൨. ദുതിയനയോ സങ്ഗഹിതേനഅസങ്ഗഹിതപദവണ്ണനാ

൧൭൧. ഇദാനി സങ്ഗഹിതേന അസങ്ഗഹിതപദം ഭാജേതും ചക്ഖായതനേനാതിആദി ആരദ്ധം. തത്രിദം ലക്ഖണം – ഇമസ്മിഞ്ഹി വാരേ യം ഖന്ധപദേന സങ്ഗഹിതം ഹുത്വാ ആയതനധാതുപദേഹി അസങ്ഗഹിതം, ഖന്ധായതനപദേഹി വാ സങ്ഗഹിതം ഹുത്വാ ധാതുപദേന അസങ്ഗഹിതം, തസ്സ ഖന്ധാദീഹി അസങ്ഗഹം പുച്ഛിത്വാ വിസ്സജ്ജനം കതം. തം പന രൂപക്ഖന്ധാദീസു ന യുജ്ജതി. രൂപക്ഖന്ധേന ഹി രൂപക്ഖന്ധോവ സങ്ഗഹിതോ. സോ ച അഡ്ഢേകാദസഹി ആയതനധാതൂഹി അസങ്ഗഹിതോ നാമ നത്ഥി. വേദനാക്ഖന്ധേന ച വേദനാക്ഖന്ധോവ സങ്ഗഹിതോ. സോപി ധമ്മായതനധമ്മധാതൂഹി അസങ്ഗഹിതോ നാമ നത്ഥി. ഏവം അസങ്ഗഹിതതായ അഭാവതോ ഏതാനി അഞ്ഞാനി ച ഏവരൂപാനി മനായതനധമ്മായതനാദീനി പദാനി ഇമസ്മിം വാരേ ന ഗഹിതാനി. യാനി പന പദാനി രൂപേകദേസം അരൂപേന അസമ്മിസ്സം, വിഞ്ഞാണേകദേസഞ്ച അഞ്ഞേന അസമ്മിസ്സം ദീപേന്തി, താനി ഇധ ഗഹിതാനി. പരിയോസാനേ ച –

‘‘ദസായതനാ സത്തരസ ധാതുയോ,

സത്തിന്ദ്രിയാ അസഞ്ഞാഭവോ ഏകവോകാരഭവോ;

പരിദേവോ സനിദസ്സനസപ്പടിഘം,

അനിദസ്സനം പുനദേവ സപ്പടിഘം ഉപാദാ’’തി.

ഏവം ഉദ്ദാനഗാഥായ ദസ്സിതാനേവ. തസ്മാ തേസം വസേനേവ സങ്ഗഹാസങ്ഗഹോ വേദിതബ്ബോ. പഞ്ഹവസേന ഹി ഇമസ്മിം വാരേ ആയതനധാതുവസേനേവ സദിസവിസ്സജ്ജനേ വീസതി ധമ്മേ സമോധാനേത്വാ ഏകോ പഞ്ഹോ കതോ, സത്ത വിഞ്ഞാണധാതുയോ സമോധാനേത്വാ ഏകോ, സത്തിന്ദ്രിയാനി സമോധാനേത്വാ ഏകോ, ദ്വേ ഭവേ സമോധാനേത്വാ ഏകോ, പരിദേവേന ച സനിദസ്സനസപ്പടിഘേഹി ച ഏകോ, അനിദസ്സനസപ്പടിഘേഹി ഏകോ, സനിദസ്സനേഹി ഏകോ, സപ്പടിഘേഹി ച ഉപാദാധമ്മേഹി ച ഏകോതി അട്ഠ പഞ്ഹാ കതാ. തേസു ഖന്ധാദിവിഭാഗോ ഏവം വേദിതബ്ബോ സേയ്യഥിദം – പഠമപഞ്ഹേ താവ ചതൂഹി ഖന്ധേഹീതി അരൂപക്ഖന്ധേഹി, ദ്വീഹായതനേഹീതി ചക്ഖായതനാദീസു ഏകേകേന സദ്ധിം മനായതനേന, അട്ഠഹി ധാതൂഹീതി ചക്ഖുധാതുആദീസു ഏകേകായ സദ്ധിം സത്തഹി വിഞ്ഞാണധാതൂഹി.

തത്രായം നയോ – ചക്ഖായതനേന ഹി ഖന്ധസങ്ഗഹേന രൂപക്ഖന്ധോ സങ്ഗഹിതോ. തസ്മിം സങ്ഗഹിതേ രൂപക്ഖന്ധേ ആയതനസങ്ഗഹേന ചക്ഖായതനമേവേകം സങ്ഗഹിതം. സേസാനി ദസ ആയതനാനി അസങ്ഗഹിതാനി. ധാതുസങ്ഗഹേനപി തേന ചക്ഖുധാതുയേവേകാ സങ്ഗഹിതാ. സേസാ ദസ ധാതുയോ അസങ്ഗഹിതാ. ഇതി യാനി തേന അസങ്ഗഹിതാനി ദസായതനാനി, താനി ചക്ഖായതനമനായതനേഹി ദ്വീഹി അസങ്ഗഹിതാനി. യാപി തേന അസങ്ഗഹിതാ ദസ ധാതുയോ, താ ചക്ഖുധാതുയാ ചേവ സത്തഹി ച വിഞ്ഞാണധാതൂഹി അസങ്ഗഹിതാതി. രൂപായതനാദീസുപി ഏസേവ നയോ.

