൧. പഠമനയോ സങ്ഗഹാസങ്ഗഹപദവണ്ണനാ

൧. ഖന്ധപദവണ്ണനാ

൬. ഇദാനി പഞ്ചക്ഖന്ധാദിവസേന നിക്ഖിത്തമാതികം ‘സങ്ഗഹോ അസങ്ഗഹോ’തിആദീഹി നയമാതികാപദേഹി സദ്ധിം യോജേത്വാ ദസ്സേതും രൂപക്ഖന്ധോ കതിഹി ഖന്ധേഹീതിആദിനാ നയേന നിദ്ദേസവാരോ ആരദ്ധോ. തത്ഥ യസ്മാ ‘‘സങ്ഗഹോ അസങ്ഗഹോതിആദികായ നയമാതികായ ‘‘തീഹി സങ്ഗഹോ, തീഹി അസങ്ഗഹോ’’തി നയമുഖമാതികാ ഠപിതാ, തസ്മാ രൂപക്ഖന്ധാദീനം സങ്ഗഹം ദസ്സേതും കതിഹി ഖന്ധേഹി കതിഹായതനേഹി കതിഹി ധാതൂഹീതി തീണി ഖന്ധായതനധാതുപദാനേവ ഉദ്ധടാനി. ‘ചത്താരി സച്ചാനീ’തിആദീസു ഏകമ്പി ന പരാമട്ഠം. യസ്മാ ച ‘‘സഭാഗോ വിസഭാഗോ’’തി ഏവം ലക്ഖണമാതികാ ഠപിതാ, തസ്മാ ഇമസ്സ പഞ്ഹസ്സ വിസ്സജ്ജനേ രൂപക്ഖന്ധോ ഏകേന ഖന്ധേനാതിആദി വുത്തം. സഭാഗാ ഹി തസ്സ ഏതേ ഖന്ധാദയോതി. തത്ഥ ഏകേന ഖന്ധേനാതി രൂപക്ഖന്ധേനേവ. യഞ്ഹി കിഞ്ചി രൂപം രൂപക്ഖന്ധസഭാഗത്താ രൂപക്ഖന്ധോത്വേവ സങ്ഗഹം ഗച്ഛതീതി രൂപക്ഖന്ധേനേവ ഗണിതം, തം രൂപക്ഖന്ധേനേവ പരിച്ഛിന്നം. ഏകാദസഹായതനേഹീതി മനായതനവജ്ജേഹി. സബ്ബോപി ഹി രൂപക്ഖന്ധോ ദസായതനാനി ധമ്മായതനേകദേസോ ച ഹോതി, തസ്മാ ഏകാദസഹായതനേഹി ഗണിതോ, പരിച്ഛിന്നോ. ഏകാദസഹി ധാതൂഹീതി സത്തവിഞ്ഞാണധാതുവജ്ജാഹി ഏകാദസഹി ഏതാസു ഹി അപരിയാപന്നം രൂപം നാമ നത്ഥി.

