ഉദ്ദേസവണ്ണനാ

ഇദാനി രൂപകണ്ഡം ഭാജേത്വാ ദസ്സേതും പുന കതമേ ധമ്മാ അബ്യാകതാതിആദി ആരദ്ധം. തത്ഥ കിഞ്ചാപി ഹേട്ഠാ ചിത്തുപ്പാദകണ്ഡേ വിപാകാബ്യാകതഞ്ചേവ കിരിയാബ്യാകതഞ്ച നിസ്സേസം കത്വാ ഭാജിതം, രൂപാബ്യാകതനിബ്ബാനാബ്യാകതാനി പന അകഥിതാനി, താനി കഥേതും ചതുബ്ബിധമ്പി അബ്യാകതം സമോധാനേത്വാ ദസ്സേന്തോ കുസലാകുസലാനം ധമ്മാനം വിപാകാതിആദിമാഹ. തത്ഥ കുസലാകുസലാനന്തി ചതുഭൂമകകുസലാനഞ്ചേവ അകുസലാനഞ്ച. ഏവം താവ വിപാകാബ്യാകതം കുസലവിപാകാകുസലവിപാകവസേന ദ്വീഹി പദേഹി പരിയാദിയിത്വാ ദസ്സിതം. യസ്മാ പന തം സബ്ബമ്പി കാമാവചരം വാ ഹോതി, രൂപാവചരാദീസു വാ അഞ്ഞതരം, തസ്മാ ‘കാമാവചരാ’തിആദിനാ നയേന തദേവ വിപാകാബ്യാകതം ഭൂമന്തരവസേന പരിയാദിയിത്വാ ദസ്സിതം. യസ്മാ പന തം വേദനാക്ഖന്ധോപി ഹോതി…പേ… വിഞ്ഞാണക്ഖന്ധോപി, തസ്മാ പുന സമ്പയുത്തചതുക്ഖന്ധവസേന പരിയാദിയിത്വാ ദസ്സിതം.

ഏവം വിപാകാബ്യാകതം കുസലാകുസലവസേന ഭൂമന്തരവസേന സമ്പയുത്തക്ഖന്ധവസേനാതി തീഹി നയേഹി പരിയാദായ ദസ്സേത്വാ, പുന കിരിയാബ്യാകതം ദസ്സേന്തോ യേ ച ധമ്മാ കിരിയാതിആദിമാഹ. തത്ഥ ‘കാമാവചരാ രൂപാവചരാ അരൂപാവചരാ വേദനാക്ഖന്ധോ…പേ… വിഞ്ഞാണക്ഖന്ധോ’തി വത്തബ്ബം ഭവേയ്യ. ഹേട്ഠാ പന ഗഹിതമേവാതി നയം ദസ്സേത്വാ നിസ്സജ്ജിതം. ഇദാനി അവിഭത്തം ദസ്സേന്തോ സബ്ബഞ്ച രൂപം അസങ്ഖതാ ച ധാതൂതി ആഹ. തത്ഥ ‘സബ്ബഞ്ച രൂപ’ന്തി പദേന പഞ്ചവീസതി രൂപാനി ഛന്നവുതിരൂപകോട്ഠാസാ നിപ്പദേസതോ ഗഹിതാതി വേദിതബ്ബാ. ‘അസങ്ഖതാ ച ധാതൂ’തി പദേന നിബ്ബാനം നിപ്പദേസതോ ഗഹിതന്തി. ഏത്താവതാ ‘അബ്യാകതാ ധമ്മാ’തി പദം നിട്ഠിതം ഹോതി.

