ഗലോ അരഹാതി ഏത്ഥ പന ദ്വാദസ അരഹന്തോ വേദിതബ്ബാ. കഥം? തയോ ഹി വിമോക്ഖാ – സുഞ്ഞതോ, അനിമിത്തോ, അപ്പണിഹിതോതി. തത്ഥ സുഞ്ഞതവിമോക്ഖേന വിമുത്തഖീണാസവോ പടിപദാവസേന ചതുബ്ബിധോ ഹോതി; തഥാ അനിമിത്തഅപ്പണിഹിതവിമോക്ഖേഹീതി – ഏവം ദ്വാദസ അരഹന്തോ വേദിതബ്ബാ. ഇതി ഇമേ ദ്വാദസ അരഹന്തോ വിയ ദ്വാദസേവ സകദാഗാമിനോ, ചതുവീസതി സോതാപന്നാ, അട്ഠചത്താലീസ അനാഗാമിനോതി ഏത്തകാ പുഗ്ഗലാ ഇതോ മുച്ചിത്വാ ബഹിദ്ധാ നുപ്പജ്ജന്തി, ഇമസ്മിഞ്ഞേവ സബ്ബഞ്ഞുബുദ്ധസാസനേ ഉപ്പജ്ജന്തീതി.

ഏകകനിദ്ദേസവണ്ണനാ.