൨. നിദ്ദേസവണ്ണനാ

൧. പഠമനയോ സങ്ഗഹാസങ്ഗഹപദവണ്ണനാ

൧. ഖന്ധപദവണ്ണനാ

൬. ഇദാനി പഞ്ചക്ഖന്ധാദിവസേന നിക്ഖിത്തമാതികം ‘സങ്ഗഹോ അസങ്ഗഹോ’തിആദീഹി നയമാതികാപദേഹി സദ്ധിം യോജേത്വാ ദസ്സേതും രൂപക്ഖന്ധോ കതിഹി ഖന്ധേഹീതിആദിനാ നയേന നിദ്ദേസവാരോ ആരദ്ധോ. തത്ഥ യസ്മാ ‘‘സങ്ഗഹോ അസങ്ഗഹോതിആദികായ നയമാതികായ ‘‘തീഹി സങ്ഗഹോ, തീഹി അസങ്ഗഹോ’’തി നയമുഖമാതികാ ഠപിതാ, തസ്മാ രൂപക്ഖന്ധാദീനം സങ്ഗഹം ദസ്സേതും കതിഹി ഖന്ധേഹി കതിഹായതനേഹി കതിഹി ധാതൂഹീതി തീണി ഖന്ധായതനധാതുപദാനേവ ഉദ്ധടാനി. ‘ചത്താരി സച്ചാനീ’തിആദീസു ഏകമ്പി ന പരാമട്ഠം. യസ്മാ ച ‘‘സഭാഗോ വിസഭാഗോ’’തി ഏവം ലക്ഖണമാതികാ ഠപിതാ, തസ്മാ ഇമസ്സ പഞ്ഹസ്സ വിസ്സജ്ജനേ രൂപക്ഖന്ധോ ഏകേന ഖന്ധേനാതിആദി വുത്തം. സഭാഗാ ഹി തസ്സ ഏതേ ഖന്ധാദയോതി. തത്ഥ ഏകേന ഖന്ധേനാതി രൂപക്ഖന്ധേനേവ. യഞ്ഹി കിഞ്ചി രൂപം രൂപക്ഖന്ധസഭാഗത്താ രൂപക്ഖന്ധോത്വേവ സങ്ഗഹം ഗച്ഛതീതി രൂപക്ഖന്ധേനേവ ഗണിതം, തം രൂപക്ഖന്ധേനേവ പരിച്ഛിന്നം. ഏകാദസഹായതനേഹീതി മനായതനവജ്ജേഹി. സബ്ബോപി ഹി രൂപക്ഖന്ധോ ദസായതനാനി ധമ്മായതനേകദേസോ ച ഹോതി, തസ്മാ ഏകാദസഹായതനേഹി ഗണിതോ, പരിച്ഛിന്നോ. ഏകാദസഹി ധാതൂഹീതി സത്തവിഞ്ഞാണധാതുവജ്ജാഹി ഏകാദസഹി ഏതാസു ഹി അപരിയാപന്നം രൂപം നാമ നത്ഥി.

അസങ്ഗഹനയനിദ്ദേസേ കതിഹി അസങ്ഗഹിതോതി സങ്ഖേപേനേവ പുച്ഛാ കതാ. വിസ്സജ്ജനേ പനസ്സ യസ്മാ രൂപക്ഖന്ധസ്സ വിസഭാഗാ ചത്താരോ അരൂപക്ഖന്ധാ, ഏകം മനായതനം, സത്ത വിഞ്ഞാണധാതുയോ; തസ്മാ ചതൂഹി ഖന്ധേഹീതിആദി വുത്തം. ഇമിനാ നയേന സബ്ബപദേസു സങ്ഗഹാസങ്ഗഹോ വേദിതബ്ബോ. ഇമസ്മിം പന ഖന്ധനിദ്ദേസേ – ‘‘രൂപക്ഖന്ധോ കതിഹി ഖന്ധേഹീ’’തിആദിമ്ഹി താവ ഏകമൂലകേ സങ്ഗഹനയേ സരൂപേനേവ ദസ്സിതാ പഞ്ച പുച്ഛാ, പഞ്ച വിസ്സജ്ജനാനി. അസങ്ഗഹനയേ സങ്ഖേപേന ദസ്സിതാ പഞ്ച പുച്ഛാ, പഞ്ച വിസ്സജ്ജനാനി. ഇമിനാ ഉപായേന ദുകമൂലകാദീസുപി പുച്ഛാവിസ്സജ്ജനാനി വേദിതബ്ബാനി. രൂപക്ഖന്ധമൂലകായേവ ചേത്ഥ ദുകതികചതുക്കാ ദസ്സിതാ. പഞ്ചകേ പന ‘‘രൂപക്ഖന്ധോ ച…പേ… വിഞ്ഞാണക്ഖന്ധോ ചാ’’തി ഏവം ഭേദതോ ച, ‘‘പഞ്ചക്ഖന്ധാ കതിഹി ഖന്ധേഹീ’’തി ഏവം അഭേദതോ ചാതി ദ്വിധാ പുച്ഛാവിസ്സജ്ജനാനി കതാനി. ഏവം പാളിനയോ വേദിതബ്ബോതി.

൨. ആയതനപദാദിവണ്ണനാ

൨൨. ആയതനപദനിദ്ദേസാദീസു ആയതനപദനിദ്ദേസേ താവ ചക്ഖായതനം ഏകേന ഖന്ധേനാതി ഏകേന രൂപക്ഖന്ധേനേവ, ഏകേന ചക്ഖായതനേനേവ ഏകായ ചക്ഖുധാതുയാവ സങ്ഗഹിതന്തി വേദിതബ്ബം. സോതായതനാദീസുപി ഇമിനാവ നയേന സങ്ഗഹാസങ്ഗഹോ വേദിതബ്ബോ. അസങ്ഖതം ഖന്ധതോ ഠപേത്വാതി ഏത്ഥ പന യസ്മാ അസങ്ഖതം ധമ്മായതനം നാമ നിബ്ബാനം, തഞ്ച ഖന്ധസങ്ഗഹം ന ഗച്ഛതി; തസ്മാ ‘ഖന്ധതോ ഠപേത്വാ’തി വുത്തം. ചതൂഹി ഖന്ധേഹീതി രൂപവേദനാസഞ്ഞാസങ്ഖാരക്ഖന്ധേഹി. നിബ്ബാനവജ്ജഞ്ഹി ധമ്മായതനം ഏതേഹി സങ്ഗഹിതം. വിഞ്ഞാണക്ഖന്ധേന പന ഠപേത്വാ ധമ്മായതനധമ്മധാതുയോ സേസായതനധാതൂഹി ച തം ന സങ്ഗയ്ഹതി. തേന വുത്തം – ‘‘ഏകേന ഖന്ധേന, ഏകാദസഹായതനേഹി, സത്തരസഹി ധാതൂഹി അസങ്ഗഹിത’’ന്തി. യഥാ ച തേ ഹേട്ഠാ രൂപക്ഖന്ധമൂലകാ, ഏവമിധാപി ചക്ഖായതനമൂലകാവ നയാ വേദിതബ്ബാ. ദുകമത്തമേവ പന പാളിയം ദസ്സേത്വാ ‘‘ദ്വാദസായതനാനീ’’തി അഭേദതോവ പുച്ഛാവിസ്സജ്ജനം കതം. ധാതുനിദ്ദേസേപി ഏസേവ നയോ.

൪൦. സച്ചനിദ്ദേസേ – സബ്ബേപി ദുകതികചതുക്കാ പാളിയം ദസ്സിതാ. യസ്മാ ച ദുകതികേസു സമുദയസച്ചസദിസമേവ മഗ്ഗസച്ചേപി വിസ്സജ്ജനം, തസ്മാ തം സമുദയാനന്തരം വുത്തം.

൫൦. ഇന്ദ്രിയനിദ്ദേസേ – ജീവിതിന്ദ്രിയം ദ്വീഹി ഖന്ധേഹീതി രൂപജീവിതിന്ദ്രിയം രൂപക്ഖന്ധേന, അരൂപജീവിതിന്ദ്രിയം സങ്ഖാരക്ഖന്ധേന സങ്ഗഹിതം. സേസം വുത്തനയാനുസാരേനേവ വേദിതബ്ബം. പാളിവവത്ഥാനം പനേത്ഥ ആയതനധാതുനിദ്ദേസസദിസമേവ.

൬. പടിച്ചസമുപ്പാദവണ്ണനാ

൬൧. പടിച്ചസമുപ്പാദനിദ്ദേസേ – ‘‘അവിജ്ജാ കതിഹി ഖന്ധേഹീ’’തി പുച്ഛം അനാരഭിത്വാ അവിജ്ജാ ഏകേന ഖന്ധേനാതി ഏവം വിസ്സജ്ജനമേവ ദസ്സിതം. തത്ഥ സങ്ഖാരപച്ചയാ വിഞ്ഞാണന്തി പടിസന്ധിയം പവത്തേ ച സബ്ബമ്പി വിപാകവിഞ്ഞാണം. തേനേവാഹ – ‘‘സത്തഹി ധാതൂഹി സങ്ഗഹിത’’ന്തി. നാമരൂപമ്പി പടിസന്ധിപവത്തിവസേനേവ വേദിതബ്ബം. തേനേവേത്ഥ സദ്ദായതനമ്പി സങ്ഗഹേത്വാ ഏകാദസഹായതനേഹി സങ്ഗഹോ ദസ്സിതോ. ഫസ്സാദീസു ഖന്ധഭേദോ വേദിതബ്ബോ. അഞ്ഞേനേവ ഹി ഏകേന ഖന്ധേന ഫസ്സോ സങ്ഗഹിതോ, അഞ്ഞേന വേദനാ, തണ്ഹാഉപാദാനകമ്മഭവാ പന സങ്ഖാരക്ഖന്ധേനേവ സങ്ഗഹിതാ. ഭവപദഞ്ചേത്ഥ കമ്മഭവാദീനം വസേന ഏകാദസധാ വിഭത്തം. തത്ഥ കമ്മഭവോ ഫസ്സാദീഹി സദിസവിസജ്ജനത്താ തേഹി സദ്ധിം ഏകതോ ദസ്സിതോ. ഉപപത്തിഭവകാമഭവസഞ്ഞാഭവപഞ്ചവോകാരഭവാ അഞ്ഞമഞ്ഞസദിസവിസ്സജ്ജനത്താ ഏകതോ ദസ്സിതാ. യസ്മാ ചേതേ ഉപാദിന്നകധമ്മാവ തസ്മാ ‘‘ഏകാദസഹായതനേഹി സത്തരസഹി ധാതൂഹീ’’തി വുത്തം. സദ്ദായതനഞ്ഹി അനുപാദിന്നം, തം ഏത്ഥ ന ഗഹിതം.