൫൮൪. തത്ഥ കതമം സബ്ബം രൂപന്തി ഇദം കസ്മാ ഗഹിതം? ഹേട്ഠാ രൂപാബ്യാകതം സങ്ഖേപേന കഥിതം. ഇദാനി തം ഏകകദുകതികചതുക്ക…പേ… ഏകാദസകവസേന വിത്ഥാരതോ ഭാജേത്വാ ദസ്സേതും ഇദം ഗഹിതം. തസ്സത്ഥോ – യം വുത്തം ‘സബ്ബഞ്ച രൂപം, അസങ്ഖതാ ച ധാതൂ’തി, തസ്മിം പദദ്വയേ ‘കതമം സബ്ബം രൂപം നാമ’? ഇദാനി തം ദസ്സേന്തോ ചത്താരോ ച മഹാഭൂതാതിആദിമാഹ. തത്ഥ ചത്താരോതി ഗണനപരിച്ഛേദോ. തേന തേസം ഊനാധികഭാവം നിവാരേതി. ‘ച’-സദ്ദോ സമ്പിണ്ഡനത്ഥോ. തേന ന കേവലം ‘ചത്താരോ മഹാഭൂതാവ’ രൂപം, അഞ്ഞമ്പി അത്ഥീതി ‘ഉപാദാരൂപം’ സമ്പിണ്ഡേതി.

മഹാഭൂതാതി ഏത്ഥ മഹന്തപാതുഭാവാദീഹി കാരണേഹി മഹാഭൂതതാ വേദിതബ്ബാ. ഏതാനി ഹി മഹന്തപാതുഭാവതോ, മഹാഭൂതസാമഞ്ഞതോ, മഹാപരിഹാരതോ, മഹാവികാരതോ, മഹന്തഭൂതത്താ ചാതി ഇമേഹി കാരണേഹി മഹാഭൂതാനീതി വുച്ചന്തി. തത്ഥ ‘മഹന്തപാതുഭാവതോ’തി, ഏതാനി ഹി അനുപാദിന്നകസന്താനേപി ഉപാദിന്നകസന്താനേപി മഹന്താനി പാതുഭൂതാനി. തേസം അനുപാദിന്നകസന്താനേ ഏവം മഹന്തപാതുഭാവതാ വേദിതബ്ബാ – ഏകഞ്ഹി ചക്കവാളം ആയാമതോ ച വിത്ഥാരതോ ച യോജനാനം ദ്വാദസ സതസഹസ്സാനി തീണി സഹസ്സാനി ചത്താരി സതാനി പഞ്ഞാസഞ്ച യോജനാനി. പരിക്ഖേപതോ –

സബ്ബം സതസഹസ്സാനി, ഛത്തിംസ പരിമണ്ഡലം;

ദസ ചേവ സഹസ്സാനി, അഡ്ഢുഡ്ഢാനി സതാനി ച. (പാരാ. അട്ഠ. ൧.൧; വിസുദ്ധി. ൧.൧൩൭);

തത്ഥ –

ദുവേ സതസഹസ്സാനി, ചത്താരി നഹുതാനി ച;

ഏത്തകം ബഹലത്തേന, സങ്ഖാതായം വസുന്ധരാ. (പാരാ. അട്ഠ. ൧.൧; വിസുദ്ധി. ൧.൧൩൭);

തസ്സായേവ സന്ധാരകം –

ചത്താരി സതസഹസ്സാനി, അട്ഠേവ നഹുതാനി ച;

ഏത്തകം ബഹലത്തേന, ജലം വാതേ പതിട്ഠിതം.

തസ്സാപി സന്ധാരകോ –

നവസതസഹസ്സാനി, മാലുതോ നഭമുഗ്ഗതോ;

സട്ഠി ചേവ സഹസ്സാനി, ഏസാ ലോകസ്സ സണ്ഠിതി.

ഏവം സണ്ഠിതേ ചേത്ഥ യോജനാനം –

ചതുരാസീതിസഹസ്സാനി, അജ്ഝോഗാള്ഹോ മഹണ്ണവേ;

അച്ചുഗ്ഗതോ താവദേവ, സിനേരു പബ്ബതുത്തമോ.

തതോ ഉപഡ്ഢുപഡ്ഢേന, പമാണേന യഥാക്കമം;

അജ്ഝോഗാള്ഹുഗ്ഗതാ ദിബ്ബാ, നാനാരതനചിത്തിതാ.

