൨. രൂപകണ്ഡോ

ഉദ്ദേസവണ്ണനാ

ഇദാനി രൂപകണ്ഡം ഭാജേത്വാ ദസ്സേതും പുന കതമേ ധമ്മാ അബ്യാകതാതിആദി ആരദ്ധം. തത്ഥ കിഞ്ചാപി ഹേട്ഠാ ചിത്തുപ്പാദകണ്ഡേ വിപാകാബ്യാകതഞ്ചേവ കിരിയാബ്യാകതഞ്ച നിസ്സേസം കത്വാ ഭാജിതം, രൂപാബ്യാകതനിബ്ബാനാബ്യാകതാനി പന അകഥിതാനി, താനി കഥേതും ചതുബ്ബിധമ്പി അബ്യാകതം സമോധാനേത്വാ ദസ്സേന്തോ കുസലാകുസലാനം ധമ്മാനം വിപാകാതിആദിമാഹ. തത്ഥ കുസലാകുസലാനന്തി ചതുഭൂമകകുസലാനഞ്ചേവ അകുസലാനഞ്ച. ഏവം താവ വിപാകാബ്യാകതം കുസലവിപാകാകുസലവിപാകവസേന ദ്വീഹി പദേഹി പരിയാദിയിത്വാ ദസ്സിതം. യസ്മാ പന തം സബ്ബമ്പി കാമാവചരം വാ ഹോതി, രൂപാവചരാദീസു വാ അഞ്ഞതരം, തസ്മാ ‘കാമാവചരാ’തിആദിനാ നയേന തദേവ വിപാകാബ്യാകതം ഭൂമന്തരവസേന പരിയാദിയിത്വാ ദസ്സിതം. യസ്മാ പന തം വേദനാക്ഖന്ധോപി ഹോതി…പേ… വിഞ്ഞാണക്ഖന്ധോപി, തസ്മാ പുന സമ്പയുത്തചതുക്ഖന്ധവസേന പരിയാദിയിത്വാ ദസ്സിതം.

ഏവം വിപാകാബ്യാകതം കുസലാകുസലവസേന ഭൂമന്തരവസേന സമ്പയുത്തക്ഖന്ധവസേനാതി തീഹി നയേഹി പരിയാദായ ദസ്സേത്വാ, പുന കിരിയാബ്യാകതം ദസ്സേന്തോ യേ ച ധമ്മാ കിരിയാതിആദിമാഹ. തത്ഥ ‘കാമാവചരാ രൂപാവചരാ അരൂപാവചരാ വേദനാക്ഖന്ധോ…പേ… വിഞ്ഞാണക്ഖന്ധോ’തി വത്തബ്ബം ഭവേയ്യ. ഹേട്ഠാ പന ഗഹിതമേവാതി നയം ദസ്സേത്വാ നിസ്സജ്ജിതം. ഇദാനി അവിഭത്തം ദസ്സേന്തോ സബ്ബഞ്ച രൂപം അസങ്ഖതാ ച ധാതൂതി ആഹ. തത്ഥ ‘സബ്ബഞ്ച രൂപ’ന്തി പദേന പഞ്ചവീസതി രൂപാനി ഛന്നവുതിരൂപകോട്ഠാസാ നിപ്പദേസതോ ഗഹിതാതി വേദിതബ്ബാ. ‘അസങ്ഖതാ ച ധാതൂ’തി പദേന നിബ്ബാനം നിപ്പദേസതോ ഗഹിതന്തി. ഏത്താവതാ ‘അബ്യാകതാ ധമ്മാ’തി പദം നിട്ഠിതം ഹോതി.

൫൮൪. തത്ഥ കതമം സബ്ബം രൂപന്തി ഇദം കസ്മാ ഗഹിതം? ഹേട്ഠാ രൂപാബ്യാകതം സങ്ഖേപേന കഥിതം. ഇദാനി തം ഏകകദുകതികചതുക്ക…പേ… ഏകാദസകവസേന വിത്ഥാരതോ ഭാജേത്വാ ദസ്സേതും ഇദം ഗഹിതം. തസ്സത്ഥോ – യം വുത്തം ‘സബ്ബഞ്ച രൂപം, അസങ്ഖതാ ച ധാതൂ’തി, തസ്മിം പദദ്വയേ ‘കതമം സബ്ബം രൂപം നാമ’? ഇദാനി തം ദസ്സേന്തോ ചത്താരോ ച മഹാഭൂതാതിആദിമാഹ. തത്ഥ ചത്താരോതി ഗണനപരിച്ഛേദോ. തേന തേസം ഊനാധികഭാവം നിവാരേതി. ‘ച’-സദ്ദോ സമ്പിണ്ഡനത്ഥോ. തേന ന കേവലം ‘ചത്താരോ മഹാഭൂതാവ’ രൂപം, അഞ്ഞമ്പി അത്ഥീതി ‘ഉപാദാരൂപം’ സമ്പിണ്ഡേതി.

മഹാഭൂതാതി ഏത്ഥ മഹന്തപാതുഭാവാദീഹി കാരണേഹി മഹാഭൂതതാ വേദിതബ്ബാ. ഏതാനി ഹി മഹന്തപാതുഭാവതോ, മഹാഭൂതസാമഞ്ഞതോ, മഹാപരിഹാരതോ, മഹാവികാരതോ, മഹന്തഭൂതത്താ ചാതി ഇമേഹി കാരണേഹി മഹാഭൂതാനീതി വുച്ചന്തി. തത്ഥ ‘മഹന്തപാതുഭാവതോ’തി, ഏതാനി ഹി അനുപാദിന്നകസന്താനേപി ഉപാദിന്നകസന്താനേപി മഹന്താനി പാതുഭൂതാനി. തേസം അനുപാദിന്നകസന്താനേ ഏവം മഹന്തപാതുഭാവതാ വേദിതബ്ബാ – ഏകഞ്ഹി ചക്കവാളം ആയാമതോ ച വിത്ഥാരതോ ച യോജനാനം ദ്വാദസ സതസഹസ്സാനി തീണി സഹസ്സാനി ചത്താരി സതാനി പഞ്ഞാസഞ്ച യോജനാനി. പരിക്ഖേപതോ –

സബ്ബം സതസഹസ്സാനി, ഛത്തിംസ പരിമണ്ഡലം;

ദസ ചേവ സഹസ്സാനി, അഡ്ഢുഡ്ഢാനി സതാനി ച. (പാരാ. അട്ഠ. ൧.൧; വിസുദ്ധി. ൧.൧൩൭);

തത്ഥ –

ദുവേ സതസഹസ്സാനി, ചത്താരി നഹുതാനി ച;

ഏത്തകം ബഹലത്തേന, സങ്ഖാതായം വസുന്ധരാ. (പാരാ. അട്ഠ. ൧.൧; വിസുദ്ധി. ൧.൧൩൭);

തസ്സായേവ സന്ധാരകം –

ചത്താരി സതസഹസ്സാനി, അട്ഠേവ നഹുതാനി ച;

ഏത്തകം ബഹലത്തേന, ജലം വാതേ പതിട്ഠിതം.

തസ്സാപി സന്ധാരകോ –

നവസതസഹസ്സാനി, മാലുതോ നഭമുഗ്ഗതോ;

സട്ഠി ചേവ സഹസ്സാനി, ഏസാ ലോകസ്സ സണ്ഠിതി.

ഏവം സണ്ഠിതേ ചേത്ഥ യോജനാനം –

ചതുരാസീതിസഹസ്സാനി, അജ്ഝോഗാള്ഹോ മഹണ്ണവേ;

അച്ചുഗ്ഗതോ താവദേവ, സിനേരു പബ്ബതുത്തമോ.

തതോ ഉപഡ്ഢുപഡ്ഢേന, പമാണേന യഥാക്കമം;

അജ്ഝോഗാള്ഹുഗ്ഗതാ ദിബ്ബാ, നാനാരതനചിത്തിതാ.

യുഗന്ധരോ ഈസധരോ, കരവീകോ സുദസ്സനോ;

നേമിന്ധരോ വിനതകോ, അസ്സകണ്ണോ ഗിരി ബ്രഹാ.

ഏതേ സത്ത മഹാസേലാ, സിനേരുസ്സ സമന്തതോ;

മഹാരാജാനമാവാസാ ദേവയക്ഖനിസേവിതാ.

യോജനാനം സതാനുച്ചോ, ഹിമവാ പഞ്ച പബ്ബതോ;

യോജനാനം സഹസ്സാനി, തീണി ആയതവിത്ഥതോ;

ചതുരാസീതിസഹസ്സേഹി, കൂടേഹി പടിമണ്ഡിതോ.

തിപഞ്ചയോജനക്ഖന്ധപരിക്ഖേപാ നഗവ്ഹയാ;

പഞ്ഞാസയോജനക്ഖന്ധസാഖായാമാ സമന്തതോ.

സതയോജനവിത്ഥിണ്ണാ, താവദേവ ച ഉഗ്ഗതാ;

ജമ്ബൂ യസ്സാനുഭാവേന, ജമ്ബുദീപോ പകാസിതോ. (പാരാ. അട്ഠ. ൧.൧; വിസുദ്ധി. ൧.൧൩൭);

യഞ്ചേതം ജമ്ബുയാ പമാണം തദേവ അസുരാനം ചിത്തപാടലിയാ, ഗരുളാനം സിമ്ബലിരുക്ഖസ്സ, അപരഗോയാനേ കദമ്ബരുക്ഖസ്സ, ഉത്തരകുരുമ്ഹി കപ്പരുക്ഖസ്സ, പുബ്ബവിദേഹേ സിരീസസ്സ, താവതിംസേസു പാരിച്ഛത്തകസ്സാതി. തേനാഹു പോരാണാ –

പാടലീ സിമ്ബലീ ജമ്ബൂ, ദേവാനം പാരിച്ഛത്തകോ;

കദമ്ബോ കപ്പരുക്ഖോ ച, സിരീസേന ഭവതി സത്തമന്തി.

ദ്വേഅസീതിസഹസ്സാനി, അജ്ഝോഗാള്ഹോ മഹണ്ണവേ;

അച്ചുഗ്ഗതോ താവദേവ, ചക്കവാളസിലുച്ചയോ;

പരിക്ഖിപിത്വാ തം സബ്ബം, ലോകധാതുമയം ഠിതോതി.

ഉപാദിന്നകസന്താനേപി മച്ഛകച്ഛപദേവദാനവാദിസരീരവസേന മഹന്താനേവ പാതുഭൂതാനി. വുത്തഞ്ഹേതം ഭഗവതാ – ‘‘സന്തി, ഭിക്ഖവേ, മഹാസമുദ്ദേ യോജനസതികാപി അത്തഭാവാതി’’ആദി.

‘മഹാഭൂതസാമഞ്ഞതോ’തി ഏതാനി ഹി യഥാ മായാകാരോ അമണിംയേവ ഉദകം മണിം കത്വാ ദസ്സേതി, അസുവണ്ണംയേവ ലേഡ്ഡും സുവണ്ണം കത്വാ ദസ്സേതി, യഥാ ച സയം നേവ യക്ഖോ ന പക്ഖീ സമാനോ യക്ഖഭാവമ്പി പക്ഖിഭാവമ്പി ദസ്സേതി, ഏവമേവ സയം അനീലാനേവ ഹുത്വാ നീലം ഉപാദാരൂപം ദസ്സേന്തി, അപീതാനി… അലോഹിതാനി… അനോദാതാനേവ ഹുത്വാ ഓദാതം ഉപാദാരൂപം ദസ്സേന്തീതി മായാകാരമഹാഭൂതസാമഞ്ഞതോ മഹാഭൂതാനി. യഥാ ച യക്ഖാദീനി മഹാഭൂതാനി യം ഗണ്ഹന്തി നേവ തേസം തസ്സ അന്തോ ന ബഹിഠാനം ഉപലബ്ഭതി, ന ച തം നിസ്സായ ന തിട്ഠന്തി, ഏവമേവ ഏതാനിപി നേവ അഞ്ഞമഞ്ഞസ്സ അന്തോ ന ബഹി ഠിതാനി ഹുത്വാ ഉപലബ്ഭന്തി, ന ച അഞ്ഞമഞ്ഞം നിസ്സായ ന തിട്ഠന്തീതി. അചിന്തേയ്യട്ഠാനതായ യക്ഖാദിമഹാഭൂതസാമഞ്ഞതോപി മഹാഭൂതാനി.

യഥാ ച യക്ഖിനീസങ്ഖാതാനി മഹാഭൂതാനി മനാപേഹി വണ്ണസണ്ഠാനവിക്ഖേപേഹി അത്തനോ ഭയാനകഭാവം പടിച്ഛാദേത്വാ സത്തേ വഞ്ചേന്തി, ഏവമേവ ഏതാനിപി ഇത്ഥിപുരിസസരീരാദീസു മനാപേന ഛവിവണ്ണേന, മനാപേന അങ്ഗപച്ചങ്ഗസണ്ഠാനേന, മനാപേന ച ഹത്ഥപാദങ്ഗുലിഭമുകവിക്ഖേപേന അത്തനോ കക്ഖളതാദിഭേദം സരസലക്ഖണം പടിച്ഛാദേത്വാ ബാലജനം വഞ്ചേന്തി, അത്തനോ സഭാവം ദട്ഠും ന ദേന്തി. ഇതി വഞ്ചകട്ഠേന യക്ഖിനീമഹാഭൂതസാമഞ്ഞതോപി മഹാഭൂതാനി.

‘മഹാപരിഹാരതോ’തി മഹന്തേഹി പച്ചയേഹി പരിഹരിതബ്ബതോ. ഏതാനി ഹി ദിവസേ ദിവസേ ഉപനേതബ്ബത്താ മഹന്തേഹി ഘാസച്ഛാദനാദീഹി ഭൂതാനി പവത്താനീതി മഹാഭൂതാനി. മഹാപരിഹാരാനി വാ ഭൂതാനീതി മഹാഭൂതാനി.

‘മഹാവികാരതോ’തി ഭൂതാനം മഹാവികാരതോ. ഏതാനി ഹി ഉപാദിണ്ണാനിപി അനുപാദിണ്ണാനിപി മഹാവികാരാനി ഹോന്തി. തത്ഥ അനുപാദിണ്ണാനം കപ്പവുട്ഠാനേ വികാരമഹത്തം പാകടം ഹോതി, ഉപാദിണ്ണാനം ധാതുക്ഖോഭകാലേ. തഥാ ഹി –

ഭൂമിതോ വുട്ഠിതാ യാവ, ബ്രഹ്മലോകാ വിധാവതി;

അച്ചി അച്ചിമതോ ലോകേ, ദയ്ഹമാനമ്ഹി തേജസാ.

കോടിസതസഹസ്സേകം, ചക്കവാളം വിലീയതി;

കുപിതേന യദാ ലോകോ, സലിലേന വിനസ്സതി.

കോടിസതസഹസ്സേകം, ചക്കവാളം വികീരതി;

വായോധാതുപ്പകോപേന, യദാ ലോകോ വിനസ്സതി.

പത്ഥദ്ധോ ഭവതി കായോ, ദട്ഠോ കട്ഠമുഖേന വാ;

പഥവീധാതുപ്പകോപേന, ഹോതി കട്ഠമുഖേവ സോ.

പൂതിയോ ഭവതി കായോ, ദട്ഠോ പൂതിമുഖേന വാ;

ആപോധാതുപ്പകോപേന, ഹോതി പൂതിമുഖേവ സോ.