൬൮. രൂപഭവനിദ്ദേസേ – പഞ്ചഹായതനേഹീതി ചക്ഖുസോതമനരൂപധമ്മായതനേഹി. അട്ഠഹി ധാതൂഹീതി ചക്ഖുസോതചക്ഖുവിഞ്ഞാണസോതവിഞ്ഞാണരൂപധമ്മമനോധാതുമനോവിഞ്ഞാണധാതൂഹി. അരൂപഭവാദയോപി തയോ സദിസവിസ്സജ്ജനത്താവ ഏകതോ ദസ്സിതാ. തഥാ അസഞ്ഞാഭവഏകവോകാരഭവാ. തത്ഥ ദ്വീഹായതനേഹീതി രൂപായതനധമ്മായതനേഹി. ധാതൂസുപി ഏസേവ നയോ. ഏകതലവാസികാനഞ്ഹി സേസബ്രഹ്മാനം ചക്ഖുസബ്ഭാവതോ തസ്സാരമ്മണത്താ തത്ഥ രൂപായതനം ഉദ്ധടം.

൭൧. ജാതി ദ്വീഹി ഖന്ധേഹീതി രൂപജാതി രൂപക്ഖന്ധേന, അരൂപജാതി സങ്ഖാരക്ഖന്ധേന. ജരാമരണേസുപി ഏസേവ നയോ. സോകാദീസുപി ഏകേന ഖന്ധേനാതി സോകദുക്ഖദോമനസ്സാനി വേദനാക്ഖന്ധേന, പരിദേവോ രൂപക്ഖന്ധേന, ഉപായാസാദയോ സങ്ഖാരക്ഖന്ധേനാതി ഏവം ഖന്ധവിസേസോ വേദിതബ്ബോ.

൭൩. ഇദ്ധിപാദോ ദ്വീഹീതി സങ്ഖാരവിഞ്ഞാണക്ഖന്ധേഹി, മനായതനധമ്മായതനേഹി, ധമ്മധാതുമനോവിഞ്ഞാണധാതൂഹി ച. ഝാനം ദ്വീഹീതി വേദനാക്ഖന്ധസങ്ഖാരക്ഖന്ധേഹി. അപ്പമഞ്ഞാദയോ സദിസവിസ്സജ്ജനത്താ ഏകതോ നിദ്ദിട്ഠാ. ചിത്തം പന ചേതനാനന്തരം നിക്ഖിത്തമ്പി അസദിസവിസ്സജ്ജനത്താ പച്ഛാ ഗഹിതം. തത്ഥ അപ്പമഞ്ഞാദീസു ഏകേന ഖന്ധേനാതി വേദനാ വേദനാക്ഖന്ധേന, സഞ്ഞാ സഞ്ഞാക്ഖന്ധേന, സേസാ സങ്ഖാരക്ഖന്ധേന സങ്ഗഹിതാതി ഏവം ഖന്ധവിസേസോ വേദിതബ്ബോ.

൭. തികപദവണ്ണനാ

൭൭. ഏവം അബ്ഭന്തരമാതികായ സങ്ഗഹം ദസ്സേത്വാ ഇദാനി ബാഹിരമാതികായ സങ്ഗഹം ദസ്സേതും കുസലാ ധമ്മാതിആദി ആരദ്ധം. തത്ഥ വേദനാത്തികേ തീഹി ധാതൂഹീതി കായവിഞ്ഞാണമനോവിഞ്ഞാണധമ്മധാതൂഹി. സത്തഹി ധാതൂഹീതി ചക്ഖുസോതഘാനജിവ്ഹാവിഞ്ഞാണധാതൂഹി ചേവ മനോധാതുധമ്മധാതുമനോവിഞ്ഞാണധാതൂഹി ച. വിപാകത്തികേ അട്ഠഹി ധാതൂഹീതി കായവിഞ്ഞാണധാതുയാ സദ്ധിം താഹിയേവ. വിപാകധമ്മധമ്മാ പന സംകിലിട്ഠസംകിലേസികേഹി സദ്ധിം സദിസവിസ്സജ്ജനത്താ ഏകതോ ഗഹിതാ. യഥാ ചേതേ, ഏവം സബ്ബതികദുകപദേസു യം യം പദം യേന യേന പദേന സദ്ധിം സദിസവിസ്സജ്ജനം ഹോതി, തം തം ഉപ്പടിപാടിയാപി തേന തേന സദ്ധിം ഗഹേത്വാ വിസ്സജ്ജിതം. തത്ഥ വുത്താനുസാരേനേവ സങ്ഗഹാസങ്ഗഹനയോ വേദിതബ്ബോതി.

സങ്ഗഹാസങ്ഗഹപദവണ്ണനാ.

൨. ദുതിയനയോ സങ്ഗഹിതേനഅസങ്ഗഹിതപദവണ്ണനാ

൧൭൧. ഇദാനി സങ്ഗഹിതേന അസങ്ഗഹിതപദം ഭാജേതും ചക്ഖായതനേനാതിആദി ആരദ്ധം. തത്രിദം ലക്ഖണം – ഇമസ്മിഞ്ഹി വാരേ യം ഖന്ധപദേന സങ്ഗഹിതം ഹുത്വാ ആയതനധാതുപദേഹി അസങ്ഗഹിതം, ഖന്ധായതനപദേഹി വാ സങ്ഗഹിതം ഹുത്വാ ധാതുപദേന അസങ്ഗഹിതം, തസ്സ ഖന്ധാദീഹി അസങ്ഗഹം പുച്ഛിത്വാ വിസ്സജ്ജനം കതം. തം പന രൂപക്ഖന്ധാദീസു ന യുജ്ജതി. രൂപക്ഖന്ധേന ഹി രൂപക്ഖന്ധോവ സങ്ഗഹിതോ. സോ ച അഡ്ഢേകാദസഹി ആയതനധാതൂഹി അസങ്ഗഹിതോ നാമ നത്ഥി. വേദനാക്ഖന്ധേന ച വേദനാക്ഖന്ധോവ സങ്ഗഹിതോ. സോപി ധമ്മായതനധമ്മധാതൂഹി അസങ്ഗഹിതോ നാമ നത്ഥി. ഏവം അസങ്ഗഹിതതായ അഭാവതോ ഏതാനി അഞ്ഞാനി ച ഏവരൂപാനി മനായതനധമ്മായതനാദീനി പദാനി ഇമസ്മിം വാരേ ന ഗഹിതാനി. യാനി പന പദാനി രൂപേകദേസം അരൂപേന അസമ്മിസ്സം, വിഞ്ഞാണേകദേസഞ്ച അഞ്ഞേന അസമ്മിസ്സം ദീപേന്തി, താനി ഇധ ഗഹിതാനി. പരിയോസാനേ ച –

‘‘ദസായതനാ സത്തരസ ധാതുയോ,

സത്തിന്ദ്രിയാ അസഞ്ഞാഭവോ ഏകവോകാരഭവോ;

പരിദേവോ സനിദസ്സനസപ്പടിഘം,

അനിദസ്സനം പുനദേവ സപ്പടിഘം ഉപാദാ’’തി.

ഏവം ഉദ്ദാനഗാഥായ ദസ്സിതാനേവ. തസ്മാ തേസം വസേനേവ സങ്ഗഹാസങ്ഗഹോ വേദിതബ്ബോ. പഞ്ഹവസേന ഹി ഇമസ്മിം വാരേ ആയതനധാതുവസേനേവ സദിസവിസ്സജ്ജനേ വീസതി ധമ്മേ സമോധാനേത്വാ ഏകോ പഞ്ഹോ കതോ, സത്ത വിഞ്ഞാണധാതുയോ സമോധാനേത്വാ ഏകോ, സത്തിന്ദ്രിയാനി സമോധാനേത്വാ ഏകോ, ദ്വേ ഭവേ സമോധാനേത്വാ ഏകോ, പരിദേവേന ച സനിദസ്സനസപ്പടിഘേഹി ച ഏകോ, അനിദസ്സനസപ്പടിഘേഹി ഏകോ, സനിദസ്സനേഹി ഏകോ, സപ്പടിഘേഹി ച ഉപാദാധമ്മേഹി ച ഏകോതി അട്ഠ പഞ്ഹാ കതാ. തേസു ഖന്ധാദിവിഭാഗോ ഏവം വേദിതബ്ബോ സേയ്യഥിദം – പഠമപഞ്ഹേ താവ ചതൂഹി ഖന്ധേഹീതി അരൂപക്ഖന്ധേഹി, ദ്വീഹായതനേഹീതി ചക്ഖായതനാദീസു ഏകേകേന സദ്ധിം മനായതനേന, അട്ഠഹി ധാതൂഹീതി ചക്ഖുധാതുആദീസു ഏകേകായ സദ്ധിം സത്തഹി വിഞ്ഞാണധാതൂഹി.