അസങ്ഗഹനയനിദ്ദേസേ കതിഹി അസങ്ഗഹിതോതി സങ്ഖേപേനേവ പുച്ഛാ കതാ. വിസ്സജ്ജനേ പനസ്സ യസ്മാ രൂപക്ഖന്ധസ്സ വിസഭാഗാ ചത്താരോ അരൂപക്ഖന്ധാ, ഏകം മനായതനം, സത്ത വിഞ്ഞാണധാതുയോ; തസ്മാ ചതൂഹി ഖന്ധേഹീതിആദി വുത്തം. ഇമിനാ നയേന സബ്ബപദേസു സങ്ഗഹാസങ്ഗഹോ വേദിതബ്ബോ. ഇമസ്മിം പന ഖന്ധനിദ്ദേസേ – ‘‘രൂപക്ഖന്ധോ കതിഹി ഖന്ധേഹീ’’തിആദിമ്ഹി താവ ഏകമൂലകേ സങ്ഗഹനയേ സരൂപേനേവ ദസ്സിതാ പഞ്ച പുച്ഛാ, പഞ്ച വിസ്സജ്ജനാനി. അസങ്ഗഹനയേ സങ്ഖേപേന ദസ്സിതാ പഞ്ച പുച്ഛാ, പഞ്ച വിസ്സജ്ജനാനി. ഇമിനാ ഉപായേന ദുകമൂലകാദീസുപി പുച്ഛാവിസ്സജ്ജനാനി വേദിതബ്ബാനി. രൂപക്ഖന്ധമൂലകായേവ ചേത്ഥ ദുകതികചതുക്കാ ദസ്സിതാ. പഞ്ചകേ പന ‘‘രൂപക്ഖന്ധോ ച…പേ… വിഞ്ഞാണക്ഖന്ധോ ചാ’’തി ഏവം ഭേദതോ ച, ‘‘പഞ്ചക്ഖന്ധാ കതിഹി ഖന്ധേഹീ’’തി ഏവം അഭേദതോ ചാതി ദ്വിധാ പുച്ഛാവിസ്സജ്ജനാനി കതാനി. ഏവം പാളിനയോ വേദിതബ്ബോതി.

൨. ആയതനപദാദിവണ്ണനാ

൨൨. ആയതനപദനിദ്ദേസാദീസു ആയതനപദനിദ്ദേസേ താവ ചക്ഖായതനം ഏകേന ഖന്ധേനാതി ഏകേന രൂപക്ഖന്ധേനേവ, ഏകേന ചക്ഖായതനേനേവ ഏകായ ചക്ഖുധാതുയാവ സങ്ഗഹിതന്തി വേദിതബ്ബം. സോതായതനാദീസുപി ഇമിനാവ നയേന സങ്ഗഹാസങ്ഗഹോ വേദിതബ്ബോ. അസങ്ഖതം ഖന്ധതോ ഠപേത്വാതി ഏത്ഥ പന യസ്മാ അസങ്ഖതം ധമ്മായതനം നാമ നിബ്ബാനം, തഞ്ച ഖന്ധസങ്ഗഹം ന ഗച്ഛതി; തസ്മാ ‘ഖന്ധതോ ഠപേത്വാ’തി വുത്തം. ചതൂഹി ഖന്ധേഹീതി രൂപവേദനാസഞ്ഞാസങ്ഖാരക്ഖന്ധേഹി. നിബ്ബാനവജ്ജഞ്ഹി ധമ്മായതനം ഏതേഹി സങ്ഗഹിതം. വിഞ്ഞാണക്ഖന്ധേന പന ഠപേത്വാ ധമ്മായതനധമ്മധാതുയോ സേസായതനധാതൂഹി ച തം ന സങ്ഗയ്ഹതി. തേന വുത്തം – ‘‘ഏകേന ഖന്ധേന, ഏകാദസഹായതനേഹി, സത്തരസഹി ധാതൂഹി അസങ്ഗഹിത’’ന്തി. യഥാ ച തേ ഹേട്ഠാ രൂപക്ഖന്ധമൂലകാ, ഏവമിധാപി ചക്ഖായതനമൂലകാവ നയാ വേദിതബ്ബാ. ദുകമത്തമേവ പന പാളിയം ദസ്സേത്വാ ‘‘ദ്വാദസായതനാനീ’’തി അഭേദതോവ പുച്ഛാവിസ്സജ്ജനം കതം. ധാതുനിദ്ദേസേപി ഏസേവ നയോ.

൪൦. സച്ചനിദ്ദേസേ – സബ്ബേപി ദുകതികചതുക്കാ പാളിയം ദസ്സിതാ. യസ്മാ ച ദുകതികേസു സമുദയസച്ചസദിസമേവ മഗ്ഗസച്ചേപി വിസ്സജ്ജനം, തസ്മാ തം സമുദയാനന്തരം വുത്തം.