സന്തത്തോ ഭവതി കായോ, ദട്ഠോ അഗ്ഗിമുഖേന വാ;

തേജോധാതുപ്പകോപേന, ഹോതി അഗ്ഗിമുഖേവ സോ.

സഞ്ഛിന്നോ ഭവതി കായോ, ദട്ഠോ സത്ഥമുഖേന വാ;

വായോധാതുപ്പകോപേന, ഹോതി സത്ഥമുഖേവ സോ. (സം. നി. അട്ഠ. ൩.൪.൨൩൮);

ഇതി മഹാവികാരാനി ഭൂതാനീതി മഹാഭൂതാനി.

‘മഹന്തഭൂതത്താ ചാ’തി ഏതാനി ഹി മഹന്താനി മഹതാ വായാമേന പരിഗ്ഗഹേതബ്ബത്താ, ഭൂതാനി വിജ്ജമാനത്താതി, മഹന്തഭൂതത്താ ച മഹാഭൂതാനി. ഏവം മഹന്തപാതുഭാവാദീഹി കാരണേഹി മഹാഭൂതാനി.

ചതുന്നഞ്ച മഹാഭൂതാനം ഉപാദായ രൂപന്തി ഉപയോഗത്ഥേ സാമിവചനം. ചത്താരി മഹാഭൂതാനി ഉപാദായ, നിസ്സായ, അമുഞ്ചിത്വാ പവത്തരൂപന്തി അത്ഥോ. ഇദം വുച്ചതി സബ്ബം രൂപന്തി ഇദം ചത്താരി മഹാഭൂതാനി, പദപടിപാടിയാ നിദ്ദിട്ഠാനി തേവീസതി ഉപാദാരൂപാനീതി, സത്തവീസതിപ്പഭേദം സബ്ബം രൂപം നാമ.

ഏകവിധരൂപസങ്ഗഹോ

ഇദാനി തം വിത്ഥാരതോ ദസ്സേതും ഏകവിധാദീഹി ഏകാദസഹി സങ്ഗഹേഹി മാതികം ഠപേന്തോ സബ്ബം രൂപം ന ഹേതൂതിആദിമാഹ.

തത്ഥ ‘സബ്ബം രൂപ’ന്തി ഇദം പദം ‘സബ്ബം രൂപം ന ഹേതു’ ‘സബ്ബം രൂപം അഹേതുക’ന്തി ഏവം സബ്ബപദേഹി സദ്ധിം യോജേതബ്ബം. സബ്ബാനേവ ചേതാനി ‘ന ഹേതൂ’തിആദീനി തേചത്താലീസപദാനി ഉദ്ദിട്ഠാനി. തേസു പടിപാടിയാ ചത്താലീസപദാനി മാതികതോ ഗഹേത്വാ ഠപിതാനി, അവസാനേ തീണി മാതികാമുത്തകാനീതി. ഏവം താവ പഠമേ സങ്ഗഹേ പാളിവവത്ഥാനമേവ വേദിതബ്ബം. തഥാ ദുതിയസങ്ഗഹാദീസു.

ദുവിധരൂപസങ്ഗഹോ

തത്രായം നയോ – ദുതിയസങ്ഗഹേ താവ സതം ചത്താരോ ച ദുകാ. തത്ഥ അത്ഥി രൂപം ഉപാദാ, അത്ഥി രൂപം നോഉപാദാതിആദയോ ആദിമ്ഹി ചുദ്ദസ ദുകാ അഞ്ഞമഞ്ഞസമ്ബന്ധാഭാവതോ പകിണ്ണകദുകാ നാമ. തതോ അത്ഥി രൂപം ചക്ഖുസമ്ഫസ്സസ്സ വത്ഥൂതിആദയോ പഞ്ചവീസതി ദുകാ വത്ഥുഅവത്ഥുഉപപരിക്ഖണവസേന പവത്തത്താ വത്ഥുദുകാ നാമ. തതോ അത്ഥി രൂപം ചക്ഖുസമ്ഫസ്സസ്സ ആരമ്മണന്തിആദയോ പഞ്ചവീസതി ആരമ്മണാനാരമ്മണഉപപരിക്ഖണവസേന പവത്തത്താ ആരമ്മണദുകാ നാമ. തതോ അത്ഥി രൂപം ചക്ഖായതനന്തി ആദയോ ദസ ആയതനാനായതനഉപപരിക്ഖണവസേന പവത്തത്താ ആയതനദുകാ നാമ. തതോ അത്ഥി രൂപം ചക്ഖുധാതൂതിആദയോ ദസ ധാതുഅധാതുഉപപരിക്ഖണവസേന പവത്തത്താ ധാതുദുകാ നാമ. തതോ അത്ഥി രൂപം ചക്ഖുന്ദ്രിയന്തിആദയോ അട്ഠ ഇന്ദ്രിയാനിന്ദ്രിയഉപപരിക്ഖണവസേന പവത്തത്താ ഇന്ദ്രിയദുകാ നാമ. തതോ അത്ഥി രൂപം കായവിഞ്ഞത്തീതിആദയോ ദ്വാദസ സുഖുമാസുഖുമരൂപഉപപരിക്ഖണവസേന പവത്തത്താ സുഖുമരൂപദുകാ നാമാതി. ഇദം ദുതിയസങ്ഗഹേ പാളിവവത്ഥാനം.

തിവിധരൂപസങ്ഗഹോ

൫൮൫. തതിയസങ്ഗഹേ സതം തീണി ച തികാനി. തത്ഥ ദുതിയസങ്ഗഹേ വുത്തേസു ചുദ്ദസസു പകിണ്ണകദുകേസു ഏകം അജ്ഝത്തികദുകം സേസേഹി തേരസഹി യോജേത്വാ യം തം രൂപം അജ്ഝത്തികം തം ഉപാദാ; യം തം രൂപം ബാഹിരം തം അത്ഥി ഉപാദാ, അത്ഥി നോഉപാദാതിആദിനാ നയേന ഠപിതാ തേരസ പകിണ്ണകതികാ നാമ. തതോ തമേവ ദുകം സേസദുകേഹി സദ്ധിം യോജേത്വാ യം തം രൂപം ബാഹിരം തം ചക്ഖുസമ്ഫസ്സസ്സ ന വത്ഥു, യം തം രൂപം അജ്ഝത്തികം തം അത്ഥി ചക്ഖുസമ്ഫസ്സസ്സ വത്ഥു, അത്ഥി ചക്ഖുസമ്ഫസ്സസ്സ ന വത്ഥൂതിആദിനാ നയേന സേസതികാ ഠപിതാ. തേസം നാമഞ്ച ഗണനാ ച തേസംയേവ വത്ഥുദുകാദീനം വസേന വേദിതബ്ബാതി. ഇദം തതിയസങ്ഗഹേ പാളിവവത്ഥാനം.

ചതുബ്ബിധാദിരൂപസങ്ഗഹാ

൫൮൬. ചതുത്ഥസങ്ഗഹേ ദ്വാവീസതി ചതുക്കാ. തത്ഥ സബ്ബപച്ഛിമോ അത്ഥി രൂപം ഉപാദാ അത്ഥി രൂപം നോഉപാദാതി ഏവം ഇധ വുത്തം മാതികം അനാമസിത്വാ ഠപിതോ. ഇതരേ പന ആമസിത്വാ ഠപിതാ. കഥം? യേ താവ ഇധ ദുവിധസങ്ഗഹേ പകിണ്ണകേസു ആദിതോ തയോ ദുകാ, തേസു ഏകേകം ഗഹേത്വാ യം തം രൂപം ഉപാദാ തം അത്ഥി ഉപാദിണ്ണം, അത്ഥി അനുപാദിണ്ണന്തിആദിനാ നയേന പഞ്ചഹി പഞ്ചഹി ദുകേഹി സദ്ധിം യോജേത്വാ ദുകത്തയമൂലകാ ആദിമ്ഹി പഞ്ചദസ ചതുക്കാ ഠപിതാ.

ഇദാനി യോ യം ചതുക്കോ സനിദസ്സനദുകോ സോ യസ്മാ യം തം രൂപം സനിദസ്സനം തം അത്ഥി സപ്പടിഘം, അത്ഥി അപ്പടിഘന്തിആദിനാ നയേന പരേഹി വാ, അത്ഥി ഉപാദാ അത്ഥി നോഉപാദാതിആദിനാ നയേന പുരിമേഹി വാ, ദുകേഹി സദ്ധിം അത്ഥാഭാവതോ കമാഭാവതോ വിസേസാഭാവതോ ച യോഗം ന ഗച്ഛതി. സനിദസ്സനഞ്ഹി ‘അപ്പടിഘം’ നാമ, ‘നോ ഉപാദാ’ വാ നത്ഥീതി അത്ഥാഭാവതോ യോഗം ന ഗച്ഛതി. ‘ഉപാദിണ്ണം പന അനുപാദിണ്ണഞ്ച അത്ഥി തം കമാഭാവാ യോഗം ന ഗച്ഛതി. സബ്ബദുകാ ഹി പച്ഛിമപച്ഛിമേഹേവ സദ്ധിം യോജിതാ. അയമേത്ഥ കമോ. പുരിമേഹി പന സദ്ധിം കമാഭാവോതി. ‘സതി അത്ഥേ കമാഭാവോ അകാരണം. തസ്മാ ഉപാദിണ്ണപദാദീഹി സദ്ധിം യോജേതബ്ബോ’തി ചേ – ന, വിസേസാഭാവാ; ഉപാദിണ്ണപദാദീനി ഹി ഇമിനാ സദ്ധിം യോജിതാനി. തത്ഥ ‘ഉപാദിണ്ണം വാ സനിദസ്സനം, സനിദസ്സനം വാ ഉപാദിണ്ണ’ന്തി വുത്തേ വിസേസോ നത്ഥീതി വിസേസാഭാവാപി യോഗം ന ഗച്ഛതി. തസ്മാ തം ചതുത്ഥദുകം അനാമസിത്വാ, തതോ പരേഹി അത്ഥി രൂപം സപ്പടിഘന്തിആദീഹി തീഹി ദുകേഹി സദ്ധിം ‘യം തം രൂപം സപ്പടിഘം തം അത്ഥി ഇന്ദ്രിയം, അത്ഥി ന ഇന്ദ്രിയം, യം തം രൂപം അപ്പടിഘം തം അത്ഥി ഇന്ദ്രിയം, അത്ഥി ന ഇന്ദ്രിയ’ന്തിആദിനാ നയേന യുജ്ജമാനേ ദ്വേ ദ്വേ ദുകേ യോജേത്വാ ഛ ചതുക്കാ ഠപിതാ.

യഥാ ചായം ചതുത്ഥദുകോ യോഗം ന ഗച്ഛതി, തഥാ തേന സദ്ധിം ആദിദുകോപി. കസ്മാ? അനുപാദാരൂപസ്സ ഏകന്തേന അനിദസ്സനത്താ. സോ ഹി യം തം രൂപം നോഉപാദാ തം അത്ഥി സനിദസ്സനം, അത്ഥി അനിദസ്സനന്തി – ഏവം ചതുത്ഥേന ദുകേന സദ്ധിം യോജിയമാനോ യോഗം ന ഗച്ഛതി. തസ്മാ തം അതിക്കമിത്വാ പഞ്ചമേന സഹ യോജിതോ. ഏവം യോ യേന സദ്ധിം യോഗം ഗച്ഛതി, യോ ച ന ഗച്ഛതി സോ വേദിതബ്ബോതി. ഇദം ചതുത്ഥസങ്ഗഹേ പാളിവവത്ഥാനം. ഇതോ പരേ പന പഞ്ചവിധസങ്ഗഹാദയോ സത്ത സങ്ഗഹാ അസമ്മിസ്സാ ഏവ. ഏവം സകലായപി മാതികായ പാളിവവത്ഥാനം വേദിതബ്ബം.

രൂപവിഭത്തിഏകകനിദ്ദേസവണ്ണനാ

൫൯൪. ഇദാനി തസ്സാ അത്ഥം ഭാജേത്വാ ദസ്സേതും സബ്ബം രൂപം ന ഹേതുമേവാതിആദി ആരദ്ധം. കസ്മാ പനേത്ഥ ‘കതമം തം സബ്ബം രൂപം ന ഹേതൂ’തി പുച്ഛാ ന കതാതി? ഭേദാഭാവതോ. യഥാ ഹി ദുകാദീസു ‘ഉപാദാരൂപ’മ്പി അത്ഥി ‘നോഉപാദാരൂപ’മ്പി, ഏവമിധ ഹേതു ന ഹേതൂതിപി സഹേതുകമഹേതുകന്തിപി ഭേദോ നത്ഥി, തസ്മാ പുച്ഛം അകത്വാവ വിഭത്തം. തത്ഥ ‘സബ്ബ’ന്തി സകലം, നിരവസേസം. ‘രൂപ’ന്തി അയമസ്സ സീതാദീഹി രുപ്പനഭാവദീപനോ സാമഞ്ഞലക്ഖണനിദ്ദേസോ. ന ഹേതുമേവാതി സാധാരണഹേതുപടിക്ഖേപനിദ്ദേസോ.

തത്ഥ ഹേതുഹേതു പച്ചയഹേതു ഉത്തമഹേതു സാധാരണഹേതൂതി ചതുബ്ബിധോ ഹേതു. തേസു ‘തയോ കുസലഹേതൂ, തയോ അകുസലഹേതൂ, തയോ അബ്യാകതഹേതൂ’തി (ധ. സ. ൧൦൫൯) അയം ‘ഹേതുഹേതു’ നാമ. ‘‘ചത്താരോ ഖോ, ഭിക്ഖു, മഹാഭൂതാ ഹേതു, ചത്താരോ മഹാഭൂതാ പച്ചയോ രൂപക്ഖന്ധസ്സ പഞ്ഞാപനായാ’’തി (മ. നി. ൩.൮൫; സം. നി. ൩.൮൨) അയം ‘പച്ചയഹേതു’ നാമ. ‘‘കുസലാകുസലം അത്തനോ വിപാകട്ഠാനേ, ഉത്തമം ഇട്ഠാരമ്മണം കുസലവിപാകട്ഠാനേ, ഉത്തമം അനിട്ഠാരമ്മണം അകുസലവിപാകട്ഠാനേ’’തി അയം ‘ഉത്തമഹേതു’ നാമ. യഥാഹ – ‘അതീതാനാഗതപച്ചുപ്പന്നാനം കമ്മസമാദാനാനം ഠാനസോ ഹേതുസോ വിപാകം യഥാഭൂതം പജാനാതീ’തി (മ. നി. ൧.൧൪൮; വിഭ. ൮൧൦; പാടി. മ. ൨.൪൪), ‘‘ഏസേവ ഹേതു ഏസ പച്ചയോ സങ്ഖാരാനം യദിദം അവിജ്ജാ’’തി അവിജ്ജാ സങ്ഖാരാനം സാധാരണഹേതു ഹുത്വാ പച്ചയട്ഠം ഫരതീതി അയം ‘സാധാരണഹേതു’ നാമ. യഥാ ഹി പഥവീരസോ ആപോരസോ ച മധുരസ്സാപി അമധുരസ്സാപി പച്ചയോ, ഏവം അവിജ്ജാ കുസലസങ്ഖാരാനമ്പി അകുസലസങ്ഖാരാനമ്പി സാധാരണപച്ചയോ ഹോതി. ഇമസ്മിം പനത്ഥേ ‘ഹേതുഹേതു’ അധിപ്പേതോ. ഇതി ‘ഹേതൂ ധമ്മാ ന ഹേതൂ ധമ്മാ’തി (ധ. സ. ദുകമാതികാ ൧) മാതികായ ആഗതം ഹേതുഭാവം രൂപസ്സ നിയമേത്വാ പടിക്ഖിപന്തോ ‘ന ഹേതുമേവാ’തി ആഹ. ഇമിനാ നയേന സബ്ബപദേസു പടിക്ഖേപനിദ്ദേസോ ച അപ്പടിക്ഖേപനിദ്ദേസോ ച വേദിതബ്ബോ. വചനത്ഥോ പന സബ്ബപദാനം മാതികാവണ്ണനായം വുത്തോയേവ.