തത്രായം നയോ – ചക്ഖായതനേന ഹി ഖന്ധസങ്ഗഹേന രൂപക്ഖന്ധോ സങ്ഗഹിതോ. തസ്മിം സങ്ഗഹിതേ രൂപക്ഖന്ധേ ആയതനസങ്ഗഹേന ചക്ഖായതനമേവേകം സങ്ഗഹിതം. സേസാനി ദസ ആയതനാനി അസങ്ഗഹിതാനി. ധാതുസങ്ഗഹേനപി തേന ചക്ഖുധാതുയേവേകാ സങ്ഗഹിതാ. സേസാ ദസ ധാതുയോ അസങ്ഗഹിതാ. ഇതി യാനി തേന അസങ്ഗഹിതാനി ദസായതനാനി, താനി ചക്ഖായതനമനായതനേഹി ദ്വീഹി അസങ്ഗഹിതാനി. യാപി തേന അസങ്ഗഹിതാ ദസ ധാതുയോ, താ ചക്ഖുധാതുയാ ചേവ സത്തഹി ച വിഞ്ഞാണധാതൂഹി അസങ്ഗഹിതാതി. രൂപായതനാദീസുപി ഏസേവ നയോ.

൧൭൨. ദുതിയപഞ്ഹേ – യസ്മാ യായ കായചി വിഞ്ഞാണധാതുയാ സങ്ഗഹിതോ വിഞ്ഞാണക്ഖന്ധോ മനായതനേന അസങ്ഗഹിതോ നാമ നത്ഥി, തസ്മാ ആയതനസങ്ഗഹേന സങ്ഗഹിതാതി വുത്തം. ഏത്ഥ പന ചതൂഹി ഖന്ധേഹീതി രൂപാദീഹി ചതൂഹി. ഏകാദസഹായതനേഹീതി മനായതനവജ്ജേഹി. ദ്വാദസഹി ധാതൂഹീതി യഥാനുരൂപാ ഛ വിഞ്ഞാണധാതുയോ അപനേത്വാ സേസാഹി ദ്വാദസഹി. ചക്ഖുവിഞ്ഞാണധാതുയാ ഹി ചക്ഖുവിഞ്ഞാണധാതുയേവ സങ്ഗഹിതാ, ഇതരാ അസങ്ഗഹിതാ. സോതവിഞ്ഞാണധാതുആദീസുപി ഏസേവ നയോ.

൧൭൩. തതിയപഞ്ഹേ – ചക്ഖുന്ദ്രിയാദീനം വിസ്സജ്ജനം ചക്ഖായതനാദിസദിസമേവ. ഇത്ഥിന്ദ്രിയപുരിസിന്ദ്രിയേസു പന ധമ്മായതനേന സദ്ധിം ദ്വേ ആയതനാനി, ധമ്മധാതുയാ ച സദ്ധിം അട്ഠ ധാതുയോ വേദിതബ്ബാ.

൧൭൪. ചതുത്ഥപഞ്ഹേ – തീഹായതനേഹീതി രൂപായതനധമ്മായതനമനായതനേഹി. തേസു ഹി ഭവേസു രൂപായതനധമ്മായതനവസേന ദ്വേവ ആയതനാനി തേഹി സങ്ഗഹിതാനി. സേസാനി നവ രൂപായതനാനി തേഹേവ ച ദ്വീഹി, മനായതനേന ചാതി തീഹി അസങ്ഗഹിതാനി നാമ ഹോന്തി. നവഹി ധാതൂഹീതി രൂപധാതുധമ്മധാതൂഹി സദ്ധിം സത്തഹി വിഞ്ഞാണധാതൂഹി.

൧൭൫. പഞ്ചമപഞ്ഹേ – ദ്വീഹായതനേഹീതി പഠമപദം സന്ധായ സദ്ദായതനമനായതനേഹി. ദുതിയപദം സന്ധായ രൂപായതനമനായതനേഹി. ധാതുയോപി തേസംയേവ ഏകേകേന സദ്ധിം സത്ത വിഞ്ഞാണധാതുയോ വേദിതബ്ബാ.

൧൭൬. ഛട്ഠപഞ്ഹേ – ദസഹായതനേഹീതി രൂപായതനധമ്മായതനവജ്ജേഹി. സോളസഹി ധാതൂഹീതി രൂപധാതുധമ്മധാതുവജ്ജേഹേവ. കഥം? അനിദസ്സനസപ്പടിഘാ ഹി ധമ്മാ നാമ നവ ഓളാരികായതനാനി. തേഹി ഖന്ധസങ്ഗഹേന സങ്ഗഹിതേ രൂപക്ഖന്ധേ, ആയതനസങ്ഗഹേന താനേവ നവായതനാനി സങ്ഗഹിതാനി. രൂപായതനധമ്മായതനാനി അസങ്ഗഹിതാനി. ധാതുസങ്ഗഹേനപി താ ഏവ നവ ധാതുയോ സങ്ഗഹിതാ. രൂപധാതുധമ്മധാതുയോ അസങ്ഗഹിതാ. ഇതി യാനി തേഹി അസങ്ഗഹിതാനി ദ്വേ ആയതനാനി, താനി രൂപായതനവജ്ജേഹി നവഹി ഓളാരികായതനേഹി, മനായതനേന ചാതി ദസഹി അസങ്ഗഹിതാനി. യാപി തേഹി അസങ്ഗഹിതാ ദ്വേ ധാതുയോ, താ രൂപധാതുവജ്ജാഹി നവഹി ഓളാരികധാതൂഹി, സത്തഹി ച വിഞ്ഞാണധാതൂഹീതി സോളസഹി അസങ്ഗഹിതാതി വേദിതബ്ബാ.

൧൭൭. സത്തമപഞ്ഹേ – ദ്വീഹായതനേഹീതി രൂപായതനമനായതനേഹി. അട്ഠഹി ധാതൂഹീതി രൂപധാതുയാ സദ്ധിം സത്തഹി വിഞ്ഞാണധാതൂഹി.

൧൭൮. അട്ഠമപഞ്ഹേ – ഏകാദസഹായതനേഹീതി സപ്പടിഘധമ്മേ സന്ധായ ധമ്മായതനവജ്ജേഹി, ഉപാദാധമ്മേ സന്ധായ ഫോട്ഠബ്ബായതനവജ്ജേഹി. ധാതൂസുപി ഏസേവ നയോ. അത്ഥയോജനാ പനേത്ഥ ഹേട്ഠാ വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബാതി.

സങ്ഗഹിതേനഅസങ്ഗഹിതപദവണ്ണനാ.

൩. തതിയനയോ അസങ്ഗഹിതേനസങ്ഗഹിതപദവണ്ണനാ

൧൭൯. ഇദാനി അസങ്ഗഹിതേനസങ്ഗഹിതപദം ഭാജേതും വേദനാക്ഖന്ധേനാതിആദി ആരദ്ധം. തത്രിദം ലക്ഖണം – ഇമസ്മിഞ്ഹി വാരേ യം ഖന്ധപദേന അസങ്ഗഹിതം ഹുത്വാ ആയതനധാതുപദേഹി സങ്ഗഹിതം, തസ്സ ഖന്ധാദീഹി സങ്ഗഹം പുച്ഛിത്വാ വിസ്സജ്ജനം കതം. തം പന രൂപക്ഖന്ധവിഞ്ഞാണക്ഖന്ധചക്ഖായതനാദീസു ന യുജ്ജതി. രൂപക്ഖന്ധേന ഹി ചത്താരോ ഖന്ധാ ഖന്ധസങ്ഗഹേന അസങ്ഗഹിതാ. തേസു തേന ഏകധമ്മോപി ആയതനധാതുസങ്ഗഹേന സങ്ഗഹിതോ നാമ നത്ഥി. നനു ച വേദനാദയോ ധമ്മായതനേന സങ്ഗഹിതാതി? സങ്ഗഹിതാ. ന പന രൂപക്ഖന്ധോവ ധമ്മായതനം, രൂപക്ഖന്ധതോ ഹി സുഖുമരൂപമത്തം ധമ്മായതനം ഭജതി. തസ്മാ യേ ധമ്മായതനേന സങ്ഗഹിതാ, ന തേ രൂപക്ഖന്ധേന സങ്ഗഹിതാ നാമ. വിഞ്ഞാണക്ഖന്ധേനപി ഇതരേ ചത്താരോ ഖന്ധാ അസങ്ഗഹിതാ. തേസു തേന ഏകോപി ആയതനധാതുസങ്ഗഹേന സങ്ഗഹിതോ നാമ നത്ഥി. ഏവം സങ്ഗഹിതതായ അഭാവതോ ഏതാനി അഞ്ഞാനി ച ഏവരൂപാനി ചക്ഖായതനാദീനി പദാനി ഇമസ്മിം വാരേ ന ഗഹിതാനി. യാനി പന പദാനി വിഞ്ഞാണേന വാ ഓളാരികരൂപേന വാ അസമ്മിസ്സം ധമ്മായതനേകദേസം ദീപേന്തി, താനി ഇധ ഗഹിതാനി. തേസം ഇദമുദ്ദാനം –

‘‘തയോ ഖന്ധാ തഥാ സച്ചാ, ഇന്ദ്രിയാനി ച സോളസ;

പദാനി പച്ചയാകാരേ, ചുദ്ദസൂപരി ചുദ്ദസ.

‘‘സമതിംസ പദാ ഹോന്തി, ഗോച്ഛകേസു ദസസ്വഥ;

ദുവേ ചൂളന്തരദുകാ, അട്ഠ ഹോന്തി മഹന്തരാ’’തി.

ഏതേസു പന പദേസു സദിസവിസ്സജ്ജനാനി പദാനി ഏകതോ കത്വാ സബ്ബേപി ദ്വാദസ പഞ്ഹാ വുത്താ. തേസു ഏവം ഖന്ധവിഭാഗോ വേദിതബ്ബോ. ആയതനധാതൂസു പന ഭേദോ നത്ഥി. തത്ഥ പഠമപഞ്ഹേ താവ – തീഹി ഖന്ധേഹീതി രൂപസഞ്ഞാസങ്ഖാരക്ഖന്ധേഹി. ആയതനധാതുയോ പന ധമ്മായതനധമ്മധാതുവസേന വേദിതബ്ബാ.

