രൂപവിഭത്തിഏകകനിദ്ദേസവണ്ണനാ

൫൯൪. ഇദാനി തസ്സാ അത്ഥം ഭാജേത്വാ ദസ്സേതും സബ്ബം രൂപം ന ഹേതുമേവാതിആദി ആരദ്ധം. കസ്മാ പനേത്ഥ ‘കതമം തം സബ്ബം രൂപം ന ഹേതൂ’തി പുച്ഛാ ന കതാതി? ഭേദാഭാവതോ. യഥാ ഹി ദുകാദീസു ‘ഉപാദാരൂപ’മ്പി അത്ഥി ‘നോഉപാദാരൂപ’മ്പി, ഏവമിധ ഹേതു ന ഹേതൂതിപി സഹേതുകമഹേതുകന്തിപി ഭേദോ നത്ഥി, തസ്മാ പുച്ഛം അകത്വാവ വിഭത്തം. തത്ഥ ‘സബ്ബ’ന്തി സകലം, നിരവസേസം. ‘രൂപ’ന്തി അയമസ്സ സീതാദീഹി രുപ്പനഭാവദീപനോ സാമഞ്ഞലക്ഖണനിദ്ദേസോ. ന ഹേതുമേവാതി സാധാരണഹേതുപടിക്ഖേപനിദ്ദേസോ.

തത്ഥ ഹേതുഹേതു പച്ചയഹേതു ഉത്തമഹേതു സാധാരണഹേതൂതി ചതുബ്ബിധോ ഹേതു. തേസു ‘തയോ കുസലഹേതൂ, തയോ അകുസലഹേതൂ, തയോ അബ്യാകതഹേതൂ’തി (ധ. സ. ൧൦൫൯) അയം ‘ഹേതുഹേതു’ നാമ. ‘‘ചത്താരോ ഖോ, ഭിക്ഖു, മഹാഭൂതാ ഹേതു, ചത്താരോ മഹാഭൂതാ പച്ചയോ രൂപക്ഖന്ധസ്സ പഞ്ഞാപനായാ’’തി (മ. നി. ൩.൮൫; സം. നി. ൩.൮൨) അയം ‘പച്ചയഹേതു’ നാമ. ‘‘കുസലാകുസലം അത്തനോ വിപാകട്ഠാനേ, ഉത്തമം ഇട്ഠാരമ്മണം കുസലവിപാകട്ഠാനേ, ഉത്തമം അനിട്ഠാരമ്മണം അകുസലവിപാകട്ഠാനേ’’തി അയം ‘ഉത്തമഹേതു’ നാമ. യഥാഹ – ‘അതീതാനാഗതപച്ചുപ്പന്നാനം കമ്മസമാദാനാനം ഠാനസോ ഹേതുസോ വിപാകം യഥാഭൂതം പജാനാതീ’തി (മ. നി. ൧.൧൪൮; വിഭ. ൮൧൦; പാടി. മ. ൨.൪൪), ‘‘ഏസേവ ഹേതു ഏസ പച്ചയോ സങ്ഖാരാനം യദിദം അവിജ്ജാ’’തി അവിജ്ജാ സങ്ഖാരാനം സാധാരണഹേതു ഹുത്വാ പച്ചയട്ഠം ഫരതീതി അയം ‘സാധാരണഹേതു’ നാമ. യഥാ ഹി പഥവീരസോ ആപോരസോ ച മധുരസ്സാപി അമധുരസ്സാപി പച്ചയോ, ഏവം അവിജ്ജാ കുസലസങ്ഖാരാനമ്പി അകുസലസങ്ഖാരാനമ്പി സാധാരണപച്ചയോ ഹോതി. ഇമസ്മിം പനത്ഥേ ‘ഹേതുഹേതു’ അധിപ്പേതോ. ഇതി ‘ഹേതൂ ധമ്മാ ന ഹേതൂ ധമ്മാ’തി (ധ. സ. ദുകമാതികാ ൧) മാതികായ ആഗതം ഹേതുഭാവം രൂപസ്സ നിയമേത്വാ പടിക്ഖിപന്തോ ‘ന ഹേതുമേവാ’തി ആഹ. ഇമിനാ നയേന സബ്ബപദേസു പടിക്ഖേപനിദ്ദേസോ ച അപ്പടിക്ഖേപനിദ്ദേസോ ച വേദിതബ്ബോ. വചനത്ഥോ പന സബ്ബപദാനം മാതികാവണ്ണനായം വുത്തോയേവ.

സപ്പച്ചയമേവാതി ഏത്ഥ പന കമ്മസമുട്ഠാനം കമ്മപച്ചയമേവ ഹോതി, ആഹാരസമുട്ഠാനാദീനി ആഹാരാദിപച്ചയാനേവാതി ഏവം രൂപസ്സേവ വുത്തചതുപച്ചയവസേന അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. രൂപമേവാതി ‘രൂപിനോ ധമ്മാ അരൂപിനോ ധമ്മാ’തി മാതികായ വുത്തം അരൂപീഭാവം പടിക്ഖിപതി. ഉപ്പന്നം ഛഹി വിഞ്ഞാണേഹീതി പച്ചുപ്പന്നരൂപമേവ ചക്ഖുവിഞ്ഞാണാദീഹി ഛഹി വേദിതബ്ബം. നിയാമോ പന ചക്ഖുവിഞ്ഞാണാദീനി സന്ധായ ഗഹിതോ. ന ഹി താനി അതീതാനാഗതം വിജാനന്തി. മനോവിഞ്ഞാണം പന അതീതമ്പി അനാഗതമ്പി വിജാനാതി. തം ഇമസ്മിം പഞ്ചവിഞ്ഞാണസോതേ പതിതത്താ സോതപതിതമേവ ഹുത്വാ ഗതം. ഹുത്വാ അഭാവട്ഠേന പന അനിച്ചമേവ. ജരായ അഭിഭവിതബ്ബധമ്മകത്താ ജരാഭിഭൂതമേവ. യസ്മാ വാ രൂപകായേ ജരാ പാകടാ ഹോതി, തസ്മാപി ‘ജരാഭിഭൂതമേവാ’തി വുത്തം.