൧൭൨. ദുതിയപഞ്ഹേ – യസ്മാ യായ കായചി വിഞ്ഞാണധാതുയാ സങ്ഗഹിതോ വിഞ്ഞാണക്ഖന്ധോ മനായതനേന അസങ്ഗഹിതോ നാമ നത്ഥി, തസ്മാ ആയതനസങ്ഗഹേന സങ്ഗഹിതാതി വുത്തം. ഏത്ഥ പന ചതൂഹി ഖന്ധേഹീതി രൂപാദീഹി ചതൂഹി. ഏകാദസഹായതനേഹീതി മനായതനവജ്ജേഹി. ദ്വാദസഹി ധാതൂഹീതി യഥാനുരൂപാ ഛ വിഞ്ഞാണധാതുയോ അപനേത്വാ സേസാഹി ദ്വാദസഹി. ചക്ഖുവിഞ്ഞാണധാതുയാ ഹി ചക്ഖുവിഞ്ഞാണധാതുയേവ സങ്ഗഹിതാ, ഇതരാ അസങ്ഗഹിതാ. സോതവിഞ്ഞാണധാതുആദീസുപി ഏസേവ നയോ.

൧൭൩. തതിയപഞ്ഹേ – ചക്ഖുന്ദ്രിയാദീനം വിസ്സജ്ജനം ചക്ഖായതനാദിസദിസമേവ. ഇത്ഥിന്ദ്രിയപുരിസിന്ദ്രിയേസു പന ധമ്മായതനേന സദ്ധിം ദ്വേ ആയതനാനി, ധമ്മധാതുയാ ച സദ്ധിം അട്ഠ ധാതുയോ വേദിതബ്ബാ.

൧൭൪. ചതുത്ഥപഞ്ഹേ – തീഹായതനേഹീതി രൂപായതനധമ്മായതനമനായതനേഹി. തേസു ഹി ഭവേസു രൂപായതനധമ്മായതനവസേന ദ്വേവ ആയതനാനി തേഹി സങ്ഗഹിതാനി. സേസാനി നവ രൂപായതനാനി തേഹേവ ച ദ്വീഹി, മനായതനേന ചാതി തീഹി അസങ്ഗഹിതാനി നാമ ഹോന്തി. നവഹി ധാതൂഹീതി രൂപധാതുധമ്മധാതൂഹി സദ്ധിം സത്തഹി വിഞ്ഞാണധാതൂഹി.

൧൭൫. പഞ്ചമപഞ്ഹേ – ദ്വീഹായതനേഹീതി പഠമപദം സന്ധായ സദ്ദായതനമനായതനേഹി. ദുതിയപദം സന്ധായ രൂപായതനമനായതനേഹി. ധാതുയോപി തേസംയേവ ഏകേകേന സദ്ധിം സത്ത വിഞ്ഞാണധാതുയോ വേദിതബ്ബാ.

൧൭൬. ഛട്ഠപഞ്ഹേ – ദസഹായതനേഹീതി രൂപായതനധമ്മായതനവജ്ജേഹി. സോളസഹി ധാതൂഹീതി രൂപധാതുധമ്മധാതുവജ്ജേഹേവ. കഥം? അനിദസ്സനസപ്പടിഘാ ഹി ധമ്മാ നാമ നവ ഓളാരികായതനാനി. തേഹി ഖന്ധസങ്ഗഹേന സങ്ഗഹിതേ രൂപക്ഖന്ധേ, ആയതനസങ്ഗഹേന താനേവ നവായതനാനി സങ്ഗഹിതാനി. രൂപായതനധമ്മായതനാനി അസങ്ഗഹിതാനി. ധാതുസങ്ഗഹേനപി താ ഏവ നവ ധാതുയോ സങ്ഗഹിതാ. രൂപധാതുധമ്മധാതുയോ അസങ്ഗഹിതാ. ഇതി യാനി തേഹി അസങ്ഗഹിതാനി ദ്വേ ആയതനാനി, താനി രൂപായതനവജ്ജേഹി നവഹി ഓളാരികായതനേഹി, മനായതനേന ചാതി ദസഹി അസങ്ഗഹിതാനി. യാപി തേഹി അസങ്ഗഹിതാ ദ്വേ ധാതുയോ, താ രൂപധാതുവജ്ജാഹി നവഹി ഓളാരികധാതൂഹി, സത്തഹി ച വിഞ്ഞാണധാതൂഹീതി സോളസഹി അസങ്ഗഹിതാതി വേദിതബ്ബാ.

൧൭൭. സത്തമപഞ്ഹേ – ദ്വീഹായതനേഹീതി രൂപായതനമനായതനേഹി. അട്ഠഹി ധാതൂഹീതി രൂപധാതുയാ സദ്ധിം സത്തഹി വിഞ്ഞാണധാതൂഹി.

൧൭൮. അട്ഠമപഞ്ഹേ – ഏകാദസഹായതനേഹീതി സപ്പടിഘധമ്മേ സന്ധായ ധമ്മായതനവജ്ജേഹി, ഉപാദാധമ്മേ സന്ധായ ഫോട്ഠബ്ബായതനവജ്ജേഹി. ധാതൂസുപി ഏസേവ നയോ. അത്ഥയോജനാ പനേത്ഥ ഹേട്ഠാ വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബാതി.

സങ്ഗഹിതേനഅസങ്ഗഹിതപദവണ്ണനാ.