തത്രായം നയോ – വേദനാക്ഖന്ധേന ഹി നിബ്ബാനഞ്ച സുഖുമരൂപസഞ്ഞാസങ്ഖാരാ ച ഖന്ധസങ്ഗഹേന അസങ്ഗഹിതാ ഹുത്വാ ആയതനധാതുസങ്ഗഹേന സങ്ഗഹിതാ. തേസു നിബ്ബാനം ഖന്ധസങ്ഗഹം ന ഗച്ഛതി, സേസാ രൂപസഞ്ഞാസങ്ഖാരക്ഖന്ധേഹി സങ്ഗഹം ഗച്ഛന്തി. ആയതനധാതുസങ്ഗഹം പന നിബ്ബാനമ്പി ഗച്ഛതേവ. തേന വുത്തം – ‘‘അസങ്ഖതം ഖന്ധതോ ഠപേത്വാ തീഹി ഖന്ധേഹി, ഏകേനായതനേന, ഏകായ ധാതുയാ സങ്ഗഹിതാ’’തി. സഞ്ഞാക്ഖന്ധപക്ഖേ പനേത്ഥ സഞ്ഞം അപനേത്വാ വേദനായ സദ്ധിം തയോ ഖന്ധാ സങ്ഖാരാദീസു സങ്ഖാരക്ഖന്ധം അപനേത്വാ രൂപവേദനാസഞ്ഞാവസേന തയോ ഖന്ധാ വേദിതബ്ബാ.

൧൮൦. ദുതിയേ – ചതൂഹി ഖന്ധേഹീതി വിഞ്ഞാണവജ്ജേഹി. തേ ഹി നിരോധേന ഖന്ധസങ്ഗഹേന അസങ്ഗഹിതാ ഹുത്വാ ആയതനധാതുസങ്ഗഹേന സങ്ഗഹിതാ.

൧൮൧. തതിയേ – ദ്വീഹീതി വേദനാസഞ്ഞാക്ഖന്ധേഹി. രൂപാരൂപജീവിതിന്ദ്രിയേന ഹി വേദനാസഞ്ഞാവിഞ്ഞാണക്ഖന്ധാ ച ഖന്ധസങ്ഗഹേന അസങ്ഗഹിതാ. തേസു പന വേദനാസഞ്ഞാവ ആയതനധാതുസങ്ഗഹേന സങ്ഗഹിതാ. തേന വുത്തം – ‘‘വേദനാസഞ്ഞാക്ഖന്ധേഹീ’’തി. ഇമിനാ ഉപായേന സബ്ബത്ഥ ഖന്ധഭേദോ വേദിതബ്ബോ. ഇതോ പരഞ്ഹി ഖന്ധാനം നാമമത്തമേവ വക്ഖാമ.

൧൮൨. ചതുത്ഥേ – തീഹി ഖന്ധേഹീതി ഇത്ഥിന്ദ്രിയപുരിസിന്ദ്രിയേസു വേദനാസഞ്ഞാസങ്ഖാരേഹി, വേദനാപഞ്ചകേ രൂപസഞ്ഞാസങ്ഖാരേഹി; സദ്ധിന്ദ്രിയാദീസു ഫസ്സപരിയോസാനേസു രൂപവേദനാസഞ്ഞാക്ഖന്ധേഹി. വേദനായ വേദനാക്ഖന്ധസദിസോവ തണ്ഹുപാദാനകമ്മഭവേസു സങ്ഖാരക്ഖന്ധസദിസോവ വിനിച്ഛയോ.

൧൮൩. പഞ്ചമേ – ജാതിജരാമരണേസു ജീവിതിന്ദ്രിയസദിസോവ. ഝാനേന പന നിബ്ബാനം സുഖുമരൂപം സഞ്ഞാ ച ഖന്ധസങ്ഗഹേന അസങ്ഗഹിതാ ഹുത്വാ ആയതനധാതുസങ്ഗഹേന സങ്ഗഹിതാ. തസ്മാ തം സന്ധായ രൂപക്ഖന്ധസഞ്ഞാക്ഖന്ധാനം വസേന ദ്വേ ഖന്ധാ വേദിതബ്ബാ.

൧൮൪. ഛട്ഠേ – സോകാദിത്തയേ വേദനായ സദിസോ. ഉപായാസാദീസു സങ്ഖാരസദിസോ. പുന വേദനായ വേദനാക്ഖന്ധസദിസോ, സഞ്ഞായ സഞ്ഞാക്ഖന്ധസദിസോ, ചേതനാദീസു സങ്ഖാരക്ഖന്ധസദിസോ വിനിച്ഛയോ. ഇമിനാ ഉപായേന സത്തമപഞ്ഹാദീസുപി സങ്ഗഹാസങ്ഗഹോ വേദിതബ്ബോതി.

അസങ്ഗഹിതേനസങ്ഗഹിതപദവണ്ണനാ.

൪. ചതുത്ഥനയോ സങ്ഗഹിതേനസങ്ഗഹിതപദവണ്ണനാ

൧൯൧. ഇദാനി സങ്ഗഹിതേനസങ്ഗഹിതപദം ഭാജേതും സമുദയസച്ചേനാതിആദി ആരദ്ധം. തത്ഥ യം ഖന്ധാദീഹി സങ്ഗഹിതേന ഖന്ധാദിവസേന സങ്ഗഹിതം, പുന തസ്സേവ ഖന്ധാദീഹി സങ്ഗഹം പുച്ഛിത്വാ വിസ്സജ്ജനം കതം. തം ഖന്ധായതനധാതൂസു ഏകമ്പി സകലകോട്ഠാസം ഗഹേത്വാ ഠിതപദേസു ന യുജ്ജതി. സകലേന ഹി ഖന്ധാദിപദേന അഞ്ഞം ഖന്ധാദിവസേന സങ്ഗഹിതം നാമ നത്ഥി, യം അത്തനോ സങ്ഗാഹകം സങ്ഗണ്ഹിത്വാ പുന തേനേവ സങ്ഗഹം ഗച്ഛേയ്യ. തസ്മാ തഥാരൂപാനി പദാനി ഇമസ്മിം വാരേ ന ഗഹിതാനി. യാനി പന പദാനി സങ്ഖാരേകദേസം വാ അഞ്ഞേന അസമ്മിസ്സം ദീപേന്തി – വേദനേകദേസം വാ സുഖുമരൂപം വാ സദ്ദേകദേസം വാ, താനി ഇധ ഗഹിതാനി. തേസം ഇദമുദ്ദാനം –

‘‘ദ്വേ സച്ചാ പന്നരസിന്ദ്രിയാ, ഏകാദസ പടിച്ചപദാ;

ഉദ്ധം പുന ഏകാദസ, ഗോച്ഛകപദമേത്ഥ തിംസവിധ’’ന്തി.

പഞ്ഹാ പനേത്ഥ ദ്വേയേവ ഹോന്തി. തത്ഥ യം പുച്ഛായ ഉദ്ധടം പദം, തദേവ യേഹി ധമ്മേഹി ഖന്ധാദിവസേന സങ്ഗഹിതം, തേ ധമ്മേ സന്ധായ സബ്ബത്ഥ ഏകേന ഖന്ധേനാതിആദി വുത്തം. തത്രായം നയോ – സമുദയസച്ചേന ഹി തണ്ഹാവജ്ജാ സേസാ സങ്ഖാരാ ഖന്ധാദിസങ്ഗഹേന സങ്ഗഹിതാ. പുന തേഹി തണ്ഹാവ സങ്ഗഹിതാ. സാ തണ്ഹാ പുന സങ്ഖാരേഹേവ ഖന്ധാദിസങ്ഗഹേന സങ്ഗഹിതാതി. ഏസേവ നയോ സബ്ബത്ഥ. അരൂപധമ്മപുച്ഛാസു പനേത്ഥ സങ്ഖാരക്ഖന്ധോ വാ വേദനാക്ഖന്ധോ വാ ഏകോ ഖന്ധോ നാമ. രൂപധമ്മപുച്ഛാസു രൂപക്ഖന്ധോ. പരിദേവപുച്ഛായ സദ്ദായതനം ഏകം ആയതനം നാമ. സദ്ദധാതു ഏകാ ധാതു നാമ, സേസട്ഠാനേസു ധമ്മായതനധമ്മധാതുവസേനേവ അത്ഥോ വേദിതബ്ബോതി.

സങ്ഗഹിതേനസങ്ഗഹിതപദവണ്ണനാ.

൫. പഞ്ചമനയോ അസങ്ഗഹിതേനഅസങ്ഗഹിതപദവണ്ണനാ

൧൯൩. ഇദാനി അസങ്ഗഹിതേന അസങ്ഗഹിതപദം ഭാജേതും രൂപക്ഖന്ധേനാതിആദി ആരദ്ധം. തത്ഥ യം ഖന്ധാദീഹി അസങ്ഗഹിതേന ഖന്ധാദിവസേന അസങ്ഗഹിതം, പുന തസ്സേവ ഖന്ധാദീഹി അസങ്ഗഹം പുച്ഛിത്വാ വിസ്സജ്ജനം കതം. തം പഞ്ചക്ഖന്ധഗ്ഗാഹകേസു ദുക്ഖസച്ചാദീസു വിഞ്ഞാണേന സദ്ധിം സുഖുമരൂപഗ്ഗാഹകേസു അനിദസ്സനഅപ്പടിഘാദീസു ച പദേസു ന യുജ്ജതി. താദിസേന ഹി പദേന നിബ്ബാനം ഖന്ധസങ്ഗഹമത്തം ന ഗച്ഛേയ്യ. സേസാ ഖന്ധാദീഹി അസങ്ഗഹിതധമ്മാ നാമ നത്ഥി. തസ്മാ തഥാരൂപാനി പദാനി ഇമസ്മിം വാരേ ന ഗഹിതാനി. യാനി പന പഞ്ചക്ഖന്ധേ വിഞ്ഞാണഞ്ച സുഖുമരൂപേന സദ്ധിം ഏകതോ ന ദീപേന്തി, താനി ഇധ ഗഹിതാനി. തേസം ഇദമുദ്ദാനം –

‘‘സബ്ബേ ഖന്ധാ തഥായതനധാതുയോ സച്ചതോ തയോ;

ഇന്ദ്രിയാനിപി സബ്ബാനി, തേവീസതി പടിച്ചതോ.