സപ്പച്ചയമേവാതി ഏത്ഥ പന കമ്മസമുട്ഠാനം കമ്മപച്ചയമേവ ഹോതി, ആഹാരസമുട്ഠാനാദീനി ആഹാരാദിപച്ചയാനേവാതി ഏവം രൂപസ്സേവ വുത്തചതുപച്ചയവസേന അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. രൂപമേവാതി ‘രൂപിനോ ധമ്മാ അരൂപിനോ ധമ്മാ’തി മാതികായ വുത്തം അരൂപീഭാവം പടിക്ഖിപതി. ഉപ്പന്നം ഛഹി വിഞ്ഞാണേഹീതി പച്ചുപ്പന്നരൂപമേവ ചക്ഖുവിഞ്ഞാണാദീഹി ഛഹി വേദിതബ്ബം. നിയാമോ പന ചക്ഖുവിഞ്ഞാണാദീനി സന്ധായ ഗഹിതോ. ന ഹി താനി അതീതാനാഗതം വിജാനന്തി. മനോവിഞ്ഞാണം പന അതീതമ്പി അനാഗതമ്പി വിജാനാതി. തം ഇമസ്മിം പഞ്ചവിഞ്ഞാണസോതേ പതിതത്താ സോതപതിതമേവ ഹുത്വാ ഗതം. ഹുത്വാ അഭാവട്ഠേന പന അനിച്ചമേവ. ജരായ അഭിഭവിതബ്ബധമ്മകത്താ ജരാഭിഭൂതമേവ. യസ്മാ വാ രൂപകായേ ജരാ പാകടാ ഹോതി, തസ്മാപി ‘ജരാഭിഭൂതമേവാ’തി വുത്തം.

ഏവം ഏകവിധേന രൂപസങ്ഗഹോതി ഏത്ഥ ‘വിധാ’-സദ്ദോ മാനസണ്ഠാനകോട്ഠാസേസു ദിസ്സതി. ‘‘സേയ്യോഹമസ്മീതി വിധാ, സദിസോഹമസ്മീതി വിധാ’’തിആദീസു (വിഭ. ൯൬൨) ഹി മാനോ വിധാ നാമ. ‘‘കഥംവിധം സീലവന്തം വദന്തി, കഥംവിധം പഞ്ഞവന്തം വദന്തീ’’തിആദീസു (സം. നി. ൧.൯൫) സണ്ഠാനം. ‘കഥംവിധ’ന്തി ഹി പദസ്സ കഥംസണ്ഠാനന്തി അത്ഥോ. ‘‘ഏകവിധേന ഞാണവത്ഥും ദുവിധേന ഞാണവത്ഥൂ’’തിആദീസു (വിഭ. ൭൫൧-൭൫൨) കോട്ഠാസോ വിധാ നാമ. ഇധാപി കോട്ഠാസോവ അധിപ്പേതോ.

സങ്ഗഹസദ്ദോപി സജാതിസഞ്ജാതികിരിയാഗണനവസേന ചതുബ്ബിധോ. തത്ഥ ‘‘സബ്ബേ ഖത്തിയാ ആഗച്ഛന്തു, സബ്ബേ ബ്രാഹ്മണാ സബ്ബേ വേസ്സാ സബ്ബേ സുദ്ദാ ആഗച്ഛന്തു’’, ‘‘യാ ചാവുസോ വിസാഖ, സമ്മാവാചാ, യോ ച സമ്മാകമ്മന്തോ, യോ ച സമ്മാആജീവോ – ഇമേ ധമ്മാ സീലക്ഖന്ധേ സങ്ഗഹിതാ’’തി (മ. നി. ൧.൪൬൨) അയം ‘സജാതിസങ്ഗഹോ’ നാമ. ‘ഏകജാതികാ ആഗച്ഛന്തൂ’തി വുത്തട്ഠാനേ വിയ ഹി ഇധ സബ്ബേ ജാതിയാ ഏകസങ്ഗഹം ഗതാ. ‘‘സബ്ബേ കോസലകാ ആഗച്ഛന്തു, സബ്ബേ മാഗധകാ, സബ്ബേ ഭാരുകച്ഛകാ ആഗച്ഛന്തു’’, ‘‘യോ ചാവുസോ വിസാഖ, സമ്മാവായാമോ, യാ ച സമ്മാസതി, യോ ച സമ്മാസമാധി – ഇമേ ധമ്മാ സമാധിക്ഖന്ധേ സങ്ഗഹിതാ’’തി അയം ‘സഞ്ജാതിസങ്ഗഹോ’ നാമ. ഏകട്ഠാനേ ജാതാ സംവുദ്ധാ ആഗച്ഛന്തൂതി വുത്തട്ഠാനേ വിയ ഹി ഇധ സബ്ബേ സഞ്ജാതിട്ഠാനേന നിവുത്ഥോകാസേന ഏകസങ്ഗഹം ഗതാ. ‘‘സബ്ബേ ഹത്ഥാരോഹാ ആഗച്ഛന്തു, സബ്ബേ അസ്സാരോഹാ, സബ്ബേ രഥികാ ആഗച്ഛന്തു’’, ‘‘യാ ചാവുസോ വിസാഖ, സമ്മാദിട്ഠി, യോ ച സമ്മാസങ്കപ്പോ – ഇമേ ധമ്മാ പഞ്ഞാക്ഖന്ധേ സങ്ഗഹിതാ’’തി (മ. നി. ൧.൪൬൨) അയം ‘കിരിയാസങ്ഗഹോ’ നാമ. സബ്ബേവ ഹേതേ അത്തനോ കിരിയാകരണേന ഏകസങ്ഗഹം ഗതാ. ‘‘ചക്ഖായതനം കതമക്ഖന്ധഗണനം ഗച്ഛതി? ചക്ഖായതനം രൂപക്ഖന്ധഗണനം ഗച്ഛതി. ഹഞ്ചി ചക്ഖായതനം രൂപക്ഖന്ധഗണനം ഗച്ഛതി, തേന വത രേ വത്തബ്ബേ – ചക്ഖായതനം രൂപക്ഖന്ധേന സങ്ഗഹിത’’ന്തി (കഥാ. ൪൭൧), അയം ‘ഗണനസങ്ഗഹോ’ നാമ. അയമിധ അധിപ്പേതോ. ഏകകോട്ഠാസേന രൂപഗണനാതി അയഞ്ഹേത്ഥ അത്ഥോ. ഏസ നയോ സബ്ബത്ഥ.

ദുകനിദ്ദേസവണ്ണനാ

ഉപാദാഭാജനീയകഥാ

൫൯൫. ഇദാനി ദുവിധസങ്ഗഹാദീസു ‘അത്ഥി രൂപം ഉപാദാ, അത്ഥി രൂപം നോഉപാദാ’തി ഏവം ഭേദസബ്ഭാവതോ പുച്ഛാപുബ്ബങ്ഗമം പദഭാജനം ദസ്സേന്തോ കതമം തം രൂപം ഉപാദാതിആദിമാഹ. തത്ഥ ഉപാദിയതീതി ‘ഉപാദാ’; മഹാഭൂതാനി ഗഹേത്വാ, അമുഞ്ചിത്വാ, താനി നിസ്സായ പവത്തതീതി അത്ഥോ. ഇദാനി തം പഭേദതോ ദസ്സേന്തോ ചക്ഖായതനന്തിആദിമാഹ.

൫൯൬. ഏവം തേവീസതിവിധം ഉപാദാരൂപം സങ്ഖേപതോ ഉദ്ദിസിത്വാ പുന തദേവ വിത്ഥാരതോ നിദ്ദിസന്തോ കതമം തം രൂപം ചക്ഖായതനന്തിആദിമാഹ. തത്ഥ ദുവിധം ചക്ഖു – മംസചക്ഖു പഞ്ഞാചക്ഖു ച. ഏതേസു ‘ബുദ്ധചക്ഖു സമന്തചക്ഖു ഞാണചക്ഖു ദിബ്ബചക്ഖു ധമ്മചക്ഖൂ’തി പഞ്ചവിധം പഞ്ഞാചക്ഖു. തത്ഥ ‘‘അദ്ദസം ഖോ അഹം, ഭിക്ഖവേ, ബുദ്ധചക്ഖുനാ ലോകം വോലോകേന്തോ സത്തേ അപ്പരജക്ഖേ…പേ… ദുവിഞ്ഞാപയേ’’തി (മ. നി. ൧.൨൮൩) ഇദം ബുദ്ധചക്ഖു നാമ. ‘‘സമന്തചക്ഖു വുച്ചതി സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണ’’ന്തി ഇദം സമന്തചക്ഖു നാമ. ‘‘ചക്ഖും ഉദപാദി ഞാണം ഉദപാദീ’’തി (സം. നി. ൫.൧൦൮൧; മഹാവ. ൧൫) ഇദം ഞാണചക്ഖു നാമ. ‘‘അദ്ദസം ഖോ അഹം, ഭിക്ഖവേ, ദിബ്ബേന ചക്ഖുനാ വിസുദ്ധേനാ’’തി (മ. നി. ൧.൨൮൪) ഇദം ദിബ്ബചക്ഖു നാമ. ‘‘തസ്മിം യേവാസനേ വിരജം വീതമലം ധമ്മചക്ഖും ഉദപാദീ’’തി (മ. നി. ൨.൩൯൫) ഇദം ഹേട്ഠിമമഗ്ഗത്തയസങ്ഖാതം ഞാണം ധമ്മചക്ഖു നാമ.

മംസചക്ഖുപി പസാദചക്ഖു സസമ്ഭാരചക്ഖൂതി ദുവിധം ഹോതി. തത്ഥ യോയം അക്ഖികൂപകേ പതിട്ഠിതോ ഹേട്ഠാ അക്ഖികൂപകട്ഠികേന, ഉപരി ഭമുകട്ഠികേന, ഉഭതോ അക്ഖികൂടേഹി, അന്തോ മത്ഥലുങ്ഗേന, ബഹിദ്ധാ അക്ഖിലോമേഹി പരിച്ഛിന്നോ മംസപിണ്ഡോ. സങ്ഖേപതോ ‘ചതസ്സോ ധാതുയോ, വണ്ണോ ഗന്ധോ രസോ ഓജാ, സമ്ഭവോ സണ്ഠാനം, ജീവിതം ഭാവോ കായപസാദോ ചക്ഖുപസാദോ’തി ചുദ്ദസസമ്ഭാരോ. വിത്ഥാരതോ ‘ചതസ്സോ ധാതുയോ, തംസന്നിസ്സിതവണ്ണഗന്ധരസഓജാസണ്ഠാനസമ്ഭവാ ചാ’തി ഇമാനി ദസ ചതുസമുട്ഠാനികത്താ ചത്താലീസം ഹോന്തി. ജീവിതം ഭാവോ കായപസാദോ ചക്ഖുപസാദോതി ചത്താരി ഏകന്തകമ്മസമുട്ഠാനാനേവാതി ഇമേസം ചതുചത്താലീസായ രൂപാനം വസേന ചതുചത്താലീസസമ്ഭാരോ. യം ലോകോ സേതം ചക്ഖും പുഥുലം വിസടം വിത്ഥിണ്ണം ‘ചക്ഖു’ന്തി സഞ്ജാനന്തോ ന ചക്ഖും സഞ്ജാനാതി, വത്ഥും ചക്ഖുതോ സഞ്ജാനാതി, സോ മംസപിണ്ഡോ അക്ഖികൂപേ പതിട്ഠിതോ, ന്ഹാരുസുത്തകേന മത്ഥലുങ്ഗേ ആബദ്ധോ, യത്ഥ സേതമ്പി അത്ഥി, കണ്ഹമ്പി ലോഹിതകമ്പി, പഥവീപി ആപോപി തേജോപി വായോപി, യം സേമ്ഹൂസ്സദത്താ സേതം, പിത്തുസ്സദത്താ കണ്ഹം, രുഹിരുസ്സദത്താ ലോഹിതകം, പഥവുസ്സദത്താ പത്ഥിണ്ണം ഹോതി, ആപുസ്സദത്താ പഗ്ഘരതി, തേജുസ്സദത്താ പരിദയ്ഹതി, വായുസ്സദത്താ സമ്ഭമതി, ഇദം സസമ്ഭാരചക്ഖു നാമ.

യോ പനേത്ഥ സിതോ ഏത്ഥ പടിബദ്ധോ ചതുന്നം മഹാഭൂതാനം ഉപാദായ പസാദോ, ഇദം പസാദചക്ഖു നാമ. തദേതം തസ്സ സസമ്ഭാരചക്ഖുനോ സേതമണ്ഡലപരിക്ഖിത്തസ്സ കണ്ഹമണ്ഡലസ്സ മജ്ഝേ, അഭിമുഖേ ഠിതാനം സരീരസണ്ഠാനുപ്പത്തിദേസഭൂതേ ദിട്ഠിമണ്ഡലേ, സത്തസു പിചുപടലേസു ആസിത്തതേലം പിചുപടലാനി വിയ, സത്തക്ഖിപടലാനി ബ്യാപേത്വാ, ധാരണന്ഹാപനമണ്ഡനബീജനകിച്ചാഹി ചതൂഹി ധാതീഹി ഖത്തിയകുമാരോ വിയ, സന്ധാരണആബന്ധനപരിപാചനസമുദീരണകിച്ചാഹി ചതൂഹി ധാതൂഹി കതൂപകാരം, ഉതുചിത്താഹാരേഹി ഉപത്ഥമ്ഭിയമാനം, ആയുനാ അനുപാലിയമാനം, വണ്ണഗന്ധരസാദീഹി പരിവുതം, പമാണതോ ഊകാസിരമത്തം, ചക്ഖുവിഞ്ഞാണാദീനം യഥാരഹം വത്ഥുദ്വാരഭാവം സാധയമാനം തിട്ഠതി. വുത്തമ്പി ചേതം ധമ്മസേനാപതിനാ –

‘‘യേന ചക്ഖുപ്പസാദേന, രൂപാനി മനുപസ്സതി;

പരിത്തം സുഖുമം ഏതം, ഊകാസിരസമൂപമ’’ന്തി.

