൩. നിക്ഖേപകണ്ഡോ

തികനിക്ഖേപകഥാ

൯൮൫. ഏത്താവതാ കുസലത്തികോ സബ്ബേസം കുസലാദിധമ്മാനം പദഭാജനനയേന വിത്ഥാരിതോ ഹോതി. യസ്മാ പന യ്വായം കുസലത്തികസ്സ വിഭജനനയോ വുത്തോ, സേസതികദുകാനമ്പി ഏസേവ വിഭജനനയോ ഹോതി – യഥാ ഹി ഏത്ഥ, ഏവം ‘കതമേ ധമ്മാ സുഖായ വേദനായ സമ്പയുത്താ? യസ്മിം സമയേ കാമാവചരം കുസലം ചിത്തം ഉപ്പന്നം ഹോതി സോമനസ്സസഹഗതം ഞാണസമ്പയുത്തം രൂപാരമ്മണം വാ…പേ… യേ വാ പന തസ്മിം സമയേ അഞ്ഞേപി അത്ഥി പടിച്ചസമുപ്പന്നാ അരൂപിനോ ധമ്മാ ഠപേത്വാ വേദനാഖന്ധം, ഇമേ ധമ്മാ സുഖായ വേദനായ സമ്പയുത്താ’തിആദിനാ അനുക്കമേന സബ്ബതികദുകേസു സക്കാ പണ്ഡിതേഹി വിഭാജനനയം സല്ലക്ഖേതും – തസ്മാ തം വിത്ഥാരദേസനം നിക്ഖിപിത്വാ, അഞ്ഞേന നാതിസങ്ഖേപനാതിവിത്ഥാരനയേന സബ്ബതികദുകധമ്മവിഭാഗം ദസ്സേതും കതമേ ധമ്മാ കുസലാതി നിക്ഖേപകണ്ഡം ആരദ്ധം. ചിത്തുപ്പാദകണ്ഡഞ്ഹി വിത്ഥാരദേസനാ, അട്ഠകഥാകണ്ഡം സങ്ഖേപദേസനാ. ഇദം പന നിക്ഖേപകണ്ഡം ചിത്തുപ്പാദകണ്ഡം ഉപാദായ സങ്ഖേപോ, അട്ഠകഥാകണ്ഡം ഉപാദായ വിത്ഥാരോതി സങ്ഖിത്തവിത്ഥാരധാതുകം ഹോതി. തയിദം, വിത്ഥാരദേസനം നിക്ഖിപിത്വാ ദേസിതത്താപി, ഹേട്ഠാ വുത്തകാരണവസേനാപി, നിക്ഖേപകണ്ഡം നാമാതി വേദിതബ്ബം. വുത്തഞ്ഹേതം –

മൂലതോ ഖന്ധതോ ചാപി, ദ്വാരതോ ചാപി ഭൂമിതോ;

അത്ഥതോ ധമ്മതോ ചാപി, നാമതോ ചാപി ലിങ്ഗതോ;

നിക്ഖിപിത്വാ ദേസിതത്താ, നിക്ഖേപോതി പവുച്ചതീതി.

ഇദഞ്ഹി തീണി കുസലമൂലാനീതിആദിനാ നയേന മൂലതോ നിക്ഖിപിത്വാ ദേസിതം. തംസമ്പയുത്തോ വേദനാക്ഖന്ധോതി ഖന്ധതോ. തംസമുട്ഠാനം കായകമ്മന്തി ദ്വാരതോ. കായദ്വാരപ്പവത്തഞ്ഹി കമ്മം കായകമ്മന്തി വുച്ചതി. സുഖഭൂമിയം, കാമാവചരേതി ഭൂമിതോ നിക്ഖിപിത്വാ ദേസിതം. തത്ഥ തത്ഥ അത്ഥധമ്മനാമലിങ്ഗാനം വസേന ദേസിതത്താ അത്ഥാദീഹി നിക്ഖിപിത്വാ ദേസിതം നാമാതി വേദിതബ്ബം.

തത്ഥ കുസലപദനിദ്ദേസേ താവ തീണീതി ഗണനപരിച്ഛേദോ. കുസലാനി ച താനി മൂലാനി ച, കുസലാനം വാ ധമ്മാനം ഹേതുപച്ചയപഭവജനകസമുട്ഠാനനിബ്ബത്തകട്ഠേന മൂലാനീതി കുസലമൂലാനി. ഏവം അത്ഥവസേന ദസ്സേത്വാ ഇദാനി നാമവസേന ദസ്സേതും അലോഭോ അദോസോ അമോഹോതി ആഹ. ഏത്താവതാ യസ്മാ മൂലേന മുത്തം കുസലം നാമ നത്ഥി, തസ്മാ ചതുഭൂമകകുസലം തീഹി മൂലേഹി പരിയാദിയിത്വാ ദസ്സേസി ധമ്മരാജാ. തംസമ്പയുത്തോതി തേഹി അലോഭാദീഹി സമ്പയുത്തോ. തത്ഥ അലോഭേന സമ്പയുത്തേ സങ്ഖാരക്ഖന്ധേ, അദോസാമോഹാപി അലോഭേന സമ്പയുത്തസങ്ഖാരക്ഖന്ധഗണനംയേവ ഗച്ഛന്തി. സേസദ്വയവസേന സമ്പയോഗേപി ഏസേവ നയോ. ഇതി ചതുഭൂമകകുസലം പുന തംസമ്പയുത്തകചതുക്ഖന്ധവസേന പരിയാദിയിത്വാ ദസ്സേസി ധമ്മരാജാ. തംസമുട്ഠാനന്തി തേഹി അലോഭാദീഹി സമുട്ഠിതം. ഇമിനാപി നയേന തദേവ ചതുഭൂമികകുസലം തിണ്ണം കമ്മദ്വാരാനം വസേന പരിയാദിയിത്വാ ദസ്സേസി ധമ്മരാജാ. ഏവം താവ കുസലം തീസു ഠാനേസു പരിയാദിയിത്വാ ദസ്സിതം.

൯൮൬. അകുസലേപി ഏസേവ നയോ. ദ്വാദസന്നഞ്ഹി അകുസലചിത്താനം ഏകമ്പി മൂലേന മുത്തം നാമ നത്ഥീതി മൂലേന പരിയാദിയിത്വാ ദസ്സേസി ധമ്മരാജാ. തംസമ്പയുത്തചതുക്ഖന്ധതോ ച ഉദ്ധം അകുസലം നാമ നത്ഥീതി താനേവ ദ്വാദസ അകുസലചിത്താനി ചതുക്ഖന്ധവസേന പരിയാദിയിത്വാ ദസ്സേസി. ധമ്മരാജാ കായകമ്മാദിവസേന പന നേസം പവത്തിസബ്ഭാവതോ കമ്മദ്വാരവസേന പരിയാദിയിത്വാ ദസ്സേസി ധമ്മരാജാ. യം പനേത്ഥ തദേകട്ഠാ ച കിലേസാതിആദി വുത്തം, തത്ഥ ഏകസ്മിം ചിത്തേ പുഗ്ഗലേ വാ ഠിതന്തി ‘ഏകട്ഠം’. തത്ഥ ഏകസ്മിം ചിത്തേ ഠിതം സഹജേകട്ഠം നാമ ഹോതി. ഏകസ്മിം പുഗ്ഗലേ ഠിതം പഹാനേകട്ഠം നാമ. തേന ലോഭാദിനാ അഞ്ഞേന വാ തത്ഥ തത്ഥ നിദ്ദിട്ഠേന സഹ ഏകസ്മിം ഠിതന്തി തദേകട്ഠം. തത്ഥ ‘കതമേ ധമ്മാ സംകിലിട്ഠസംകിലേസികാ? തീണി അകുസലമൂലാനി – ലോഭോ ദോസോ മോഹോ, തദേകട്ഠാ ച കിലേസാ’തി സംകിലിട്ഠത്തികേ; ‘കതമേ ധമ്മാ ഹീനാ? തീണി അകുസലമൂലാനി – ലോഭോ ദോസോ മോഹോ, തദേകട്ഠാ ച കിലേസാ’തി ഹീനത്തികേ ‘കതമേ ധമ്മാ അകുസലാ? തീണി അകുസലമൂലാനി – ലോഭോ ദോസോ മോഹോ, തദേകട്ഠാ ച കിലേസാ’തി ഇമസ്മിം കുസലത്തികേ; ‘കതമേ ധമ്മാ സംകിലിട്ഠാ? തീണി അകുസലമൂലാനി – ലോഭോ ദോസോ മോഹോ, തദേകട്ഠാ ച കിലേസാ’തി കിലേസഗോച്ഛകേ ‘കതമേ ധമ്മാ സരണാ? തീണി അകുസലമൂലാനി – ലോഭോ ദോസോ മോഹോ, തദേകട്ഠാ ച കിലേസാതി സരണദുകേ’തി – ഇമേസു ഏത്തകേസു ഠാനേസു ‘സഹജേകട്ഠം’ ആഗതം.

ദസ്സനേനപഹാതബ്ബത്തികേ പന ‘ഇമാനി തീണി സംയോജനാനി, തദേകട്ഠാ ച കിലേസാ’തി, ദസ്സനേനപഹാതബ്ബഹേതുകത്തികേപി ‘ഇമാനി തീണി സംയോജനാനി, തദേകട്ഠാ ച കിലേസാ’തി, പുന തത്ഥേവ തീണി സംയോജനാനി – സക്കായദിട്ഠി വിചികിച്ഛാ സീലബ്ബതപരാമാസോ, ഇമേ ധമ്മാ ദസ്സനേനപഹാതബ്ബാ; തദേകട്ഠോ ലോഭോ ദോസോ മോഹോ, ഇമേ ധമ്മാ ദസ്സനേനപഹാതബ്ബഹേതൂ; തദേകട്ഠാ ച കിലേസാ തംസമ്പയുത്തോ വേദനാഖന്ധോ…പേ… വിഞ്ഞാണക്ഖന്ധോ, തംസമുട്ഠാനം കായകമ്മം വചീകമ്മം മനോകമ്മം, ഇമേ ധമ്മാ ദസ്സനേനപഹാതബ്ബഹേതുകാതി; സമ്മപ്പധാനവിഭങ്ഗേ ‘‘തത്ഥ കതമേ പാപകാ അകുസലാ ധമ്മാ? തീണി അകുസലമൂലാനി – ലോഭോ ദോസോ മോഹോ, തദേകട്ഠാ ച കിലേസാ’’തി (വിഭ. ൩൯൧) – ഇമേസു പന ഏത്തകേസു ഠാനേസു ‘പഹാനേകട്ഠം’ ആഗതന്തി വേദിതബ്ബം.

൯൮൭. അബ്യാകതപദനിദ്ദേസോ ഉത്താനത്ഥോയേവാതി. ഇമസ്മിം തികേ തീണി ലക്ഖണാനി തിസ്സോ പഞ്ഞത്തിയോ കസിണുഗ്ഘാടിമാകാസം അജടാകാസം ആകിഞ്ചഞ്ഞായതനസ്സ ആരമ്മണം നിരോധസമാപത്തി ച ന ലബ്ഭതീതി വുത്തം.

൯൮൮. വേദനാത്തികനിദ്ദേസേ സുഖഭൂമിയന്തി ഏത്ഥ യഥാ തമ്ബഭൂമി കണ്ഹഭൂമീതി തമ്ബകണ്ഹഭൂമിയോവ വുച്ചന്തി, ഏവം സുഖമ്പി സുഖഭൂമി നാമ. യഥാ ഉച്ഛുഭൂമി സാലിഭൂമീതി ഉച്ഛുസാലീനം ഉപ്പജ്ജനട്ഠാനാനി വുച്ചന്തി, ഏവം സുഖസ്സ ഉപ്പജ്ജനട്ഠാനം ചിത്തമ്പി സുഖഭൂമി നാമ. തം ഇധ അധിപ്പേതം. യസ്മാ പന സാ കാമാവചരേ വാ ഹോതി, രൂപാവചരാദീസു വാ, തസ്മാസ്സാ തം പഭേദം ദസ്സേതും കാമാവചരേതിആദി വുത്തം. സുഖവേദനം ഠപേത്വാതി യാ സാ സുഖഭൂമിയം സുഖവേദനാ, തം ഠപേത്വാ. തംസമ്പയുത്തോതി തായ ഠപിതായ സുഖവേദനായ സമ്പയുത്തോ. സേസപദദ്വയേപി ഇമിനാവ നയേന അത്ഥോ വേദിതബ്ബോതി.

ഇമസ്മിം തികേ തിസ്സോ വേദനാ, സബ്ബം രൂപം, നിബ്ബാനന്തി ഇദമ്പി ന ലബ്ഭതി. അയഞ്ഹി തികോ കുസലത്തികേ ച അലബ്ഭമാനേഹി ഇമേഹി ച തീഹി കോട്ഠാസേഹി മുത്തകോ നാമ. ഇതോ പരേസു പന തികദുകേസു പാളിതോ ച അത്ഥതോ ച യം വത്തബ്ബം സിയാ തം സബ്ബം പദാനുക്കമേന മാതികാകഥായഞ്ചേവ കുസലാദീനം നിദ്ദേസേ ച വുത്തമേവ. യം പന യത്ഥ വിസേസമത്തം തദേവ വക്ഖാമ.

൯൯൧. തത്ഥ വിപാകത്തികേ താവ കിഞ്ചാപി അരൂപധമ്മാ വിയ രൂപധമ്മാപി കമ്മസമുട്ഠാനാ അത്ഥി, അനാരമ്മണത്താ പന തേ കമ്മസരിക്ഖകാ ന ഹോന്തീതി സാരമ്മണാ അരൂപധമ്മാവ കമ്മസരിക്ഖകത്താ വിപാകാതി വുത്താ, ബീജസരിക്ഖകം ഫലം വിയ. സാലിബീജസ്മിഞ്ഹി വപിതേ അങ്കുരപത്താദീസു നിക്ഖന്തേസുപി സാലിഫലന്തി ന വുച്ചതി. യദാ പന സാലിസീസം പക്കം ഹോതി പരിണതം, തദാ ബീജസരിക്ഖകോ സാലി ഏവ സാലിഫലന്തി വുച്ചതി. അങ്കുരപത്താദീനി പന ബീജജാതാനി ബീജതോ നിബ്ബത്താനീതി വുച്ചന്തി, ഏവമേവ രൂപമ്പി കമ്മജന്തി വാ ഉപാദിണ്ണന്തി വാ വത്തും വട്ടതി.

൯൯൪. ഉപാദിണ്ണത്തികേ കിഞ്ചാപി ഖീണാസവസ്സ ഖന്ധാ ‘അമ്ഹാകം മാതുലത്ഥേരോ അമ്ഹാകം ചൂളപിതുത്ഥേരോ’തി വദന്താനം പരേസം ഉപാദാനസ്സ പച്ചയാ ഹോന്തി, മഗ്ഗഫലനിബ്ബാനാനി പന അഗ്ഗഹിതാനി അപരാമട്ഠാനി അനുപാദിണ്ണാനേവ. താനി ഹി, യഥാ ദിവസം സന്തത്തോ അയോഗുളോ മക്ഖികാനം അഭിനിസീദനസ്സ പച്ചയോ ന ഹോതി, ഏവമേവ തേജുസ്സദത്താ തണ്ഹാമാനദിട്ഠിവസേന ഗഹണസ്സ പച്ചയാ ന ഹോന്തി. തേന വുത്തം – ഇമേ ധമ്മാ അനുപാദിണ്ണഅനുപാദാനിയാതി.

൯൯൮. അസംകിലിട്ഠഅസംകിലേസികേസുപി ഏസേവ നയോ.

൧൦൦൦. വിതക്കത്തികേ വിതക്കസഹജാതേന വിചാരേന സദ്ധിം കുസലത്തികേ അലബ്ഭമാനാവ ന ലബ്ഭന്തി.