‘‘പരതോ സോളസ പദാ, തേചത്താലീസകം തികേ;

ഗോച്ഛകേ സത്തതി ദ്വേ ച, സത്ത ചൂളന്തരേ പദാ.

‘‘മഹന്തരേ പദാ വുത്താ, അട്ഠാരസ തതോ പരം;

അട്ഠാരസേവ ഞാതബ്ബാ, സേസാ ഇധ ന ഭാസിതാ’’തി.

പഞ്ഹാ പനേത്ഥ സദിസവിസ്സജ്ജനാനം വസേന സമോധാനേത്വാ കതിഹി സദ്ധിം സബ്ബേപി ചതുത്തിംസ ഹോന്തി. തത്ഥ യം പുച്ഛായ ഉദ്ധടം പദം, തദേവ യേഹി ഖന്ധാദീഹി അസങ്ഗഹിതം, തേ ധമ്മേ സന്ധായ ഏകേന ഖന്ധേനാതിആദി വുത്തം.

തത്രായം നയോ – രൂപക്ഖന്ധേന ഹി ചത്താരോ ഖന്ധാ നിബ്ബാനഞ്ച ഖന്ധസങ്ഗഹേന അസങ്ഗഹിതാ. ആയതനധാതുസങ്ഗഹേന പന ഠപേത്വാ വിഞ്ഞാണം അവസേസാ സങ്ഗഹിതാതി വിഞ്ഞാണമേവ തീഹിപി ഖന്ധസങ്ഗഹാദീഹി അസങ്ഗഹിതം നാമ. പുന തേന വിഞ്ഞാണേന സദ്ധിം നിബ്ബാനേന ചത്താരോ ഖന്ധാ ഖന്ധാദിസങ്ഗഹേന അസങ്ഗഹിതാ. തേ സബ്ബേപി പുന വിഞ്ഞാണേനേവ ഖന്ധാദിസങ്ഗഹേന അസങ്ഗഹിതാതി ഏകേന ഖന്ധേന, ഏകേനായതനേന, സത്തഹി ധാതൂഹി അസങ്ഗഹിതാ നാമ ഹോന്തി. അഥ വാ – യദേതം രൂപക്ഖന്ധേന വിഞ്ഞാണമേവ തീഹി ഖന്ധാദിസങ്ഗഹേഹി അസങ്ഗഹിതം, തേഹിപി വിഞ്ഞാണധമ്മേഹി തേ രൂപധമ്മാവ തീഹി സങ്ഗഹേഹി അസങ്ഗഹിതാ. പുന തേ രൂപധമ്മാ വിഞ്ഞാണേനേവ തീഹി സങ്ഗഹേഹി അസങ്ഗഹിതാ. വിഞ്ഞാണഞ്ച ഖന്ധതോ ഏകോ വിഞ്ഞാണക്ഖന്ധോ ഹോതി, ആയതനതോ ഏകം മനായതനം, ധാതുതോ സത്ത വിഞ്ഞാണധാതുയോ. തസ്മാ ‘‘ഏകേന ഖന്ധേനാ’’തിആദി വുത്തം. ഇമിനാ ഉപായേന സബ്ബത്ഥ യം പുച്ഛായ ഉദ്ധടം പദം, തദേവ യേഹി ധമ്മേഹി ഖന്ധാദിവസേന അസങ്ഗഹിതം, തേസം ധമ്മാനം വസേന ഖന്ധാദയോ വേദിതബ്ബാ. തത്ഥ ദുതിയപഞ്ഹേ താവ – രൂപവിഞ്ഞാണാനം വസേന വേദിതബ്ബാ. വേദനാദയോ ഹി രൂപവിഞ്ഞാണേഹേവ ഖന്ധാദിസങ്ഗഹേന അസങ്ഗഹിതാ. തേ ച ദ്വേ ഖന്ധാ ഏകാദസായതനാനി സത്തരസ ധാതുയോ ഹോന്തി.

൧൯൫. തതിയപഞ്ഹേ – വിഞ്ഞാണം രൂപാദീഹി ചതൂഹി അസങ്ഗഹിതന്തി തേസം വസേന ഖന്ധാദയോ വേദിതബ്ബാ.

൧൯൬. ചതുത്ഥപഞ്ഹേ – ചക്ഖായതനം വേദനാദീഹി ചതൂഹീതി ഇമിനാ നയേന സബ്ബത്ഥ ഖന്ധാദയോ വേദിതബ്ബാ. പരിയോസാനേ – രൂപഞ്ച ധമ്മായതനന്തി ഉദ്ദാനഗാഥായ ദസ്സിതധമ്മായേവ അഞ്ഞേനാകാരേന സങ്ഖിപിത്വാ ദസ്സിതാതി.

അസങ്ഗഹിതേനഅസങ്ഗഹിതപദവണ്ണനാ.

൬. ഛട്ഠനയോ സമ്പയോഗവിപ്പയോഗപദവണ്ണനാ

൨൨൮. ഇദാനി സമ്പയോഗവിപ്പയോഗപദം ഭാജേതും രൂപക്ഖന്ധോതിആദി ആരദ്ധം. തത്ഥ യം ലബ്ഭതി യഞ്ച ന ലബ്ഭതി തം സബ്ബം പുച്ഛായ ഗഹിതം. വിസ്സജ്ജനേ പന യം ന ലബ്ഭതി, തം നത്ഥീതി പടിക്ഖിത്തം. ചതൂഹി സമ്പയോഗോ, ചതൂഹി വിപ്പയോഗോ; സഭാഗോ വിസഭാഗോതി ഹി വചനതോ ചതൂഹി അരൂപക്ഖന്ധേഹേവ സഭാഗാനം ഏകസന്താനസ്മിം ഏകക്ഖണേ ഉപ്പന്നാനം അരൂപക്ഖന്ധാനംയേവ അഞ്ഞമഞ്ഞം സമ്പയോഗോ ലബ്ഭതി. രൂപധമ്മാനം പന രൂപേന നിബ്ബാനേന വാ, നിബ്ബാനസ്സ ച രൂപേന സദ്ധിം സമ്പയോഗോ നാമ നത്ഥി. തഥാ രൂപനിബ്ബാനാനം അരൂപക്ഖന്ധേഹി, വിസഭാഗാ ഹി തേ തേസം. യഥാ ച അരൂപക്ഖന്ധാനം രൂപനിബ്ബാനേഹി, ഏവം ഭിന്നസന്താനേഹി നാനാക്ഖണികേഹി അരൂപധമ്മേഹിപി സദ്ധിം നത്ഥിയേവ. തേപി ഹി തേസം സന്താനക്ഖണവിസഭാഗതായ വിസഭാഗായേവ. അയം പന വിസഭാഗതാ സങ്ഗഹട്ഠേന വിരുജ്ഝനതോ സങ്ഗഹനയേ നത്ഥി. ഗണനൂപഗമത്തഞ്ഹി സങ്ഗഹട്ഠോ. സമ്പയോഗനയേ പന അത്ഥി, ഏകുപ്പാദതാദിലക്ഖണഞ്ഹി സമ്പയോഗട്ഠോതി. ഏവമേത്ഥ യസ്സ ഏകധമ്മേനപി സമ്പയോഗലക്ഖണം ന യുജ്ഝതി, തസ്സ പുച്ഛായ സങ്ഗഹം കത്വാപി നത്ഥീതി പടിക്ഖേപോ കതോ. യസ്സ വിപ്പയോഗലക്ഖണം യുജ്ജതി, തസ്സ വിപ്പയോഗോ ദസ്സിതോ. യാനി പന പദാനി സത്തസു വിഞ്ഞാണധാതൂസു ഏകായപി അവിപ്പയുത്തേ രൂപേന നിബ്ബാനേന വാ മിസ്സകധമ്മേ ദീപേന്തി, താനി സബ്ബഥാപി ഇധ ന യുജ്ജന്തീതി ന ഗഹിതാനി. തേസം ഇദമുദ്ദാനം –

‘‘ധമ്മായതനം ധമ്മധാതു, ദുക്ഖസച്ചഞ്ച ജീവിതം;

സളായതനം നാമരൂപം, ചത്താരോ ച മഹാഭവാ.

‘‘ജാതിജരാ ച മരണം, തികേസ്വേകൂനവീസതി;

ഗോച്ഛകേസു ച പഞ്ഞാസ, അട്ഠ ചൂളന്തരേ പദാ.

‘‘മഹന്തരേ പന്നരസ, അട്ഠാരസ തതോ പരേ;

തേവീസ പദസതം ഏതം, സമ്പയോഗേ ന ലബ്ഭതീ’’തി.