ഏവം ഏകവിധേന രൂപസങ്ഗഹോതി ഏത്ഥ ‘വിധാ’-സദ്ദോ മാനസണ്ഠാനകോട്ഠാസേസു ദിസ്സതി. ‘‘സേയ്യോഹമസ്മീതി വിധാ, സദിസോഹമസ്മീതി വിധാ’’തിആദീസു (വിഭ. ൯൬൨) ഹി മാനോ വിധാ നാമ. ‘‘കഥംവിധം സീലവന്തം വദന്തി, കഥംവിധം പഞ്ഞവന്തം വദന്തീ’’തിആദീസു (സം. നി. ൧.൯൫) സണ്ഠാനം. ‘കഥംവിധ’ന്തി ഹി പദസ്സ കഥംസണ്ഠാനന്തി അത്ഥോ. ‘‘ഏകവിധേന ഞാണവത്ഥും ദുവിധേന ഞാണവത്ഥൂ’’തിആദീസു (വിഭ. ൭൫൧-൭൫൨) കോട്ഠാസോ വിധാ നാമ. ഇധാപി കോട്ഠാസോവ അധിപ്പേതോ.

സങ്ഗഹസദ്ദോപി സജാതിസഞ്ജാതികിരിയാഗണനവസേന ചതുബ്ബിധോ. തത്ഥ ‘‘സബ്ബേ ഖത്തിയാ ആഗച്ഛന്തു, സബ്ബേ ബ്രാഹ്മണാ സബ്ബേ വേസ്സാ സബ്ബേ സുദ്ദാ ആഗച്ഛന്തു’’, ‘‘യാ ചാവുസോ വിസാഖ, സമ്മാവാചാ, യോ ച സമ്മാകമ്മന്തോ, യോ ച സമ്മാആജീവോ – ഇമേ ധമ്മാ സീലക്ഖന്ധേ സങ്ഗഹിതാ’’തി (മ. നി. ൧.൪൬൨) അയം ‘സജാതിസങ്ഗഹോ’ നാമ. ‘ഏകജാതികാ ആഗച്ഛന്തൂ’തി വുത്തട്ഠാനേ വിയ ഹി ഇധ സബ്ബേ ജാതിയാ ഏകസങ്ഗഹം ഗതാ. ‘‘സബ്ബേ കോസലകാ ആഗച്ഛന്തു, സബ്ബേ മാഗധകാ, സബ്ബേ ഭാരുകച്ഛകാ ആഗച്ഛന്തു’’, ‘‘യോ ചാവുസോ വിസാഖ, സമ്മാവായാമോ, യാ ച സമ്മാസതി, യോ ച സമ്മാസമാധി – ഇമേ ധമ്മാ സമാധിക്ഖന്ധേ സങ്ഗഹിതാ’’തി അയം ‘സഞ്ജാതിസങ്ഗഹോ’ നാമ. ഏകട്ഠാനേ ജാതാ സംവുദ്ധാ ആഗച്ഛന്തൂതി വുത്തട്ഠാനേ വിയ ഹി ഇധ സബ്ബേ സഞ്ജാതിട്ഠാനേന നിവുത്ഥോകാസേന ഏകസങ്ഗഹം ഗതാ. ‘‘സബ്ബേ ഹത്ഥാരോഹാ ആഗച്ഛന്തു, സബ്ബേ അസ്സാരോഹാ, സബ്ബേ രഥികാ ആഗച്ഛന്തു’’, ‘‘യാ ചാവുസോ വിസാഖ, സമ്മാദിട്ഠി, യോ ച സമ്മാസങ്കപ്പോ – ഇമേ ധമ്മാ പഞ്ഞാക്ഖന്ധേ സങ്ഗഹിതാ’’തി (മ. നി. ൧.൪൬൨) അയം ‘കിരിയാസങ്ഗഹോ’ നാമ. സബ്ബേവ ഹേതേ അത്തനോ കിരിയാകരണേന ഏകസങ്ഗഹം ഗതാ. ‘‘ചക്ഖായതനം കതമക്ഖന്ധഗണനം ഗച്ഛതി? ചക്ഖായതനം രൂപക്ഖന്ധഗണനം ഗച്ഛതി. ഹഞ്ചി ചക്ഖായതനം രൂപക്ഖന്ധഗണനം ഗച്ഛതി, തേന വത രേ വത്തബ്ബേ – ചക്ഖായതനം രൂപക്ഖന്ധേന സങ്ഗഹിത’’ന്തി (കഥാ. ൪൭൧), അയം ‘ഗണനസങ്ഗഹോ’ നാമ. അയമിധ അധിപ്പേതോ. ഏകകോട്ഠാസേന രൂപഗണനാതി അയഞ്ഹേത്ഥ അത്ഥോ. ഏസ നയോ സബ്ബത്ഥ.