ചക്ഖു ച തം ആയതനഞ്ചാതി ചക്ഖായതനം. യം ചക്ഖു ചതുന്നം മഹാഭൂതാനം ഉപാദായ പസാദോതി ഇധാപി ഉപയോഗത്ഥേയേവ സാമിവചനം; ചത്താരി മഹാഭൂതാനി ഉപാദിയിത്വാ പവത്തപ്പസാദോതി അത്ഥോ. ഇമിനാ പസാദചക്ഖുമേവ ഗണ്ഹാതി, സേസചക്ഖും പടിക്ഖിപതി. യം പന ഇന്ദ്രിയഗോചരസുത്തേ ‘‘ഏകം മഹാഭൂതം ഉപാദായ പസാദോ പഥവീധാതുയാ തീഹി മഹാഭൂതേഹി സങ്ഗഹിതോ ആപോധാതുയാ ച തേജോധാതുയാ ച വായോധാതുയാ ച,’’ ചതുപരിവത്തസുത്തേ ‘‘ദ്വിന്നം മഹാഭൂതാനം ഉപാദായ പസാദോ പഥവീധാതുയാ ച ആപോധാതുയാ ച ദ്വീഹി മഹാഭൂതേഹി സങ്ഗഹിതോ തേജോധാതുയാ ച വായോധാതുയാ ചാ’’തി വുത്തം, തം പരിയായേന വുത്തം. അയഞ്ഹി സുത്തന്തികകഥാ നാമ പരിയായദേസനാ. യോ ച ചതുന്നം മഹാഭൂതാനം ഉപാദായ പസാദോ സോ തേസു ഏകേകസ്സാപി ദിന്നം ദ്വിന്നമ്പി പസാദോയേവാതി ഇമിനാ പരിയായേന തത്ഥ ദേസനാ ആഗതാ. അഭിധമ്മോ പന നിപ്പരിയായദേസനാ നാമ. തസ്മാ ഇധ ‘ചതുന്നം മഹാഭൂതാനം ഉപാദായ പസാദോ’തി വുത്തം.

‘അയം മേ അത്താ’തി ബാലജനേന പരിഗ്ഗഹിതത്താ അത്തഭാവോ വുച്ചതി സരീരമ്പി ഖന്ധപഞ്ചകമ്പി. തസ്മിം പരിയാപന്നോ തന്നിസ്സിതോതി അത്തഭാവപരിയാപന്നോ ചക്ഖുവിഞ്ഞാണേന പസ്സിതും ന സക്കാതി അനിദസ്സനോ. പടിഘട്ടനാനിഘംസോ ഏത്ഥ ജായതീതി സപ്പടിഘോ.

യേനാതിആദീസു അയം സങ്ഖേപത്ഥോ – യേന കരണഭൂതേന ചക്ഖുനാ അയം സത്തോ ഇദം വുത്തപ്പകാരം രൂപം അതീതേ പസ്സി വാ, വത്തമാനേ പസ്സതി വാ, അനാഗതേ പസ്സിസ്സതി വാ, സചസ്സ അപരിഭിന്നം ചക്ഖു ഭവേയ്യ, അഥാനേന ആപാഥഗതം രൂപം പസ്സേ വാ, അതീതം വാ രൂപം അതീതേന ചക്ഖുനാ പസ്സി, പച്ചുപ്പന്നം പച്ചുപ്പന്നേന പസ്സതി, അനാഗതം അനാഗതേന പസ്സിസ്സതി, സചേ തം രൂപം ചക്ഖുസ്സ ആപാഥം ആഗച്ഛേയ്യ ചക്ഖുനാ തം രൂപം പസ്സേയ്യാതി ഇദമേത്ഥ പരികപ്പവചനം. ദസ്സനപരിണായകട്ഠേന ചക്ഖുംപേതം, സഞ്ജാതിസമോസരണട്ഠേന ചക്ഖായതനംപേതം, സുഞ്ഞതഭാവനിസ്സത്തട്ഠേന ചക്ഖുധാതുപേസാ. ദസ്സനലക്ഖണേ ഇന്ദട്ഠം കാരേതീതി ചക്ഖുന്ദ്രിയംപേതം. ലുജ്ജനപലുജ്ജനട്ഠേന ലോകോപേസോ. വളഞ്ജനട്ഠേന ദ്വാരാപേസാ. അപൂരണീയട്ഠേന സമുദ്ദോപേസോ. പരിസുദ്ധട്ഠേന പണ്ഡരംപേതം. ഫസ്സാദീനം അഭിജായനട്ഠേന ഖേത്തംപേതം. തേസംയേവ പതിട്ഠാനട്ഠേന വത്ഥുംപേതം. സമവിസമം ദസ്സേന്തം അത്തഭാവം നേതീതി നേത്തംപേതം. തേനേവട്ഠേന നയനംപേതം. സക്കായപരിയാപന്നട്ഠേന ഓരിമം തീരംപേതം. ബഹുസാധാരണട്ഠേന അസ്സാമികട്ഠേന ച സുഞ്ഞോ ഗാമോപേസോതി.

ഏത്താവതാ ‘പസ്സി വാ’തിആദീഹി ചതൂഹി പദേഹി ചക്ഖുംപേതന്തിആദീനി ചുദ്ദസ നാമാനി യോജേത്വാ ചക്ഖായതനസ്സ ചത്താരോ വവത്ഥാപനനയാ വുത്താതി വേദിതബ്ബാ. കഥം? ഏത്ഥ ഹി യേന ചക്ഖുനാ അനിദസ്സനേന സപ്പടിഘേന രൂപം സനിദസ്സനം സപ്പടിഘം പസ്സി വാ ചക്ഖുംപേതം…പേ… സുഞ്ഞോ ഗാമോപേസോ, ഇദം തം രൂപം ചക്ഖായതനന്തി അയമേകോ നയോ. ഏവം സേസാപി വേദിതബ്ബാ.

൫൯൭. ഇദാനി യസ്മാ വിജ്ജുനിച്ഛരണാദികാലേസു അനോലോകേതുകാമസ്സാപി രൂപം ചക്ഖുപസാദം ഘട്ടേതി, തസ്മാ തം ആകാരം ദസ്സേതും ദുതിയോ നിദ്ദേസവാരോ ആരദ്ധോ. തത്ഥ യമ്ഹി ചക്ഖുമ്ഹീതി യമ്ഹി അധികരണഭൂതേ ചക്ഖുമ്ഹി. രൂപന്തി പച്ചത്തവചനമേതം. തത്ഥ പടിഹഞ്ഞി വാതി അതീതത്ഥോ. പടിഹഞ്ഞതി വാതി പച്ചുപ്പന്നത്ഥോ. പടിഹഞ്ഞിസ്സതി വാതി അനാഗതത്ഥോ. പടിഹഞ്ഞേ വാതി വികപ്പനത്ഥോ. അതീതഞ്ഹി രൂപം അതീതേ ചക്ഖുസ്മിം പടിഹഞ്ഞി നാമ. പച്ചുപ്പന്നം പച്ചുപ്പന്നേ പടിഹഞ്ഞതി നാമ. അനാഗതം അനാഗതേ പടിഹഞ്ഞിസ്സതി നാമ. സചേ തം രൂപം ചക്ഖുസ്സ ആപാഥം ആഗച്ഛേയ്യ, ചക്ഖുമ്ഹി പടിഹഞ്ഞേയ്യ തം രൂപന്തി അയമേത്ഥ പരികപ്പോ. അത്ഥതോ പന പസാദം ഘട്ടയമാനമേവ രൂപം പടിഹഞ്ഞതി നാമ. ഇധാപി പുരിമനയേനേവ ചത്താരോ വവത്ഥാപനനയാ വേദിതബ്ബാ.

൫൯൮. ഇദാനി യസ്മാ അത്തനോ ഇച്ഛായ ഓലോകേതുകാമസ്സ രൂപേ ചക്ഖും ഉപസംഹരതോ ചക്ഖു രൂപസ്മിം പടിഹഞ്ഞതി, തസ്മാ തം ആകാരം ദസ്സേതും തതിയോ നിദ്ദേസവാരോ ആരദ്ധോ. സോ അത്ഥതോ പാകടോയേവ. ഏത്ഥ പന ചക്ഖു ആരമ്മണം സമ്പടിച്ഛമാനമേവ രൂപമ്ഹി പടിഹഞ്ഞതി നാമ. ഇധാപി പുരിമനയേനേവ ചത്താരോ വവത്ഥാപനനയാ വേദിതബ്ബാ.

൫൯൯. ഇതോ പരം ഫസ്സപഞ്ചമകാനം ഉപ്പത്തിദസ്സനവസേന പഞ്ച, തേസംയേവ ആരമ്മണപടിബദ്ധഉപ്പത്തിദസ്സനവസേന പഞ്ചാതി, ദസ വാരാ ദസ്സിതാ. തത്ഥ ചക്ഖും നിസ്സായാതി ചക്ഖും നിസ്സായ, പച്ചയം കത്വാ. രൂപം ആരബ്ഭാതി രൂപാരമ്മണം ആഗമ്മ, സന്ധായ, പടിച്ച. ഇമിനാ ചക്ഖുപസാദവത്ഥുകാനം ഫസ്സാദീനം പുരേജാതപച്ചയേന ചക്ഖുദ്വാരജവനവീഥിപരിയാപന്നാനം ആരമ്മണാധിപതിആരമ്മണൂപനിസ്സയപച്ചയേഹി രൂപസ്സ പച്ചയഭാവോ ദസ്സിതോ. ഇതരേസു പഞ്ചസു വാരേസു രൂപം ആരമ്മണമസ്സാതി രൂപാരമ്മണോതി ഏവം ആരമ്മണപച്ചയമത്തേനേവ പച്ചയഭാവോ ദസ്സിതോ. യഥാ പന പുരിമേസു തീസു, ഏവം ഇമേസുപി ദസസു വാരേസു ചത്താരോ ചത്താരോ വവത്ഥാപനനയാ വേദിതബ്ബാ. ഏവം കതമം തം രൂപം ചക്ഖായതനന്തി പുച്ഛായ ഉദ്ധടം ചക്ഖും ‘ഇദം ത’ന്തി നാനപ്പകാരതോ ദസ്സേതും, പുരിമാ തയോ, ഇമേ ദസാതി, തേരസ നിദ്ദേസവാരാ ദസ്സിതാ. ഏകേകസ്മിഞ്ചേത്ഥ ചതുന്നം ചതുന്നം വവത്ഥാപനനയാനം ആഗതത്താ ദ്വിപഞ്ഞാസായ നയേഹി പടിമണ്ഡേത്വാവ ദസ്സിതാതി വേദിതബ്ബാ.

൬൦൦. ഇതോ പരേസു സോതായതനാദിനിദ്ദേസേസുപി ഏസേവ നയോ. വിസേസമത്തം പനേത്ഥ ഏവം വേദിതബ്ബം – സുണാതീതി സോതം. തം സസമ്ഭാരസോതബിലസ്സ അന്തോ തനുതമ്ബലോമാചിതേ അങ്ഗുലിവേധകസണ്ഠാനേ പദേസേ വുത്തപ്പകാരാഹി ധാതൂഹി കതൂപകാരം, ഉതുചിത്താഹാരേഹി ഉപത്ഥമ്ഭിയമാനം, ആയുനാ അനുപാലിയമാനം, വണ്ണാദീഹി പരിവുതം സോതവിഞ്ഞാണാദീനം യഥാരഹം വത്ഥുദ്വാരഭാവം സാധയമാനം തിട്ഠതി.

ഘായതീതി ഘാനം. തം സസമ്ഭാരഘാനബിലസ്സ അന്തോ അജപ്പദസണ്ഠാനേ പദേസേ യഥാവുത്തപ്പകാരഉപകാരുപത്ഥമ്ഭനാനുപാലനപരിവാരം ഹുത്വാ ഘാനവിഞ്ഞാണാദീനം യഥാരഹം വത്ഥുദ്വാരഭാവം സാധയമാനം തിട്ഠതി.

സായനട്ഠേന ജിവ്ഹാ. സാ സസമ്ഭാരജിവ്ഹാമജ്ഝസ്സ ഉപരി ഉപ്പലദലഗ്ഗസണ്ഠാനേ പദേസേ യഥാവുത്തപ്പകാരഉപകാരുപത്ഥമ്ഭനാനുപാലനപരിവാരാ ഹുത്വാ ജിവ്ഹാവിഞ്ഞാണാദീനം യഥാരഹം വത്ഥുദ്വാരഭാവം സാധയമാനാ തിട്ഠതി.

യാവതാ പന ഇമസ്മിം കായേ ഉപാദിണ്ണകരൂപം നാമ അത്ഥി, സബ്ബത്ഥ കായായതനം, കപ്പാസപടലേ സ്നേഹോ വിയ, യഥാവുത്തപ്പകാരഉപകാരുപത്ഥമ്ഭനാനുപാലനപരിവാരമേവ ഹുത്വാ കായവിഞ്ഞാണാദീനം യഥാരഹം വത്ഥുദ്വാരഭാവം സാധയമാനം തിട്ഠതി. അയമേത്ഥ വിസേസോ. സേസോ പാളിപ്പഭേദോ ച അത്ഥോ ച ചക്ഖുനിദ്ദേസേ വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബോ. കേവലഞ്ഹി ഇധ ചക്ഖുപദസ്സ ഠാനേ സോതപദാദീനി, രൂപപദസ്സ ഠാനേ സദ്ദപദാദീനി, പസ്സീതി ആദീനം ഠാനേ സുണീതിആദിപദാനി ച ആഗതാനി. ‘നേത്തംപേതം, നയനംപേത’ന്തി ഇമസ്സ ച പദദ്വയസ്സ അഭാവാ ദ്വാദസ ദ്വാദസ നാമാനി ഹോന്തി. സേസം സബ്ബത്ഥ വുത്തസദിസമേവ.

തത്ഥ സിയാ – യദി യാവതാ ഇമസ്മിം കായേ ഉപാദിണ്ണകരൂപം നാമ അത്ഥി, സബ്ബത്ഥ കായായതനം, കപ്പാസപടലേ സ്നേഹോ വിയ. ‘ഏവം സന്തേ ലക്ഖണസമ്മിസ്സതാ ആപജ്ജതീ’തി. ‘നാപജ്ജതീ’തി. ‘കസ്മാ’? ‘അഞ്ഞസ്സ അഞ്ഞത്ഥ അഭാവതോ’. ‘യദി ഏവം, ന സബ്ബത്ഥ കായായതന’ന്തി? ‘നേവ പരമത്ഥതോ സബ്ബത്ഥ. വിനിബ്ഭുജിത്വാ പനസ്സ നാനാകരണം പഞ്ഞാപേതും ന സക്കാ, തസ്മാ ഏവം വുത്തം. യഥാ ഹി രൂപരസാദയോ, വാലികാചുണ്ണാനി വിയ, വിവേചേതും അസക്കുണേയ്യതായ അഞ്ഞമഞ്ഞബ്യാപിനോതി വുച്ചന്തി, ന ച പരമത്ഥതോ രൂപേ രസോ അത്ഥി. യദി സിയാ രൂപഗ്ഗഹണേനേവ രസഗ്ഗഹണം ഗച്ഛേയ്യ. ഏവം കായായതനമ്പി പരമത്ഥതോ നേവ സബ്ബത്ഥ അത്ഥി, ന ച സബ്ബത്ഥ നത്ഥി, വിവേചേതും അസക്കുണേയ്യതായാതി. ഏവമേത്ഥ ന ലക്ഖണസമ്മിസ്സതാ ആപജ്ജതീതി വേദിതബ്ബാ’.