യുഗന്ധരോ ഈസധരോ, കരവീകോ സുദസ്സനോ;

നേമിന്ധരോ വിനതകോ, അസ്സകണ്ണോ ഗിരി ബ്രഹാ.

ഏതേ സത്ത മഹാസേലാ, സിനേരുസ്സ സമന്തതോ;

മഹാരാജാനമാവാസാ ദേവയക്ഖനിസേവിതാ.

യോജനാനം സതാനുച്ചോ, ഹിമവാ പഞ്ച പബ്ബതോ;

യോജനാനം സഹസ്സാനി, തീണി ആയതവിത്ഥതോ;

ചതുരാസീതിസഹസ്സേഹി, കൂടേഹി പടിമണ്ഡിതോ.

തിപഞ്ചയോജനക്ഖന്ധപരിക്ഖേപാ നഗവ്ഹയാ;

പഞ്ഞാസയോജനക്ഖന്ധസാഖായാമാ സമന്തതോ.

സതയോജനവിത്ഥിണ്ണാ, താവദേവ ച ഉഗ്ഗതാ;

ജമ്ബൂ യസ്സാനുഭാവേന, ജമ്ബുദീപോ പകാസിതോ. (പാരാ. അട്ഠ. ൧.൧; വിസുദ്ധി. ൧.൧൩൭);

യഞ്ചേതം ജമ്ബുയാ പമാണം തദേവ അസുരാനം ചിത്തപാടലിയാ, ഗരുളാനം സിമ്ബലിരുക്ഖസ്സ, അപരഗോയാനേ കദമ്ബരുക്ഖസ്സ, ഉത്തരകുരുമ്ഹി കപ്പരുക്ഖസ്സ, പുബ്ബവിദേഹേ സിരീസസ്സ, താവതിംസേസു പാരിച്ഛത്തകസ്സാതി. തേനാഹു പോരാണാ –

പാടലീ സിമ്ബലീ ജമ്ബൂ, ദേവാനം പാരിച്ഛത്തകോ;

കദമ്ബോ കപ്പരുക്ഖോ ച, സിരീസേന ഭവതി സത്തമന്തി.

ദ്വേഅസീതിസഹസ്സാനി, അജ്ഝോഗാള്ഹോ മഹണ്ണവേ;

അച്ചുഗ്ഗതോ താവദേവ, ചക്കവാളസിലുച്ചയോ;

പരിക്ഖിപിത്വാ തം സബ്ബം, ലോകധാതുമയം ഠിതോതി.

ഉപാദിന്നകസന്താനേപി മച്ഛകച്ഛപദേവദാനവാദിസരീരവസേന മഹന്താനേവ പാതുഭൂതാനി. വുത്തഞ്ഹേതം ഭഗവതാ – ‘‘സന്തി, ഭിക്ഖവേ, മഹാസമുദ്ദേ യോജനസതികാപി അത്തഭാവാതി’’ആദി.

‘മഹാഭൂതസാമഞ്ഞതോ’തി ഏതാനി ഹി യഥാ മായാകാരോ അമണിംയേവ ഉദകം മണിം കത്വാ ദസ്സേതി, അസുവണ്ണംയേവ ലേഡ്ഡും സുവണ്ണം കത്വാ ദസ്സേതി, യഥാ ച സയം നേവ യക്ഖോ ന പക്ഖീ സമാനോ യക്ഖഭാവമ്പി പക്ഖിഭാവമ്പി ദസ്സേതി, ഏവമേവ സയം അനീലാനേവ ഹുത്വാ നീലം ഉപാദാരൂപം ദസ്സേന്തി, അപീതാനി… അലോഹിതാനി… അനോദാതാനേവ ഹുത്വാ ഓദാതം ഉപാദാരൂപം ദസ്സേന്തീതി മായാകാരമഹാഭൂതസാമഞ്ഞതോ മഹാഭൂതാനി. യഥാ ച യക്ഖാദീനി മഹാഭൂതാനി യം ഗണ്ഹന്തി നേവ തേസം തസ്സ അന്തോ ന ബഹിഠാനം ഉപലബ്ഭതി, ന ച തം നിസ്സായ ന തിട്ഠന്തി, ഏവമേവ ഏതാനിപി നേവ അഞ്ഞമഞ്ഞസ്സ അന്തോ ന ബഹി ഠിതാനി ഹുത്വാ ഉപലബ്ഭന്തി, ന ച അഞ്ഞമഞ്ഞം നിസ്സായ ന തിട്ഠന്തീതി. അചിന്തേയ്യട്ഠാനതായ യക്ഖാദിമഹാഭൂതസാമഞ്ഞതോപി മഹാഭൂതാനി.