൧൦൦൩. പീതിസഹഗതത്തികേ പീതിആദയോ അത്തനാ സഹജാതധമ്മാനം പീതിസഹഗതാദിഭാവം ദത്വാ സയം പിട്ഠിവട്ടകാ ജാതാ. ഇമസ്മിഞ്ഹി തികേ ദ്വേ ദോമനസ്സസഹഗതചിത്തുപ്പാദാ ദുക്ഖസഹഗതം കായവിഞ്ഞാണം ഉപേക്ഖാവേദനാ രൂപം നിബ്ബാനന്തി – ഇദമ്പി ന ലബ്ഭതി. അയഞ്ഹി തികോ കുസലത്തികേ ച അലബ്ഭമാനേഹി ഇമേഹി ച പഞ്ചഹി കോട്ഠാസേഹി മുത്തകോ നാമ.

൧൦൦൬. ദസ്സനേനപഹാതബ്ബത്തികേ സഞ്ഞോജനാനീതി ബന്ധനാനി. സക്കായദിട്ഠീതി വിജ്ജമാനട്ഠേന സതി ഖന്ധപഞ്ചകസങ്ഖാതേ കായേ; സയം വാ സതീ തസ്മിം കായേ ദിട്ഠീതി ‘സക്കായദിട്ഠി’. സീലേന സുജ്ഝിതും സക്കാ, വതേന സുജ്ഝിതും സക്കാ, സീലവതേഹി സുജ്ഝിതും സക്കാതി ഗഹിതസമാദാനം പന സീലബ്ബതപരാമാസോ നാമ.

൧൦൦൭. ഇധാതി ദേസാപദേസേ നിപാതോ. സ്വായം കത്ഥചി ലോകം ഉപാദായ വുച്ചതി. യഥാഹ – ‘‘ഇധ തഥാഗതോ ലോകേ ഉപ്പജ്ജതീ’’തി (ദീ. നി. ൧.൧൮൯). കത്ഥചി സാസനം. യഥാഹ – ‘‘ഇധേവ, ഭിക്ഖവേ, സമണോ ഇധ ദുതിയോ സമണോ’’തി (മ. നി. ൧.൧൩൯; അ. നി. ൪.൨൪൧). കത്ഥചി ഓകാസം. യഥാഹ –

‘‘ഇധേവ തിട്ഠമാനസ്സ, ദേവഭൂതസ്സ മേ സതോ;

പുനരായു ച മേ ലദ്ധോ, ഏവം ജാനാഹി മാരിസാ’’തി. (ദീ. നി. ൨.൩൬൯);

കത്ഥചി പദപൂരണമത്തമേവ. യഥാഹ – ‘‘ഇധാഹം, ഭിക്ഖവേ, ഭുത്താവീ അസ്സം പവാരിതോ’’തി (മ. നി. ൧.൩൦). ഇധ പന ലോകം ഉപാദായ വുത്തോതി വേദിതബ്ബോ.

അസ്സുതവാ പുഥുജ്ജനോതി ഏത്ഥ പന ‘ആഗമാധിഗമാഭാവാ ഞേയ്യോ അസ്സുതവാ ഇതി’. യസ്സ ഹി ഖന്ധധാതുആയതനപച്ചയാകാരസതിപട്ഠാനാദീസു ഉഗ്ഗഹപരിപുച്ഛാവിനിച്ഛയരഹിതത്താ ദിട്ഠിപടിസേധകോ നേവ ‘ആഗമോ’, പടിപത്തിയാ അധിഗന്തബ്ബസ്സ അനധിഗതത്താ നേവ ‘അധിഗമോ’ അത്ഥി, സോ ‘ആഗമാധിഗമാഭാവാ ഞേയ്യോ അസ്സുതവാ ഇതി’. സ്വായം –

പുഥൂനം ജനനാദീഹി, കാരണേഹി പുഥുജ്ജനോ;

പുഥുജ്ജനന്തോഗധത്താ, പുഥുവായം ജനോ ഇതി. (ദീ. നി. അട്ഠ. ൧.൭; മ. നി. അട്ഠ. ൧.൨; അ. നി. അട്ഠ. ൧.൧.൫൧; പടി. മ. അട്ഠ. ൨.൧.൧൩൦; ചൂളനി. അട്ഠ. ൮൮; നേത്തി. അട്ഠ. ൫൬);

സോ ഹി പുഥൂനം നാനപ്പകാരാനം കിലേസാദീനം ജനനാദീഹി കാരണേഹി പുഥുജ്ജനോ. യഥാഹ – ‘‘പുഥു കിലേസേ ജനേന്തീതി പുഥുജ്ജനാ. പുഥു അവിഹതസക്കായദിട്ഠികാതി പുഥുജ്ജനാ. പുഥു സത്ഥാരാനം മുഖുല്ലോകികാതി പുഥുജ്ജനാ. പുഥു സബ്ബഗതീഹി അവുട്ഠിതാതി പുഥുജ്ജനാ. പുഥു നാനാഭിസങ്ഖാരേ അഭിസങ്ഖരോന്തീതി പുഥുജ്ജനാ. പുഥു നാനാഓഘേഹി വുയ്ഹന്തീതി പുഥുജ്ജനാ. പുഥു നാനാസന്താപേഹി സന്തപ്പന്തീതി പുഥുജ്ജനാ. പുഥു നാനാപരിളാഹേഹി പരിഡയ്ഹന്തീതി പുഥുജ്ജനാ. പുഥു പഞ്ചസു കാമഗുണേസു രത്താ ഗിദ്ധാ ഗധിതാ മുച്ഛിതാ അജ്ഝോസന്നാ ലഗ്ഗാ ലഗ്ഗിതാ പലിബുദ്ധാതി പുഥുജ്ജനാ. പുഥു പഞ്ചഹി നീവരണേഹി ആവുതാ നിവുതാ ഓവുതാ പിഹിതാ പടിച്ഛന്നാ പടികുജ്ജിതാതി പുഥുജ്ജനാ’’തി (മഹാനി. ൯൪). പുഥൂനം വാ ഗണനപഥമതീതാനം അരിയധമ്മപരമ്മുഖാനം നീചധമ്മസമാചാരാനം ജനാനം അന്തോഗധത്താപി പുഥുജ്ജനാ. പുഥു വാ അയം – വിസുംയേവ സങ്ഖ്യം ഗതോ, വിസംസട്ഠോ സീലസുതാദിഗുണയുത്തേഹി അരിയേഹി – ജനോതിപി പുഥുജ്ജനോ. ഏവമേതേഹി ‘അസ്സുതവാ പുഥുജ്ജനോ’തി ദ്വീഹി പദേഹി യേ തേ –

‘‘ദുവേ പുഥുജ്ജനാ വുത്താ, ബുദ്ധേനാദിച്ചബന്ധുനാ;

അന്ധോ പുഥുജ്ജനോ ഏകോ, കല്യാണേകോ പുഥുജ്ജനോ’’തി. (ദീ. നി. അട്ഠ. ൧.൭; അ. നി. അട്ഠ. ൧.൧.൫൧; പടി. മ. അട്ഠ. ൨.൧.൧൩൦; ചൂളനി. അട്ഠ. ൮൮);

ദ്വേ പുഥുജ്ജനാ വുത്താ, തേസു അന്ധപുഥുജ്ജനോ വുത്തോ ഹോതീതി വേദിതബ്ബോ.

അരിയാനം അദസ്സാവീതിആദീസു അരിയാതി ആരകത്താ കിലേസേഹി, അനയേ ന ഇരിയനതോ, അയേ ഇരിയനതോ, സദേവകേന ലോകേന ച അരണീയതോ ബുദ്ധാ ച പച്ചേകബുദ്ധാ ച ബുദ്ധസാവകാ ച വുച്ചന്തി. ബുദ്ധാ ഏവ വാ ഇധ അരിയാ. യഥാഹ – ‘‘സദേവകേ, ഭിക്ഖവേ, ലോകേ…പേ… തഥാഗതോ അരിയോതി വുച്ചതീ’’തി (സം. നി. ൫.൧൦൯൮).

സപ്പുരിസാതി ഏത്ഥ പന പച്ചേകബുദ്ധാ തഥാഗതസാവകാ ച സപ്പുരിസാതി വേദിതബ്ബാ. തേ ഹി ലോകുത്തരഗുണയോഗേന സോഭനാ പുരിസാതി സപ്പുരിസാ. സബ്ബേവ വാ ഏതേ ദ്വേധാപി വുത്താ. ബുദ്ധാപി ഹി അരിയാ ച സപ്പുരിസാ ച പച്ചേകബുദ്ധാ ബുദ്ധസാവകാപി. യഥാഹ –

‘‘യോ വേ കതഞ്ഞൂ കതവേദി ധീരോ,

കല്യാണമിത്തോ ദള്ഹഭത്തി ച ഹോതി;

ദുഖിതസ്സ സക്കച്ച കരോതി കിച്ചം,

തഥാവിധം സപ്പുരിസം വദന്തീ’’തി. (ജാ. ൨.൧൭.൭൮);

‘കല്യാണമിത്തോ ദള്ഹഭത്തി ച ഹോതീ’തി ഏത്താവതാ ഹി ബുദ്ധസാവകോ വുത്തോ. കതഞ്ഞുതാദീഹി പച്ചേകബുദ്ധാ ബുദ്ധാതി. ഇദാനി യോ തേസം അരിയാനം അദസ്സനസീലോ, ന ച ദസ്സനേ സാധുകാരീ, സോ അരിയാനം അദസ്സാവീതി വേദിതബ്ബോ. സോ ചക്ഖുനാ അദസ്സാവീ ഞാണേന അദസ്സാവീതി ദുവിധോ. തേസു ഞാണേന അദസ്സാവീ ഇധ അധിപ്പേതോ. മംസചക്ഖുനാ ഹി ദിബ്ബചക്ഖുനാ വാ അരിയാ ദിട്ഠാപി അദിട്ഠാവ ഹോന്തി, തേസം ചക്ഖൂനം വണ്ണമത്തഗ്ഗഹണതോ, ന അരിയഭാവഗോചരതോ. സോണസിങ്ഗാലാദയോപി ചക്ഖുനാ അരിയേ പസ്സന്തി, ന ച തേ അരിയാനം ദസ്സാവിനോ.

തത്രിദം വത്ഥു – ചിത്തലപബ്ബതവാസിനോ കിര ഖീണാസവത്ഥേരസ്സ ഉപട്ഠാകോ വുഡ്ഢപബ്ബജിതോ ഏകദിവസം ഥേരേന സദ്ധിം പിണ്ഡായ ചരിത്വാ ഥേരസ്സ പത്തചീവരം ഗഹേത്വാ പിട്ഠിതോ ആഗച്ഛന്തോ ഥേരം പുച്ഛി – ‘അരിയാ നാമ ഭന്തേ കീദിസാ’തി? ഥേരോ ആഹ – ‘ഇധേകച്ചോ മഹല്ലകോ അരിയാനം പത്തചീവരം ഗഹേത്വാ വത്തപടിപത്തിം കത്വാ സഹ ചരന്തോപി നേവ അരിയേ ജാനാതി, ഏവംദുജ്ജാനാവുസോ, അരിയാ’തി. ഏവം വുത്തേപി സോ നേവ അഞ്ഞാസി. തസ്മാ ന ചക്ഖുനാ ദസ്സനം ‘ദസ്സനം’, ഞാണദസ്സനമേവ ‘ദസ്സനം’. യഥാഹ – ‘‘കിം തേ വക്കലി ഇമിനാ പൂതികായേന ദിട്ഠേന? യോ ഖോ, വക്കലി, ധമ്മം പസ്സതി, സോ മം പസ്സതീ’’തി (സം. നി. ൩.൮൭). തസ്മാ ചക്ഖുനാ പസ്സന്തോപി, ഞാണേന അരിയേഹി ദിട്ഠം അനിച്ചാദിലക്ഖണം അപസ്സന്തോ, അരിയാധിഗതഞ്ച ധമ്മം അനധിഗച്ഛന്തോ, അരിയകരധമ്മാനം അരിയഭാവസ്സ ച അദിട്ഠത്താ, ‘അരിയാനം അദസ്സാവീ’തി വേദിതബ്ബോ.

അരിയധമ്മസ്സ അകോവിദോതി സതിപട്ഠാനാദിഭേദേ അരിയധമ്മേ അകുസലോ. അരിയധമ്മേ അവിനീതോതി, ഏത്ഥ പന

ദുവിധോ വിനയോ നാമ, ഏകമേകേത്ഥ പഞ്ചധാ;

അഭാവതോ തസ്സ അയം, അവിനീതോതി വുച്ചതി.

അയഞ്ഹി സംവരവിനയോ പഹാനവിനയോതി ദുവിധോ വിനയോ. ഏത്ഥ ച ദുവിധേപി വിനയേ ഏകമേകോ വിനയോ പഞ്ചധാ ഭിജ്ജതി. സംവരവിനയോപി ഹി സീലസംവരോ സതിസംവരോ ഞാണസംവരോ ഖന്തിസംവരോ വീരിയസംവരോതി പഞ്ചവിധോ. പഹാനവിനയോപി തദങ്ഗപഹാനം വിക്ഖമ്ഭനപഹാനം സമുച്ഛേദപഹാനം പടിപ്പസ്സദ്ധിപഹാനം നിസ്സരണപഹാനന്തി പഞ്ചവിധോ.

തത്ഥ ‘‘ഇമിനാ പാതിമോക്ഖസംവരേന ഉപേതോ ഹോതി സമുപേതോ’’തി (വിഭ. ൫൧൧) അയം സീലസംവരോ. ‘‘രക്ഖതി ചക്ഖുന്ദ്രിയം, ചക്ഖുന്ദ്രിയേ സംവരം ആപജ്ജതീ’’തി (ദീ. നി. ൧.൨൧൩; മ. നി. ൧.൨൯൫; സം. നി. ൪.൨൩൯; അ. നി. ൩.൧൬) അയം സതിസംവരോ.

‘‘യാനി സോതാനി ലോകസ്മിം, (അജിതാതി ഭഗവാ)

സതി തേസം നിവാരണം;

സോതാനം സംവരം ബ്രൂമി,

പഞ്ഞായേതേ പിധീയരേ’’തി. (സു. നി. ൧൦൪൧) –

അയം ഞാണസംവരോ നാമ. ‘‘ഖമോ ഹോതി സീതസ്സ ഉണ്ഹസ്സാ’’തി (മ. നി. ൧.൨൪; അ. നി. ൪.൧൧൪; ൬.൫൮) അയം ഖന്തിസംവരോ. ‘‘ഉപ്പന്നം കാമവിതക്കം നാധിവാസേതീ’’തി (മ. നി. ൧.൨൬; അ. നി. ൪.൧൧൪; ൬.൫൮) അയം വീരിയസംവരോ. സബ്ബോപി ചായം സംവരോ യഥാസകം സംവരിതബ്ബാനം വിനേതബ്ബാനഞ്ച കായദുച്ചരിതാദീനം സംവരണതോ സംവരോ, വിനയനതോ വിനയോതി വുച്ചതി. ഏവം താവ ‘സംവരവിനയോ’ പഞ്ചധാ ഭിജ്ജതീതി വേദിതബ്ബോ.

തഥാ യം നാമരൂപപരിച്ഛേദാദീസു വിപസ്സനാഞാണേസു പടിപക്ഖഭാവതോ, ദീപാലോകേനേവ തമസ്സ, തേന തേന വിപസ്സനാഞാണേന തസ്സ തസ്സ അനത്ഥസ്സ പഹാനം, സേയ്യഥിദം – നാമരൂപവവത്ഥാനേന സക്കായദിട്ഠിയാ, പച്ചയപരിഗ്ഗഹേന അഹേതുവിസമഹേതുദിട്ഠീനം, തസ്സേവ അപരഭാഗേന കങ്ഖാവിതരണേന കഥംകഥിഭാവസ്സ, കലാപസമ്മസനേന ‘അഹം മമാ’തി ഗാഹസ്സ, മഗ്ഗാമഗ്ഗവവത്ഥാനേന അമഗ്ഗേ മഗ്ഗസഞ്ഞായ, ഉദയദസ്സനേന ഉച്ഛേദദിട്ഠിയാ, വയദസ്സനേന സസ്സതദിട്ഠിയാ, ഭയദസ്സനേന സഭയേ അഭയസഞ്ഞായ, ആദീനവദസ്സനേന അസ്സാദസഞ്ഞായ, നിബ്ബിദാനുപസ്സനായ അഭിരതിസഞ്ഞായ, മുച്ചിതുകമ്യതാഞാണേന അമുച്ചിതുകാമതായ, ഉപേക്ഖാഞാണേന അനുപേക്ഖായ, അനുലോമേന ധമ്മട്ഠിതിയം നിബ്ബാനേ ച പടിലോമഭാവസ്സ, ഗോത്രഭുനാ സങ്ഖാരനിമിത്തഗ്ഗാഹസ്സ പഹാനം, ഏതം ‘തദങ്ഗപഹാനം’ നാമ.