അപിച ലക്ഖണാദിവവത്ഥാപനതോപേതേസം അസമ്മിസ്സതാ വേദിതബ്ബാ – ഏതേസു ഹി രൂപാഭിഘാതാരഹഭൂതപ്പസാദലക്ഖണം ദട്ഠുകാമതാനിദാനകമ്മസമുട്ഠാനഭൂതപ്പസാദലക്ഖണം വാ ചക്ഖു, രൂപേസു ആവിഞ്ഛനരസം, ചക്ഖുവിഞ്ഞാണസ്സ ആധാരഭാവപച്ചുപട്ഠാനം, ദട്ഠുകാമതാനിദാനകമ്മജഭൂതപദട്ഠാനം.

സദ്ദാഭിഘാതാരഹഭൂതപ്പസാദലക്ഖണം സോതുകാമതാനിദാനകമ്മസമുട്ഠാനഭൂതപ്പസാദലക്ഖണം വാ സോതം, സദ്ദേസു ആവിഞ്ഛനരസം, സോതവിഞ്ഞാണസ്സ ആധാരഭാവപച്ചുപട്ഠാനം, സോതുകാമതാനിദാനകമ്മജഭൂതപദട്ഠാനം.

ഗന്ധാഭിഘാതാരഹഭൂതപ്പസാദലക്ഖണം ഘായിതുകാമതാനിദാനകമ്മസമുട്ഠാനഭൂതപ്പസാദലക്ഖണം വാ ഘാനം, ഗന്ധേസു ആവിഞ്ഛനരസം, ഘാനവിഞ്ഞാണസ്സ ആധാരഭാവപച്ചുപട്ഠാനം ഘായിതുകാമതാനിദാനകമ്മജഭൂതപദട്ഠാനം.

രസാഭിഘാതാരഹഭൂതപ്പസാദലക്ഖണാ സായിതുകാമതാനിദാനകമ്മസമുട്ഠാനഭൂതപ്പസാദലക്ഖണാ വാ ജിവ്ഹാ, രസേസു ആവിഞ്ഛനരസാ, ജിവ്ഹാവിഞ്ഞാണസ്സ ആധാരഭാവപച്ചുപട്ഠാനാ, സായിതുകാമതാനിദാനകമ്മജഭൂതപദട്ഠാനാ.

ഫോട്ഠബ്ബാഭിഘാതാരഹഭൂതപ്പസാദലക്ഖണോ ഫുസിതുകാമതാനിദാനകമ്മസമുട്ഠാനഭൂതപ്പസാദലക്ഖണോ വാ കായോ, ഫോട്ഠബ്ബേസു ആവിഞ്ഛനരസോ, കായവിഞ്ഞാണസ്സ ആധാരഭാവപച്ചുപട്ഠാനോ, ഫുസിതുകാമതാനിദാനകമ്മജഭൂതപദട്ഠാനോ.

കേചി പന ‘തേജാധികാനം ഭൂതാനം പസാദോ ചക്ഖു, വായുപഥവീആപാധികാനം ഭൂതാനം പസാദാ സോതഘാനജിവ്ഹാ, കായോ സബ്ബേസ’ന്തി വദന്തി. അപരേ ‘തേജാധികാനം പസാദോ ചക്ഖു, വിവരവായുആപപഥവാധികാനം പസാദാ സോതഘാനജിവ്ഹാകായാ’തി വദന്തി. തേ വത്തബ്ബാ – ‘സുത്തം ആഹരഥാ’തി. അദ്ധാ സുത്തമേവ ന ദക്ഖിസ്സന്തി. കേചി പനേത്ഥ ‘തേജാദീനം ഗുണേഹി രൂപാദീഹി അനുഗ്ഗയ്ഹഭാവതോ’തി കാരണം വദന്തി. തേ ച വത്തബ്ബാ – ‘കോ പനേവമാഹ – രൂപാദയോ തേജാദീനം ഗുണാ’തി? അവിനിബ്ഭോഗേസു ഹി രൂപേസു ‘അയം ഇമസ്സ ഗുണോ, അയം ഇമസ്സ ഗുണോ’തി ന ലബ്ഭാ വത്തും. അഥാപി വദേയ്യും – ‘യഥാ തേസു തേസു സമ്ഭാരേസു തസ്സ തസ്സ ഭൂതസ്സ അധികതായ പഥവീആദീനം സന്ധാരണാദീനി കിച്ചാനി ഇച്ഛഥ, ഏവം തേജാദിഅധികേസു സമ്ഭാരേസു രൂപാദീനം അധികഭാവദസ്സനതോ ഇച്ഛിതബ്ബമേതം രൂപാദയോ തേസം ഗുണാ’തി. തേ വത്തബ്ബാ – ഇച്ഛേയ്യാമ, യദി ആപാധികസ്സ ആസവസ്സ ഗന്ധതോ പഥവീഅധികേ കപ്പാസേ ഗന്ധോ അധികതരോ സിയാ, തേജാധികസ്സ ച ഉണ്ഹോദകസ്സ വണ്ണതോപി സീതൂദകസ്സ വണ്ണോ പരിഹായേഥ. യസ്മാ പനേതം ഉഭയമ്പി നത്ഥി, തസ്മാ പഹായേഥേതം ഏതേസം നിസ്സയഭൂതാനം വിസേസകപ്പനം, യഥാ അവിസേസേപി ഏകകലാപേ ഭൂതാനം രൂപരസാദയോ അഞ്ഞമഞ്ഞം വിസദിസാ ഹോന്തി, ഏവം ചക്ഖുപസാദാദയോ, അവിജ്ജമാനേപി അഞ്ഞസ്മിം വിസേസകാരണേതി ഗഹേതബ്ബമേതം.

കിം പന തം യം അഞ്ഞമഞ്ഞസ്സ അസാധാരണം? കമ്മമേവ നേസം വിസേസകാരണം. തസ്മാ കമ്മവിസേസതോ ഏതേസം വിസേസോ, ന ഭൂതവിസേസതോ. ഭൂതവിസേസേ ഹി സതി പസാദോവ നുപ്പജ്ജതി. സമാനാനഞ്ഹി പസാദോ, ന വിസമാനാനന്തി പോരാണാ. ഏവം കമ്മേവിസസതോ വിസേസവന്തേസു ച ഏതേസു ചക്ഖുസോതാനി അസമ്പത്തവിസയഗ്ഗാഹകാനി അത്തനോ നിസ്സയം അനല്ലീനനിസ്സയേ ഏവ വിസയേ വിഞ്ഞാണഹേതുത്താ. ഘാനജിവ്ഹാകായാ സമ്പത്തവിസയഗ്ഗാഹകാ, നിസ്സയവസേന ചേവ സയഞ്ച അത്തനോ നിസ്സയം അല്ലീനേയേവ വിസയേ വിഞ്ഞാണഹേതുത്താ.

അട്ഠകഥായം പന ‘‘ആപാഥഗതത്താവ ആരമ്മണം സമ്പത്തം നാമ. ചന്ദമണ്ഡലസൂരിയമണ്ഡലാനഞ്ഹി ദ്വാചത്താലീസയോജനസഹസ്സമത്ഥകേ ഠിതാനം വണ്ണോ ചക്ഖുപസാദം ഘട്ടേതി. സോ ദൂരേ ഠത്വാ പഞ്ഞായമാനോപി സമ്പത്തോയേവ നാമ. തംഗോചരത്താ ചക്ഖു സമ്പത്തഗോചരമേവ നാമ. ദൂരേ രുക്ഖം ഛിന്ദന്താനമ്പി, രജകാനഞ്ച വത്ഥം ധോവന്താനം ദൂരതോവ കായവികാരോ പഞ്ഞായതി. സദ്ദോ പന ധാതുപരമ്പരായ ആഗന്ത്വാ സോതം ഘട്ടേത്വാ സണികം വവത്ഥാനം ഗച്ഛതീ’’തി വുത്തം.

തത്ഥ കിഞ്ചാപി ആപാഥഗതത്താ ആരമ്മണം സമ്പത്തന്തി വുത്തം, ചന്ദമണ്ഡലാദിവണ്ണോ പന ചക്ഖും അസമ്പത്തോ ദൂരേ ഠിതോവ പഞ്ഞായതി. സദ്ദോപി സചേ സണികം ആഗച്ഛേയ്യ, ദൂരേ ഉപ്പന്നോ ചിരേന സുയ്യേയ്യ, പരമ്പരഘട്ടനായ ച ആഗന്ത്വാ സോതം ഘട്ടേന്തോ അസുകദിസായ നാമാതി ന പഞ്ഞായേയ്യ. തസ്മാ അസമ്പത്തഗോചരാനേവ താനി.

അഹിആദിസമാനാനി ചേതാനി. യഥാ ഹി അഹി നാമ ബഹി സിത്തസമ്മട്ഠട്ഠാനേ നാഭിരമതി, സങ്കാരട്ഠാനതിണപണ്ണഗഹനവമ്മികാനിയേവ പന പവിസിത്വാ നിപന്നകാലേ അഭിരമതി, ഏകഗ്ഗതം ആപജ്ജതി, ഏവമേവ ചക്ഖുപേതം വിസമജ്ഝാസയം മട്ഠേസു സുവണ്ണഭിത്തിആദീസു നാഭിരമതി, ഓലോകേതുമ്പി ന ഇച്ഛതി, രൂപചിത്തപുപ്ഫലതാദിചിത്തേസുയേവ പന അഭിരമതി. താദിസേസു ഹി ഠാനേസു ചക്ഖുമ്ഹി അപ്പഹോന്തേ മുഖമ്പി വിവരിത്വാ ഓലോകേതുകാമാ ഹോന്തി.

സുസുമാരോപി ബഹി നിക്ഖന്തോ ഗഹേതബ്ബം ന പസ്സതി, അക്ഖീനി നിമ്മീലേത്വാവ ചരതി. യദാ പന ബ്യാമസതമത്തം ഉദകം ഓഗാഹിത്വാ ബിലം പവിസിത്വാ നിപന്നോ ഹോതി, തദാ തസ്സ ചിത്തം ഏകഗ്ഗം ഹോതി സുഖം സുപതി, ഏവമേവ സോതം തമ്പേ ബിലജ്ഝാസയം ആകാസസന്നിസ്സിതം കണ്ണച്ഛിദ്ദകൂപകേയേവ അജ്ഝാസയം കരോതി. കണ്ണച്ഛിദ്ദാകാസോയേവ തസ്സ സദ്ദസവനേ പച്ചയോ ഹോതി. അജടാകാസോപി വട്ടതിയേവ. അന്തോലേണസ്മിഞ്ഹി സജ്ഝായേ കരിയമാനേ ന ലേണച്ഛദനം ഭിന്ദിത്വാ സദ്ദോ ബഹി നിക്ഖമതി, ദ്വാരവാതപാനച്ഛിദ്ദേഹി പന നിക്ഖമിത്വാ ധാതുപരമ്പരായേവ ഘട്ടേന്തോ ഗന്ത്വാ സോതപസാദം ഘട്ടേതി. അഥ തസ്മിം കാലേ ‘അസുകോ നാമ സജ്ഝായതീ’തി ലേണപിട്ഠേ നിസിന്നാ ജാനന്തി.

ഏവം സന്തേ സമ്പത്തഗോചരതാ ഹോതി. ‘കിം പനേതം സമ്പത്തഗോചര’ന്തി? ‘ആമ, സമ്പത്തഗോചരം’. ‘യദി ഏവം, ദൂരേ ഭേരീആദീസു വജ്ജമാനേസു ദൂരേ സദ്ദോതി ജാനനം ന ഭവേയ്യാ’തി? ‘നോ ന ഭവതി. സോതപസാദസ്മിഞ്ഹി ഘട്ടിതേ ദൂരേ സദ്ദോ ആസന്നേ സദ്ദോ, പരതീരേ ഓരിമതീരേതി തഥാ തഥാ ജാനനാകാരോ ഹോതി. ധമ്മതാ ഏസാ’തി. ‘കിം ഏതായ ധമ്മതായ? യതോ യതോ ഛിദ്ദം തതോ തതോ സവനം ഹോതി, ചന്ദിമസൂരിയാദീനം ദസ്സനം വിയാതി അസമ്പത്തഗോചരമേവേതം’.

പക്ഖീപി രുക്ഖേ വാ ഭൂമിയം വാ ന രമതി. യദാ പന ഏകം വാ ദ്വേ വാ ലേഡ്ഡുപാതേ അതിക്കമ്മ അജടാകാസം പക്ഖന്ദോ ഹോതി, തദാ ഏകഗ്ഗചിത്തതം ആപജ്ജതി, ഏവമേവ ഘാനമ്പി ആകാസജ്ഝാസയം വാതൂപനിസ്സയഗന്ധഗോചരം. തഥാ ഹി ഗാവോ നവവുട്ഠേ ദേവേ ഭൂമിയം ഘായിത്വാ ഘായിത്വാ ആകാസാഭിമുഖാ ഹുത്വാ വാതം ആകഡ്ഢന്തി. അങ്ഗുലീഹി ഗന്ധപിണ്ഡം ഗഹേത്വാപി ച ഉപസിങ്ഘനകാലേ വാതം അനാകഡ്ഢന്തോ നേവ തസ്സ ഗന്ധം ജാനാതി.

കുക്കുരോപി ബഹി വിചരന്തോ ഖേമട്ഠാനം ന പസ്സതി ലേഡ്ഡുപഹാരാദീഹി ഉപദ്ദുതോ ഹോതി. അന്തോഗാമം പവിസിത്വാ ഉദ്ധനട്ഠാനേ ഛാരികം ബ്യൂഹിത്വാ നിപന്നസ്സ പന ഫാസുകം ഹോതി, ഏവമേവ ജിവ്ഹാപി ഗാമജ്ഝാസയാ ആപോസന്നിസ്സിതരസാരമ്മണാ. തഥാ ഹി തിയാമരത്തിം സമണധമ്മം കത്വാപി പാതോവ പത്തചീവരമാദായ ഗാമോ പവിസിതബ്ബോ ഹോതി. സുക്ഖഖാദനീയസ്സ ച ന സക്കാ ഖേളേന അതേമിതസ്സ രസം ജാനിതും.

സിങ്ഗാലോപി ബഹി ചരന്തോ രതിം ന വിന്ദതി, ആമകസുസാനേ മനുസ്സമംസം ഖാദിത്വാ നിപന്നസ്സേവ പനസ്സ ഫാസുകം ഹോതി, ഏവമേവ കായോപി ഉപാദിണ്ണകജ്ഝാസയോ പഥവീനിസ്സിതഫോട്ഠബ്ബാരമ്മണോ. തഥാ ഹി അഞ്ഞം ഉപാദിണ്ണകം അലഭമാനാ സത്താ അത്തനോവ ഹത്ഥതലേ സീസം കത്വാ നിപജ്ജന്തി. അജ്ഝത്തികബാഹിരാ ചസ്സ പഥവീ ആരമ്മണഗ്ഗഹണേ പച്ചയോ ഹോതി. സുസന്ഥതസ്സപി ഹി സയനസ്സ, ഹത്ഥേ ഠപിതാനമ്പി വാ ഫലാനം, ന സക്കാ അനിസീദന്തേന വാ അനിപ്പീളേന്തേന വാ ഥദ്ധമുദുഭാവോ ജാനിതുന്തി. അജ്ഝത്തികബാഹിരാപഥവീ ഏതസ്സ കായപസാദസ്സ ഫോട്ഠബ്ബജാനനേ പച്ചയോ ഹോതി. ഏവം ലക്ഖണാദിവവത്ഥാനതോപേതേസം അസമ്മിസ്സതാ വേദിതബ്ബാ. അഞ്ഞേയേവ ഹി ചക്ഖുപസാദസ്സ ലക്ഖണരസപച്ചുപട്ഠാനപദട്ഠാനഗോചരജ്ഝാസയനിസ്സയാ അഞ്ഞേ സോതപസാദാദീനന്തി അസമ്മിസ്സാനേവ ചക്ഖായതനാദീനി.