യഥാ ച യക്ഖിനീസങ്ഖാതാനി മഹാഭൂതാനി മനാപേഹി വണ്ണസണ്ഠാനവിക്ഖേപേഹി അത്തനോ ഭയാനകഭാവം പടിച്ഛാദേത്വാ സത്തേ വഞ്ചേന്തി, ഏവമേവ ഏതാനിപി ഇത്ഥിപുരിസസരീരാദീസു മനാപേന ഛവിവണ്ണേന, മനാപേന അങ്ഗപച്ചങ്ഗസണ്ഠാനേന, മനാപേന ച ഹത്ഥപാദങ്ഗുലിഭമുകവിക്ഖേപേന അത്തനോ കക്ഖളതാദിഭേദം സരസലക്ഖണം പടിച്ഛാദേത്വാ ബാലജനം വഞ്ചേന്തി, അത്തനോ സഭാവം ദട്ഠും ന ദേന്തി. ഇതി വഞ്ചകട്ഠേന യക്ഖിനീമഹാഭൂതസാമഞ്ഞതോപി മഹാഭൂതാനി.

‘മഹാപരിഹാരതോ’തി മഹന്തേഹി പച്ചയേഹി പരിഹരിതബ്ബതോ. ഏതാനി ഹി ദിവസേ ദിവസേ ഉപനേതബ്ബത്താ മഹന്തേഹി ഘാസച്ഛാദനാദീഹി ഭൂതാനി പവത്താനീതി മഹാഭൂതാനി. മഹാപരിഹാരാനി വാ ഭൂതാനീതി മഹാഭൂതാനി.

‘മഹാവികാരതോ’തി ഭൂതാനം മഹാവികാരതോ. ഏതാനി ഹി ഉപാദിണ്ണാനിപി അനുപാദിണ്ണാനിപി മഹാവികാരാനി ഹോന്തി. തത്ഥ അനുപാദിണ്ണാനം കപ്പവുട്ഠാനേ വികാരമഹത്തം പാകടം ഹോതി, ഉപാദിണ്ണാനം ധാതുക്ഖോഭകാലേ. തഥാ ഹി –

ഭൂമിതോ വുട്ഠിതാ യാവ, ബ്രഹ്മലോകാ വിധാവതി;

അച്ചി അച്ചിമതോ ലോകേ, ദയ്ഹമാനമ്ഹി തേജസാ.

കോടിസതസഹസ്സേകം, ചക്കവാളം വിലീയതി;

കുപിതേന യദാ ലോകോ, സലിലേന വിനസ്സതി.

കോടിസതസഹസ്സേകം, ചക്കവാളം വികീരതി;

വായോധാതുപ്പകോപേന, യദാ ലോകോ വിനസ്സതി.

പത്ഥദ്ധോ ഭവതി കായോ, ദട്ഠോ കട്ഠമുഖേന വാ;

പഥവീധാതുപ്പകോപേന, ഹോതി കട്ഠമുഖേവ സോ.

പൂതിയോ ഭവതി കായോ, ദട്ഠോ പൂതിമുഖേന വാ;

ആപോധാതുപ്പകോപേന, ഹോതി പൂതിമുഖേവ സോ.

സന്തത്തോ ഭവതി കായോ, ദട്ഠോ അഗ്ഗിമുഖേന വാ;

തേജോധാതുപ്പകോപേന, ഹോതി അഗ്ഗിമുഖേവ സോ.