ധമ്മായതനഞ്ഹി രൂപനിബ്ബാനമിസ്സകത്താ തസ്മിം അപരിയാപന്നേന വിഞ്ഞാണേനപി ന സക്കാ സമ്പയുത്തന്തി വത്തും. യസ്മാ പനേത്ഥ വേദനാദയോ വിഞ്ഞാണേന സമ്പയുത്താ, തസ്മാ വിപ്പയുത്തന്തിപി ന സക്കാ വത്തും. സേസേസുപി ഏസേവ നയോ. ഏവം സബ്ബത്ഥാപി ഏതാനി ന യുജ്ജന്തീതി ഇധ ന ഗഹിതാനി. സേസാനി ഖന്ധാദീനി യുജ്ജന്തീതി താനി ഗഹേത്വാ ഏകേകവസേന ച സമോധാനേന ച പഞ്ഹവിസ്സജ്ജനം കതം. തേസു പഞ്ഹേസു, പഠമേ – ഏകേനായതനേനാതി മനായതനേന. കേഹിചീതി ധമ്മായതനധമ്മധാതുപരിയാപന്നേഹി വേദനാസഞ്ഞാസങ്ഖാരേഹി.

൨൨൯. ദുതിയേ – തീഹീതി പുച്ഛിതം പുച്ഛിതം ഠപേത്വാ സേസേഹി. കേഹിചി സമ്പയുത്തോതി വേദനാക്ഖന്ധോ സഞ്ഞാസങ്ഖാരേഹി. ഇതരേപി അത്താനം ഠപേത്വാ ഇതരേഹി. കേഹിചി വിപ്പയുത്തോതി രൂപനിബ്ബാനേഹി. ഏവം സബ്ബത്ഥ രൂപസ്സ വിപ്പയോഗേ ധമ്മായതനധമ്മധാതൂസു അരൂപം, അരൂപസ്സ വിപ്പയോഗേ രൂപം ദട്ഠബ്ബം. തതിയപഞ്ഹോ ഉത്താനത്ഥോവ.

൨൩൧. ചതുത്ഥേ – ‘കതിഹി ഖന്ധേഹീ’തിആദിം അവത്വാ സമ്പയുത്തന്തി നത്ഥീതി വുത്തം. തം പന ഖന്ധാദീനംയേവ വസേന വേദിതബ്ബം. പരതോപി ഏവരൂപേസു പഞ്ഹേസു ഏസേവ നയോ. ആദിപഞ്ഹസ്മിഞ്ഹി സരൂപതോ ദസ്സേത്വാ പരതോ പാളി സംഖിത്താ. ഇമിനാ നയേന സബ്ബത്ഥ അത്ഥയോജനാ വേദിതബ്ബാ. യത്ഥ പന നാതിപാകടാ ഭവിസ്സതി, തത്ഥ നം പാകടം കത്വാവ ഗമിസ്സാമ.

൨൩൪. സോളസഹി ധാതൂഹീതി ചക്ഖുവിഞ്ഞാണധാതു താവ അത്താനം ഠപേത്വാ ഛഹി വിഞ്ഞാണധാതൂഹി, ദസഹി ച രൂപധാതൂഹി. സേസാസുപി ഏസേവ നയോ.

൨൩൫. തീഹി ഖന്ധേഹീതി സങ്ഖാരക്ഖന്ധം ഠപേത്വാ സേസേഹി. ഏകായ ധാതുയാതി മനോവിഞ്ഞാണധാതുയാ. സമുദയമഗ്ഗാനഞ്ഹി അഞ്ഞായ ധാതുയാ സമ്പയോഗോ നത്ഥി. ഏകേന ഖന്ധേനാതി സങ്ഖാരക്ഖന്ധേന. ഏകേനായതനേനാതി ധമ്മായതനേന. ഏകായ ധാതുയാതി ധമ്മധാതുയാ. ഏതേസു ഹി തം സച്ചദ്വയം കേഹിചി സമ്പയുത്തം.

൨൩൮. സുഖിന്ദ്രിയാദിപഞ്ഹേ – തീഹീതി സഞ്ഞാസങ്ഖാരവിഞ്ഞാണേഹി. ഏകായ ധാതുയാതി കായവിഞ്ഞാണധാതുയാ, മനോവിഞ്ഞാണധാതുയാ ച. ഛഹി ധാതൂഹീതി കായവിഞ്ഞാണധാതുവജ്ജാഹി.

൨൪൫. രൂപഭവപഞ്ഹേ – സബ്ബേസമ്പി അരൂപക്ഖന്ധാനം അരൂപായതനാനഞ്ച അത്ഥിതായ ന കേഹിചീതി വുത്തം. ഘാനജിവ്ഹാകായവിഞ്ഞാണധാതൂനം പന നത്ഥിതായ തീഹി ധാതൂഹി വിപ്പയുത്തോതി വുത്തം.

൨൫൬. അധിമോക്ഖപഞ്ഹേ – ദ്വീഹി ധാതൂഹീതി മനോധാതുമനോവിഞ്ഞാണധാതൂഹി. പന്നരസഹീതി സേസാഹി ദസഹി രൂപധാതൂഹി, പഞ്ചഹി ച ചക്ഖുവിഞ്ഞാണാദീഹി.

൨൫൭. കുസലപഞ്ഹേ – കുസലേഹി ചതുന്നമ്പി ഖന്ധാനം ഗഹിതത്താ സമ്പയോഗോ പടിക്ഖിത്തോ.

൨൫൮. വേദനാത്തികപഞ്ഹേ – ഏകേന ഖന്ധേനാതി വേദനാക്ഖന്ധേനേവ. പന്നരസഹീതി ചക്ഖുസോതഘാനജിവ്ഹാവിഞ്ഞാണധാതുമനോധാതൂഹി ചേവ രൂപധാതൂഹി ച. ഏകാദസഹീതി കായവിഞ്ഞാണധാതുയാ സദ്ധിം രൂപധാതൂഹി.

൨൬൨. നേവവിപാകനവിപാകധമ്മധമ്മപഞ്ഹേ – പഞ്ചഹീതി ചക്ഖുവിഞ്ഞാണാദീഹി. അനുപാദിന്നഅനുപാദാനിയപഞ്ഹേ – ഛഹീതി മനോവിഞ്ഞാണധാതുവജ്ജാഹി. സവിതക്കസവിചാരപഞ്ഹേ – പന്നരസഹീതി പഞ്ചഹി വിഞ്ഞാണേഹി സദ്ധിം രൂപധാതൂഹി. അവിതക്കവിചാരമത്തപഞ്ഹേ – ഏകേന ഖന്ധേനാതിആദി സങ്ഖാരക്ഖന്ധവസേനേവ വേദിതബ്ബം. ദുതിയജ്ഝാനവിചാരഞ്ഹി ഠപേത്വാ സേസാ അവിതക്കവിചാരമത്താ നാമ. പീതിം ഠപേത്വാ സേസാ പീതിസഹഗതാ. തത്ഥ വിചാരോ വിചാരേന, പീതി ച പീതിയാ ന സമ്പയുത്താതി സങ്ഖാരക്ഖന്ധധമ്മായതനധമ്മധാതൂസു കേഹിചി സമ്പയുത്താ നാമ. സോളസഹീതി ധമ്മധാതുമനോവിഞ്ഞാണധാതുവജ്ജാഹേവ. അവിതക്കഅവിചാരപഞ്ഹേ – ഏകായ ധാതുയാതി മനോധാതുയാ. സുഖസഹഗതാ ഉപേക്ഖാസഹഗതാ ച വേദനാത്തികേ വുത്താവ. ദസ്സനേനപഹാതബ്ബാദയോ കുസലസദിസാവ.

൨൭൧. പരിത്താരമ്മണം വിപാകധമ്മസദിസം. ഏകായ ധാതുയാതി ധമ്മധാതുയാ. കേഹിചീതി യേ തത്ഥ പരിത്താരമ്മണാ ന ഹോന്തി, തേഹി. ധമ്മധാതു പന പരിത്താരമ്മണാനം ഛന്നം ചിത്തുപ്പാദാനം വസേന ചതൂഹി ഖന്ധേഹി സങ്ഗഹിതത്താ പഠമപടിക്ഖേപമേവ ഭജതി. മഹഗ്ഗതാരമ്മണാദയോ കുസലസദിസാവ.

൨൭൩. അനുപ്പന്നേസു – പഞ്ചഹി ധാതൂഹീതി ചക്ഖുവിഞ്ഞാണാദീഹി. താനി ഹി ഏകന്തേന ഉപ്പാദിധമ്മഭൂതാനേവ, ഉപ്പന്നകോട്ഠാസമ്പി പന ഭജന്തി. പച്ചുപ്പന്നാരമ്മണാദയോ പരിത്താരമ്മണസദിസാവ. ഹേതുആദയോ സമുദയസദിസാവ. സഹേതുകാ ചേവ ന ച ഹേതൂപി പീതിസഹഗതസദിസാവ. തഥാ പരാമാസസമ്പയുത്താ. അനുപാദിന്നാ അനുപ്പന്നസദിസാവ. സേസം സബ്ബത്ഥ ഉത്താനത്ഥമേവാതി.

സമ്പയോഗവിപ്പയോഗപദവണ്ണനാ.

൭. സത്തമനയോ സമ്പയുത്തേനവിപ്പയുത്തപദവണ്ണനാ

൩൦൬. ഇദാനി സമ്പയുത്തേനവിപ്പയുത്തപദം ഭാജേതും വേദനാക്ഖന്ധേനാതിആദി ആരദ്ധം. തത്രിദം ലക്ഖണം – ഇമസ്മിഞ്ഹി വാരേ പുച്ഛായ ഉദ്ധടപദേന യേ ധമ്മാ സമ്പയുത്താ, തേഹി യേ ധമ്മാ വിപ്പയുത്താ, തേസം ഖന്ധാദീഹി വിപ്പയോഗം പുച്ഛിത്വാ വിസ്സജ്ജനം കതം. തം പന രൂപക്ഖന്ധാദീസു ന യുജ്ജതി. രൂപക്ഖന്ധേന ഹി സമ്പയുത്താ നാമ നത്ഥി. തസ്മാ തഞ്ച അഞ്ഞാനി ച ഏവരൂപാനി പദാനി ഇമസ്മിം വാരേ ന ഗഹിതാനി. യാനി പന പദാനി ധമ്മധാതുയാ സമ്പയുത്തേ ധമ്മേ വിഞ്ഞാണഞ്ച അഞ്ഞേന അസമ്മിസ്സം ദീപേന്തി, താനി ഇധ ഗഹിതാനി. തേസം ഇദമുദ്ദാനം –

‘‘ചത്താരോ ഖന്ധായതനഞ്ച ഏകം,

ദ്വേ ഇന്ദ്രിയാ ധാതുപദാനി സത്ത;

തയോ പടിച്ചാ അഥ ഫസ്സസത്തകം,

തികേ തയോ സത്ത മഹന്തരേ ച.