അപിച നേസം അസമ്മിസ്സതായ അയം ഉപമാപി വേദിതബ്ബാ – യഥാ ഹി പഞ്ചവണ്ണാനം ധജാനം ഉസ്സാപിതാനം കിഞ്ചാപി ഛായാ ഏകാബദ്ധാ വിയ ഹോതി, തസ്സ തസ്സ പന അഞ്ഞമഞ്ഞം അസമ്മിസ്സാവ യഥാ ച പഞ്ചവണ്ണേന കപ്പാസേന വട്ടിം കത്വാ ദീപേ ജാലിതേ കിഞ്ചാപി ജാലാ ഏകാബദ്ധാ വിയ ഹോതി, തസ്സ തസ്സ പന അംസുനോ പാടിയേക്കാ പാടിയേക്കാ ജാലാ അസമ്മിസ്സാ ഏവ, ഏവമേവ കിഞ്ചാപി ഇമാനി പഞ്ചായതനാനി ഏകസ്മിം അത്തഭാവേ സമോസടാനി അഞ്ഞമഞ്ഞം പന അസമ്മിസ്സാനേവ. ന കേവലഞ്ച ഇമാനേവ പഞ്ച, സേസരൂപാനിപി അസമ്മിസ്സാനേവ. ഇമസ്മിഞ്ഹി സരീരേ ഹേട്ഠിമകായോ മജ്ഝിമകായോ ഉപരിമകായോതി തയോ കോട്ഠാസാ. തത്ഥ നാഭിതോ പട്ഠായ ഹേട്ഠാ ഹേട്ഠിമകായോ നാമ. തസ്മിം കായദസകം, ഭാവദസകം, ആഹാരസമുട്ഠാനാനി അട്ഠ, ഉതുസമുട്ഠാനാനി അട്ഠ, ചിത്തസമുട്ഠാനാനി അട്ഠാതി ചതുചത്താലീസ രൂപാനി. നാഭിതോ ഉദ്ധം യാവ ഗലവാടകാ മജ്ഝിമകായോ നാമ. തത്ഥ ച കായദസകം, ഭാവദസകം, വത്ഥുദസകം, ആഹാരസമുട്ഠാനാദീനി തീണി അട്ഠകാനീതി ചതുപഞ്ഞാസ രൂപാനി. ഗലവാടകതോ ഉദ്ധം ഉപരിമകായോ നാമ. തത്ഥ ചക്ഖുദസകം, സോതദസകം, ഘാനദസകം, ജിവ്ഹാദസകം, കായദസകം, ഭാവദസകം, ആഹാരസമുട്ഠാനാദീനി തീണി അട്ഠകാനീതി ചതുരാസീതി രൂപാനി.

തത്ഥ ചക്ഖുപസാദസ്സ പച്ചയാനി ചത്താരി മഹാഭൂതാനി, വണ്ണോ ഗന്ധോ രസോ ഓജാ, ജീവിതിന്ദ്രിയം ചക്ഖുപസാദോതി ഇദം ഏകന്തതോ അവിനിഭുത്താനം ദസന്നം നിപ്ഫന്നരൂപാനം വസേന ചക്ഖുദസകം നാമ. ഇമിനാ നയേന സേസാനിപി വേദിതബ്ബാനി. തേസു ഹേട്ഠിമകായേ രൂപം മജ്ഝിമകായഉപരിമകായരൂപേഹി സദ്ധിം അസമ്മിസ്സം. സേസകായദ്വയേപി രൂപം ഇതരേഹി സദ്ധിം അസമ്മിസ്സമേവ. യഥാ ഹി സായന്ഹസമയേ പബ്ബതച്ഛായാ ച രുക്ഖച്ഛായാ ച കിഞ്ചാപി ഏകാബദ്ധാ വിയ ഹോന്തി അഞ്ഞമഞ്ഞം പന അസമ്മിസ്സാവ ഏവം ഇമേസുപി കായേസു ചതുചത്താലീസ ചതുപഞ്ഞാസ ചതുരാസീതി രൂപാനി ച കിഞ്ചാപി ഏകാബദ്ധാനി വിയ ഹോന്തി, അഞ്ഞമഞ്ഞം പന അസമ്മിസ്സാനേവാതി.

൬൧൬. രൂപായതനനിദ്ദേസേ വണ്ണോവ വണ്ണനിഭാ; നിഭാതീതി വാ നിഭാ. ചക്ഖുവിഞ്ഞാണസ്സ പാകടാ ഹോതീതി അത്ഥോ. വണ്ണോവ നിഭാ വണ്ണനിഭാ. സദ്ധിം നിദസ്സനേന സനിദസ്സനം, ചക്ഖുവിഞ്ഞാണേന പസ്സിതബ്ബന്തി അത്ഥോ. സദ്ധിം പടിഘേന സപ്പടിഘം, പടിഘട്ടനനിഘംസജനകന്തി അത്ഥോ. നീലാദീസു ഉമാപുപ്ഫസമാനം നീലം, കണികാരപുപ്ഫസമാനം പീതകം, ബന്ധുജീവകപുപ്ഫസമാനം ലോഹിതകം, ഓസധിതാരകസമാനം ഓദാതം. ഝാമങ്ഗാരസമാനം കാളകം, മന്ദരത്തം സിന്ദുവാരകരവീരമകുളസമാനം മഞ്ജിട്ഠകം. ‘‘ഹരിത്തചഹേമവണ്ണകാമംസുമുഖപക്കമാ’’തി (ജാ. ൧.൧൫.൧൩൩) ഏത്ഥ പന കിഞ്ചാപി ‘ഹരീ’തി സുവണ്ണം വുത്തം, പരതോ പനസ്സ ജാതരൂപഗ്ഗഹണേന ഗഹിതത്താ ഇധ സാമം ഹരി നാമ. ഇമാനി സത്ത വത്ഥും അനാമസിത്വാ സഭാവേനേവ ദസ്സിതാനി.

ഹരിവണ്ണന്തി ഹരിതസദ്ദലവണ്ണം. അമ്ബങ്കുരവണ്ണന്തി അമ്ബങ്കുരേന സമാനവണ്ണം. ഇമാനി ദ്വേ വത്ഥും ആമസിത്വാ ദസ്സിതാനി. ദീഘാദീനി ദ്വാദസ വോഹാരതോ ദസ്സിതാനി. സോ ച നേസം വോഹാരോ ഉപനിധായസിദ്ധോ ചേവ സന്നിവേസസിദ്ധോ ച. ദീഘാദീനി ഹി അഞ്ഞമഞ്ഞം ഉപനിധായസിദ്ധാനി, വട്ടാദീനി സന്നിവേസവിസേസേന. തത്ഥ രസ്സം ഉപനിധായ തതോ ഉച്ചതരം ദീഘം, തം ഉപനിധായ തതോ നീചതരം രസ്സം. ഥൂലം ഉപനിധായ തതോ ഖുദ്ദകതരം അണും, തം ഉപനിധായ തതോ മഹന്തതരം ഥൂലം. ചക്കസണ്ഠാനം വട്ടം, കുക്കുടണ്ഡസണ്ഠാനം പരിമണ്ഡലം. ചതൂഹി അംസേഹി യുത്തം ചതുരംസം. ഛളംസാദീസുപി ഏസേവ നയോ. നിന്നന്തി ഓനതം, ഥലന്തി ഉന്നതം.

തത്ഥ യസ്മാ ദീഘാദീനി ഫുസിത്വാ സക്കാ ജാനിതും, നീലാദീനി പനേവം ന സക്കാ, തസ്മാ ന നിപ്പരിയായേന ദീഘം രൂപായതനം; തഥാ രസ്സാദീനി. തം തം നിസ്സായ പന തഥാ തഥാ ഠിതം ദീഘം രസ്സന്തി തേന തേന വോഹാരേന രൂപായതനമേവേത്ഥ ഭാസിതന്തി വേദിതബ്ബം. ഛായാ ആതപോതി ഇദം അഞ്ഞമഞ്ഞപരിച്ഛിന്നം; തഥാ ആലോകോ അന്ധകാരോ ച. അബ്ഭാ മഹികാതിആദീനി ചത്താരി വത്ഥുനാവ ദസ്സിതാനി. തത്ഥ ‘അബ്ഭാ’തി വലാഹകോ. ‘മഹികാ’തി ഹിമം. ഇമേഹി ചതൂഹി അബ്ഭാദീനം വണ്ണാ ദസ്സിതാ. ചന്ദമണ്ഡലസ്സ വണ്ണനിഭാതിആദീഹി തേസം തേസം പഭാവണ്ണാ ദസ്സിതാ.

തത്ഥ ചന്ദമണ്ഡലാദീനം വത്ഥൂനം ഏവം വിസേസോ വേദിതബ്ബോ – മണിമയം രജതപടിച്ഛന്നം ഏകൂനപഞ്ഞാസയോജനായാമവിത്ഥാരം ചന്ദസ്സ ദേവപുത്തസ്സ വിമാനം ചന്ദമണ്ഡലം നാമ. സോവണ്ണമയം ഫലികപടിച്ഛന്നം സമപണ്ണാസയോജനായാമവിത്ഥാരം സൂരിയസ്സ ദേവപുത്തസ്സ വിമാനം സൂരിയമണ്ഡലം നാമ. സത്തരതനമയാനി സത്തട്ഠദസദ്വാദസയോജനായാമവിത്ഥാരാനി തേസം തേസം ദേവപുത്താനം വിമാനാനി താരകരൂപാനി നാമ.

തത്ഥ ഹേട്ഠാ ചന്ദോ, സൂരിയോ ഉപരി, ഉഭിന്നമന്തരം യോജനം ഹോതി. ചന്ദസ്സ ഹേട്ഠിമന്തതോ സൂരിയസ്സ ഉപരിമന്തോ യോജനസതം ഹോതി. ദ്വീസു പസ്സേസു നക്ഖത്തതാരകാ ഗച്ഛന്തി. ഏതേസു പന തീസു ചന്ദോ ദന്ധഗമനോ, സൂരിയോ സീഘഗമനോ, നക്ഖത്തതാരകാ സബ്ബസീഘഗമനാ. കാലേന ചന്ദിമസൂരിയാനം പുരതോ ഹോന്തി കാലേന പച്ഛാ.

ആദാസമണ്ഡലന്തി കംസമയം. മണീതി ഠപേത്വാ വേളുരിയം സേസോ ജോതിരസാദിഅനേകപ്പഭേദോ. സങ്ഖോതി സാമുദ്ദികോ; മുത്താ സാമുദ്ദികാപി, സേസാപി. വേളുരിയോതി വേളുവണ്ണമണി. ജാതരൂപം വുച്ചതി സത്ഥുവണ്ണോ. സത്ഥാ ഹി സുവണ്ണവണ്ണോ, സുവണ്ണമ്പി സത്ഥുവണ്ണം. രജതം വുച്ചതി കഹാപണോ – ലോഹമാസകോ ദാരുമാസകോ ജതുമാസകോ, യേ ‘വോഹാരം ഗച്ഛന്തീ’തി (പാരാ. ൫൮൪) വുത്തം തം സബ്ബമ്പി ഇധ ഗഹിതം.

യം വാ പനഞ്ഞമ്പീതി ഇമിനാ പാളിആഗതം ഠപേത്വാ സേസം തട്ടികപിലോതികകണ്ണികവണ്ണാദിഭേദം രൂപം ഗഹിതം. തഞ്ഹി സബ്ബം യേവാപനകേസു പവിട്ഠം.

ഏവമേതം നീലാദിനാ ഭേദേന ഭിന്നമ്പി രൂപം സബ്ബം ലക്ഖണാദീഹി അഭിന്നമേവ. സബ്ബഞ്ഹേതം ചക്ഖുപടിഹനനലക്ഖണം രൂപം, ചക്ഖുവിഞ്ഞാണസ്സ വിസയഭാവരസം, തസ്സേവ ഗോചരപച്ചുപട്ഠാനം, ചതുമഹാഭൂതപദട്ഠാനം. യഥാ ചേതം തഥാ സബ്ബാനിപി ഉപാദാരൂപാനി. യത്ഥ പന വിസേസോ അത്ഥി തത്ഥ വക്ഖാമ. സേസമേത്ഥ ചക്ഖായതനനിദ്ദേസേ വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബം. കേവലഞ്ഹി തത്ഥ ചക്ഖുപുബ്ബങ്ഗമോ നിദ്ദേസോ ഇധ രൂപപുബ്ബങ്ഗമോ. തത്ഥ ‘ചക്ഖും പേത’ന്തിആദീനി ചുദ്ദസ നാമാനി, ഇധ ‘രൂപംപേത’ന്തിആദീനി തീണി. സേസം താദിസമേവ. യഥാ ഹി ചതൂഹി ചതൂഹി നയേഹി പടിമണ്ഡേത്വാ ചക്ഖും വവത്ഥാപേതും തേരസ വാരാ വുത്താ, ഇധാപി തേ തഥേവ വുത്താതി.

൬൨൦. സദ്ദായതനനിദ്ദേസേ ഭേരിസദ്ദോതി മഹാഭേരീപഹടഭേരീനം സദ്ദോ. മുദിങ്ഗസങ്ഖപണവസദ്ദാപി മുദിങ്ഗാദിപച്ചയാ സദ്ദാ. ഗീതസങ്ഖാതോ സദ്ദോ ഗീതസദ്ദോ. വുത്താവസേസാനം വീണാദീനം തന്തിബദ്ധാനം സദ്ദോ വാദിതസദ്ദോ. സമ്മസദ്ദോതി കംസതാലകട്ഠതാലസദ്ദോ. പാണിസദ്ദോതി പാണിപ്പഹാരസദ്ദോ. സത്താനം നിഗ്ഘോസസദ്ദോതി ബഹൂനം സന്നിപതിതാനം അപഞ്ഞായമാനപദബ്യഞ്ജനനിഗ്ഘോസസദ്ദോ. ധാതൂനം സന്നിഘാതസദ്ദോതി രുക്ഖാനം അഞ്ഞമഞ്ഞനിഘംസനഘണ്ടികാകോടനാദിസദ്ദോ. വാതസ്സ വായതോ സദ്ദോ വാതസദ്ദോ. ഉദകസ്സ സന്ദമാനസ്സ വാ പടിഹതസ്സ വാ സദ്ദോ ഉദകസദ്ദോ. മനുസ്സാനം സല്ലാപാദിസദ്ദോ മനുസ്സസദ്ദോ. തം ഠപേത്വാ സേസോ സബ്ബോപി അമനുസ്സസദ്ദോ. ഇമിനാ പദദ്വയേന സബ്ബോപി സദ്ദോ പരിയാദിന്നോ. ഏവം സന്തേപി വംസഫാലനപിലോതികഫാലനാദീസു പവത്തോ പാളിയം അനാഗതസദ്ദോ യേവാപനകട്ഠാനം പവിട്ഠോതി വേദിതബ്ബോ.