സഞ്ഛിന്നോ ഭവതി കായോ, ദട്ഠോ സത്ഥമുഖേന വാ;

വായോധാതുപ്പകോപേന, ഹോതി സത്ഥമുഖേവ സോ. (സം. നി. അട്ഠ. ൩.൪.൨൩൮);

ഇതി മഹാവികാരാനി ഭൂതാനീതി മഹാഭൂതാനി.

‘മഹന്തഭൂതത്താ ചാ’തി ഏതാനി ഹി മഹന്താനി മഹതാ വായാമേന പരിഗ്ഗഹേതബ്ബത്താ, ഭൂതാനി വിജ്ജമാനത്താതി, മഹന്തഭൂതത്താ ച മഹാഭൂതാനി. ഏവം മഹന്തപാതുഭാവാദീഹി കാരണേഹി മഹാഭൂതാനി.

ചതുന്നഞ്ച മഹാഭൂതാനം ഉപാദായ രൂപന്തി ഉപയോഗത്ഥേ സാമിവചനം. ചത്താരി മഹാഭൂതാനി ഉപാദായ, നിസ്സായ, അമുഞ്ചിത്വാ പവത്തരൂപന്തി അത്ഥോ. ഇദം വുച്ചതി സബ്ബം രൂപന്തി ഇദം ചത്താരി മഹാഭൂതാനി, പദപടിപാടിയാ നിദ്ദിട്ഠാനി തേവീസതി ഉപാദാരൂപാനീതി, സത്തവീസതിപ്പഭേദം സബ്ബം രൂപം നാമ.

ഏകവിധരൂപസങ്ഗഹോ

ഇദാനി തം വിത്ഥാരതോ ദസ്സേതും ഏകവിധാദീഹി ഏകാദസഹി സങ്ഗഹേഹി മാതികം ഠപേന്തോ സബ്ബം രൂപം ന ഹേതൂതിആദിമാഹ.

തത്ഥ ‘സബ്ബം രൂപ’ന്തി ഇദം പദം ‘സബ്ബം രൂപം ന ഹേതു’ ‘സബ്ബം രൂപം അഹേതുക’ന്തി ഏവം സബ്ബപദേഹി സദ്ധിം യോജേതബ്ബം. സബ്ബാനേവ ചേതാനി ‘ന ഹേതൂ’തിആദീനി തേചത്താലീസപദാനി ഉദ്ദിട്ഠാനി. തേസു പടിപാടിയാ ചത്താലീസപദാനി മാതികതോ ഗഹേത്വാ ഠപിതാനി, അവസാനേ തീണി മാതികാമുത്തകാനീതി. ഏവം താവ പഠമേ സങ്ഗഹേ പാളിവവത്ഥാനമേവ വേദിതബ്ബം. തഥാ ദുതിയസങ്ഗഹാദീസു.