യം പന ഉപചാരപ്പനാഭേദേന സമാധിനാ പവത്തിഭാവനിവാരണതോ, ഘടപ്പഹാരേനേവ ഉദകപിട്ഠേ സേവാലസ്സ, തേസം തേസം നീവരണാദിധമ്മാനം പഹാനം, ഏതം ‘വിക്ഖമ്ഭനപഹാനം’ നാമ. ‘‘യം ചതുന്നം അരിയമഗ്ഗാനം ഭാവിതത്താ തംതംമഗ്ഗവതോ അത്തനോ അത്തനോ സന്താനേ ദിട്ഠിഗതാനം പഹാനായാ’’തിആദിനാ (ധ. സ. ൨൭൭) നയേന വുത്തസ്സ സമുദയപക്ഖികസ്സ കിലേസഗണസ്സ അച്ചന്തം അപ്പവത്തിഭാവേന പഹാനം, ഇദം ‘സമുച്ഛേദപഹാനം’ നാമ. യം പന ഫലക്ഖണേ പടിപ്പസ്സദ്ധത്തം കിലേസാനം, ഏതം ‘പടിപ്പസ്സദ്ധിപഹാനം’ നാമ. യം സബ്ബസങ്ഖതനിസ്സടത്താ പഹീനസബ്ബസങ്ഖതം നിബ്ബാനം, ഏതം ‘നിസ്സരണപഹാനം’ നാമ. സബ്ബമ്പി ചേതം പഹാനം യസ്മാ ചാഗട്ഠേന പഹാനം, വിനയനട്ഠേന വിനയോ, തസ്മാ ‘പഹാനവിനയോ’തി വുച്ചതി. തംതംപഹാനവതോ വാ തസ്സ തസ്സ വിനയസ്സ സമ്ഭവതോപേതം പഹാനവിനയോതി വുച്ചതി. ഏവം പഹാനവിനയോപി പഞ്ചധാ ഭിജ്ജതീതി വേദിതബ്ബോ.

ഏവമയം സങ്ഖേപതോ ദുവിധോ, ഭേദതോ ച ദസവിധോ വിനയോ, ഭിന്നസംവരത്താ, പഹാതബ്ബസ്സ ച അപ്പഹീനത്താ, യസ്മാ ഏതസ്സ അസ്സുതവതോ പുഥുജ്ജനസ്സ നത്ഥി, തസ്മാ അഭാവതോ തസ്സ, അയം ‘അവിനീതോ’തി വുച്ചതീതി. ഏസ നയോ സപ്പുരിസാനം അദസ്സാവീ സപ്പുരിസധമ്മസ്സ അകോവിദോ സപ്പുരിസധമ്മേ അവിനീതോതി ഏത്ഥാപി. നിന്നാനാകരണഞ്ഹേതം അത്ഥതോ. യഥാഹ – ‘‘യേവ തേ അരിയാ തേവ തേ സപ്പുരിസാ, യേവ തേ സപ്പുരിസാ തേവ തേ അരിയാ. യോ ഏവ സോ അരിയാനം ധമ്മോ സോ ഏവ സോ സപ്പുരിസാനം ധമ്മോ, യോ ഏവ സോ സപ്പുരിസാനം ധമ്മോ സോ ഏവ സോ അരിയാനം ധമ്മോ. യേവ തേ അരിയവിനയാ തേവ തേ സപ്പുരിസവിനയാ, യേവ തേ സപ്പുരിസവിനയാ തേവ തേ അരിയവിനയാ. അരിയേതി വാ സപ്പുരിസേതി വാ, അരിയധമ്മേതി വാ സപ്പുരിസധമ്മേതി വാ, അരിയവിനയേതി വാ സപ്പുരിസവിനയേതി വാ, ഏസേസേ ഏകേ ഏകട്ഠേ സമേ സമഭാഗേ തജ്ജാതേ തഞ്ഞേവാ’’തി.

രൂപം അത്തതോ സമനുപസ്സതീതി ഇധേകച്ചോ രൂപം അത്തതോ സമനുപസ്സതി – ‘യം രൂപം സോ അഹം, യോ അഹം തം രൂപ’ന്തി രൂപഞ്ച അത്താനഞ്ച അദ്വയം സമനുപസ്സതി. ‘‘സേയ്യഥാപി നാമ തേലപ്പദീപസ്സ ഝായതോ യാ അച്ചി സോ വണ്ണോ, യോ വണ്ണോ സാ അച്ചീതി അച്ചിഞ്ച വണ്ണഞ്ച അദ്വയം സമനുപസ്സതി,’’ ഏവമേവ ഇധേകച്ചോ രൂപം അത്തതോ സമനുപസ്സതീതി ഏവം രൂപം അത്താതി ദിട്ഠിപസ്സനായ പസ്സതി. രൂപവന്തം വാ അത്താനന്തി ‘അരൂപം അത്താ’തി ഗഹേത്വാ, ഛായാവന്തം രുക്ഖം വിയ, തം രൂപവന്തം സമനുപസ്സതി. അത്തനി വാ രൂപന്തി ‘അരൂപമേവ അത്താ’തി ഗഹേത്വാ, പുപ്ഫമ്ഹി ഗന്ധം വിയ, അത്തനി രൂപം സമനുപസ്സതി. രൂപസ്മിം വാ അത്താനന്തി ‘അരൂപമേവ അത്താ’തി ഗഹേത്വാ, കരണ്ഡകേ മണിം വിയ, അത്താനം രൂപസ്മിം സമനുപസ്സതി. വേദനാദീസുപി ഏസേവ നയോ.

തത്ഥ ‘രൂപം അത്തതോ സമനുപസ്സതീ’തി സുദ്ധരൂപമേവ അത്താതി കഥിതം. ‘രൂപവന്തം വാ അത്താനം, അത്തനി വാ രൂപം, രൂപസ്മിം വാ അത്താനം; വേദനം അത്തതോ സമനുപസ്സതി… സഞ്ഞം… സങ്ഖാരേ… വിഞ്ഞാണം അത്തതോ സമനുപസ്സതീ’തി ഇമേസു സത്തസു ഠാനേസു ‘അരൂപം അത്താ’തി കഥിതം. വേദനാവന്തം വാ അത്താനം, അത്തനി വാ വേദനം, വേദനായ വാ അത്താനന്തി ഏവം ചതൂസു ഖന്ധേസു തിണ്ണം തിണ്ണം വസേന ദ്വാദസസു ഠാനേസു ‘രൂപാരൂപമിസ്സകോ അത്താ’ കഥിതോ. തത്ഥ ‘രൂപം അത്തതോ സമനുപസ്സതി വേദനം… സഞ്ഞം… സങ്ഖാരേ… വിഞ്ഞാണം അത്തതോ സമനുപസ്സതീ’തി ഇമേസു പഞ്ചസു ഠാനേസു ഉച്ഛേദദിട്ഠി കഥിതാ. അവസേസേസു സസ്സതദിട്ഠി. ഏവമേത്ഥ പന്നരസ ഭവദിട്ഠിയോ പഞ്ച വിഭവദിട്ഠിയോ ഹോന്തി. താ സബ്ബാപി മഗ്ഗാവരണാ, ന സഗ്ഗാവരണാ, പഠമമഗ്ഗവജ്ഝാതി വേദിതബ്ബാ.

൧൦൦൮. സത്ഥരി കങ്ഖതീതി സത്ഥു സരീരേ വാ ഗുണേ വാ ഉഭയത്ഥ വാ കങ്ഖതി. സരീരേ കങ്ഖമാനോ ‘ദ്വത്തിംസവരലക്ഖണപടിമണ്ഡിതം നാമ സരീരം അത്ഥി നു ഖോ നത്ഥീ’തി കങ്ഖതി. ഗുണേ കങ്ഖമാനോ ‘അതീതാനാഗതപച്ചുപ്പന്നജാനനസമത്ഥം സബ്ബഞ്ഞുതഞാണം അത്ഥി നു ഖോ നത്ഥീ’തി കങ്ഖതി. ഉഭയത്ഥ കങ്ഖമാനോ ‘അസീതിഅനുബ്യഞ്ജനബ്യാമപ്പഭാനുരഞ്ജിതായ സരീരനിപ്ഫത്തിയാ സമന്നാഗതോ സബ്ബഞേയ്യജാനനസമത്ഥം സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണം പടിവിജ്ഝിത്വാ ഠിതോ ലോകതാരകോ ബുദ്ധോ നാമ അത്ഥി നു ഖോ നത്ഥീ’തി കങ്ഖതി. അയഞ്ഹിസ്സ അത്തഭാവേ ഗുണേ വാ കങ്ഖനതോ ഉഭയത്ഥ കങ്ഖതി നാമ. വിചികിച്ഛതീതി ആരമ്മണം നിച്ഛേതും അസക്കോന്തോ കിച്ഛതി കിലമതി. നാധിമുച്ചതീതി തത്ഥേവ അധിമോക്ഖം ന ലഭതി. ന സമ്പസീദതീതി ചിത്തം അനാവിലം കത്വാ പസീദിതും ന സക്കോതി, ഗുണേസു നപ്പസീദതി.

ധമ്മേ കങ്ഖതീതിആദീസു പന ‘കിലേസേ പജഹന്താ ചത്താരോ അരിയമഗ്ഗാ, പടിപ്പസ്സദ്ധകിലേസാനി ചത്താരി സാമഞ്ഞഫലാനി, മഗ്ഗഫലാനം ആരമ്മണപച്ചയഭൂതം അമതം മഹാനിബ്ബാനം നാമ അത്ഥി നു ഖോ നത്ഥീ’തി കങ്ഖന്തോപി ‘അയം ധമ്മോ നിയ്യാനികോ നു ഖോ അനിയ്യാനികോ’തി കങ്ഖന്തോപി ധമ്മേ കങ്ഖതി നാമ. ‘ചത്താരോ മഗ്ഗട്ഠകാ ചത്താരോ ഫലട്ഠകാതി ഇദം സങ്ഘരതനം അത്ഥി നു ഖോ നത്ഥീ’തി കങ്ഖന്തോപി, ‘അയം സങ്ഘോ സുപ്പടിപന്നോ നു ഖോ ദുപ്പടിപന്നോ’തി കങ്ഖന്തോപി, ‘ഏതസ്മിം സങ്ഘരതനേ ദിന്നസ്സ വിപാകഫലം അത്ഥി നു ഖോ നത്ഥീ’തി കങ്ഖന്തോപി സങ്ഘേ കങ്ഖതി നാമ. ‘തിസ്സോ പന സിക്ഖാ അത്ഥി നു ഖോ നത്ഥീ’തി കങ്ഖന്തോപി, ‘തിസ്സോ സിക്ഖാ സിക്ഖിതപച്ചയേന ആനിസംസോ അത്ഥി നു ഖോ നത്ഥീ’തി കങ്ഖന്തോപി സിക്ഖായ കങ്ഖതി നാമ.

പുബ്ബന്തോ വുച്ചതി അതീതാനി ഖന്ധധാതായതനാനി. അപരന്തോ അനാഗതാനി. തത്ഥ അതീതേസു ഖന്ധാദീസു ‘അതീതാനി നു ഖോ, ന നു ഖോ’തി കങ്ഖന്തോ പുബ്ബന്തേ കങ്ഖതി നാമ. അനാഗതേസു ‘അനാഗതാനി നു ഖോ, ന നു ഖോ’തി കങ്ഖന്തോ അപരന്തേ കങ്ഖതി നാമ. ഉഭയത്ഥ കങ്ഖന്തോ പുബ്ബന്താപരന്തേ കങ്ഖതി നാമ. ‘ദ്വാദസപദികം പച്ചയവട്ടം അത്ഥി നു ഖോ നത്ഥീ’തി കങ്ഖന്തോ ഇദപ്പച്ചയതാപടിച്ചസമുപ്പന്നേസു ധമ്മേസു കങ്ഖതി നാമ. തത്രായം വചനത്ഥോ – ഇമേസം ജരാമരണാദീനം പച്ചയാ ‘ഇദപ്പച്ചയാ’. ഇദപ്പച്ചയാനം ഭാവോ ‘ഇദപ്പച്ചയതാ’. ഇദപ്പച്ചയാ ഏവ വാ ‘ഇദപ്പച്ചയതാ’; ജാതിആദീനമേതം അധിവചനം. ജാതിആദീസു തം തം പടിച്ച ആഗമ്മ സമുപ്പന്നാതി ‘പടിച്ചസമുപ്പന്നാ’. ഇദം വുത്തം ഹോതി – ഇദപ്പച്ചയതായ ച പടിച്ചസമുപ്പന്നേസു ച ധമ്മേസു കങ്ഖതീതി.

൧൦൦൯. സീലേനാതി ഗോസീലാദിനാ. വതേനാതി ഗോവതാദിനാവ. സീലബ്ബതേനാതി തദുഭയേന. സുദ്ധീതി കിലേസസുദ്ധി; പരമത്ഥസുദ്ധിഭൂതം വാ നിബ്ബാനമേവ. തദേകട്ഠാതി ഇധ പഹാനേകട്ഠം ധുരം. ഇമിസ്സാ ച പാളിയാ ദിട്ഠികിലേസോ വിചികിച്ഛാകിലേസോതി ദ്വേയേവ ആഗതാ. ലോഭോ ദോസോ മോഹോ മാനോ ഥിനം ഉദ്ധച്ചം അഹിരികം അനോത്തപ്പന്തി ഇമേ പന അട്ഠ അനാഗതാ. ആഹരിത്വാ പന ദീപേതബ്ബാ. ഏത്ഥ ഹി ദിട്ഠിവിചികിച്ഛാസു പഹീയമാനാസു അപായഗമനീയോ ലോഭോ ദോസോ മോഹോ മാനോ ഥിനം ഉദ്ധച്ചം അഹിരികം അനോത്തപ്പന്തി സബ്ബേപിമേ പഹാനേകട്ഠാ ഹുത്വാ പഹീയന്തി. സഹജേകട്ഠം പന ആഹരിത്വാ ദീപേതബ്ബം. സോതാപത്തിമഗ്ഗേന ഹി ചത്താരി ദിട്ഠിസഹഗതാനി വിചികിച്ഛാസഹഗതഞ്ചാതി പഞ്ച ചിത്താനി പഹീയന്തി. തത്ഥ ദ്വീസു അസങ്ഖാരികദിട്ഠിചിത്തേസു പഹീയന്തേസു തേഹി സഹജാതോ ലോഭോ മോഹോ ഉദ്ധച്ചം അഹിരികം അനോത്തപ്പന്തി ഇമേ കിലേസാ സഹജേകട്ഠവസേന പഹീയന്തി. സേസദിട്ഠികിലേസോ ച വിചികിച്ഛാകിലേസോ ച പഹാനേകട്ഠവസേന പഹീയന്തി. ദിട്ഠിഗതസമ്പയുത്തസസങ്ഖാരികചിത്തേസുപി പഹീയന്തേസു തേഹി സഹജാതോ ലോഭോ മോഹോ ഥിനം ഉദ്ധച്ചം അഹിരികം അനോത്തപ്പന്തി ഇമേ കിലേസാ സഹജേകട്ഠവസേന പഹീയന്തി. സേസദിട്ഠികിലേസോ ച വിചികിച്ഛാകിലേസോ ച പഹാനേകട്ഠവസേന പഹീയന്തി. ഏവം പഹാനേകട്ഠസ്മിംയേവ സഹജേകട്ഠം ലബ്ഭതീതി ഇദം സഹജേകട്ഠം ആഹരിത്വാ ദീപയിംസു.