ഏവമയം ഭേരീസദ്ദാദിനാ ഭേദേന ഭിന്നോപി സദ്ദോ ലക്ഖണാദീഹി അഭിന്നോയേവ. സബ്ബോപി ഹേസ സോതപടിഹനനലക്ഖണോ സദ്ദോ സോതവിഞ്ഞാണസ്സ വിസയഭാവരസോ, തസ്സേവ ഗോചരപച്ചുപട്ഠാനോ. സേസം ചക്ഖായതനനിദ്ദേസേ വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബം. ഇധാപി ഹി ചതൂഹി ചതൂഹി നയേഹി പടിമണ്ഡിതാ തേരസ വാരാ വുത്താ. തേസം അത്ഥോ സക്കാ വുത്തനയേനേവ ജാനിതുന്തി ന വിത്ഥാരിതോ.

൬൨൪. ഗന്ധായതനനിദ്ദേസേ മൂലഗന്ധോതി യം കിഞ്ചി മൂലം പടിച്ച നിബ്ബത്തോ ഗന്ധോ. സാരഗന്ധാദീസുപി ഏസേവ നയോ. അസിദ്ധദുസിദ്ധാനം ഡാകാദീനം ഗന്ധോ ആമകഗന്ധോ. മച്ഛസകലികാപൂതിമംസസംകിലിട്ഠസപ്പിആദീനം ഗന്ധോ വിസ്സഗന്ധോ. സുഗന്ധോതി ഇട്ഠഗന്ധോ. ദുഗ്ഗന്ധോതി അനിട്ഠഗന്ധോ. ഇമിനാ പദദ്വയേന സബ്ബോപി ഗന്ധോ പരിയാദിന്നോ. ഏവം സന്തേപി കണ്ണകഗന്ധപിലോതികഗന്ധാദയോ പാളിയം അനാഗതാ സബ്ബേപി ഗന്ധാ യേവാപനകട്ഠാനം പവിട്ഠാതി വേദിതബ്ബാ.

ഏവമയം മൂലഗന്ധാദിനാ ഭേദേന ഭിന്നോപി ഗന്ധോ ലക്ഖണാദീഹി അഭിന്നോയേവ. സബ്ബോപി ഹേസ ഘാനപടിഹനനലക്ഖണോ ഗന്ധോ, ഘാനവിഞ്ഞാണസ്സ വിസയഭാവരസോ, തസ്സേവ ഗോചരപച്ചുപട്ഠാനോ. സേസം ചക്ഖായതനനിദ്ദേസേ വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബം. ഇധാപി ഹി തഥേവ ദ്വിപഞ്ഞാസനയപടിമണ്ഡിതാ തേരസ വാരാ വുത്താ. തേ അത്ഥതോ പാകടായേവ.

൬൨൮. രസായതനനിദ്ദേസേ മൂലരസോതി യംകിഞ്ചി മൂലം പടിച്ച നിബ്ബത്തരസോ. ഖന്ധരസാദീസുപി ഏസേവ നയോ. അമ്ബിലന്തി തക്കമ്ബിലാദി. മധുരന്തി ഏകന്തതോ ഗോസപ്പിആദി. മധു പന കസാവയുത്തം ചിരനിക്ഖിത്തം കസാവം ഹോതി. ഫാണിതം ഖാരിയുത്തം ചിരനിക്ഖിത്തം ഖാരിയം ഹോതി. സപ്പി പന ചിരനിക്ഖിത്തം വണ്ണഗന്ധേ ജഹന്തമ്പി രസം ന ജഹതീതി തദേവ ഏകന്തമധുരം. തിത്തകന്തി നിമ്ബപണ്ണാദി. കടുകന്തി സിങ്ഗിവേരമരിചാദി. ലോണികന്തി സാമുദ്ദികലോണാദി. ഖാരികന്തി വാതിങ്ഗണകളീരാദി. ലമ്ബിലന്തി ബദരാമലകകപിട്ഠസാലവാദി. കസാവന്തി ഹരിതകാദി. ഇമേ സബ്ബേപി രസാ വത്ഥുവസേന വുത്താ. തംതംവത്ഥുതോ പനേത്ഥ രസോവ അമ്ബിലാദീഹി നാമേഹി വുത്തോതി വേദിതബ്ബോ. സാദൂതി ഇട്ഠരസോ, അസാദൂതി അനിട്ഠരസോ. ഇമിനാ പദദ്വയേന സബ്ബോപി രസോ പരിയാദിന്നോ. ഏവം സന്തേപി ലേഡ്ഡുരസഭിത്തിരസപിലോതികരസാദയോ പാളിയം അനാഗതാ സബ്ബേപി രസാ യേവാപനകട്ഠാനം പവിട്ഠാതി വേദിതബ്ബാ.

ഏവമയം മൂലരസാദിനാഭേദേന ഭിന്നോപി രസോ ലക്ഖണാദീഹി അഭിന്നോയേവ. സബ്ബോപി ഹേസ ജിവ്ഹാപടിഹനനലക്ഖണോ രസോ, ജിവ്ഹാവിഞ്ഞാണസ്സ വിസയഭാവരസോ, തസ്സേവ ഗോചരപച്ചുപട്ഠാനോ. സേസം ചക്ഖായതനനിദ്ദേസേ വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബം. ഇധാപി ഹി തഥേവ ദ്വിപഞ്ഞാസനയപടിമണ്ഡിതാ തേരസ വാരാ വുത്താ.

൬൩൨. ഇത്ഥിന്ദ്രിയനിദ്ദേസേ യന്തി കരണവചനം. യേന കാരണേന ഇത്ഥിയാ ഇത്ഥിലിങ്ഗാദീനി ഹോന്തീതി അയമേത്ഥ അത്ഥോ. തത്ഥ ‘ലിങ്ഗ’ന്തി സണ്ഠാനം. ഇത്ഥിയാ ഹി ഹത്ഥപാദഗീവാഉരാദീനം സണ്ഠാനം ന പുരിസസ്സ വിയ ഹോതി. ഇത്ഥീനഞ്ഹി ഹേട്ഠിമകായോ വിസദോ ഹോതി, ഉപരിമകായോ അവിസദോ. ഹത്ഥപാദാ ഖുദ്ദകാ, മുഖം ഖുദ്ദകം. നിമിത്തന്തി സഞ്ജാനനം. ഇത്ഥീനഞ്ഹി ഉരമംസം അവിസദം ഹോതി, മുഖം നിമ്മസ്സുദാഠികം. കേസബന്ധവത്ഥഗ്ഗഹണമ്പി ന പുരിസാനം വിയ ഹോതി. കുത്തന്തി കിരിയാ. ഇത്ഥിയോ ഹി ദഹരകാലേ സുപ്പകമുസലകേഹി കീളന്തി, ചിത്തധീതലികായ കീളന്തി, മത്തികവാകേന സുത്തകം നാമ കന്തന്തി. ആകപ്പോതി ഗമനാദിആകാരോ. ഇത്ഥിയോ ഹി ഗച്ഛമാനാ അവിസദാ ഗച്ഛന്തി, തിട്ഠമാനാ നിപജ്ജമാനാ നിസീദമാനാ ഖാദമാനാ ഭുഞ്ജമാനാ അവിസദാ ഭുഞ്ജന്തി. പുരിസമ്പി ഹി അവിസദം ദിസ്വാ മാതുഗാമോ വിയ ഗച്ഛതി തിട്ഠതി നിപജ്ജതി നിസീദതി ഖാദതി ഭുഞ്ജതീതി വദന്തി.

ഇത്ഥത്തം ഇത്ഥിഭാവോതി ഉഭയമ്പി ഏകത്ഥം; ഇത്ഥിസഭാവോതി അത്ഥോ. അയം കമ്മജോ പടിസന്ധിസമുട്ഠിതോ. ഇത്ഥിലിങ്ഗാദീനി പന ഇത്ഥിന്ദ്രിയം പടിച്ച പവത്തേ സമുട്ഠിതാനി. യഥാ ഹി ബീജേ സതി, ബീജം പടിച്ച, ബീജപച്ചയാ രുക്ഖോ വഡ്ഢിത്വാ സാഖാവിടപസമ്പന്നോ ഹുത്വാ ആകാസം പൂരേത്വാ തിട്ഠതി, ഏവമേവ ഇത്ഥിഭാവസങ്ഖാതേ ഇത്ഥിന്ദ്രിയേ സതി ഇത്ഥിലിങ്ഗാദീനി ഹോന്തി. ബീജം വിയ ഹി ഇത്ഥിന്ദ്രിയം, ബീജം പടിച്ച വഡ്ഢിത്വാ ആകാസം പൂരേത്വാ ഠിതരുക്ഖോ വിയ ഇത്ഥിന്ദ്രിയം പടിച്ച ഇത്ഥിലിങ്ഗാദീനി പവത്തേ സമുട്ഠഹന്തി. തത്ഥ ഇത്ഥിന്ദ്രിയം ന ചക്ഖുവിഞ്ഞേയ്യം, മനോവിഞ്ഞേയ്യമേവ. ഇത്ഥിലിങ്ഗാദീനി ചക്ഖുവിഞ്ഞേയ്യാനിപി മനോവിഞ്ഞേയ്യാനിപി.

ഇദം തം രൂപം ഇത്ഥിന്ദ്രിയന്തി ഇദം തം രൂപം, യഥാ ചക്ഖുന്ദ്രിയാദീനി പുരിസസ്സാപി ഹോന്തി, ന ഏവം; നിയമതോ പന ഇത്ഥിയാ ഏവ ഇന്ദ്രിയം ‘ഇത്ഥിന്ദ്രിയം’.

൬൩൩. പുരിസിന്ദ്രിയേപി ഏസേവ നയോ. പുരിസലിങ്ഗാദീനി പന ഇത്ഥിലിങ്ഗാദീനം പടിപക്ഖതോ വേദിതബ്ബാനി. പുരിസസ്സ ഹി ഹത്ഥപാദഗീവാഉരാദീനം സണ്ഠാനം ന ഇത്ഥിയാ വിയ ഹോതി. പുരിസാനഞ്ഹി ഉപരിമകായോ വിസദോ ഹോതി ഹേട്ഠിമകായോ അവിസദോ, ഹത്ഥപാദാ മഹന്താ, മുഖം മഹന്തം, ഉരമംസം വിസദം, മസ്സുദാഠികാ ഉപ്പജ്ജന്തി. കേസബന്ധനവത്ഥഗ്ഗഹണം ന ഇത്ഥീനം വിയ ഹോതി. ദഹരകാലേ രഥനങ്ഗലാദീഹി കീളന്തി, വാലികപാളിം കത്വാ വാപിം നാമ ഖനന്തി, ഗമനാദീനി വിസദാനി ഹോന്തി. ഇത്ഥിമ്പി ഗമനാദീനി വിസദാനി കുരുമാനം ദിസ്വാ ‘പുരിസോ വിയ ഗച്ഛതീ’തിആദീനി വദന്തി. സേസം ഇത്ഥിന്ദ്രിയേ വുത്തസദിസമേവ.

തത്ഥ ഇത്ഥിഭാവലക്ഖണം ഇത്ഥിന്ദ്രിയം, ഇത്ഥീതി പകാസനരസം, ഇത്ഥിലിങ്ഗനിമിത്തകുത്താകപ്പാനം കാരണഭാവപച്ചുപട്ഠാനം. പുരിസഭാവലക്ഖണം പുരിസിന്ദ്രിയം, പുരിസോതി പകാസനരസം, പുരിസലിങ്ഗനിമിത്തകുത്താകപ്പാനം കാരണഭാവപച്ചുപട്ഠാനം. ഉഭയമ്പേതം പഠമകപ്പികാനം പവത്തേ സമുട്ഠാതി. അപരഭാഗേ പടിസന്ധിയം. പടിസന്ധിസമുട്ഠിതമ്പി പവത്തേ ചലതി പരിവത്തതി.

യഥാഹ –

‘‘തേന ഖോ പന സമയേന അഞ്ഞതരസ്സ ഭിക്ഖുനോ ഇത്ഥിലിങ്ഗം പാതുഭൂതം ഹോതി. തേന ഖോ പന സമയേന അഞ്ഞതരിസ്സാ ഭിക്ഖുനിയാ പുരിസലിങ്ഗം പാതുഭൂതം ഹോതീ’’തി (പാരാ. ൬൯).

ഇമേസു പന ദ്വീസു പുരിസലിങ്ഗം ഉത്തമം, ഇത്ഥിലിങ്ഗം ഹീനം. തസ്മാ പുരിസലിങ്ഗം ബലവഅകുസലേന അന്തരധായതി, ഇത്ഥിലിങ്ഗം ദുബ്ബലകുസലേന പതിട്ഠാതി. ഇത്ഥിലിങ്ഗം പന അന്തരധായന്തം ദുബ്ബലഅകുസലേന അന്തരധായതി, പുരിസലിങ്ഗം ബലവകുസലേന പതിട്ഠാതി. ഏവം ഉഭയമ്പി അകുസലേന അന്തരധായതി, കുസലേന പതിട്ഠാതീതി വേദിതബ്ബം.

ഉഭതോബ്യഞ്ജനകസ്സ പന കിം ഏകം ഇന്ദ്രിയം ഉദാഹു ദ്വേതി? ഏകം. തഞ്ച ഖോ ഇത്ഥിഉഭതോബ്യഞ്ജനകസ്സ ഇത്ഥിന്ദ്രിയം, പുരിസഉഭതോബ്യഞ്ജനകസ്സ പുരിസിന്ദ്രിയം. ‘ഏവം സന്തേ ദുതിയബ്യഞ്ജനകസ്സ അഭാവോ ആപജ്ജതി. ഇന്ദ്രിയഞ്ഹി ബ്യഞ്ജനകാരണം വുത്തം. തഞ്ചസ്സ നത്ഥീ’തി? ‘ന തസ്സ ഇന്ദ്രിയം ബ്യഞ്ജനകാരണം’. ‘കസ്മാ’? ‘സദാ അഭാവതോ. ഇത്ഥിഉഭതോബ്യഞ്ജനകസ്സ ഹി യദാ ഇത്ഥിയാ രാഗചിത്തം ഉപ്പജ്ജതി, തദാവ പുരിസബ്യഞ്ജനം പാകടം ഹോതി, ഇത്ഥിബ്യഞ്ജനം പടിച്ഛന്നം ഗുള്ഹം ഹോതി. തഥാ ഇതരസ്സ ഇതരം.

യദി ച തേസം ഇന്ദ്രിയം ദുതിയബ്യഞ്ജനകാരണം ഭവേയ്യ, സദാപി ബ്യഞ്ജനദ്വയം തിട്ഠേയ്യ. ന പന തിട്ഠതി. തസ്മാ വേദിതബ്ബമേതം ന തസ്സ തം ബ്യഞ്ജനകാരണം. കമ്മസഹായം പന രാഗചിത്തമേവേത്ഥ കാരണം. യസ്മാ ചസ്സ ഏകമേവ ഇന്ദ്രിയം ഹോതി, തസ്മാ ഇത്ഥിഉഭതോബ്യഞ്ജനകോ സയമ്പി ഗബ്ഭം ഗണ്ഹാതി, പരമ്പി ഗണ്ഹാപേതി. പുരിസഉഭതോബ്യഞ്ജനകോ പരം ഗബ്ഭം ഗണ്ഹാപേതി, സയം പന ന ഗണ്ഹാതീതി.