ദുവിധരൂപസങ്ഗഹോ

തത്രായം നയോ – ദുതിയസങ്ഗഹേ താവ സതം ചത്താരോ ച ദുകാ. തത്ഥ അത്ഥി രൂപം ഉപാദാ, അത്ഥി രൂപം നോഉപാദാതിആദയോ ആദിമ്ഹി ചുദ്ദസ ദുകാ അഞ്ഞമഞ്ഞസമ്ബന്ധാഭാവതോ പകിണ്ണകദുകാ നാമ. തതോ അത്ഥി രൂപം ചക്ഖുസമ്ഫസ്സസ്സ വത്ഥൂതിആദയോ പഞ്ചവീസതി ദുകാ വത്ഥുഅവത്ഥുഉപപരിക്ഖണവസേന പവത്തത്താ വത്ഥുദുകാ നാമ. തതോ അത്ഥി രൂപം ചക്ഖുസമ്ഫസ്സസ്സ ആരമ്മണന്തിആദയോ പഞ്ചവീസതി ആരമ്മണാനാരമ്മണഉപപരിക്ഖണവസേന പവത്തത്താ ആരമ്മണദുകാ നാമ. തതോ അത്ഥി രൂപം ചക്ഖായതനന്തി ആദയോ ദസ ആയതനാനായതനഉപപരിക്ഖണവസേന പവത്തത്താ ആയതനദുകാ നാമ. തതോ അത്ഥി രൂപം ചക്ഖുധാതൂതിആദയോ ദസ ധാതുഅധാതുഉപപരിക്ഖണവസേന പവത്തത്താ ധാതുദുകാ നാമ. തതോ അത്ഥി രൂപം ചക്ഖുന്ദ്രിയന്തിആദയോ അട്ഠ ഇന്ദ്രിയാനിന്ദ്രിയഉപപരിക്ഖണവസേന പവത്തത്താ ഇന്ദ്രിയദുകാ നാമ. തതോ അത്ഥി രൂപം കായവിഞ്ഞത്തീതിആദയോ ദ്വാദസ സുഖുമാസുഖുമരൂപഉപപരിക്ഖണവസേന പവത്തത്താ സുഖുമരൂപദുകാ നാമാതി. ഇദം ദുതിയസങ്ഗഹേ പാളിവവത്ഥാനം.

തിവിധരൂപസങ്ഗഹോ

൫൮൫. തതിയസങ്ഗഹേ സതം തീണി ച തികാനി. തത്ഥ ദുതിയസങ്ഗഹേ വുത്തേസു ചുദ്ദസസു പകിണ്ണകദുകേസു ഏകം അജ്ഝത്തികദുകം സേസേഹി തേരസഹി യോജേത്വാ യം തം രൂപം അജ്ഝത്തികം തം ഉപാദാ; യം തം രൂപം ബാഹിരം തം അത്ഥി ഉപാദാ, അത്ഥി നോഉപാദാതിആദിനാ നയേന ഠപിതാ തേരസ പകിണ്ണകതികാ നാമ. തതോ തമേവ ദുകം സേസദുകേഹി സദ്ധിം യോജേത്വാ യം തം രൂപം ബാഹിരം തം ചക്ഖുസമ്ഫസ്സസ്സ ന വത്ഥു, യം തം രൂപം അജ്ഝത്തികം തം അത്ഥി ചക്ഖുസമ്ഫസ്സസ്സ വത്ഥു, അത്ഥി ചക്ഖുസമ്ഫസ്സസ്സ ന വത്ഥൂതിആദിനാ നയേന സേസതികാ ഠപിതാ. തേസം നാമഞ്ച ഗണനാ ച തേസംയേവ വത്ഥുദുകാദീനം വസേന വേദിതബ്ബാതി. ഇദം തതിയസങ്ഗഹേ പാളിവവത്ഥാനം.

ചതുബ്ബിധാദിരൂപസങ്ഗഹാ

൫൮൬. ചതുത്ഥസങ്ഗഹേ ദ്വാവീസതി ചതുക്കാ. തത്ഥ സബ്ബപച്ഛിമോ അത്ഥി രൂപം ഉപാദാ അത്ഥി രൂപം നോഉപാദാതി ഏവം ഇധ വുത്തം മാതികം അനാമസിത്വാ ഠപിതോ. ഇതരേ പന ആമസിത്വാ ഠപിതാ. കഥം? യേ താവ ഇധ ദുവിധസങ്ഗഹേ പകിണ്ണകേസു ആദിതോ തയോ ദുകാ, തേസു ഏകേകം ഗഹേത്വാ യം തം രൂപം ഉപാദാ തം അത്ഥി ഉപാദിണ്ണം, അത്ഥി അനുപാദിണ്ണന്തിആദിനാ നയേന പഞ്ചഹി പഞ്ചഹി ദുകേഹി സദ്ധിം യോജേത്വാ ദുകത്തയമൂലകാ ആദിമ്ഹി പഞ്ചദസ ചതുക്കാ ഠപിതാ.