തംസമ്പയുത്തോതി തേഹി തദേകട്ഠേഹി അട്ഠഹി കിലേസേഹി സമ്പയുത്തോ. വിനിബ്ഭോഗം വാ കത്വാ തേന ലോഭേന തേന ദോസേനാതി ഏവം ഏകേകേന സമ്പയുത്തതാ ദീപേതബ്ബാ. തത്ഥ ലോഭേ ഗഹിതേ, മോഹോ മാനോ ഥിനം ഉദ്ധച്ചം അഹിരികം അനോത്തപ്പന്തി അയം സങ്ഖാരക്ഖന്ധേ കിലേസഗണോ ലോഭസമ്പയുത്തോ നാമ. ദോസേ ഗഹിതേ, മോഹോ ഥിനം ഉദ്ധച്ചം അഹിരികം അനോത്തപ്പന്തി അയം കിലേസഗണോ ദോസസമ്പയുത്തോ നാമ. മോഹേ ഗഹിതേ, ലോഭോ ദോസോ മാനോ ഥിനം ഉദ്ധച്ചം അഹിരികം അനോത്തപ്പന്തി അയം കിലേസഗണോ മോഹസമ്പയുത്തോ നാമ. മാനേ ഗഹിതേ, തേന സഹുപ്പന്നോ ലോഭോ മോഹോ ഥിനം ഉദ്ധച്ചം അഹിരികം അനോത്തപ്പന്തി അയം കിലേസഗണോ മാനസമ്പയുത്തോ നാമ. ഇമിനാ ഉപായേന തേന ഥിനേന തേന ഉദ്ധച്ചേന തേന അഹിരികേന തേന അനോത്തപ്പേന സമ്പയുത്തോ തംസമ്പയുത്തോതി യോജനാ കാതബ്ബാ. തംസമുട്ഠാനന്തി തേന ലോഭേന…പേ… തേന അനോത്തപ്പേന സമുട്ഠിതന്തി അത്ഥോ.

ഇമേ ധമ്മാ ദസ്സനേന പഹാതബ്ബാതി ഏത്ഥ ദസ്സനം നാമ സോതാപത്തിമഗ്ഗോ; തേന പഹാതബ്ബാതി അത്ഥോ. ‘കസ്മാ പന സോതാപത്തിമഗ്ഗോ ദസ്സനം നാമ ജാതോ’തി? ‘പഠമം നിബ്ബാനദസ്സനതോ’. ‘നനു ഗോത്രഭു പഠമതരം പസ്സതീ’തി? ‘നോ ന പസ്സതി; ദിസ്വാപി കത്തബ്ബകിച്ചം പന ന കരോതി, സംയോജനാനം അപ്പഹാനതോ. തസ്മാ പസ്സതീ’തി ന വത്തബ്ബോ. യത്ഥ കത്ഥചി രാജാനം ദിസ്വാപി പണ്ണാകാരം ദത്വാ കിച്ചനിപ്ഫത്തിയാ അദിട്ഠത്താ ‘അജ്ജാപി രാജാനം ന പസ്സാമീ’തി വദന്തോ ചേത്ഥ ജാനപദപുരിസോ നിദസ്സനം.

൧൦൧൧. അവസേസോ ലോഭോതി ദസ്സനേന പഹീനാവസേസോ. ലോഭോ ദോസമോഹേസുപി ഏസേവ നയോ. ദസ്സനേന ഹി അപായഗമനീയാവ പഹീനാ. തേഹി പന അഞ്ഞേ ദസ്സേതും ഇദം വുത്തം. ‘തദേകട്ഠാ’തി തേഹി പാളിയം ആഗതേഹി തീഹി കിലേസേഹി സമ്പയോഗതോപി പഹാനതോപി ഏകട്ഠാ പഞ്ച കിലേസാ. നേവ ദസ്സനേന ന ഭാവനായാതി ഇദം സംയോജനാദീനം വിയ തേഹി മഗ്ഗേഹി അപ്പഹാതബ്ബതം സന്ധായ വുത്തം. യം പന ‘‘സോതാപത്തിമഗ്ഗഞാണേന അഭിസങ്ഖാരവിഞ്ഞാണസ്സ നിരോധേന സത്ത ഭവേ ഠപേത്വാ അനമതഗ്ഗേ സംസാരവട്ടേ യേ ഉപ്പജ്ജേയ്യും, നാമഞ്ച രൂപഞ്ച ഏത്ഥേതേ നിരുജ്ഝന്തീ’’തിആദിനാ നയേന കുസലാദീനമ്പി പഹാനം അനുഞ്ഞാതം, തം തേസം മഗ്ഗാനം അഭാവിതത്താ യേ ഉപ്പജ്ജേയ്യും, തേ ഉപനിസ്സയപച്ചയാനം കിലേസാനം പഹീനത്താ പഹീനാതി ഇമം പരിയായം സന്ധായ വുത്തന്തി വേദിതബ്ബം.

൧൦൧൩. ദസ്സനേനപഹാതബ്ബഹേതുകത്തികേ ഇമേ ധമ്മാ ദസ്സനേന പഹാതബ്ബഹേതുകാതി നിട്ഠപേത്വാ, പുന ‘തീണി സംയോജനാനീ’തിആദി പഹാതബ്ബേ ദസ്സേത്വാ, തദേകട്ഠഭാവേന ഹേതൂ ചേവ സഹേതുകേ ച ദസ്സേതും വുത്തം. തത്ഥ ‘കിഞ്ചാപി ദസ്സനേന പഹാതബ്ബേസു ഹേതൂസു ലോഭസഹഗതോ മോഹോ ലോഭേന സഹേതുകോ ഹോതി, ദോസസഹഗതോ മോഹോ ദോസേന, ലോഭദോസാ ച മോഹേനാതി പഹാതബ്ബഹേതുകപദേപേതേ സങ്ഗഹം ഗച്ഛന്തി, വിചികിച്ഛാസഹഗതോ പന മോഹോ അഞ്ഞസ്സ സമ്പയുത്തഹേതുനോ അഭാവേന ഹേതുയേവ, ന സഹേതുകോതി തസ്സ പഹാനം ദസ്സേതും ഇമേ ധമ്മാ ദസ്സനേന പഹാതബ്ബഹേതൂ’തി വുത്തം.

൧൦൧൮. ദുതിയപദേ ഉദ്ധച്ചസഹഗതസ്സ മോഹസ്സ പഹാനം ദസ്സേതും ഇമേ ധമ്മാ ഭാവനായ പഹാതബ്ബഹേതൂതി വുത്തം. സോ ഹി അത്തനാ സമ്പയുത്തധമ്മേ സഹേതുകേ കത്വാ പിട്ഠിവട്ടകോ ജാതോ, വിചികിച്ഛാസഹഗതോ വിയ അഞ്ഞസ്സ സമ്പയുത്തഹേതുനോ അഭാവാ പഹാതബ്ബഹേതുകപദം ന ഭജതി. തതിയപദേ അവസേസാ അകുസലാതി പുന അകുസലഗ്ഗഹണം വിചികിച്ഛുദ്ധച്ചസഹഗതാനം മോഹാനം സങ്ഗഹത്ഥം കതം. തേ ഹി സമ്പയുത്തഹേതുനോ അഭാവാ പഹാതബ്ബഹേതുകാ നാമ ന ഹോന്തി.

൧൦൨൯. പരിത്താരമ്മണത്തികേ ആരബ്ഭാതി ആരമ്മണം കത്വാ. സയഞ്ഹി പരിത്താ വാ ഹോന്തു മഹഗ്ഗതാ വാ, പരിത്തധമ്മേ ആരമ്മണം കത്വാ ഉപ്പന്നാ പരിത്താരമ്മണാ, മഹഗ്ഗതേ ആരമ്മണം കത്വാ ഉപ്പന്നാ മഹഗ്ഗതാരമ്മണാ, അപ്പമാണേ ആരമ്മണം കത്വാ ഉപ്പന്നാ അപ്പമാണാരമ്മണാ. തേ പന പരിത്താപി ഹോന്തി മഹഗ്ഗതാപി അപ്പമാണാപി.

൧൦൩൫. മിച്ഛത്തത്തികേ ആനന്തരികാനീതി അനന്തരായേന ഫലദായകാനി; മാതുഘാതകകമ്മാദീനമേതം അധിവചനം. തേസു ഹി ഏകസ്മിമ്പി കമ്മേ കതേ തം പടിബാഹിത്വാ അഞ്ഞം കമ്മം അത്തനോ വിപാകസ്സ ഓകാസം കാതും ന സക്കോതി. സിനേരുപ്പമാണേപി ഹി സുവണ്ണഥൂപേ കത്വാ ചക്കവാളമത്തം വാ രതനമയപാകാരം വിഹാരം കാരേത്വാ തം പൂരേത്വാ നിസിന്നസ്സ ബുദ്ധപ്പമുഖസ്സ സങ്ഘസ്സ യാവജീവം ചത്താരോ പച്ചയേ ദദതോപി തം കമ്മം ഏതേസം കമ്മാനം വിപാകം പടിബാഹേതും ന സക്കോതി ഏവ. യാ ച മിച്ഛാദിട്ഠി നിയതാതി അഹേതുകവാദഅകിരിയവാദനത്ഥികവാദേസു അഞ്ഞതരാ. തഞ്ഹി ഗഹേത്വാ ഠിതം പുഗ്ഗലം ബുദ്ധസതമ്പി ബുദ്ധസഹസ്സമ്പി ബോധേതും ന സക്കോതി.

൧൦൩൮. മഗ്ഗാരമ്മണത്തികേ അരിയമഗ്ഗം ആരബ്ഭാതി ലോകുത്തരമഗ്ഗം ആരമ്മണം കത്വാ. തേ പന പരിത്താപി ഹോന്തി മഹഗ്ഗതാപി.

൧൦൩൯. മഗ്ഗഹേതുകനിദ്ദേസേ പഠമനയേന പച്ചയട്ഠേന ഹേതുനാ മഗ്ഗസമ്പയുത്താനം ഖന്ധാനം സഹേതുകഭാവോ ദസ്സിതോ. ദുതിയനയേന മഗ്ഗഭൂതേന സമ്മാദിട്ഠിസങ്ഖാതേന ഹേതുനാ സേസമഗ്ഗങ്ഗാനം സഹേതുകഭാവോ ദസ്സിതോ. തതിയനയേന മഗ്ഗേ ഉപ്പന്നഹേതൂഹി സമ്മാദിട്ഠിയാ സഹേതുകഭാവോ ദസ്സിതോതി വേദിതബ്ബോ.

൧൦൪൦. അധിപതിം കരിത്വാതി ആരമ്മണാധിപതിം കത്വാ. തേ ച ഖോ പരിത്തധമ്മാവ ഹോന്തി. അരിയസാവകാനഞ്ഹി അത്തനോ മഗ്ഗം ഗരും കത്വാ പച്ചവേക്ഖണകാലേ ആരമ്മണാധിപതി ലബ്ഭതി. ചേതോപരിയഞാണേന പന അരിയസാവകോ പരസ്സ മഗ്ഗം പച്ചവേക്ഖമാനോ ഗരും കരോന്തോപി അത്തനാ പടിവിദ്ധമഗ്ഗം വിയ ഗരും ന കരോതി. ‘യമകപാടിഹാരിയം കരോന്തം തഥാഗതം ദിസ്വാ തസ്സ മഗ്ഗം ഗരും കരോതി ന കരോതീ’തി? കരോതി, ന പന അത്തനോ മഗ്ഗം വിയ. അരഹാ ന കിഞ്ചി ധമ്മം ഗരും കരോതി ഠപേത്വാ മഗ്ഗം ഫലം നിബ്ബാനന്തി. ഏത്ഥാപി അയമേവത്ഥോ. വീമംസാധിപതേയ്യന്തി ഇദം സഹജാതാധിപതിം ദസ്സേതും വുത്തം. ഛന്ദഞ്ഹി ജേട്ഠകം കത്വാ മഗ്ഗം ഭാവേന്തസ്സ ഛന്ദോ അധിപതി നാമ ഹോതി, ന മഗ്ഗോ. സേസധമ്മാപി ഛന്ദാധിപതിനോ നാമ ഹോന്തി, ന മഗ്ഗാധിപതിനോ. ചിത്തേപി ഏസേവ നയോ. വീമംസം പന ജേട്ഠകം കത്വാ മഗ്ഗം ഭാവേന്തസ്സ വീമംസാധിപതി ചേവ ഹോതി മഗ്ഗോ ചാതി. സേസധമ്മാ മഗ്ഗാധിപതിനോ നാമ ഹോന്തി. വീരിയേപി ഏസേവ നയോ.

൧൦൪൧. ഉപ്പന്നത്തികനിദ്ദേസേ ജാതാതി നിബ്ബത്താ, പടിലദ്ധത്തഭാവാ. ഭൂതാതിആദീനി തേസംയേവ വേവചനാനി. ജാതാ ഏവ ഹി ഭാവപ്പത്തിയാ ഭൂതാ. പച്ചയസംയോഗേ ജാതത്താ സഞ്ജാതാ. നിബ്ബത്തിലക്ഖണപ്പത്തത്താ നിബ്ബത്താ. ഉപസഗ്ഗേന പന പദം വഡ്ഢേത്വാ അഭിനിബ്ബത്താതി വുത്താ. പാകടീഭൂതാതി പാതുഭൂതാ. പുബ്ബന്തതോ ഉദ്ധം പന്നാതി ഉപ്പന്നാ. ഉപസഗ്ഗേന പദം വഡ്ഢേത്വാ സമുപ്പന്നാതി വുത്താ. നിബ്ബത്തട്ഠേനേവ ഉദ്ധം ഠിതാതി ഉട്ഠിതാ. പച്ചയസംയോഗേ ഉട്ഠിതാതി സമുട്ഠിതാ. പുന ഉപ്പന്നാതിവചനേ കാരണം ഹേട്ഠാ വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബം. ഉപ്പന്നംസേന സങ്ഗഹിതാതി ഉപ്പന്നകോട്ഠാസേന ഗണനം ഗതാ. രൂപം വേദനാ സഞ്ഞാ സങ്ഖാരാ വിഞ്ഞാണന്തി ഇദം നേസം സഭാവദസ്സനം. ദുതിയപദനിദ്ദേസോ വുത്തപടിസേധനയേന വേദിതബ്ബോ. തതിയപദനിദ്ദേസോ ഉത്താനത്ഥോയേവ.

അയം പന തികോ ദ്വിന്നം അദ്ധാനം വസേന പൂരേത്വാ ദസ്സിതോ. ലദ്ധോകാസസ്സ ഹി കമ്മസ്സ വിപാകോ ദുവിധോ – ഖണപ്പത്തോ, ച അപ്പത്തോ ച. തത്ഥ ‘ഖണപ്പത്തോ’ ഉപ്പന്നോ നാമ. ‘അപ്പത്തോ’ ചിത്താനന്തരേ വാ ഉപ്പജ്ജതു, കപ്പസതസഹസ്സാതിക്കമേ വാ. ധുവപച്ചയട്ഠേന നത്ഥി നാമ ന ഹോതി, ഉപ്പാദിനോ ധമ്മാ നാമ ജാതോ. യഥാ ഹി – ‘‘തിട്ഠതേവ സായം, പോട്ഠപാദ, അരൂപീ അത്താ സഞ്ഞാമയോ. അഥ ഇമസ്സ പുരിസസ്സ അഞ്ഞാ ച സഞ്ഞാ ഉപ്പജ്ജന്തി അഞ്ഞാ ച സഞ്ഞാ നിരുജ്ഝന്തീ’’തി (ദീ. നി. ൧.൪൧൯). ഏത്ഥ ആരുപ്പേ കാമാവചരസഞ്ഞാപവത്തികാലേ കിഞ്ചാപി മൂലഭവങ്ഗസഞ്ഞാ നിരുദ്ധാ കാമാവചരസഞ്ഞായ പന നിരുദ്ധകാലേ അവസ്സം സാ ഉപ്പജ്ജിസ്സതീതി അരൂപസങ്ഖാതോ അത്താ നത്ഥീതി സങ്ഖ്യം അഗന്ത്വാ ‘തിട്ഠതേവ’ നാമാതി ജാതോ. ഏവമേവ ലദ്ധോകാസസ്സ കമ്മസ്സ വിപാകോ ദുവിധോ…പേ… ധുവപച്ചയട്ഠേന നത്ഥി നാമ ന ഹോതി, ഉപ്പാദിനോ ധമ്മാ നാമ ജാതോ.

