൬. ഛട്ഠനയോ സമ്പയോഗവിപ്പയോഗപദവണ്ണനാ

൨൨൮. ഇദാനി സമ്പയോഗവിപ്പയോഗപദം ഭാജേതും രൂപക്ഖന്ധോതിആദി ആരദ്ധം. തത്ഥ യം ലബ്ഭതി യഞ്ച ന ലബ്ഭതി തം സബ്ബം പുച്ഛായ ഗഹിതം. വിസ്സജ്ജനേ പന യം ന ലബ്ഭതി, തം നത്ഥീതി പടിക്ഖിത്തം. ചതൂഹി സമ്പയോഗോ, ചതൂഹി വിപ്പയോഗോ; സഭാഗോ വിസഭാഗോതി ഹി വചനതോ ചതൂഹി അരൂപക്ഖന്ധേഹേവ സഭാഗാനം ഏകസന്താനസ്മിം ഏകക്ഖണേ ഉപ്പന്നാനം അരൂപക്ഖന്ധാനംയേവ അഞ്ഞമഞ്ഞം സമ്പയോഗോ ലബ്ഭതി. രൂപധമ്മാനം പന രൂപേന നിബ്ബാനേന വാ, നിബ്ബാനസ്സ ച രൂപേന സദ്ധിം സമ്പയോഗോ നാമ നത്ഥി. തഥാ രൂപനിബ്ബാനാനം അരൂപക്ഖന്ധേഹി, വിസഭാഗാ ഹി തേ തേസം. യഥാ ച അരൂപക്ഖന്ധാനം രൂപനിബ്ബാനേഹി, ഏവം ഭിന്നസന്താനേഹി നാനാക്ഖണികേഹി അരൂപധമ്മേഹിപി സദ്ധിം നത്ഥിയേവ. തേപി ഹി തേസം സന്താനക്ഖണവിസഭാഗതായ വിസഭാഗായേവ. അയം പന വിസഭാഗതാ സങ്ഗഹട്ഠേന വിരുജ്ഝനതോ സങ്ഗഹനയേ നത്ഥി. ഗണനൂപഗമത്തഞ്ഹി സങ്ഗഹട്ഠോ. സമ്പയോഗനയേ പന അത്ഥി, ഏകുപ്പാദതാദിലക്ഖണഞ്ഹി സമ്പയോഗട്ഠോതി. ഏവമേത്ഥ യസ്സ ഏകധമ്മേനപി സമ്പയോഗലക്ഖണം ന യുജ്ഝതി, തസ്സ പുച്ഛായ സങ്ഗഹം കത്വാപി നത്ഥീതി പടിക്ഖേപോ കതോ. യസ്സ വിപ്പയോഗലക്ഖണം യുജ്ജതി, തസ്സ വിപ്പയോഗോ ദസ്സിതോ. യാനി പന പദാനി സത്തസു വിഞ്ഞാണധാതൂസു ഏകായപി അവിപ്പയുത്തേ രൂപേന നിബ്ബാനേന വാ മിസ്സകധമ്മേ ദീപേന്തി, താനി സബ്ബഥാപി ഇധ ന യുജ്ജന്തീതി ന ഗഹിതാനി. തേസം ഇദമുദ്ദാനം –

‘‘ധമ്മായതനം ധമ്മധാതു, ദുക്ഖസച്ചഞ്ച ജീവിതം;

സളായതനം നാമരൂപം, ചത്താരോ ച മഹാഭവാ.

‘‘ജാതിജരാ ച മരണം, തികേസ്വേകൂനവീസതി;

ഗോച്ഛകേസു ച പഞ്ഞാസ, അട്ഠ ചൂളന്തരേ പദാ.

‘‘മഹന്തരേ പന്നരസ, അട്ഠാരസ തതോ പരേ;

തേവീസ പദസതം ഏതം, സമ്പയോഗേ ന ലബ്ഭതീ’’തി.