ഇദാനി യോ യം ചതുക്കോ സനിദസ്സനദുകോ സോ യസ്മാ യം തം രൂപം സനിദസ്സനം തം അത്ഥി സപ്പടിഘം, അത്ഥി അപ്പടിഘന്തിആദിനാ നയേന പരേഹി വാ, അത്ഥി ഉപാദാ അത്ഥി നോഉപാദാതിആദിനാ നയേന പുരിമേഹി വാ, ദുകേഹി സദ്ധിം അത്ഥാഭാവതോ കമാഭാവതോ വിസേസാഭാവതോ ച യോഗം ന ഗച്ഛതി. സനിദസ്സനഞ്ഹി ‘അപ്പടിഘം’ നാമ, ‘നോ ഉപാദാ’ വാ നത്ഥീതി അത്ഥാഭാവതോ യോഗം ന ഗച്ഛതി. ‘ഉപാദിണ്ണം പന അനുപാദിണ്ണഞ്ച അത്ഥി തം കമാഭാവാ യോഗം ന ഗച്ഛതി. സബ്ബദുകാ ഹി പച്ഛിമപച്ഛിമേഹേവ സദ്ധിം യോജിതാ. അയമേത്ഥ കമോ. പുരിമേഹി പന സദ്ധിം കമാഭാവോതി. ‘സതി അത്ഥേ കമാഭാവോ അകാരണം. തസ്മാ ഉപാദിണ്ണപദാദീഹി സദ്ധിം യോജേതബ്ബോ’തി ചേ – ന, വിസേസാഭാവാ; ഉപാദിണ്ണപദാദീനി ഹി ഇമിനാ സദ്ധിം യോജിതാനി. തത്ഥ ‘ഉപാദിണ്ണം വാ സനിദസ്സനം, സനിദസ്സനം വാ ഉപാദിണ്ണ’ന്തി വുത്തേ വിസേസോ നത്ഥീതി വിസേസാഭാവാപി യോഗം ന ഗച്ഛതി. തസ്മാ തം ചതുത്ഥദുകം അനാമസിത്വാ, തതോ പരേഹി അത്ഥി രൂപം സപ്പടിഘന്തിആദീഹി തീഹി ദുകേഹി സദ്ധിം ‘യം തം രൂപം സപ്പടിഘം തം അത്ഥി ഇന്ദ്രിയം, അത്ഥി ന ഇന്ദ്രിയം, യം തം രൂപം അപ്പടിഘം തം അത്ഥി ഇന്ദ്രിയം, അത്ഥി ന ഇന്ദ്രിയ’ന്തിആദിനാ നയേന യുജ്ജമാനേ ദ്വേ ദ്വേ ദുകേ യോജേത്വാ ഛ ചതുക്കാ ഠപിതാ.

യഥാ ചായം ചതുത്ഥദുകോ യോഗം ന ഗച്ഛതി, തഥാ തേന സദ്ധിം ആദിദുകോപി. കസ്മാ? അനുപാദാരൂപസ്സ ഏകന്തേന അനിദസ്സനത്താ. സോ ഹി യം തം രൂപം നോഉപാദാ തം അത്ഥി സനിദസ്സനം, അത്ഥി അനിദസ്സനന്തി – ഏവം ചതുത്ഥേന ദുകേന സദ്ധിം യോജിയമാനോ യോഗം ന ഗച്ഛതി. തസ്മാ തം അതിക്കമിത്വാ പഞ്ചമേന സഹ യോജിതോ. ഏവം യോ യേന സദ്ധിം യോഗം ഗച്ഛതി, യോ ച ന ഗച്ഛതി സോ വേദിതബ്ബോതി. ഇദം ചതുത്ഥസങ്ഗഹേ പാളിവവത്ഥാനം. ഇതോ പരേ പന പഞ്ചവിധസങ്ഗഹാദയോ സത്ത സങ്ഗഹാ അസമ്മിസ്സാ ഏവ. ഏവം സകലായപി മാതികായ പാളിവവത്ഥാനം വേദിതബ്ബം.