൫൦. ഇന്ദ്രിയനിദ്ദേസേ – ജീവിതിന്ദ്രിയം ദ്വീഹി ഖന്ധേഹീതി രൂപജീവിതിന്ദ്രിയം രൂപക്ഖന്ധേന, അരൂപജീവിതിന്ദ്രിയം സങ്ഖാരക്ഖന്ധേന സങ്ഗഹിതം. സേസം വുത്തനയാനുസാരേനേവ വേദിതബ്ബം. പാളിവവത്ഥാനം പനേത്ഥ ആയതനധാതുനിദ്ദേസസദിസമേവ.

൬. പടിച്ചസമുപ്പാദവണ്ണനാ

൬൧. പടിച്ചസമുപ്പാദനിദ്ദേസേ – ‘‘അവിജ്ജാ കതിഹി ഖന്ധേഹീ’’തി പുച്ഛം അനാരഭിത്വാ അവിജ്ജാ ഏകേന ഖന്ധേനാതി ഏവം വിസ്സജ്ജനമേവ ദസ്സിതം. തത്ഥ സങ്ഖാരപച്ചയാ വിഞ്ഞാണന്തി പടിസന്ധിയം പവത്തേ ച സബ്ബമ്പി വിപാകവിഞ്ഞാണം. തേനേവാഹ – ‘‘സത്തഹി ധാതൂഹി സങ്ഗഹിത’’ന്തി. നാമരൂപമ്പി പടിസന്ധിപവത്തിവസേനേവ വേദിതബ്ബം. തേനേവേത്ഥ സദ്ദായതനമ്പി സങ്ഗഹേത്വാ ഏകാദസഹായതനേഹി സങ്ഗഹോ ദസ്സിതോ. ഫസ്സാദീസു ഖന്ധഭേദോ വേദിതബ്ബോ. അഞ്ഞേനേവ ഹി ഏകേന ഖന്ധേന ഫസ്സോ സങ്ഗഹിതോ, അഞ്ഞേന വേദനാ, തണ്ഹാഉപാദാനകമ്മഭവാ പന സങ്ഖാരക്ഖന്ധേനേവ സങ്ഗഹിതാ. ഭവപദഞ്ചേത്ഥ കമ്മഭവാദീനം വസേന ഏകാദസധാ വിഭത്തം. തത്ഥ കമ്മഭവോ ഫസ്സാദീഹി സദിസവിസജ്ജനത്താ തേഹി സദ്ധിം ഏകതോ ദസ്സിതോ. ഉപപത്തിഭവകാമഭവസഞ്ഞാഭവപഞ്ചവോകാരഭവാ അഞ്ഞമഞ്ഞസദിസവിസ്സജ്ജനത്താ ഏകതോ ദസ്സിതാ. യസ്മാ ചേതേ ഉപാദിന്നകധമ്മാവ തസ്മാ ‘‘ഏകാദസഹായതനേഹി സത്തരസഹി ധാതൂഹീ’’തി വുത്തം. സദ്ദായതനഞ്ഹി അനുപാദിന്നം, തം ഏത്ഥ ന ഗഹിതം.

൬൮. രൂപഭവനിദ്ദേസേ – പഞ്ചഹായതനേഹീതി ചക്ഖുസോതമനരൂപധമ്മായതനേഹി. അട്ഠഹി ധാതൂഹീതി ചക്ഖുസോതചക്ഖുവിഞ്ഞാണസോതവിഞ്ഞാണരൂപധമ്മമനോധാതുമനോവിഞ്ഞാണധാതൂഹി. അരൂപഭവാദയോപി തയോ സദിസവിസ്സജ്ജനത്താവ ഏകതോ ദസ്സിതാ. തഥാ അസഞ്ഞാഭവഏകവോകാരഭവാ. തത്ഥ ദ്വീഹായതനേഹീതി രൂപായതനധമ്മായതനേഹി. ധാതൂസുപി ഏസേവ നയോ. ഏകതലവാസികാനഞ്ഹി സേസബ്രഹ്മാനം ചക്ഖുസബ്ഭാവതോ തസ്സാരമ്മണത്താ തത്ഥ രൂപായതനം ഉദ്ധടം.