ധമ്മായതനഞ്ഹി രൂപനിബ്ബാനമിസ്സകത്താ തസ്മിം അപരിയാപന്നേന വിഞ്ഞാണേനപി ന സക്കാ സമ്പയുത്തന്തി വത്തും. യസ്മാ പനേത്ഥ വേദനാദയോ വിഞ്ഞാണേന സമ്പയുത്താ, തസ്മാ വിപ്പയുത്തന്തിപി ന സക്കാ വത്തും. സേസേസുപി ഏസേവ നയോ. ഏവം സബ്ബത്ഥാപി ഏതാനി ന യുജ്ജന്തീതി ഇധ ന ഗഹിതാനി. സേസാനി ഖന്ധാദീനി യുജ്ജന്തീതി താനി ഗഹേത്വാ ഏകേകവസേന ച സമോധാനേന ച പഞ്ഹവിസ്സജ്ജനം കതം. തേസു പഞ്ഹേസു, പഠമേ – ഏകേനായതനേനാതി മനായതനേന. കേഹിചീതി ധമ്മായതനധമ്മധാതുപരിയാപന്നേഹി വേദനാസഞ്ഞാസങ്ഖാരേഹി.

൨൨൯. ദുതിയേ – തീഹീതി പുച്ഛിതം പുച്ഛിതം ഠപേത്വാ സേസേഹി. കേഹിചി സമ്പയുത്തോതി വേദനാക്ഖന്ധോ സഞ്ഞാസങ്ഖാരേഹി. ഇതരേപി അത്താനം ഠപേത്വാ ഇതരേഹി. കേഹിചി വിപ്പയുത്തോതി രൂപനിബ്ബാനേഹി. ഏവം സബ്ബത്ഥ രൂപസ്സ വിപ്പയോഗേ ധമ്മായതനധമ്മധാതൂസു അരൂപം, അരൂപസ്സ വിപ്പയോഗേ രൂപം ദട്ഠബ്ബം. തതിയപഞ്ഹോ ഉത്താനത്ഥോവ.

൨൩൧. ചതുത്ഥേ – ‘കതിഹി ഖന്ധേഹീ’തിആദിം അവത്വാ സമ്പയുത്തന്തി നത്ഥീതി വുത്തം. തം പന ഖന്ധാദീനംയേവ വസേന വേദിതബ്ബം. പരതോപി ഏവരൂപേസു പഞ്ഹേസു ഏസേവ നയോ. ആദിപഞ്ഹസ്മിഞ്ഹി സരൂപതോ ദസ്സേത്വാ പരതോ പാളി സംഖിത്താ. ഇമിനാ നയേന സബ്ബത്ഥ അത്ഥയോജനാ വേദിതബ്ബാ. യത്ഥ പന നാതിപാകടാ ഭവിസ്സതി, തത്ഥ നം പാകടം കത്വാവ ഗമിസ്സാമ.

൨൩൪. സോളസഹി ധാതൂഹീതി ചക്ഖുവിഞ്ഞാണധാതു താവ അത്താനം ഠപേത്വാ ഛഹി വിഞ്ഞാണധാതൂഹി, ദസഹി ച രൂപധാതൂഹി. സേസാസുപി ഏസേവ നയോ.

൨൩൫. തീഹി ഖന്ധേഹീതി സങ്ഖാരക്ഖന്ധം ഠപേത്വാ സേസേഹി. ഏകായ ധാതുയാതി മനോവിഞ്ഞാണധാതുയാ. സമുദയമഗ്ഗാനഞ്ഹി അഞ്ഞായ ധാതുയാ സമ്പയോഗോ നത്ഥി. ഏകേന ഖന്ധേനാതി സങ്ഖാരക്ഖന്ധേന. ഏകേനായതനേനാതി ധമ്മായതനേന. ഏകായ ധാതുയാതി ധമ്മധാതുയാ. ഏതേസു ഹി തം സച്ചദ്വയം കേഹിചി സമ്പയുത്തം.

൨൩൮. സുഖിന്ദ്രിയാദിപഞ്ഹേ – തീഹീതി സഞ്ഞാസങ്ഖാരവിഞ്ഞാണേഹി. ഏകായ ധാതുയാതി കായവിഞ്ഞാണധാതുയാ, മനോവിഞ്ഞാണധാതുയാ ച. ഛഹി ധാതൂഹീതി കായവിഞ്ഞാണധാതുവജ്ജാഹി.

൨൪൫. രൂപഭവപഞ്ഹേ – സബ്ബേസമ്പി അരൂപക്ഖന്ധാനം അരൂപായതനാനഞ്ച അത്ഥിതായ ന കേഹിചീതി വുത്തം. ഘാനജിവ്ഹാകായവിഞ്ഞാണധാതൂനം പന നത്ഥിതായ തീഹി ധാതൂഹി വിപ്പയുത്തോതി വുത്തം.

