൩. തതിയനയോ അസങ്ഗഹിതേനസങ്ഗഹിതപദവണ്ണനാ

൧൭൯. ഇദാനി അസങ്ഗഹിതേനസങ്ഗഹിതപദം ഭാജേതും വേദനാക്ഖന്ധേനാതിആദി ആരദ്ധം. തത്രിദം ലക്ഖണം – ഇമസ്മിഞ്ഹി വാരേ യം ഖന്ധപദേന അസങ്ഗഹിതം ഹുത്വാ ആയതനധാതുപദേഹി സങ്ഗഹിതം, തസ്സ ഖന്ധാദീഹി സങ്ഗഹം പുച്ഛിത്വാ വിസ്സജ്ജനം കതം. തം പന രൂപക്ഖന്ധവിഞ്ഞാണക്ഖന്ധചക്ഖായതനാദീസു ന യുജ്ജതി. രൂപക്ഖന്ധേന ഹി ചത്താരോ ഖന്ധാ ഖന്ധസങ്ഗഹേന അസങ്ഗഹിതാ. തേസു തേന ഏകധമ്മോപി ആയതനധാതുസങ്ഗഹേന സങ്ഗഹിതോ നാമ നത്ഥി. നനു ച വേദനാദയോ ധമ്മായതനേന സങ്ഗഹിതാതി? സങ്ഗഹിതാ. ന പന രൂപക്ഖന്ധോവ ധമ്മായതനം, രൂപക്ഖന്ധതോ ഹി സുഖുമരൂപമത്തം ധമ്മായതനം ഭജതി. തസ്മാ യേ ധമ്മായതനേന സങ്ഗഹിതാ, ന തേ രൂപക്ഖന്ധേന സങ്ഗഹിതാ നാമ. വിഞ്ഞാണക്ഖന്ധേനപി ഇതരേ ചത്താരോ ഖന്ധാ അസങ്ഗഹിതാ. തേസു തേന ഏകോപി ആയതനധാതുസങ്ഗഹേന സങ്ഗഹിതോ നാമ നത്ഥി. ഏവം സങ്ഗഹിതതായ അഭാവതോ ഏതാനി അഞ്ഞാനി ച ഏവരൂപാനി ചക്ഖായതനാദീനി പദാനി ഇമസ്മിം വാരേ ന ഗഹിതാനി. യാനി പന പദാനി വിഞ്ഞാണേന വാ ഓളാരികരൂപേന വാ അസമ്മിസ്സം ധമ്മായതനേകദേസം ദീപേന്തി, താനി ഇധ ഗഹിതാനി. തേസം ഇദമുദ്ദാനം –

‘‘തയോ ഖന്ധാ തഥാ സച്ചാ, ഇന്ദ്രിയാനി ച സോളസ;

പദാനി പച്ചയാകാരേ, ചുദ്ദസൂപരി ചുദ്ദസ.

‘‘സമതിംസ പദാ ഹോന്തി, ഗോച്ഛകേസു ദസസ്വഥ;

ദുവേ ചൂളന്തരദുകാ, അട്ഠ ഹോന്തി മഹന്തരാ’’തി.

ഏതേസു പന പദേസു സദിസവിസ്സജ്ജനാനി പദാനി ഏകതോ കത്വാ സബ്ബേപി ദ്വാദസ പഞ്ഹാ വുത്താ. തേസു ഏവം ഖന്ധവിഭാഗോ വേദിതബ്ബോ. ആയതനധാതൂസു പന ഭേദോ നത്ഥി. തത്ഥ പഠമപഞ്ഹേ താവ – തീഹി ഖന്ധേഹീതി രൂപസഞ്ഞാസങ്ഖാരക്ഖന്ധേഹി. ആയതനധാതുയോ പന ധമ്മായതനധമ്മധാതുവസേന വേദിതബ്ബാ.