യദി പന ആയൂഹിതം കുസലാകുസലകമ്മം സബ്ബം വിപാകം ദദേയ്യ, അഞ്ഞസ്സ ഓകാസോ ന ഭവേയ്യ. തം പന ദുവിധം ഹോതി – ധുവവിപാകം, അധുവവിപാകഞ്ച. തത്ഥ പഞ്ച ആനന്തരിയകമ്മാനി, അട്ഠ സമാപത്തിയോ, ചത്താരോ അരിയമഗ്ഗാതി ഏതം ‘ധുവവിപാകം’ നാമ. തം പന ഖണപ്പത്തമ്പി അത്ഥി, അപ്പത്തമ്പി. തത്ഥ ‘ഖണപ്പത്തം’ ഉപ്പന്നം നാമ. ‘അപ്പത്തം’ അനുപ്പന്നം നാമ. തസ്സ വിപാകോ ചിത്താനന്തരേ വാ ഉപ്പജ്ജതു കപ്പസതസഹസ്സാതിക്കമേ വാ. ധുവപച്ചയട്ഠേന അനുപ്പന്നം നാമ ന ഹോതി, ഉപ്പാദിനോ ധമ്മാ നാമ ജാതം. മേത്തേയ്യബോധിസത്തസ്സ മഗ്ഗോ അനുപ്പന്നോ നാമ, ഫലം ഉപ്പാദിനോ ധമ്മായേവ നാമ ജാതം.

൧൦൪൪. അതീതത്തികനിദ്ദേസേ അതീതാതി ഖണത്തയം അതിക്കന്താ. നിരുദ്ധാതി നിരോധപ്പത്താ. വിഗതാതി വിഭവം ഗതാ, വിഗച്ഛിതാ വാ. വിപരിണതാതി പകതിവിജഹനേന വിപരിണാമം ഗതാ. നിരോധസങ്ഖാതം അത്ഥം ഗതാതി അത്ഥങ്ഗതാ. അബ്ഭത്ഥങ്ഗതാതി ഉപസഗ്ഗേന പദം വഡ്ഢിതം. ഉപ്പജ്ജിത്വാ വിഗതാതി നിബ്ബത്തിത്വാ വിഗച്ഛിതാ. പുന അതീതവചനേ കാരണം ഹേട്ഠാ വുത്തമേവ. പരതോ അനാഗതാദീസുപി ഏസേവ നയോ. അതീതംസേന സങ്ഗഹിതാതി അതീതകോട്ഠാസേന ഗണനം ഗതാ. കതമേ തേതി? രൂപം വേദനാ സഞ്ഞാ സങ്ഖാരാ വിഞ്ഞാണം. പരതോ അനാഗതാദീസുപി ഏസേവ നയോ.

൧൦൪൭. അതീതാരമ്മണത്തികനിദ്ദേസേ അതീതേ ധമ്മേ ആരബ്ഭാതിആദീസു പരിത്തമഹഗ്ഗതാവ ധമ്മാ വേദിതബ്ബാ. തേ ഹി അതീതാദീനി ആരബ്ഭ ഉപ്പജ്ജന്തി.

൧൦൫൦. അജ്ഝത്തത്തികനിദ്ദേസേ തേസം തേസന്തി പദദ്വയേന സബ്ബസത്തേ പരിയാദിയതി. അജ്ഝത്തം പച്ചത്തന്തി ഉഭയം നിയകജ്ഝത്താധിവചനം. നിയതാതി അത്തനി ജാതാ. പാടിപുഗ്ഗലികാതി പാടിയേക്കസ്സ പാടിയേക്കസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ സന്തകാ. ഉപാദിണ്ണാതി സരീരട്ഠകാ. തേ ഹി കമ്മനിബ്ബത്താ വാ ഹോന്തു മാ വാ, ആദിന്നഗഹിതപരാമട്ഠവസേന പന ഇധ ഉപാദിണ്ണാതി വുത്താ.

൧൦൫൧. പരസത്താനന്തി അത്താനം ഠപേത്വാ അവസേസസത്താനം. പരപുഗ്ഗലാനന്തി തസ്സേവ വേവചനം. സേസം ഹേട്ഠാ വുത്തസദിസമേവ. തദുഭയന്തി തം ഉഭയം.

൧൦൫൩. അജ്ഝത്താരമ്മണത്തികസ്സ പഠമപദേ പരിത്തമഹഗ്ഗതാ ധമ്മാ വേദിതബ്ബാ. ദുതിയേ അപ്പമാണാപി. തതിയേ പരിത്തമഹഗ്ഗതാവ. അപ്പമാണാ പന കാലേന ബഹിദ്ധാ കാലേന അജ്ഝത്തം ആരമ്മണം ന കരോന്തി. സനിദസ്സനത്തികനിദ്ദേസോ ഉത്താനോയേവാതി.

ദുകനിക്ഖേപകഥാ

൧൦൬൨. ദുകേസു അദോസനിദ്ദേസേ മേത്തായനവസേന മേത്തി. മേത്താകാരോ മേത്തായനാ. മേത്തായ അയിതസ്സ മേത്താസമങ്ഗിനോ ചിത്തസ്സ ഭാവോ മേത്തായിതത്തം. അനുദയതീതി അനുദ്ദാ, രക്ഖതീതി അത്ഥോ. അനുദ്ദാകാരോ അനുദ്ദായനാ. അനുദ്ദായിതസ്സ ഭാവോ അനുദ്ദായിതത്തം. ഹിതസ്സ ഏസനവസേന ഹിതേസിതാ. അനുകമ്പനവസേന അനുകമ്പാ. സബ്ബേഹിപി ഇമേഹി പദേഹി ഉപചാരപ്പനാപ്പത്താ മേത്താവ വുത്താ. സേസപദേഹി ലോകിയലോകുത്തരോ അദോസോ കഥിതോ.

൧൦൬൩. അമോഹനിദ്ദേസേ ദുക്ഖേ ഞാണന്തി ദുക്ഖസച്ചേ പഞ്ഞാ. ദുക്ഖസമുദയേതിആദീസുപി ഏസേവ നയോ. ഏത്ഥ ച ദുക്ഖേ ഞാണം സവനസമ്മസനപടിവേധപച്ചവേക്ഖണാസു വത്തതി. തഥാ ദുക്ഖസമുദയേ. നിരോധേ പന സവനപടിവേധപച്ചവേക്ഖണാസു ഏവ. തഥാ പടിപദായ. പുബ്ബന്തേതി അതീതകോട്ഠാസേ. അപരന്തേതി അനാഗതകോട്ഠാസേ. പുബ്ബന്താപരന്തേതി തദുഭയേ. ഇദപ്പച്ചയതാപടിച്ചസമുപ്പന്നേസു ധമ്മേസു ഞാണന്തി അയം പച്ചയോ, ഇദം പച്ചയുപ്പന്നം, ഇദം പടിച്ച ഇദം നിബ്ബത്തന്തി, ഏവം പച്ചയേസു ച പച്ചയുപ്പന്നധമ്മേസു ച ഞാണം.

൧൦൬൫. ലോഭനിദ്ദേസേപി ഹേട്ഠാ അനാഗതാനം പദാനം അയമത്ഥോ – രഞ്ജനവസേന രാഗോ. ബലവരഞ്ജനട്ഠേന സാരാഗോ. വിസയേസു സത്താനം അനുനയനതോ അനുനയോ. അനുരുജ്ഝതീതി അനുരോധോ, കാമേതീതി അത്ഥോ. യത്ഥ കത്ഥചി ഭവേ സത്താ ഏതായ നന്ദന്തി, സയം വാ നന്ദതീതി നന്ദീ. നന്ദീ ച സാ രഞ്ജനട്ഠേന രാഗോ ചാതി നന്ദീരാഗോ. തത്ഥ ഏകസ്മിം ആരമ്മണേ സകിം ഉപ്പന്നാ തണ്ഹാ ‘നന്ദീ’. പുനപ്പുനം ഉപ്പജ്ജമാനാ ‘നന്ദീരാഗോ’തി വുച്ചതി. ചിത്തസ്സ സാരാഗോതി യോ ഹേട്ഠാ ബലവരഞ്ജനട്ഠേന സാരാഗോതി വുത്തോ, സോ ന സത്തസ്സ, ചിത്തസ്സേവ സാരാഗോതി അത്ഥോ.

ഇച്ഛന്തി ഏതായ ആരമ്മണാനീതി ഇച്ഛാ. ബഹലകിലേസഭാവേന മുച്ഛന്തി ഏതായ പാണിനോതി മുച്ഛാ. ഗിലിത്വാ പരിനിട്ഠപേത്വാ ഗഹണവസേന അജ്ഝോസാനം. ഇമിനാ സത്താ ഗിജ്ഝന്തി, ഗേധം ആപജ്ജന്തീതി ഗേധോ; ബഹലട്ഠേന വാ ഗേധോ. ‘‘ഗേധം വാ പവനസണ്ഡ’’ന്തി ഹി ബഹലട്ഠേനേവ വുത്തം. അനന്തരപദം ഉപസഗ്ഗവസേന വഡ്ഢിതം. സബ്ബതോഭാഗേന വാ ഗേധോതി പലിഗേധോ. സഞ്ജന്തി ഏതേനാതി സങ്ഗോ; ലഗ്ഗനട്ഠേന വാ സങ്ഗോ. ഓസീദനട്ഠേന പങ്കോ. ആകഡ്ഢനവസേന ഏജാ. ‘‘ഏജാ ഇമം പുരിസം പരികഡ്ഢതി തസ്സ തസ്സേവ ഭവസ്സ അഭിനിബ്ബത്തിയാ’’തി ഹി വുത്തം. വഞ്ചനട്ഠേന മായാ. വട്ടസ്മിം സത്താനം ജനനട്ഠേന ജനികാ. ‘‘തണ്ഹാ ജനേതി പുരിസം ചിത്തമസ്സ വിധാവതീ’’തി (സം. നി. ൧.൫൫-൫൭) ഹി വുത്തം. വട്ടസ്മിം സത്തേ ദുക്ഖേന സംയോജയമാനാ ജനേതീതി സഞ്ജനനീ. ഘടനട്ഠേന സിബ്ബിനീ. അയഞ്ഹി വട്ടസ്മിം സത്തേ ചുതിപടിസന്ധിവസേന സിബ്ബതി ഘടേതി, തുന്നകാരോ വിയ പിലോതികായ പിലോതികം; തസ്മാ ഘടനട്ഠേന സിബ്ബിനീതി വുത്താ. അനേകപ്പകാരം വിസയജാലം തണ്ഹാവിപ്ഫന്ദിതനിവേസസങ്ഖാതം വാ ജാലമസ്സാ അത്ഥീതി ജാലിനീ.

ആകഡ്ഢനട്ഠേന സീഘസോതാ സരിതാ വിയാതി സരിതാ. അല്ലട്ഠേന വാ സരിതാ. വുത്തഞ്ഹേതം – ‘‘സരിതാനി സിനേഹിതാനി ച സോമനസ്സാനി ഭവന്തി ജന്തുനോ’’തി (ധ. പ. ൩൪൧). അല്ലാനി ചേവ സിനിദ്ധാനി ചാതി അയഞ്ഹേത്ഥ അത്ഥോ. വിസതാതി വിസത്തികാ. വിസടാതി വിസത്തികാ. വിസാലാതി വിസത്തികാ. വിസക്കതീതി വിസത്തികാ. വിസംവാദികാതി വിസത്തികാ. വിസംഹരതീതി വിസത്തികാ. വിസമൂലാതി വിസത്തികാ. വിസഫലാതി വിസത്തികാ. വിസപരിഭോഗാതി വിസത്തികാ. വിസതാ വാ പന സാ തണ്ഹാ രൂപേ സദ്ദേ ഗന്ധേ രസേ ഫോട്ഠബ്ബേ ധമ്മേ കുലേ ഗണേ വിത്ഥതാതി വിസത്തികാ (മഹാനി. ൩). അനയബ്യസനപാപനട്ഠേന കുമ്മാനുബന്ധസുത്തകം വിയാതി സുത്തം. വുത്തഞ്ഹേതം – ‘‘സുത്തകന്തി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, നന്ദീരാഗസ്സേതം അധിവചന’’ന്തി (സം. നി. ൨.൧൫൯). രൂപാദീസു വിത്ഥതട്ഠേന വിസടാ. തസ്സ തസ്സ പടിലാഭത്ഥായ സത്തേ ആയൂഹാപേതീതി ആയൂഹിനീ. ഉക്കണ്ഠിതും അപ്പദാനതോ സഹായട്ഠേന ദുതിയാ. അയഞ്ഹി സത്താനം വട്ടസ്മിം ഉക്കണ്ഠിതും ന ദേതി, ഗതഗതട്ഠാനേ പിയസഹായോ വിയ അഭിരമാപേതി. തേന വുത്തം –

‘‘തണ്ഹാദുതിയോ പുരിസോ, ദീഘമദ്ധാന സംസരം;

ഇത്ഥഭാവഞ്ഞഥാഭാവം, സംസാരം നാതിവത്തതീ’’തി. (അ. നി. ൪.൯; ഇതിവു. ൧൫; മഹാനി. ൧൯൧; ചൂളനി. പാരായനാനുഗീതിഗാഥാനിദ്ദേസ ൧൦൭);

പണിധാനകവസേന പണിധി. ഭവനേത്തീതി ഭവരജ്ജു. ഏതായ ഹി സത്താ, രജ്ജുയാ ഗീവായ ബദ്ധാ ഗോണാ വിയ, ഇച്ഛിതിച്ഛിതട്ഠാനം നിയ്യന്തി. തം തം ആരമ്മണം വനതി ഭജതി അല്ലീയതീതി വനം. വനതി യാചതീതി വാ വനം. വനഥോതി ബ്യഞ്ജനേന പദം വഡ്ഢിതം. അനത്ഥദുക്ഖാനം വാ സമുട്ഠാപനട്ഠേന ഗഹനട്ഠേന ച വനം വിയാതി ‘വനം’; ബലവതണ്ഹായേതം നാമം. ഗഹനതരട്ഠേന പന തതോ ബലവതരോ ‘വനഥോ’ നാമ. തേന വുത്തം –

‘‘വനം ഛിന്ദഥ മാ രുക്ഖം, വനതോ ജായതേ ഭയം;

ഛേത്വാ വനഞ്ച വനഥഞ്ച, നിബ്ബനാ ഹോഥ ഭിക്ഖവോ’’തി. (ധ. പ. ൨൮൩);

സന്ഥവനവസേന സന്ഥവോ; സംസഗ്ഗോതി അത്ഥോ. സോ ദുവിധോ – തണ്ഹാസന്ഥവോ മിത്തസന്ഥവോ ച. തേസു ഇധ തണ്ഹാസന്ഥവോ അധിപ്പേതോ. സിനേഹവസേന സിനേഹോ. ആലയകരണവസേന അപേക്ഖതീതി അപേക്ഖാ. വുത്തമ്പി ചേതം – ‘‘ഇമാനി തേ ദേവ ചതുരാസീതിനഗരസഹസ്സാനി കുസാവതീരാജധാനീപമുഖാനി. ഏത്ഥ ദേവ ഛന്ദം ജനേഹി, ജീവിതേ അപേക്ഖം കരോഹീ’’തി (ദീ. നി. ൨.൨൬൬). ആലയം കരോഹീതി അയഞ്ഹേത്ഥ അത്ഥോ. പാടിയേക്കേ പാടിയേക്കേ ആരമ്മണേ ബന്ധതീതി പടിബന്ധു. ഞാതകട്ഠേന വാ പാടിയേക്കോ ബന്ധൂതിപി പടിബന്ധു. നിച്ചസന്നിസ്സിതട്ഠേന ഹി സത്താനം തണ്ഹാസമോ ബന്ധു നാമ നത്ഥി.