൨൫൬. അധിമോക്ഖപഞ്ഹേ – ദ്വീഹി ധാതൂഹീതി മനോധാതുമനോവിഞ്ഞാണധാതൂഹി. പന്നരസഹീതി സേസാഹി ദസഹി രൂപധാതൂഹി, പഞ്ചഹി ച ചക്ഖുവിഞ്ഞാണാദീഹി.

൨൫൭. കുസലപഞ്ഹേ – കുസലേഹി ചതുന്നമ്പി ഖന്ധാനം ഗഹിതത്താ സമ്പയോഗോ പടിക്ഖിത്തോ.

൨൫൮. വേദനാത്തികപഞ്ഹേ – ഏകേന ഖന്ധേനാതി വേദനാക്ഖന്ധേനേവ. പന്നരസഹീതി ചക്ഖുസോതഘാനജിവ്ഹാവിഞ്ഞാണധാതുമനോധാതൂഹി ചേവ രൂപധാതൂഹി ച. ഏകാദസഹീതി കായവിഞ്ഞാണധാതുയാ സദ്ധിം രൂപധാതൂഹി.

൨൬൨. നേവവിപാകനവിപാകധമ്മധമ്മപഞ്ഹേ – പഞ്ചഹീതി ചക്ഖുവിഞ്ഞാണാദീഹി. അനുപാദിന്നഅനുപാദാനിയപഞ്ഹേ – ഛഹീതി മനോവിഞ്ഞാണധാതുവജ്ജാഹി. സവിതക്കസവിചാരപഞ്ഹേ – പന്നരസഹീതി പഞ്ചഹി വിഞ്ഞാണേഹി സദ്ധിം രൂപധാതൂഹി. അവിതക്കവിചാരമത്തപഞ്ഹേ – ഏകേന ഖന്ധേനാതിആദി സങ്ഖാരക്ഖന്ധവസേനേവ വേദിതബ്ബം. ദുതിയജ്ഝാനവിചാരഞ്ഹി ഠപേത്വാ സേസാ അവിതക്കവിചാരമത്താ നാമ. പീതിം ഠപേത്വാ സേസാ പീതിസഹഗതാ. തത്ഥ വിചാരോ വിചാരേന, പീതി ച പീതിയാ ന സമ്പയുത്താതി സങ്ഖാരക്ഖന്ധധമ്മായതനധമ്മധാതൂസു കേഹിചി സമ്പയുത്താ നാമ. സോളസഹീതി ധമ്മധാതുമനോവിഞ്ഞാണധാതുവജ്ജാഹേവ. അവിതക്കഅവിചാരപഞ്ഹേ – ഏകായ ധാതുയാതി മനോധാതുയാ. സുഖസഹഗതാ ഉപേക്ഖാസഹഗതാ ച വേദനാത്തികേ വുത്താവ. ദസ്സനേനപഹാതബ്ബാദയോ കുസലസദിസാവ.

൨൭൧. പരിത്താരമ്മണം വിപാകധമ്മസദിസം. ഏകായ ധാതുയാതി ധമ്മധാതുയാ. കേഹിചീതി യേ തത്ഥ പരിത്താരമ്മണാ ന ഹോന്തി, തേഹി. ധമ്മധാതു പന പരിത്താരമ്മണാനം ഛന്നം ചിത്തുപ്പാദാനം വസേന ചതൂഹി ഖന്ധേഹി സങ്ഗഹിതത്താ പഠമപടിക്ഖേപമേവ ഭജതി. മഹഗ്ഗതാരമ്മണാദയോ കുസലസദിസാവ.

൨൭൩. അനുപ്പന്നേസു – പഞ്ചഹി ധാതൂഹീതി ചക്ഖുവിഞ്ഞാണാദീഹി. താനി ഹി ഏകന്തേന ഉപ്പാദിധമ്മഭൂതാനേവ, ഉപ്പന്നകോട്ഠാസമ്പി പന ഭജന്തി. പച്ചുപ്പന്നാരമ്മണാദയോ പരിത്താരമ്മണസദിസാവ. ഹേതുആദയോ സമുദയസദിസാവ. സഹേതുകാ ചേവ ന ച ഹേതൂപി പീതിസഹഗതസദിസാവ. തഥാ പരാമാസസമ്പയുത്താ. അനുപാദിന്നാ അനുപ്പന്നസദിസാവ. സേസം സബ്ബത്ഥ ഉത്താനത്ഥമേവാതി.

സമ്പയോഗവിപ്പയോഗപദവണ്ണനാ.