‘‘ഏകം സവിതക്കം, സവിചാരമേകം;

യുത്തം ഉപേക്ഖായ ച ഏകമേവാ’’തി.

പരിയോസാനേ – ഖന്ധാ ചതുരോതിആദിനാപി അയമേവത്ഥോ സങ്ഗഹിതോ. തത്ഥ യാനി പദാനി സദിസവിസ്സജ്ജനാനി, താനി ഉപ്പടിപാടിയാപി സമോധാനേത്വാ തത്ഥ വേദനാക്ഖന്ധാദികാ പഞ്ഹാ കതാ. തേസു ഏവം ഖന്ധാദിവിഭാഗോ വേദിതബ്ബോ. വേദനാക്ഖന്ധാദിപഞ്ഹേ താവ – ഏകേനാതി മനായതനേന. സത്തഹീതി വിഞ്ഞാണധാതൂഹി. കേഹിചീതി ധമ്മായതനേ വേദനാദീഹി. വിഞ്ഞാണധാതുപഞ്ഹേ – തേ ധമ്മാ ന കേഹിചീതി തേ പുച്ഛായ ഉദ്ധടപദം വിഞ്ഞാണധാതും ഠപേത്വാ സേസാ ഛ വിഞ്ഞാണധാതുധമ്മാ, രൂപം, നിബ്ബാനഞ്ച. തേഹി സബ്ബേസം ഖന്ധായതനാനം സങ്ഗഹിതത്താ ന കേഹിചി ഖന്ധേഹി ആയതനേഹി വാ വിപ്പയുത്താ. ഏകായ ധാതുയാതി യാ യാ പുച്ഛായ ഉദ്ധടാ ഹോതി തായ തായ.

൩൦൯. ഉപേക്ഖിന്ദ്രിയപഞ്ഹേ – പഞ്ചഹീതി ഉപേക്ഖാസമ്പയുത്താഹി ചക്ഖുവിഞ്ഞാണധാതുആദീഹി. ഇമിനാ നയേന സബ്ബത്ഥ പുച്ഛായ ഉദ്ധടപദേനേവ സദ്ധിം വിപ്പയുത്താനം വസേന അത്ഥോ വേദിതബ്ബോതി.

സമ്പയുത്തേനവിപ്പയുത്തപദവണ്ണനാ.

൮. അട്ഠമനയോ വിപ്പയുത്തേനസമ്പയുത്തപദവണ്ണനാ

൩൧൭. ഇദാനി വിപ്പയുത്തേനസമ്പയുത്തപദം ഭാജേതും രൂപക്ഖന്ധേനാതിആദി ആരദ്ധം. തത്ഥ സബ്ബാപി പുച്ഛാ മോഘപുച്ഛാവ. രൂപക്ഖന്ധേന ഹി വിപ്പയുത്താ നാമ ചത്താരോ ഖന്ധാ, തേസം അഞ്ഞേഹി സമ്പയോഗോ നത്ഥി. വേദനാക്ഖന്ധേന വിപ്പയുത്തം രൂപം നിബ്ബാനഞ്ച, തസ്സ ച കേനചി സമ്പയോഗോ നത്ഥി. ഏവം സബ്ബപദേസു. വിപ്പയുത്താനം പന സമ്പയോഗാഭാവോ വേദിതബ്ബോ. ഇതി പുച്ഛായ മോഘത്താ സബ്ബവിസ്സജ്ജനേസു നത്ഥി നത്ഥിഇച്ചേവ വുത്തന്തി.

വിപ്പയുത്തേനസമ്പയുത്തപദവണ്ണനാ.

൯. നവമനയോ സമ്പയുത്തേനസമ്പയുത്തപദവണ്ണനാ

൩൧൯. ഇദാനി സമ്പയുത്തേനസമ്പയുത്തപദം ഭാജേതും വേദനാക്ഖന്ധേനാതിആദി ആരദ്ധം. തത്ഥ യം ഖന്ധാദിവസേന സമ്പയുത്തം, പുന തസ്സേവ ഖന്ധാദീഹി സമ്പയോഗം പുച്ഛിത്വാ വിസ്സജ്ജനം കതം. തം രൂപേന വാ രൂപമിസ്സകേഹി വാ സബ്ബരൂപക്ഖന്ധസങ്ഗാഹകേഹി വാ പദേഹി സദ്ധിം ന യുജ്ജതി. രൂപേന ഹി രൂപമിസ്സകേന വാ അഞ്ഞേസം സമ്പയോഗോ നത്ഥി. സബ്ബരൂപക്ഖന്ധസങ്ഗാഹകേഹി സബ്ബേസം സമ്പയോഗാരഹാനം ഖന്ധാദീനം ഗഹിതത്താ അഞ്ഞംയേവ നത്ഥി, യം തേന സഹ സമ്പയോഗം ഗച്ഛേയ്യ. തസ്മാ തഥാരൂപാനി പദാനി ഇധ ന ഗഹിതാനി. യാനി പന പദാനി രൂപേന അസമ്മിസ്സം അരൂപേകദേസം ദീപേന്തി, താനി ഇധ ഗഹിതാനി. തേസം ഇദമുദ്ദാനം –

‘‘അരൂപക്ഖന്ധാ ചത്താരോ, മനായതനമേവ ച;

വിഞ്ഞാണധാതുയോ സത്ത, ദ്വേ സച്ചാ ചുദ്ദസിന്ദ്രിയാ.

‘‘പച്ചയേ ദ്വാദസ പദാ, തതോ ഉപരി സോളസ;

തികേസു അട്ഠ ഗോച്ഛകേ, തേചത്താലീസമേവ ച.

‘‘മഹന്തരദുകേ സത്ത, പദാ പിട്ഠിദുകേസു ഛ;

നവമസ്സ പദസ്സേതേ, നിദ്ദേസേ സങ്ഗഹം ഗതാ’’തി.

സബ്ബപഞ്ഹേസു പന യേ ധമ്മാ പുച്ഛായ ഉദ്ധടാ, തേ യേഹി സമ്പയുത്താ ഹോന്തി, തേസം വസേന ഖന്ധാദിഭേദോ വേദിതബ്ബോ. വേദനാക്ഖന്ധേന ഹി ഇതരേ തയോ ഖന്ധാ സമ്പയുത്താ, പുന തേഹി വേദനാക്ഖന്ധോ സമ്പയുത്തോ. സോ തേഹി സഞ്ഞാദീഹി തീഹി ഖന്ധേഹി, ഏകേന മനായതനേന, സത്തഹി വിഞ്ഞാണധാതൂഹി, ഏകസ്മിം ധമ്മായതനേ, ധമ്മധാതുയാ ച, കേഹിചി സഞ്ഞാസങ്ഖാരേഹേവ സമ്പയുത്തോ. ഏസേവ നയോ സബ്ബത്ഥാതി.

സമ്പയുത്തേനസമ്പയുത്തപദവണ്ണനാ.

൧൦. ദസമനയോ വിപ്പയുത്തേനവിപ്പയുത്തപദവണ്ണനാ

൩൫൩. ഇദാനി വിപ്പയുത്തേനവിപ്പയുത്തപദം ഭാജേതും രൂപക്ഖന്ധേനാതിആദി ആരദ്ധം. തത്ഥ യേ സമ്പയോഗവിപ്പയോഗപദനിദ്ദേസേ രൂപക്ഖന്ധാദയോ ധമ്മാ ഉദ്ധടാ, സബ്ബപുച്ഛാസു തേയേവ ഉദ്ധടാ. സദിസവിസ്സജ്ജനാനം പന ഏകതോ ഗഹിതത്താ പദാനി അഞ്ഞായ പടിപാടിയാ ആഗതാനി. തത്ഥ യം പദം പുച്ഛായ ഉദ്ധടം, തം യേഹി ധമ്മേഹി വിപ്പയുത്തം, തേസം വസേന ഖന്ധാദിവിഭാഗോ വേദിതബ്ബോ. രൂപക്ഖന്ധേന ഹി വേദനാദയോ വിപ്പയുത്താ, തേഹി ച രൂപക്ഖന്ധോ വിപ്പയുത്തോ. നിബ്ബാനം പന സുഖുമരൂപഗതികമേവ. സോ രൂപക്ഖന്ധോ ചതൂഹി ഖന്ധേഹി, ഏകേന മനായതനേന സത്തഹി വിഞ്ഞാണധാതൂഹി, ധമ്മായതനധമ്മധാതൂസു, കേഹിചി വേദനാദീഹി ധമ്മേഹേവ വിപ്പയുത്തോ. ഏസേവ നയോ സബ്ബത്ഥാതി.

വിപ്പയുത്തേനവിപ്പയുത്തപദവണ്ണനാ.

൧൧. ഏകാദസമനയോ സങ്ഗഹിതേനസമ്പയുത്തവിപ്പയുത്തപദവണ്ണനാ

൪൦൯. ഇദാനി സങ്ഗഹിതേനസമ്പയുത്തവിപ്പയുത്തപദം ഭാജേതും സമുദയസച്ചേനാതിആദി ആരദ്ധം. തത്ഥ യേ സങ്ഗഹിതേനസങ്ഗഹിതപദനിദ്ദേസേ സമുദയസച്ചാദയോവ ധമ്മാ ഉദ്ധടാ, സബ്ബപുച്ഛാസു തേയേവ ഉദ്ധടാ. സദിസവിസ്സജ്ജനാനം പന ഏകതോ ഗഹിതത്താ പദാനി അഞ്ഞായ പടിപാടിയാ ആഗതാനി. തത്ഥ യേ ധമ്മാ പുച്ഛായ ഉദ്ധടപദേന ഖന്ധാദിസങ്ഗഹേന സങ്ഗഹിതാ, തേസം യേഹി സമ്പയോഗോ വാ വിപ്പയോഗോ വാ ഹോതി, തേസം വസേന ഖന്ധാദിവിഭാഗോ വേദിതബ്ബോ.