ആരമ്മണാനം അസനതോ ആസാ. അജ്ഝോത്ഥരണതോ ചേവ തിത്തിം അനുപഗന്ത്വാവ പരിഭുഞ്ജനതോ ചാതി അത്ഥോ. ആസിസനവസേന ആസിസനാ. ആസിസിതസ്സ ഭാവോ ആസിസിതത്തം. ഇദാനി തസ്സാ പവത്തിട്ഠാനം ദസ്സേതും രൂപാസാതിആദി വുത്തം. തത്ഥ ആസിസനവസേന ആസാതി ആസായ അത്ഥം ഗഹേത്വാ രൂപേ ആസാ രൂപാസാതി ഏവം നവപി പദാനി വേദിതബ്ബാനി. ഏത്ഥ ച പുരിമാനി പഞ്ച പഞ്ചകാമഗുണവസേന വുത്താനി. പരിക്ഖാരലോഭവസേന ഛട്ഠം. തം വിസേസതോ പബ്ബജിതാനം. തതോ പരാനി തീണി അതിത്തിയവത്ഥുവസേന ഗഹട്ഠാനം. ന ഹി തേസം ധനപുത്തജീവിതേഹി അഞ്ഞം പിയതരം അത്ഥി. ‘ഏതം മയ്ഹം ഏതം മയ്ഹ’ന്തി വാ ‘അസുകേന മേ ഇദം ദിന്നം ഇദം ദിന്ന’ന്തി വാ ഏവം സത്തേ ജപ്പാപേതീതി ജപ്പാ. പരതോ ദ്വേ പദാനി ഉപസഗ്ഗേന വഡ്ഢിതാനി. തതോ പരം അഞ്ഞേനാകാരേന വിഭജിതും ആരദ്ധത്താ പുന ജപ്പാതി വുത്തം. ജപ്പനാകാരോ ജപ്പനാ. ജപ്പിതസ്സ ഭാവോ ജപ്പിതത്തം. പുനപ്പുനം വിസയേ ലുമ്പതി ആകഡ്ഢതീതി ലോലുപോ. ലോലുപസ്സ ഭാവോ ലോലുപ്പം. ലോലുപ്പാകാരോ ലോലുപ്പായനാ. ലോലുപ്പസമങ്ഗിനോ ഭാവോ ലോലുപ്പായിതത്തം.

പുച്ഛഞ്ജികതാതി യായ തണ്ഹായ ലാഭട്ഠാനേസു, പുച്ഛം ചാലയമാനാ സുനഖാ വിയ, കമ്പമാനാ വിചരന്തി, തം തസ്സാ കമ്പനതണ്ഹായ നാമം. സാധു മനാപമനാപേ വിസയേ കാമേതീതി സാധുകാമോ. തസ്സ ഭാവോ സാധുകമ്യതാ. മാതാ മാതുച്ഛാതിആദികേ അയുത്തട്ഠാനേ രാഗോതി അധമ്മരാഗോ. യുത്തട്ഠാനേപി ബലവാ ഹുത്വാ ഉപ്പന്നലോഭോ വിസമലോഭോ. ‘‘രാഗോ വിസമ’’ന്തിആദിവചനതോ (വിഭ. ൯൨൪) വാ യുത്തട്ഠാനേ വാ അയുത്തട്ഠാനേ വാ ഉപ്പന്നോ ഛന്ദരാഗോ അധമ്മട്ഠേന ‘അധമ്മരാഗോ’, വിസമട്ഠേന ‘വിസമലോഭോ’തി വേദിതബ്ബോ.

ആരമ്മണാനം നികാമനവസേന നികന്തി. നികാമനാകാരോ നികാമനാ. പത്ഥനാവസേന പത്ഥനാ. പിഹായനവസേന പിഹനാ. സുട്ഠു പത്ഥനാ സമ്പത്ഥനാ. പഞ്ചസു കാമഗുണേസു തണ്ഹാ കാമതണ്ഹാ. രൂപാരൂപഭവേ തണ്ഹാ ഭവതണ്ഹാ. ഉച്ഛേദസങ്ഖാതേ വിഭവേ തണ്ഹാ വിഭവതണ്ഹാ. സുദ്ധേ രൂപഭവസ്മിംയേവ തണ്ഹാ രൂപതണ്ഹാ. അരൂപഭവേ തണ്ഹാ അരൂപതണ്ഹാ. ഉച്ഛേദദിട്ഠിസഹഗതോ രാഗോ ദിട്ഠിരാഗോ. നിരോധേ തണ്ഹാ നിരോധതണ്ഹാ. രൂപേ തണ്ഹാ രൂപതണ്ഹാ. സദ്ദേ തണ്ഹാ സദ്ദതണ്ഹാ. ഗന്ധതണ്ഹാദീസുപി ഏസേവ നയോ. ഓഘാദയോ വുത്തത്ഥാവ.

കുസലധമ്മേ ആവരതീതി ആവരണം. ഛാദനവസേന ഛാദനം. സത്തേ വട്ടസ്മിം ബന്ധതീതി ബന്ധനം. ചിത്തം ഉപഗന്ത്വാ കിലിസ്സതി സംകിലിട്ഠം കരോതീതി ഉപക്കിലേസോ. ഥാമഗതട്ഠേന അനുസേതീതി അനുസയോ. ഉപ്പജ്ജമാനാ ചിത്തം പരിയുട്ഠാതീതി പരിയുട്ഠാനം; ഉപ്പജ്ജിതും അപ്പദാനേന കുസലചാരം ഗണ്ഹാതീതി അത്ഥോ. ‘‘ചോരാ മഗ്ഗേ പരിയുട്ഠിംസു ധുത്താ മഗ്ഗേ പരിയുട്ഠിംസൂ’’തിആദീസു (ചൂളവ. ൪൩൦) ഹി മഗ്ഗം ഗണ്ഹിംസൂതി അത്ഥോ. ഏവമിധാപി ഗഹണട്ഠേന പരിയുട്ഠാനം വേദിതബ്ബം. പലിവേഠനട്ഠേന ലതാ വിയാതി ലതാ. ‘‘ലതാ ഉബ്ഭിജ്ജ തിട്ഠതീ’’തി (ധ. പ. ൩൪൦) ആഗതട്ഠാനേപി അയം തണ്ഹാ ലതാതി വുത്താ. വിവിധാനി വത്ഥൂനി ഇച്ഛതീതി വേവിച്ഛം. വട്ടദുക്ഖസ്സ മൂലന്തി ദുക്ഖമൂലം. തസ്സേവ ദുക്ഖസ്സ നിദാനന്തി ദുക്ഖനിദാനം. തം ദുക്ഖം ഇതോ പഭവതീതി ദുക്ഖപ്പഭവോ. ബന്ധനട്ഠേന പാസോ വിയാതി പാസോ. മാരസ്സ പാസോ മാരപാസോ. ദുരുഗ്ഗിലനട്ഠേന ബളിസം വിയാതി ബളിസം. മാരസ്സ ബളിസം മാരബളിസം. തണ്ഹാഭിഭൂതാ മാരസ്സ വിസയം നാതിക്കമന്തി, തേസം ഉപരി മാരോ വസം വത്തേതീതി ഇമിനാ പരിയായേന മാരസ്സ വിസയോതി മാരവിസയോ. സന്ദനട്ഠേന തണ്ഹാവ നദീ തണ്ഹാനദീ. അജ്ഝോത്ഥരണട്ഠേന തണ്ഹാവ ജാലം തണ്ഹാജാലം. യഥാ സുനഖാ ഗദ്ദുലബദ്ധാ യദിച്ഛകം നീയന്തി, ഏവം തണ്ഹാബദ്ധാ സത്താപീതി ദള്ഹബന്ധനട്ഠേന ഗദ്ദുലം വിയാതി ഗദ്ദുലം. തണ്ഹാവ ഗദ്ദുലം തണ്ഹാഗദ്ദുലം. ദുപ്പൂരണട്ഠേന തണ്ഹാവ സമുദ്ദോ തണ്ഹാസമുദ്ദോ.

൧൦൬൬. ദോസനിദ്ദേസേ അനത്ഥം മേ അചരീതി അവുഡ്ഢിം മേ അകാസി. ഇമിനാ ഉപായേന സബ്ബപദേസു അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. അട്ഠാനേ വാ പന ആഘാതോതി അകാരണേ കോപോ – ഏകച്ചോ ഹി ‘ദേവോ അതിവസ്സതീ’തി കുപ്പതി, ‘ന വസ്സതീ’തി കുപ്പതി, ‘സൂരിയോ തപ്പതീ’തി കുപ്പതി, ‘ന തപ്പതീ’തി കുപ്പതി, വാതേ വായന്തേപി കുപ്പതി, അവായന്തേപി കുപ്പതി, സമ്മജ്ജിതും അസക്കോന്തോ ബോധിപണ്ണാനം കുപ്പതി, ചീവരം പാരുപിതും അസക്കോന്തോ വാതസ്സ കുപ്പതി, ഉപക്ഖലിത്വാ ഖാണുകസ്സ കുപ്പതി ഇദം സന്ധായ വുത്തം – അട്ഠാനേ വാ പന ആഘാതോ ജായതീതി. തത്ഥ ഹേട്ഠാ നവസു ഠാനേസു സത്തേ ആരബ്ഭ ഉപ്പന്നത്താ കമ്മപഥഭേദോ ഹോതി. അട്ഠാനാഘാതോ പന സങ്ഖാരേസു ഉപ്പന്നോ കമ്മപഥഭേദം ന കരോതി. ചിത്തം ആഘാതേന്തോ ഉപ്പന്നോതി ചിത്തസ്സ ആഘാതോ. തതോ ബലവതരോ പടിഘാതോ. പടിഹഞ്ഞനവസേന പടിഘം. പടിവിരുജ്ഝതീതി പടിവിരോധോ. കുപ്പനവസേന കോപോ. പകോപോ സമ്പകോപോതി ഉപസഗ്ഗേന പദം വഡ്ഢിതം. ദുസ്സനവസേന ദോസോ. പദോസോ സമ്പദോസോതി ഉപസഗ്ഗേന പദം വഡ്ഢിതം. ചിത്തസ്സ ബ്യാപത്തീതി ചിത്തസ്സ വിപന്നതാ, വിപരിവത്തനാകാരോ. മനം പദൂസയമാനോ ഉപ്പജ്ജതീതി മനോപദോസോ. കുജ്ഝനവസേന കോധോ. കുജ്ഝനാകാരോ കുജ്ഝനാ. കുജ്ഝിതസ്സ ഭാവോ കുജ്ഝിതത്തം.

ഇദാനി അകുസലനിദ്ദേസേ വുത്തനയം ദസ്സേതും ദോസോ ദുസ്സനാതിആദി വുത്തം. തസ്മാ ‘‘യോ ഏവരൂപോ ചിത്തസ്സ ആഘാതോ…പേ… കുജ്ഝിതത്ത’’ന്തി ച ഇധ വുത്തോ, ‘‘ദോസോ ദുസ്സനാ’’തിആദിനാ നയേന ഹേട്ഠാ വുത്തോ, അയം വുച്ചതി ദോസോതി. ഏവമേത്ഥ യോജനാ കാതബ്ബാ. ഏവഞ്ഹി സതി പുനരുത്തിദോസോ പടിസേധിതോ ഹോതി. മോഹനിദ്ദേസോ അമോഹനിദ്ദേസേ വുത്തപടിപക്ഖനയേന വേദിതബ്ബോ. സബ്ബാകാരേന പനേസ വിഭങ്ഗട്ഠകഥായം ആവി ഭവിസ്സതി.

൧൦൭൯. തേഹി ധമ്മേഹി യേ ധമ്മാ സഹേതുകാതി തേഹി ഹേതുധമ്മേഹി യേ അഞ്ഞേ ഹേതുധമ്മാ വാ നഹേതുധമ്മാ വാ തേ സഹേതുകാ. അഹേതുകപദേപി ഏസേവ നയോ. ഏത്ഥ ച ഹേതു ഹേതുയേവ ച ഹോതി, തിണ്ണം വാ ദ്വിന്നം വാ ഏകതോ ഉപ്പത്തിയം സഹേതുകോ ച. വിചികിച്ഛുദ്ധച്ചസഹഗതോ പന മോഹോ ഹേതു അഹേതുകോ. ഹേതുസമ്പയുത്തദുകനിദ്ദേസേപി ഏസേവ നയോ.

൧൦൯൧. സങ്ഖതദുകനിദ്ദേസേ പുരിമദുകേ വുത്തം അസങ്ഖതധാതും സന്ധായ യോ ഏവ സോ ധമ്മോതി ഏകവചനനിദ്ദേസോ കതോ. പുരിമദുകേ പന ബഹുവചനവസേന പുച്ഛായ ഉദ്ധടത്താ ഇമേ ധമ്മാ അപ്പച്ചയാതി പുച്ഛാനുസന്ധിനയേന ബഹുവചനം കതം. ഇമേ ധമ്മാ സനിദസ്സനാതിആദീസുപി ഏസേവ നയോ.

൧൧൦൧. കേനചി വിഞ്ഞേയ്യദുകനിദ്ദേസേ ചക്ഖുവിഞ്ഞേയ്യാതി ചക്ഖുവിഞ്ഞാണേന വിജാനിതബ്ബാ. സേസപദേസുപി ഏസേവ നയോ. ഏത്ഥ ച കേനചി വിഞ്ഞേയ്യാതി ചക്ഖുവിഞ്ഞാണാദീസു കേനചി ഏകേന ചക്ഖുവിഞ്ഞാണേന വാ സോതവിഞ്ഞാണേന വാ വിജാനിതബ്ബാ. കേനചി ന വിഞ്ഞേയ്യാതി തേനേവ ചക്ഖുവിഞ്ഞാണേന വാ സോതവിഞ്ഞാണേന വാ ന വിജാനിതബ്ബാ. ‘ഏവം സന്തേ ദ്വിന്നമ്പി പദാനം അത്ഥനാനത്തതോ ദുകോ ഹോതീ’തി ഹേട്ഠാ വുത്തത്താ ‘യേ തേ ധമ്മാ ചക്ഖുവിഞ്ഞേയ്യാ ന തേ ധമ്മാ സോതവിഞ്ഞേയ്യാ’തി അയം ദുകോ ന ഹോതി. രൂപം പന ചക്ഖുവിഞ്ഞേയ്യം സദ്ദോ ന ചക്ഖുവിഞ്ഞേയ്യോതി ഇമമത്ഥം ഗഹേത്വാ ‘യേ തേ ധമ്മാ ചക്ഖുവിഞ്ഞേയ്യാ ന തേ ധമ്മാ സോതവിഞ്ഞേയ്യാ, യേ വാ പന തേ ധമ്മാ സോതവിഞ്ഞേയ്യാ ന തേ ധമ്മാ ചക്ഖുവിഞ്ഞേയ്യാ’തി അയമേകോ ദുകോതി വേദിതബ്ബോ. ഏവം ഏകേകഇന്ദ്രിയമൂലകേ ചത്താരോ ചത്താരോ കത്വാ വീസതി ദുകാ വിഭത്താതി വേദിതബ്ബാ.