൭൧. ജാതി ദ്വീഹി ഖന്ധേഹീതി രൂപജാതി രൂപക്ഖന്ധേന, അരൂപജാതി സങ്ഖാരക്ഖന്ധേന. ജരാമരണേസുപി ഏസേവ നയോ. സോകാദീസുപി ഏകേന ഖന്ധേനാതി സോകദുക്ഖദോമനസ്സാനി വേദനാക്ഖന്ധേന, പരിദേവോ രൂപക്ഖന്ധേന, ഉപായാസാദയോ സങ്ഖാരക്ഖന്ധേനാതി ഏവം ഖന്ധവിസേസോ വേദിതബ്ബോ.

൭൩. ഇദ്ധിപാദോ ദ്വീഹീതി സങ്ഖാരവിഞ്ഞാണക്ഖന്ധേഹി, മനായതനധമ്മായതനേഹി, ധമ്മധാതുമനോവിഞ്ഞാണധാതൂഹി ച. ഝാനം ദ്വീഹീതി വേദനാക്ഖന്ധസങ്ഖാരക്ഖന്ധേഹി. അപ്പമഞ്ഞാദയോ സദിസവിസ്സജ്ജനത്താ ഏകതോ നിദ്ദിട്ഠാ. ചിത്തം പന ചേതനാനന്തരം നിക്ഖിത്തമ്പി അസദിസവിസ്സജ്ജനത്താ പച്ഛാ ഗഹിതം. തത്ഥ അപ്പമഞ്ഞാദീസു ഏകേന ഖന്ധേനാതി വേദനാ വേദനാക്ഖന്ധേന, സഞ്ഞാ സഞ്ഞാക്ഖന്ധേന, സേസാ സങ്ഖാരക്ഖന്ധേന സങ്ഗഹിതാതി ഏവം ഖന്ധവിസേസോ വേദിതബ്ബോ.

൭. തികപദവണ്ണനാ

൭൭. ഏവം അബ്ഭന്തരമാതികായ സങ്ഗഹം ദസ്സേത്വാ ഇദാനി ബാഹിരമാതികായ സങ്ഗഹം ദസ്സേതും കുസലാ ധമ്മാതിആദി ആരദ്ധം. തത്ഥ വേദനാത്തികേ തീഹി ധാതൂഹീതി കായവിഞ്ഞാണമനോവിഞ്ഞാണധമ്മധാതൂഹി. സത്തഹി ധാതൂഹീതി ചക്ഖുസോതഘാനജിവ്ഹാവിഞ്ഞാണധാതൂഹി ചേവ മനോധാതുധമ്മധാതുമനോവിഞ്ഞാണധാതൂഹി ച. വിപാകത്തികേ അട്ഠഹി ധാതൂഹീതി കായവിഞ്ഞാണധാതുയാ സദ്ധിം താഹിയേവ. വിപാകധമ്മധമ്മാ പന സംകിലിട്ഠസംകിലേസികേഹി സദ്ധിം സദിസവിസ്സജ്ജനത്താ ഏകതോ ഗഹിതാ. യഥാ ചേതേ, ഏവം സബ്ബതികദുകപദേസു യം യം പദം യേന യേന പദേന സദ്ധിം സദിസവിസ്സജ്ജനം ഹോതി, തം തം ഉപ്പടിപാടിയാപി തേന തേന സദ്ധിം ഗഹേത്വാ വിസ്സജ്ജിതം. തത്ഥ വുത്താനുസാരേനേവ സങ്ഗഹാസങ്ഗഹനയോ വേദിതബ്ബോതി.

സങ്ഗഹാസങ്ഗഹപദവണ്ണനാ.