൬൩൪. ജീവിതിന്ദ്രിയനിദ്ദേസേ യം വത്തബ്ബം തം ഹേട്ഠാ അരൂപജീവിതിന്ദ്രിയേ വുത്തമേവ. കേവലഞ്ഹി തത്ഥ യോ തേസം അരൂപീനം ധമ്മാനന്തി വുത്തം, ഇധ രൂപജീവിതിന്ദ്രിയത്താ യോ തേസം രൂപീനം ധമ്മാനന്തി അയമേവ വിസേസോ. ലക്ഖണാദീനി പനസ്സ ഏവം വേദിതബ്ബാനി – സഹജാതരൂപാനുപാലനലക്ഖണം ജീവിതിന്ദ്രിയം, തേസം പവത്തനരസം, തേസം യേവ ഠപനപച്ചുപട്ഠാനം, യാപയിതബ്ബഭൂതപദട്ഠാനന്തി.

൬൩൫. കായവിഞ്ഞത്തിനിദ്ദേസേ കായവിഞ്ഞത്തീതി ഏത്ഥ താവ കായേന അത്തനോ ഭാവം വിഞ്ഞാപേന്താനം തിരച്ഛാനേഹിപി പുരിസാനം, പുരിസേഹി വാ തിരച്ഛാനാനമ്പി കായഗഹണാനുസാരേന ഗഹിതായ ഏതായ ഭാവോ വിഞ്ഞായതീതി ‘വിഞ്ഞത്തി’. സയം കായഗഹണാനുസാരേന വിഞ്ഞായതീതിപി ‘വിഞ്ഞത്തി’. ‘‘കായേന സംവരോ സാധൂ’’തിആദീസു (ധ. പ. ൩൬൧) ആഗതോ ചോപനസങ്ഖാതോ കായോവ വിഞ്ഞത്തി ‘കായവിഞ്ഞത്തി’. കായവിപ്ഫന്ദനേന അധിപ്പായവിഞ്ഞാപനഹേതുത്താ, സയഞ്ച തഥാ വിഞ്ഞേയ്യത്താ കായേന വിഞ്ഞത്തീതിപി ‘കായവിഞ്ഞത്തി’.

കുസലചിത്തസ്സ വാതിആദീസു അട്ഠഹി കാമാവചരേഹി അഭിഞ്ഞാചിത്തേന ചാതി നവഹി കുസലചിത്തേഹി കുസലചിത്തസ്സ വാ, ദ്വാദസഹിപി അകുസലചിത്തേഹി അകുസലചിത്തസ്സ വാ, അട്ഠഹി മഹാകിരിയേഹി ദ്വീഹി അഹേതുകകിരിയേഹി അഭിഞ്ഞാപ്പത്തേന ഏകേന രൂപാവചരകിരിയേനാതി ഏകാദസഹി കിരിയചിത്തേഹി അബ്യാകതചിത്തസ്സ വാ. ഇതോ അഞ്ഞാനി ഹി ചിത്താനി വിഞ്ഞത്തിം ന ജനേന്തി. സേക്ഖാസേക്ഖപുഥുജ്ജനാനം പന ഏത്തകേഹേവ ചിത്തേഹി വിഞ്ഞത്തി ഹോതീതി ഏതേസം കുസലാദീനം വസേന തീഹി പദേഹി ‘ഹേതുതോ’ ദസ്സിതാ.

ഇദാനി ഛഹി പദേഹി ‘ഫലതോ’ ദസ്സേതും അഭിക്കമന്തസ്സ വാതിആദി വുത്തം. അഭിക്കമാദയോ ഹി വിഞ്ഞത്തിവസേന പവത്തത്താ വിഞ്ഞത്തിഫലം നാമ. തത്ഥ ‘അഭിക്കമന്തസ്സാ’തി പുരതോ കായം അഭിഹരന്തസ്സ. പടിക്കമന്തസ്സാതി പച്ഛതോ പച്ചാഹരന്തസ്സ. ആലോകേന്തസ്സാതി ഉജുകം പേക്ഖന്തസ്സ. വിലോകേന്തസ്സാതി ഇതോ ചിതോ ച പേക്ഖന്തസ്സ. സമിഞ്ജേന്തസ്സാതി സന്ധയോ സങ്കോചേന്തസ്സ. പസാരേന്തസ്സാതി സന്ധയോ പടിപണാമേന്തസ്സ.

ഇദാനി ഛഹി പദേഹി ‘സഭാവതോ’ ദസ്സേതും കായസ്സ ഥമ്ഭനാതി ആദി വുത്തം. തത്ഥ ‘കായസ്സാ’തി സരീരസ്സ. കായം ഥമ്ഭേത്വാ ഥദ്ധം കരോതീതി ഥമ്ഭനാ. തമേവ ഉപസഗ്ഗേന വഡ്ഢേത്വാ സന്ഥമ്ഭനാതി ആഹ. ബലവതരാ വാ ഥമ്ഭനാ ‘സന്ഥമ്ഭനാ’. സന്ഥമ്ഭിതത്തന്തി സന്ഥമ്ഭിതഭാവോ. വിഞ്ഞാപനവസേന വിഞ്ഞത്തി. വിഞ്ഞാപനാതി വിഞ്ഞാപനാകാരോ. വിഞ്ഞാപിതഭാവോ വിഞ്ഞാപിതത്തം. സേസമേത്ഥ യം വത്തബ്ബം തം ഹേട്ഠാ ദ്വാരകഥായം വുത്തമേവ. തഥാ വചീവിഞ്ഞത്തിയം.

൬൩൬. വചീവിഞ്ഞത്തീതിപദസ്സ പന നിദ്ദേസപദാനഞ്ച അത്ഥോ തത്ഥ ന വുത്തോ, സോ ഏവം വേദിതബ്ബോ – വാചായ അത്തനോ ഭാവം വിഞ്ഞാപേന്താനം തിരച്ഛാനേഹിപി പുരിസാനം, പുരിസേഹി വാ തിരച്ഛാനാനമ്പി, വചീഗഹണാനുസാരേന ഗഹിതായ ഏതായ ഭാവോ വിഞ്ഞായതീതി വിഞ്ഞത്തി. സയഞ്ച വചീഗഹണാനുസാരേന വിഞ്ഞായതീതിപി വിഞ്ഞത്തി. ‘‘സാധു വാചായ സംവരോ’’തിആദീസു (ധ. പ. ൩൬൧) ആഗതാ ചോപനസങ്ഖാതാ വചീ ഏവ വിഞ്ഞത്തി ‘വചീവിഞ്ഞത്തി’. വചീഘോസേന അധിപ്പായവിഞ്ഞാപനഹേതുത്താ സയഞ്ച തഥാവിഞ്ഞേയ്യത്താ വാചായ വിഞ്ഞത്തീതിപി ‘വചീവിഞ്ഞത്തി’. വാചാ ഗിരാതിആദീസു വുച്ചതീതി ‘വാചാ’. ഗിരിയതീതി ‘ഗിരാ’. ബ്യപ്പഥോതി വാക്യഭേദോ. വാക്യഞ്ച തം പഥോ ച അത്ഥം ഞാതുകാമാനം ഞാപേതുകാമാനഞ്ചാതിപി ‘ബ്യപ്പഥോ’. ഉദീരിയതീതി ഉദീരണം. ഘുസ്സതീതി ഘോസോ. കരിയതീതി കമ്മം. ഘോസോവ കമ്മം ഘോസകമ്മം. നാനപ്പകാരേഹി കതോ ഘോസോതി അത്ഥോ. വചിയാ ഭേദോ വചീഭേദോ. സോ പന ‘ന ഭങ്ഗോ, പഭേദഗതാ വാചാ ഏവാ’തി ഞാപനത്ഥം വാചാ വചീഭേദോതി വുത്തം. ഇമേഹി സബ്ബേഹിപി പദേഹി ‘സദ്ദവാചാവ’ ദസ്സിതാ. ഇദാനി തായ വാചായ സദ്ധിം യോജേത്വാ ഹേട്ഠാ വുത്തത്ഥാനം വിഞ്ഞത്തിആദീനം പദാനം വസേന തീഹാകാരേഹി സഭാവതോ തം ദസ്സേതും യാ തായ വാചായ വിഞ്ഞത്തീതിആദി വുത്തം. തം ഹേട്ഠാ വുത്തനയത്താ ഉത്താനത്ഥമേവ.

ഇദാനി വിഞ്ഞത്തിസമുട്ഠാപകചിത്തേസു അസമ്മോഹത്ഥം ദ്വത്തിംസ ഛബ്ബീസ ഏകൂനവീസതി സോളസ പച്ഛിമാനീതി ഇദം പകിണ്ണകം വേദിതബ്ബം – ദ്വത്തിംസ ചിത്താനി ഹി രൂപം സമുട്ഠാപേന്തി, ഇരിയാപഥമ്പി ഉപത്ഥമ്ഭേന്തി, ദുവിധമ്പി വിഞ്ഞത്തിം ജനേന്തി. ഛബ്ബീസതി വിഞ്ഞത്തിമേവ ന ജനേന്തി, ഇതരദ്വയം കരോന്തി. ഏകൂനവീസതി രൂപമേവ സമുട്ഠാപേന്തി, ഇതരദ്വയം ന കരോന്തി. സോളസ ഇമേസു തീസു ഏകമ്പി ന കരോന്തി.

തത്ഥ ദ്വത്തിംസാതി ഹേട്ഠാ വുത്താനേവ കാമാവചരതോ അട്ഠ കുസലാനി, ദ്വാദസ അകുസലാനി, കിരിയതോ ദസ ചിത്താനി, സേക്ഖപുഥുജ്ജനാനം അഭിഞ്ഞാചിത്തം, ഖീണാസവാനം അഭിഞ്ഞാചിത്തന്തി. ഛബ്ബീസാതി രൂപാവചരതോ പഞ്ച കുസലാനി, പഞ്ച കിരിയാനി, അരൂപാവചരതോ ചത്താരി കുസലാനി, ചത്താരി കിരിയാനി, ചത്താരി മഗ്ഗചിത്താനി, ചത്താരി ഫലചിത്താനീതി. ഏകൂനവീസതീതി കാമാവചരകുസലവിപാകതോ ഏകാദസ, അകുസലവിപാകതോ ദ്വേ, കിരിയതോ കിരിയമനോധാതു, രൂപാവചരതോ പഞ്ച വിപാകചിത്താനീതി. സോളസാതി ദ്വേ പഞ്ചവിഞ്ഞാണാനി, സബ്ബസത്താനം പടിസന്ധിചിത്തം, ഖീണാസവാനം ചുതിചിത്തം, അരൂപേ ചത്താരി വിപാകചിത്താനീതി. ഇമാനി സോളസ രൂപിരിയാപഥവിഞ്ഞത്തീസു ഏകമ്പി ന കരോന്തി. അഞ്ഞാനിപി ബഹൂനി അരൂപേ ഉപ്പന്നാനി അനോകാസഗതത്താ രൂപം ന സമുട്ഠാപേന്തി. ന താനേവ, കായവചീവിഞ്ഞത്തിയോപി.

൬൩൭. ആകാസധാതുനിദ്ദേസേ ന കസ്സതി, ന നികസ്സതി, കസിതും വാ ഛിന്ദിതും വാ ഭിന്ദിതും വാ ന സക്കാതി ആകാസോ. ആകാസോവ ആകാസഗതം, ഖേളഗതാദി വിയ. ആകാസോതി വാ ഗതന്തി ‘ആകാസഗതം’. ന ഹഞ്ഞതീതി അഘം, അഘട്ടനീയന്തി അത്ഥോ. അഘമേവ അഘഗതം. ഛിദ്ദട്ഠേന വിവരോ. വിവരോവ വിവരഗതം. അസമ്ഫുട്ഠം ചതൂഹി മഹാഭൂതേഹീതി ഏതേഹി അസമ്ഫുട്ഠം നിജ്ജടാകാസംവ കഥിതം. ലക്ഖണാദിതോ പന രൂപപരിച്ഛേദലക്ഖണാ ആകാസധാതു, രൂപപരിയന്തപ്പകാസനരസാ, രൂപമരിയാദപച്ചുപട്ഠാനാ അസമ്ഫുട്ഠഭാവഛിദ്ദവിവരഭാവപച്ചുപട്ഠാനാ വാ, പരിച്ഛിന്നരൂപപദട്ഠാനാ, യായ പരിച്ഛിന്നേസു രൂപേസു ‘ഇദമിതോ ഉദ്ധം അധോ തിരിയ’ന്തി ച ഹോതി.

൬൩൮. ഇതോ പരേ രൂപസ്സലഹുതാദീനം നിദ്ദേസാ ചിത്തസ്സലഹുതാദീസു വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബാ. ലക്ഖണാദിതോ പനേത്ഥ അദന്ധതാലക്ഖണാ രൂപസ്സ ലഹുതാ, രൂപാനം ഗരുഭാവവിനോദനരസാ, ലഹുപരിവത്തിതാപച്ചുപട്ഠാനാ, ലഹുരൂപപദട്ഠാനാ. അഥദ്ധതാലക്ഖണാ രൂപസ്സ മുദുതാ, രൂപാനം ഥദ്ധഭാവവിനോദനരസാ, സബ്ബകിരിയാസു അവിരോധിതാപച്ചുപട്ഠാനാ, മുദുരൂപപദട്ഠാനാ. സരീരകിരിയാനുകൂലകമ്മഞ്ഞഭാവലക്ഖണാ രൂപസ്സ കമ്മഞ്ഞതാ, അകമ്മഞ്ഞതാവിനോദനരസാ, അദുബ്ബലഭാവപച്ചുപട്ഠാനാ, കമ്മഞ്ഞരൂപപദട്ഠാനാ.

ഏതാ പന തിസ്സോ ന അഞ്ഞമഞ്ഞം വിജഹന്തി. ഏവം സന്തേപി യോ അരോഗിനോ വിയ രൂപാനം ലഹുഭാവോ, അദന്ധതാലഹുപരിവത്തിപ്പകാരോ, രൂപദന്ധത്തകരധാതുക്ഖോഭപടിപക്ഖപച്ചയസമുട്ഠാനോ, സോ രൂപവികാരോ ‘രൂപസ്സലഹുതാ’. യോ സുപരിമദ്ദിതചമ്മസ്സേവ രൂപാനം മുദുഭാവോ സബ്ബകിരിയാവിസേസേസു സരസവത്തനഭാവോ വസവത്തനഭാവമദ്ദവപ്പകാരോ രൂപഥദ്ധത്തകരധാതുക്ഖോഭപടിപക്ഖപച്ചയസമുട്ഠാനോ, സോ രൂപവികാരോ ‘രൂപസ്സ മുദുതാ’. യോ പന സുധന്തസുവണ്ണസ്സേവ രൂപാനം കമ്മഞ്ഞഭാവോ സരീരകിരിയാനുകൂലഭാവപ്പകാരോ സരീരകിരിയാനം അനനുകൂലകരധാതുക്ഖോഭപടിപക്ഖപച്ചയസമുട്ഠാനോ, സോ രൂപവികാരോ ‘രൂപസ്സ കമ്മഞ്ഞതാ’തി. ഏവമേതാസം വിസേസോ വേദിതബ്ബോ.