കിം പന ‘മനോവിഞ്ഞാണേന കേനചി വിഞ്ഞേയ്യാ കേനചി ന വിഞ്ഞേയ്യാ’ നത്ഥി? തേനേത്ഥ ദുകാ ന വുത്താതി? നോ നത്ഥി, വവത്ഥാനാഭാവതോ പന ന വുത്താ. ന ഹി, യഥാ ചക്ഖുവിഞ്ഞാണേന അവിഞ്ഞേയ്യാ ഏവാതി വവത്ഥാനം അത്ഥി, ഏവം മനോവിഞ്ഞാണേനാപീതി വവത്ഥാനാഭാവതോ ഏത്ഥ ദുകാ ന വുത്താ. മനോവിഞ്ഞാണേന പന കേനചി വിഞ്ഞേയ്യാ ചേവ അവിഞ്ഞേയ്യാ ചാതി അയമത്ഥോ അത്ഥി. തസ്മാ സോ അവുത്തോപി യഥാലാഭവസേന വേദിതബ്ബോ. മനോവിഞ്ഞാണന്തി ഹി സങ്ഖ്യം ഗതേഹി കാമാവചരധമ്മേഹി കാമാവചരധമ്മാ ഏവ താവ കേഹിചി വിഞ്ഞേയ്യാ കേഹിചി അവിഞ്ഞേയ്യാ. തേഹിയേവ രൂപാവചരാദിധമ്മാപി കേഹിചി വിഞ്ഞേയ്യാ കേഹിചി അവിഞ്ഞേയ്യാ. രൂപാവചരേഹിപി കാമാവചരാ കേഹിചി വിഞ്ഞേയ്യാ കേഹിചി അവിഞ്ഞേയ്യാ. തേഹേവ രൂപാവചരാദയോപി കേഹിചി വിഞ്ഞേയ്യാ കേഹിചി അവിഞ്ഞേയ്യാ. അരൂപാവചരേഹി പന കാമാവചരാ രൂപാവചരാ അപരിയാപന്നാ ച നേവ വിഞ്ഞേയ്യാ. അരൂപാവചരാ പന കേഹിചി വിഞ്ഞേയ്യാ കേഹിചി അവിഞ്ഞേയ്യാ. തേപി ച കേചിദേവ വിഞ്ഞേയ്യാ കേചി അവിഞ്ഞേയ്യാ. അപരിയാപന്നേഹി കാമാവചരാദയോ നേവ വിഞ്ഞേയ്യാ. അപരിയാപന്നാ പന നിബ്ബാനേന അവിഞ്ഞേയ്യത്താ കേഹിചി വിഞ്ഞേയ്യാ കേഹിചി അവിഞ്ഞേയ്യാ. തേപി ച മഗ്ഗഫലാനം അവിഞ്ഞേയ്യത്താ കേചിദേവ വിഞ്ഞേയ്യാ കേചി അവിഞ്ഞേയ്യാതി.

൧൧൦൨. ആസവനിദ്ദേസേ പഞ്ചകാമഗുണികോ രാഗോ കാമാസവോ നാമ. രൂപാരൂപഭവേസു ഛന്ദരാഗോ ഝാനനികന്തി സസ്സതദിട്ഠിസഹജാതോ രാഗോ ഭവവസേന പത്ഥനാ ഭവാസവോ നാമ. ദ്വാസട്ഠി ദിട്ഠിയോ ദിട്ഠാസവോ നാമ. അട്ഠസു ഠാനേസു അഞ്ഞാണം അവിജ്ജാസവോ നാമ. തത്ഥ തത്ഥ ആഗതേസു പന ആസവേസു അസമ്മോഹത്ഥം ഏകവിധാദിഭേദോ വേദിതബ്ബോ. അത്ഥതോ ഹേതേ ചിരപാരിവാസിയട്ഠേന ആസവാതി ഏവം ഏകവിധാവ ഹോന്തി. വിനയേ പന ‘‘ദിട്ഠധമ്മികാനം ആസവാനം സംവരായ സമ്പരായികാനം ആസവാനം പടിഘാതായാ’’തി (പാരാ. ൩൯) ദുവിധേന ആഗതാ. സുത്തന്തേ സളായതനേ താവ ‘‘തയോമേ, ആവുസോ, ആസവാ – കാമാസവോ ഭവാസവോ അവിജ്ജാസവോ’’തി (സം. നി. ൪.൩൨൧) തിവിധേന ആഗതാ. നിബ്ബേധികപരിയായേ ‘‘അത്ഥി, ഭിക്ഖവേ, ആസവാ നിരയഗമനീയാ, അത്ഥി ആസവാ തിരച്ഛാനയോനിഗമനീയാ, അത്ഥി ആസവാ പേത്തിവിസയഗമനീയാ, അത്ഥി ആസവാ മനുസ്സലോകഗമനീയാ, അത്ഥി ആസവാ ദേവലോകഗമനീയാ’’തി (അ. നി. ൬.൬൩) പഞ്ചവിധേന ആഗതാ. ഛക്കനിപാതേ ആഹുനേയ്യസുത്തേ – ‘‘അത്ഥി ആസവാ സംവരാ പഹാതബ്ബാ, അത്ഥി ആസവാ പടിസേവനാ പഹാതബ്ബാ, അത്ഥി ആസവാ അധിവാസനാ പഹാതബ്ബാ, അത്ഥി ആസവാ പരിവജ്ജനാ പഹാതബ്ബാ, അത്ഥി ആസവാ വിനോദനാ പഹാതബ്ബാ, അത്ഥി ആസവാ ഭാവനാ പഹാതബ്ബാ’’തി (അ. നി. ൬.൫൮) ഛബ്ബിധേന ആഗതാ. സബ്ബാസവപരിയായേ (മ. നി. ൧.൧൪ ആദയോ) ‘ദസ്സനപഹാതബ്ബേഹി’ സദ്ധിം സത്തവിധേന ആഗതാ. ഇധ പനേതേ കാമാസവാദിഭേദതോ ചതുബ്ബിധേന ആഗതാ. തത്രായം വചനത്ഥോ – പഞ്ചകാമഗുണസങ്ഖാതേ കാമേ ആസവോ ‘കാമാസവോ’. രൂപാരൂപസങ്ഖാതേ കമ്മതോ ച ഉപപത്തിതോ ച ദുവിധേപി ഭവേ ആസവോ ‘ഭവാസവോ’. ദിട്ഠി ഏവ ആസവോ ‘ദിട്ഠാസവോ’. അവിജ്ജാവ ആസവോ ‘അവിജ്ജാസവോ’.

൧൧൦൩. കാമേസൂതി പഞ്ചസു കാമഗുണേസു. കാമച്ഛന്ദോതി കാമസങ്ഖാതോ ഛന്ദോ, ന കത്തുകമ്യതാഛന്ദോ, ന ധമ്മച്ഛന്ദോ. കാമനവസേന രജ്ജനവസേന ച കാമോയേവ രാഗോ കാമരാഗോ. കാമനവസേന നന്ദനവസേന ച കാമോവ നന്ദീതി കാമനന്ദീ. ഏവം സബ്ബത്ഥ കാമത്ഥം വിദിത്വാ തണ്ഹായനട്ഠേന കാമതണ്ഹാ, സിനേഹനട്ഠേന കാമസിനേഹോ, പരിഡയ്ഹനട്ഠേന കാമപരിളാഹോ, മുച്ഛനട്ഠേന കാമമുച്ഛാ, ഗിലിത്വാ പരിനിട്ഠാപനട്ഠേന കാമജ്ഝോസാനന്തി വേദിതബ്ബം. അയം വുച്ചതീതി അയം അട്ഠഹി പദേഹി വിഭത്തോ കാമാസവോ നാമ വുച്ചതി.

൧൧൦൪. ഭവേസു ഭവഛന്ദോതി രൂപാരൂപഭവേസു ഭവപത്ഥനാവസേനേവ പവത്തോ ഛന്ദോ ‘ഭവഛന്ദോ’. സേസപദാനിപി ഇമിനാവ നയേന വേദിതബ്ബാനി.

൧൧൦൫. സസ്സതോ ലോകോതി വാതിആദീഹി ദസഹാകാരേഹി ദിട്ഠിപ്പഭേദോവ വുത്തോ. തത്ഥ സസ്സതോ ലോകോതി ഏത്ഥ ഖന്ധപഞ്ചകം ലോകോതി ഗഹേത്വാ ‘അയം ലോകോ നിച്ചോ ധുവോ സബ്ബകാലികോ’തി ഗണ്ഹന്തസ്സ ‘സസ്സത’ന്തി ഗഹണാകാരപ്പവത്താ ദിട്ഠി. അസസ്സതോതി തമേവ ലോകം ‘ഉച്ഛിജ്ജതി വിനസ്സതീ’തി ഗണ്ഹന്തസ്സ ഉച്ഛേദഗഹണാകാരപ്പവത്താ ദിട്ഠി. അന്തവാതി പരിത്തകസിണലാഭിനോ ‘സുപ്പമത്തേ വാ സരാവമത്തേ വാ’ കസിണേ സമാപന്നസ്സ അന്തോസമാപത്തിയം പവത്തിതരൂപാരൂപധമ്മേ ലോകോതി ച കസിണപരിച്ഛേദന്തേന ച ‘അന്തവാ’തി ഗണ്ഹന്തസ്സ ‘അന്തവാ ലോകോ’തി ഗഹണാകാരപ്പവത്താ ദിട്ഠി. സാ സസ്സതദിട്ഠിപി ഹോതി ഉച്ഛേദദിട്ഠിപി. വിപുലകസിണലാഭിനോ പന തസ്മിം കസിണേ സമാപന്നസ്സ അന്തോസമാപത്തിയം പവത്തിതരൂപാരൂപധമ്മേ ലോകോതി ച കസിണപരിച്ഛേദന്തേന ച ‘അനന്തോ’തി ഗണ്ഹന്തസ്സ ‘അനന്തവാ ലോകോ’തി ഗഹണാകാരപ്പവത്താ ദിട്ഠി. സാ സസ്സതദിട്ഠിപി ഹോതി, ഉച്ഛേദദിട്ഠിപി.

തം ജീവം തം സരീരന്തി ഭേദനധമ്മസ്സ സരീരസ്സേവ ‘ജീവ’ന്തി ഗഹിതത്താ സരീരേ ഉച്ഛിജ്ജമാനേ ‘ജീവമ്പി ഉച്ഛിജ്ജതീ’തി ഉച്ഛേദഗഹണാകാരപ്പവത്താ ദിട്ഠി. ദുതിയപദേ സരീരതോ അഞ്ഞസ്സ ജീവസ്സ ഗഹിതത്താ സരീരേ ഉച്ഛിജ്ജമാനേപി ‘ജീവം ന ഉച്ഛിജ്ജതീ’തി സസ്സതഗഹണാകാരപ്പവത്താ ദിട്ഠി. ഹോതി തഥാഗതോ പരം മരണാതിആദീസു സത്തോ തഥാഗതോ നാമ. സോ പരം മരണാ ഹോതീതി ഗണ്ഹതോ പഠമാ സസ്സതദിട്ഠി. ന ഹോതീതി ഗണ്ഹതോ ദുതിയാ ഉച്ഛേദദിട്ഠി. ഹോതി ച ന ച ഹോതീതി ഗണ്ഹതോ തതിയാ ഏകച്ചസസ്സതദിട്ഠി. നേവ ഹോതി ന നഹോതീതി ഗണ്ഹതോ ചതുത്ഥാ അമരാവിക്ഖേപദിട്ഠി. ഇമേ ധമ്മാ ആസവാതി ഇമേ കാമാസവഞ്ച ഭവാസവഞ്ച രാഗവസേന ഏകതോ കത്വാ, സങ്ഖേപതോ തയോ, വിത്ഥാരതോ ചത്താരോ ധമ്മാ ആസവാ നാമ.

യോ പന ബ്രഹ്മാനം വിമാനകപ്പരുക്ഖആഭരണേസു ഛന്ദരാഗോ ഉപ്പജ്ജതി, സോ കാമാസവോ ഹോതി ന ഹോതീതി? ന ഹോതി. കസ്മാ? പഞ്ചകാമഗുണികസ്സ രാഗസ്സ ഇധേവ പഹീനത്താ. ഹേതുഗോച്ഛകം പന പത്വാ ലോഭോ ഹേതു നാമ ഹോതി. ഗന്ഥഗോച്ഛകം പത്വാ അഭിജ്ഝാകായഗന്ഥോ നാമ. കിലേസഗോച്ഛകം പത്വാ ലോഭോ കിലേസോ നാമ ഹോതി. ദിട്ഠിസഹജാതോ പന രാഗോ കാമാസവോ ഹോതി ന ഹോതീതി? ന ഹോതി; ദിട്ഠിരാഗോ നാമ ഹോതി. വുത്തഞ്ഹേതം ‘‘ദിട്ഠിരാഗരത്തേ പുരിസപുഗ്ഗലേ ദിന്നദാനം ന മഹപ്ഫലം ഹോതി, ന മഹാനിസംസ’’ന്തി (പടി. മ. ൧.൧൨൯).

ഇമേ പന ആസവേ കിലേസപടിപാടിയാപി ആഹരിതും വട്ടതി, മഗ്ഗപടിപാടിയാപി. കിലേസപടിപാടിയാ കാമാസവോ അനാഗാമിമഗ്ഗേന പഹീയതി, ഭവാസവോ അരഹത്തമഗ്ഗേന, ദിട്ഠാസവോ സോതാപത്തിമഗ്ഗേന, അവിജ്ജാസവോ അരഹത്തമഗ്ഗേന. മഗ്ഗപടിപാടിയാ സോതാപത്തിമഗ്ഗേന ദിട്ഠാസവോ പഹീയതി, അനാഗാമിമഗ്ഗേന കാമാസവോ, അരഹത്തമഗ്ഗേന ഭവാസവോ അവിജ്ജാസവോ ചാതി.

൧൧൨൧. സംയോജനേസു മാനനിദ്ദേസേ സേയ്യോഹമസ്മീതി മാനോതി ഉത്തമട്ഠേന ‘അഹം സേയ്യോ’തി ഏവം ഉപ്പന്നമാനോ. സദിസോഹമസ്മീതി മാനോതി സമസമട്ഠേന ‘അഹം സദിസോ’തി ഏവം ഉപ്പന്നമാനോ. ഹീനോഹമസ്മീതി മാനോതി ലാമകട്ഠേന ‘അഹം ഹീനോ’തി ഏവം ഉപ്പന്നമാനോ. ഏവം സേയ്യമാനോ സദിസമാനോ ഹീനമാനോതി ഇമേ തയോ മാനാ തിണ്ണം ജനാനം ഉപ്പജ്ജന്തി. സേയ്യസ്സാപി ഹി ‘അഹം സേയ്യോ സദിസോ ഹീനോ’തി തയോ മാനാ ഉപ്പജ്ജന്തി. സദിസസ്സാപി, ഹീനസ്സാപി. തത്ഥ സേയ്യസ്സ സേയ്യമാനോവ യാഥാവമാനോ, ഇതരേ ദ്വേ അയാഥാവമാനാ. സദിസസ്സ സദിസമാനോവ…പേ… ഹീനസ്സ ഹീനമാനോവ യാഥാവമാനോ, ഇതരേ ദ്വേ അയാഥാവമാനാ. ഇമിനാ കിം കഥിതം? ഏകസ്സ തയോ മാനാ ഉപ്പജ്ജന്തീതി കഥിതം. ഖുദ്ദകവത്ഥുകേ പന പഠമകമാനഭാജനീയേ ഏകോ മാനോ തിണ്ണം ജനാനം ഉപ്പജ്ജതീതി കഥിതോ.