തത്രായം നയോ – സമുദയസച്ചേന താവ സങ്ഖാരക്ഖന്ധപരിയാപന്നാ ധമ്മാ ഖന്ധാദിസങ്ഗഹേന സങ്ഗഹിതാ. തേ ച സേസേഹി തീഹി ഖന്ധേഹി, ഏകേന മനായതനേന, സത്തഹി വിഞ്ഞാണധാതൂഹി, സങ്ഖാരക്ഖന്ധേ ധമ്മായതനധമ്മധാതൂസു ച ഠപേത്വാ തണ്ഹം സേസേഹി സമ്പയുത്തത്താ കേഹിചി സമ്പയുത്താ നാമ. ഏകേന പന രൂപക്ഖന്ധേന, ദസഹി രൂപായതനേഹി, രൂപധാതൂഹി ച വിപ്പയുത്താ, ഏകസ്മിം ധമ്മായതനേ ധമ്മധാതുയാ ച, രൂപനിബ്ബാനേഹി വിപ്പയുത്തത്താ കേഹിചി വിപ്പയുത്താ നാമ. ഇമിനാ ഉപായേന സബ്ബത്ഥ അത്ഥോ വേദിതബ്ബോതി.

സങ്ഗഹിതേനസമ്പയുത്തവിപ്പയുത്തപദവണ്ണനാ.

൧൨. ദ്വാദസമനയോ സമ്പയുത്തേനസങ്ഗഹിതാസങ്ഗഹിതപദവണ്ണനാ

൪൧൭. ഇദാനി സമ്പയുത്തേനസങ്ഗഹിതാസങ്ഗഹിതപദം ഭാജേതും വേദനാക്ഖന്ധേനാതിആദി ആരദ്ധം. തത്ഥ യേ സമ്പയുത്തേനസമ്പയുത്തപദനിദ്ദേസേ വേദനാക്ഖന്ധാദയോ ധമ്മാ ഉദ്ധടാ, സബ്ബപുച്ഛാസു തേയേവ ഉദ്ധടാ. തത്ഥ യേ ധമ്മാ പുച്ഛായ ഉദ്ധടപദേന സമ്പയുത്താ, തേസം യേഹി സങ്ഗഹോ വാ അസങ്ഗഹോ വാ ഹോതി, തേസം വസേന ഖന്ധാദിഭേദോ വേദിതബ്ബോ.

തത്രായം നയോ – വേദനാക്ഖന്ധോ ഹി സഞ്ഞാദീഹി സമ്പയുത്തോ. തേ സഞ്ഞാദയോ തീഹി സഞ്ഞാദിക്ഖന്ധേഹി, ദ്വീഹി ധമ്മായതനമനായതനേഹി, ധമ്മധാതുയാ ചേവ, സത്തഹി ച വിഞ്ഞാണധാതൂഹീതി അട്ഠഹി ധാതൂഹി സങ്ഗഹിതാ, സേസാഹി ഖന്ധായതനധാതൂഹി അസങ്ഗഹിതാ. ഇമിനാ ഉപായേന സബ്ബത്ഥ അത്ഥോ വേദിതബ്ബോതി.

സമ്പയുത്തേനസങ്ഗഹിതാസങ്ഗഹിതപദവണ്ണനാ.

൧൩. തേരസമനയോ അസങ്ഗഹിതേനസമ്പയുത്തവിപ്പയുത്തപദവണ്ണനാ

൪൪൮. ഇദാനി അസങ്ഗഹിതേനസമ്പയുത്തവിപ്പയുത്തപദം ഭാജേതും രൂപക്ഖന്ധേനാതിആദി ആരദ്ധം. തത്ഥ യേ പഞ്ചമേ അസങ്ഗഹിതേനഅസങ്ഗഹിതപദനിദ്ദേസേ രൂപക്ഖന്ധേന സദിസപഞ്ഹാ ധമ്മാ, യേ ച അരൂപഭവേന സദിസാ, തേയേവ ഉദ്ധടാ. സേസാ പന ന രുഹന്തീതി ന ഉദ്ധടാ. വേദനാക്ഖന്ധേന ഹി ഖന്ധാദിവസേന പന രൂപാരൂപധമ്മാ അസങ്ഗഹിതാ ഹോന്തി. തേസഞ്ച സമ്പയോഗോ നാമ നത്ഥി. തസ്മാ യാനി പദാനി രുഹന്തി, താനേവ സദിസവിസ്സജ്ജനേഹി സദ്ധിം സമോധാനേത്വാ ഉദ്ധടാനി. തത്ഥ യേ ധമ്മാ പുച്ഛായ ഉദ്ധടധമ്മേഹി ഖന്ധാദിവസേന അസങ്ഗഹിതാ, തേ യേഹി സമ്പയുത്താ ച വിപ്പയുത്താ ച, തേസം വസേന ഖന്ധാദിവിഭാഗോ വേദിതബ്ബോ.

തത്രായം നയോ – രൂപക്ഖന്ധേന താവ വിഞ്ഞാണമേവ തീഹി സങ്ഗഹേഹി അസങ്ഗഹിതം. തം വേദനാദീഹി തീഹി ഖന്ധേഹി, ധമ്മായതനധമ്മധാതൂസു ച വേദനാദീഹേവ സമ്പയുത്തം. ഏകേന രൂപക്ഖന്ധേന, ദസഹി രൂപായതനരൂപധാതൂഹി, ധമ്മായതനധമ്മധാതൂസു ച രൂപനിബ്ബാനധമ്മേഹി വിപ്പയുത്തം. തം സന്ധായ തേ ധമ്മാ തീഹി ഖന്ധേഹീതിആദി വുത്തം. ഇമിനാ നയേന സബ്ബത്ഥ അത്ഥോ വേദിതബ്ബോതി.

അസങ്ഗഹിതേനസമ്പയുത്തവിപ്പയുത്തപദവണ്ണനാ.

൧൪. ചുദ്ദസമനയോ വിപ്പയുത്തേനസങ്ഗഹിതാസങ്ഗഹിതപദവണ്ണനാ

൪൫൬. ഇദാനി വിപ്പയുത്തേനസങ്ഗഹിതാസങ്ഗഹിതപദം ഭാജേതും രൂപക്ഖന്ധേനാതിആദി ആരദ്ധം. തത്ഥ യേസം പദാനം വിപ്പയോഗോ ന രുഹതി, താനി ഇമസ്മിം വാരേ ന ഗഹിതാനി. കാനി പന താനീതി? ധമ്മായതനാദീനി. ധമ്മായതനസ്സ ഹി ഖന്ധാദീസു ഏകേനാപി വിപ്പയോഗോ ന രുഹതി. ധമ്മധാതുആദീസുപി ഏസേവ നയോ. തേസം ഇദമുദ്ദാനം –

‘‘ധമ്മായതനം ധമ്മധാതു, ജീവിതിന്ദ്രിയമേവ ച;

നാമരൂപപദഞ്ചേവ, സളായതനമേവ ച.

‘‘ജാതിആദിത്തയം ഏകം, പദം വീസതിമേ തികേ;

തികാവസാനികം ഏകം, സത്ത ചൂളന്തരേ പദാ.

‘‘ദസേവ ഗോച്ഛകേ ഹോന്തി, മഹന്തരമ്ഹി ചുദ്ദസ;

ഛ പദാനി തതോ ഉദ്ധം സബ്ബാനിപി സമാസതോ;

പദാനി ച ന ലബ്ഭന്തി, ചത്താലീസഞ്ച സത്ത ചാ’’തി.

പരിയോസാനേ ച – ധമ്മായതനം ധമ്മധാതൂതി ഗാഥാപി ഇമമേവത്ഥം ദീപേതും വുത്താ. ഇമാനി പന ഠപേത്വാ സേസാനി സബ്ബാനിപി ലബ്ഭന്തി. തേസു ഖന്ധാദിവിഭാഗോ വുത്തനയാനുസാരേനേവ വേദിതബ്ബോതി.

വിപ്പയുത്തേനസങ്ഗഹിതാസങ്ഗഹിതപദവണ്ണനാ.

നിഗമനകഥാ

ഏത്താവതാ ച –

ധാതുപ്പഭേദകുസലോ, യം ധാതുകഥം തഥാഗതോ ആഹ;

തസ്സാ നയമുഖഭേദ-പ്പകാസനം നിട്ഠിതം ഹോതി.

ഇമിനാ നയമുഖഭേദ-പ്പകാസനേന ഹി വിഭാവിനാ സക്കാ;

ഞാതും സബ്ബേപി നയാ, സങ്ഖേപകഥാവ ഇതി വുത്താ.

ഏകേകസ്സ പന സചേ, പദസ്സ വിത്ഥാരമേവ ഭാസേയ്യം;

വചനഞ്ച അതിവിയ ബഹും, ഭവേയ്യ അത്ഥോ ച അവിസേസോ.

ഇതി ഊനഭാണവാരദ്വയായ, യം തന്തിയാ മയാ ഏതം;

കുരുനാ പത്തം പുഞ്ഞം, സുഖായ തം ഹോതു ലോകസ്സാതി.

ധാതുകഥാ-അട്ഠകഥാ നിട്ഠിതാ.

നമോ തസ്സ ഭഗവതോ അരഹതോ സമ്മാസമ്ബുദ്ധസ്സ