തത്രായം നയോ – വേദനാക്ഖന്ധേന ഹി നിബ്ബാനഞ്ച സുഖുമരൂപസഞ്ഞാസങ്ഖാരാ ച ഖന്ധസങ്ഗഹേന അസങ്ഗഹിതാ ഹുത്വാ ആയതനധാതുസങ്ഗഹേന സങ്ഗഹിതാ. തേസു നിബ്ബാനം ഖന്ധസങ്ഗഹം ന ഗച്ഛതി, സേസാ രൂപസഞ്ഞാസങ്ഖാരക്ഖന്ധേഹി സങ്ഗഹം ഗച്ഛന്തി. ആയതനധാതുസങ്ഗഹം പന നിബ്ബാനമ്പി ഗച്ഛതേവ. തേന വുത്തം – ‘‘അസങ്ഖതം ഖന്ധതോ ഠപേത്വാ തീഹി ഖന്ധേഹി, ഏകേനായതനേന, ഏകായ ധാതുയാ സങ്ഗഹിതാ’’തി. സഞ്ഞാക്ഖന്ധപക്ഖേ പനേത്ഥ സഞ്ഞം അപനേത്വാ വേദനായ സദ്ധിം തയോ ഖന്ധാ സങ്ഖാരാദീസു സങ്ഖാരക്ഖന്ധം അപനേത്വാ രൂപവേദനാസഞ്ഞാവസേന തയോ ഖന്ധാ വേദിതബ്ബാ.

൧൮൦. ദുതിയേ – ചതൂഹി ഖന്ധേഹീതി വിഞ്ഞാണവജ്ജേഹി. തേ ഹി നിരോധേന ഖന്ധസങ്ഗഹേന അസങ്ഗഹിതാ ഹുത്വാ ആയതനധാതുസങ്ഗഹേന സങ്ഗഹിതാ.

൧൮൧. തതിയേ – ദ്വീഹീതി വേദനാസഞ്ഞാക്ഖന്ധേഹി. രൂപാരൂപജീവിതിന്ദ്രിയേന ഹി വേദനാസഞ്ഞാവിഞ്ഞാണക്ഖന്ധാ ച ഖന്ധസങ്ഗഹേന അസങ്ഗഹിതാ. തേസു പന വേദനാസഞ്ഞാവ ആയതനധാതുസങ്ഗഹേന സങ്ഗഹിതാ. തേന വുത്തം – ‘‘വേദനാസഞ്ഞാക്ഖന്ധേഹീ’’തി. ഇമിനാ ഉപായേന സബ്ബത്ഥ ഖന്ധഭേദോ വേദിതബ്ബോ. ഇതോ പരഞ്ഹി ഖന്ധാനം നാമമത്തമേവ വക്ഖാമ.

൧൮൨. ചതുത്ഥേ – തീഹി ഖന്ധേഹീതി ഇത്ഥിന്ദ്രിയപുരിസിന്ദ്രിയേസു വേദനാസഞ്ഞാസങ്ഖാരേഹി, വേദനാപഞ്ചകേ രൂപസഞ്ഞാസങ്ഖാരേഹി; സദ്ധിന്ദ്രിയാദീസു ഫസ്സപരിയോസാനേസു രൂപവേദനാസഞ്ഞാക്ഖന്ധേഹി. വേദനായ വേദനാക്ഖന്ധസദിസോവ തണ്ഹുപാദാനകമ്മഭവേസു സങ്ഖാരക്ഖന്ധസദിസോവ വിനിച്ഛയോ.

൧൮൩. പഞ്ചമേ – ജാതിജരാമരണേസു ജീവിതിന്ദ്രിയസദിസോവ. ഝാനേന പന നിബ്ബാനം സുഖുമരൂപം സഞ്ഞാ ച ഖന്ധസങ്ഗഹേന അസങ്ഗഹിതാ ഹുത്വാ ആയതനധാതുസങ്ഗഹേന സങ്ഗഹിതാ. തസ്മാ തം സന്ധായ രൂപക്ഖന്ധസഞ്ഞാക്ഖന്ധാനം വസേന ദ്വേ ഖന്ധാ വേദിതബ്ബാ.

൧൮൪. ഛട്ഠേ – സോകാദിത്തയേ വേദനായ സദിസോ. ഉപായാസാദീസു സങ്ഖാരസദിസോ. പുന വേദനായ വേദനാക്ഖന്ധസദിസോ, സഞ്ഞായ സഞ്ഞാക്ഖന്ധസദിസോ, ചേതനാദീസു സങ്ഖാരക്ഖന്ധസദിസോ വിനിച്ഛയോ. ഇമിനാ ഉപായേന സത്തമപഞ്ഹാദീസുപി സങ്ഗഹാസങ്ഗഹോ വേദിതബ്ബോതി.

അസങ്ഗഹിതേനസങ്ഗഹിതപദവണ്ണനാ.