മാനകരണവസേന മാനോ. മഞ്ഞനാ മഞ്ഞിതത്തന്തി ആകാരഭാവനിദ്ദേസാ. ഉസ്സിതട്ഠേന ഉന്നതി. യസ്സുപ്പജ്ജതി തം പുഗ്ഗലം ഉന്നാമേതി, ഉക്ഖിപിത്വാ ഠപേതീതി ഉന്നമോ. സമുസ്സിതട്ഠേന ധജോ. ഉക്ഖിപനട്ഠേന ചിത്തം സമ്പഗ്ഗണ്ഹാതീതി സമ്പഗ്ഗാഹോ. കേതു വുച്ചതി ബഹൂസു ധജേസു അച്ചുഗ്ഗതധജോ. മാനോപി പുനപ്പുനം ഉപ്പജ്ജമാനോ അപരാപരേ ഉപാദായ അച്ചുഗ്ഗതട്ഠേന കേതു വിയാതി ‘കേതു’. കേതും ഇച്ഛതീതി കേതുകമ്യം, തസ്സ ഭാവോ കേതുകമ്യതാ. സാ പന ചിത്തസ്സ, ന അത്തനോ. തേന വുത്തം – ‘കേതുകമ്യതാ ചിത്തസ്സാ’തി. മാനസമ്പയുത്തഞ്ഹി ചിത്തം കേതും ഇച്ഛതി. തസ്സ ച ഭാവോ കേതുകമ്യതാ; കേതുസങ്ഖാതോ മാനോതി.

൧൧൨൬. ഇസ്സാനിദ്ദേസേ യാ പരലാഭസക്കാരഗരുകാരമാനനവന്ദനപൂജനാസു ഇസ്സാതി യാ ഏതേസു പരേസം ലാഭാദീസു ‘കിം ഇമിനാ ഇമേസ’ന്തി പരസമ്പത്തിഖിയ്യനലക്ഖണാ ഇസ്സാ. തത്ഥ ലാഭോതി ചീവരാദീനം ചതുന്നം പച്ചയാനം പടിലാഭോ. ഇസ്സുകീ ഹി പുഗ്ഗലോ പരസ്സ തം ലാഭം ഖിയ്യതി, ‘കിം ഇമസ്സ ഇമിനാ’തി ന ഇച്ഛതി. സക്കാരോതി തേസംയേവ പച്ചയാനം സുകതാനം സുന്ദരാനം പടിലാഭോ. ഗരുകാരോതി ഗരുകിരിയാ, ഭാരിയകരണം. മാനനന്തി മനേന പിയകരണം. വന്ദനന്തി പഞ്ചപതിട്ഠിതേന വന്ദനം. പൂജനാതി ഗന്ധമാലാദീഹി പൂജനാ. ഇസ്സായനവസേന ഇസ്സാ. ഇസ്സാകാരോ ഇസ്സായനാ. ഇസ്സായിതഭാവോ ഇസ്സായിതത്തം. ഉസൂയാദീനി ഇസ്സാദിവേവചനാനി.

ഇമിസ്സാ പന ഇസ്സായ ഖിയ്യനലക്ഖണം ആഗാരികേനാപി അനാഗാരികേനാപി ദീപേതബ്ബം. ആഗാരികോ ഹി ഏകച്ചോ കസിവണിജ്ജാദീസു അഞ്ഞതരേന ആജീവേന അത്തനോ പുരിസകാരം നിസ്സായ ഭദ്ദകം യാനം വാ വാഹനം വാ രതനം വാ ലഭതി. അപരോ തസ്സ അലാഭത്ഥികോ തേന ലാഭേന ന തുസ്സതി. ‘കദാ നു ഖോ ഏസ ഇമായ സമ്പത്തിയാ പരിഹായിത്വാ കപണോ ഹുത്വാ ചരിസ്സതീ’തി ചിന്തേത്വാ ഏകേന കാരണേന തസ്മിം തായ സമ്പത്തിയാ പരിഹീനേ അത്തമനോ ഹോതി. അനാഗാരികോപി ഏകോ ഇസ്സാമനകോ അഞ്ഞം അത്തനോ സുതപരിയത്തിആദീനി നിസ്സായ ഉപ്പന്നലാഭാദിസമ്പത്തിം ദിസ്വാ ‘കദാ നു ഖോ ഏസോ ഇമേഹി ലാഭാദീഹി പരിഹായിസ്സതീ’തി ചിന്തേത്വാ, യദാ തം ഏകേന കാരണേന പരിഹീനം പസ്സതി, തദാ അത്തമനോ ഹോതി. ഏവം പരസമ്പത്തിഖിയ്യനലക്ഖണാ ‘ഇസ്സാ’തി വേദിതബ്ബാ.

൧൧൨൭. മച്ഛരിയനിദ്ദേസേ വത്ഥുതോ മച്ഛരിയദസ്സനത്ഥം ‘പഞ്ച മച്ഛരിയാനി ആവാസമച്ഛരിയ’ന്തിആദി വുത്തം. തത്ഥ ആവാസേ മച്ഛരിയം ആവാസമച്ഛരിയം. സേസപദേസുപി ഏസേവ നയോ.

ആവാസോ നാമ സകലാരാമോപി പരിവേണമ്പി ഏകോവരകോപി രത്തിട്ഠാനദിവാട്ഠാനാദീനിപി. തേസു വസന്താ സുഖം വസന്തി പച്ചയേ ലഭന്തി. ഏകോ ഭിക്ഖു വത്തസമ്പന്നസ്സേവ പേസലസ്സ ഭിക്ഖുനോ തത്ഥ ആഗമനം ന ഇച്ഛതി. ആഗതോപി ‘ഖിപ്പം ഗച്ഛതൂ’തി ചിന്തേതി. ഇദം ‘ആവാസമച്ഛരിയം’ നാമ. ഭണ്ഡനകാരകാദീനം പന തത്ഥ വാസം അനിച്ഛതോ ആവാസമച്ഛരിയം നാമ ന ഹോതി.

കുലന്തി ഉപട്ഠാകകുലമ്പി ഞാതികുലമ്പി. തത്ഥ അഞ്ഞസ്സ ഉപസങ്കമനം അനിച്ഛതോ കുലമച്ഛരിയം ഹോതി. പാപപുഗ്ഗലസ്സ പന ഉപസങ്കമനം അനിച്ഛന്തോപി മച്ഛരീ നാമ ന ഹോതി. സോ ഹി തേസം പസാദഭേദായ പടിപജ്ജതി. പസാദം രക്ഖിതും സമത്ഥസ്സേവ പന ഭിക്ഖുനോ തത്ഥ ഉപസങ്കമനം അനിച്ഛന്തോ മച്ഛരീ നാമ ഹോതി.

ലാഭോതി ചതുപച്ചയലാഭോവ. തം അഞ്ഞസ്മിം സീലവന്തേയേവ ലഭന്തേ ‘മാ ലഭതൂ’തി ചിന്തേന്തസ്സ ലാഭമച്ഛരിയം ഹോതി. യോ പന സദ്ധാദേയ്യം വിനിപാതേതി, അപരിഭോഗദുപ്പരിഭോഗാദിവസേന വിനാസേതി, പൂതിഭാവം ഗച്ഛന്തമ്പി അഞ്ഞസ്സ ന ദേതി, തം ദിസ്വാ ‘സചേ ഇമം ഏസ ന ലഭേയ്യ, അഞ്ഞോ സീലവാ ലഭേയ്യ, പരിഭോഗം ഗച്ഛേയ്യാ’തി ചിന്തേന്തസ്സ മച്ഛരിയം നാമ നത്ഥി.

വണ്ണോ നാമ സരീരവണ്ണോപി ഗുണവണ്ണോപി. തത്ഥ സരീരവണ്ണേ മച്ഛരിപുഗ്ഗലോ ‘പരോ പാസാദികോ രൂപവാ’തി വുത്തേ തം ന കഥേതുകാമോ ഹോതി. ഗുണവണ്ണമച്ഛരീ സീലേന ധുതങ്ഗേന പടിപദായ ആചാരേന വണ്ണം ന കഥേതുകാമോ ഹോതി.

ധമ്മോതി പരിയത്തിധമ്മോ ച പടിവേധധമ്മോ ച. തത്ഥ അരിയസാവകാ പടിവേധധമ്മം ന മച്ഛരായന്തി, അത്തനാ പടിവിദ്ധധമ്മേ സദേവകസ്സ ലോകസ്സ പടിവേധം ഇച്ഛന്തി. തം പന പടിവേധം ‘പരേ ജാനന്തൂ’തി ഇച്ഛന്തി. തന്തിധമ്മേയേവ പന ധമ്മമച്ഛരിയം നാമ ഹോതി. തേന സമന്നാഗതോ പുഗ്ഗലോ യം ഗുള്ഹം ഗന്ഥം വാ കഥാമഗ്ഗം വാ ജാനാതി തം അഞ്ഞം ന ജാനാപേതുകാമോ ഹോതി. യോ പന പുഗ്ഗലം ഉപപരിക്ഖിത്വാ ധമ്മാനുഗ്ഗഹേന, ധമ്മം വാ ഉപപരിക്ഖിത്വാ പുഗ്ഗലാനുഗ്ഗഹേന ന ദേതി, അയം ധമ്മമച്ഛരീ നാമ ന ഹോതി.

തത്ഥ ഏകച്ചോ പുഗ്ഗലോ ലോലോ ഹോതി, കാലേന സമണോ ഹോതി, കാലേന ബ്രാഹ്മണോ, കാലേന നിഗണ്ഠോ. യോ ഹി ഭിക്ഖു ‘അയം പുഗ്ഗലോ പവേണിആഗതം തന്തിം സണ്ഹം സുഖുമം ധമ്മന്തരം ഭിന്ദിത്വാ ആലുളിസ്സതീ’തി ന ദേതി, അയം പുഗ്ഗലം ഉപപരിക്ഖിത്വാ ധമ്മാനുഗ്ഗഹേന ന ദേതി നാമ. യോ പന ‘അയം ധമ്മോ സണ്ഹോ സുഖുമോ, സചായം പുഗ്ഗലോ ഗണ്ഹിസ്സതി അഞ്ഞം ബ്യാകരിത്വാ അത്താനം ആവികത്വാ നസ്സിസ്സതീ’തി ന ദേതി, അയം ധമ്മം ഉപപരിക്ഖിത്വാ പുഗ്ഗലാനുഗ്ഗഹേന ന ദേതി നാമ. യോ പന ‘സചായം ഇമം ധമ്മം ഗണ്ഹിസ്സതി, അമ്ഹാകം സമയം ഭിന്ദിതും സമത്ഥോ ഭവിസ്സതീ’തി ന ദേതി, അയം ധമ്മമച്ഛരീ നാമ ഹോതി.

ഇമേസു പഞ്ചസു മച്ഛരിയേസു ആവാസമച്ഛരിയേന താവ യക്ഖോ വാ പേതോ വാ ഹുത്വാ തസ്സേവ ആവാസസ്സ സങ്കാരം സീസേന ഉക്ഖിപിത്വാ വിചരതി. കുലമച്ഛരിയേന തസ്മിം കുലേ അഞ്ഞേസം ദാനമാനനാദീനി കരോന്തേ ദിസ്വാ ‘ഭിന്നം വതിദം കുലം മമാ’തി ചിന്തയതോ ലോഹിതമ്പി മുഖതോ ഉഗ്ഗച്ഛതി, കുച്ഛിവിരേചനമ്പി ഹോതി, അന്താനിപി ഖണ്ഡാഖണ്ഡാനി ഹുത്വാ നിക്ഖമന്തി. ലാഭമച്ഛരിയേന സങ്ഘസ്സ വാ ഗണസ്സ വാ സന്തകേ ലാഭേ മച്ഛരായിത്വാ പുഗ്ഗലികപരിഭോഗം വിയ പരിഭുഞ്ജിത്വാ യക്ഖോ വാ പേതോ വാ മഹാഅജഗരോ വാ ഹുത്വാ നിബ്ബത്തതി. സരീരവണ്ണഗുണവണ്ണമച്ഛരേന പരിയത്തിധമ്മമച്ഛരിയേന ച അത്തനോവ വണ്ണം വണ്ണേതി, പരേസം വണ്ണേ ‘കിം വണ്ണോ ഏസോ’തി തം തം ദോസം വദന്തോ പരിയത്തിധമ്മഞ്ച കസ്സചി കിഞ്ചി അദേന്തോ ദുബ്ബണ്ണോ ചേവ ഏളമൂഗോ ച ഹോതി.

അപിച ആവാസമച്ഛരിയേന ലോഹഗേഹേ പച്ചതി. കുലമച്ഛരിയേന അപ്പലാഭോ ഹോതി. ലാഭമച്ഛരിയേന ഗൂഥനിരയേ നിബ്ബത്തതി. വണ്ണമച്ഛരിയേന ഭവേ ഭവേ നിബ്ബത്തസ്സ വണ്ണോ നാമ ന ഹോതി. ധമ്മമച്ഛരിയേന കുക്കുളനിരയേ നിബ്ബത്തതീതി.

മച്ഛരായനവസേന മച്ഛേരം. മച്ഛരായനാകാരോ മച്ഛരായനാ. മച്ഛരേന അയിതസ്സ മച്ഛേരസമങ്ഗിനോ ഭാവോ മച്ഛരായിതത്തം. ‘മയ്ഹമേവ ഹോന്തു മാ അഞ്ഞസ്സാ’തി സബ്ബാപി അത്തനോ സമ്പത്തിയോ ബ്യാപേതും ന ഇച്ഛതീതി വിവിച്ഛോ. വിവിച്ഛസ്സ ഭാവോ വേവിച്ഛം, മുദുമച്ഛരിയസ്സേതം നാമം. കദരിയോ വുച്ചതി അനാദരോ. തസ്സ ഭാവോ കദരിയം. ഥദ്ധമച്ഛരിയസ്സേതം നാമം. തേന ഹി സമന്നാഗതോ പുഗ്ഗലോ പരമ്പി പരേസം ദദമാനം നിവാരേതി. വുത്തമ്പി ചേതം –

കദരിയോ പാപസങ്കപ്പോ, മിച്ഛാദിട്ഠി അനാദരോ;

ദദമാനം നിവാരേതി, യാചമാനാന ഭോജനന്തി. (സം. നി. ൧.൧൩൨);

യാചകേ ദിസ്വാ കടുകഭാവേന ചിത്തം അഞ്ചതി സങ്കോചേതീതി കടുകഞ്ചുകോ. തസ്സ ഭാവോ കടുകഞ്ചുകതാ. അപരോ നയോ – കടുകഞ്ചുകതാ വുച്ചതി കടച്ഛുഗ്ഗാഹോ. സമതിത്തികപുണ്ണായ ഹി ഉക്ഖലിയാ ഭത്തം ഗണ്ഹന്തോ സബ്ബതോഭാഗേന സങ്കുടിതേന അഗ്ഗകടച്ഛുനാ ഗണ്ഹാതി, പൂരേത്വാ ഗഹേതും ന സക്കോതി; ഏവം മച്ഛരിപുഗ്ഗലസ്സ ചിത്തം സങ്കുചതി. തസ്മിം സങ്കുചിതേ കായോപി തഥേവ സങ്കുചതി, പടികുടതി, പടിനിവത്തതി, ന സമ്പസാരിയതീതി മച്ഛേരം ‘കടുകഞ്ചുകതാ’തി വുത്തം.

അഗ്ഗഹിതത്തം ചിത്തസ്സാതി പരേസം ഉപകാരകരണേ ദാനാദിനാ ആകാരേന യഥാ ന സമ്പസാരിയതി, ഏവം ആവരിത്വാ ഗഹിതഭാവോ ചിത്തസ്സ. യസ്മാ പന മച്ഛരിപുഗ്ഗലോ അത്തനോ സന്തകം പരേസം അദാതുകാമോ ഹോതി പരസന്തകം ഗണ്ഹിതുകാമോ, തസ്മാ ‘ഇദം അച്ഛരിയം മയ്ഹമേവ ഹോതു, മാ അഞ്ഞസ്സാ’തി പവത്തിവസേനസ്സ അത്തസമ്പത്തിനിഗൂഹനലക്ഖണതാ അത്തസമ്പത്തിഗ്ഗഹണലക്ഖണതാ വാ വേദിതബ്ബാ. സേസം ഇമസ്മിം ഗോച്ഛകേ ഉത്താനത്ഥമേവ.

ഇമാനി പന സംയോജനാനി കിലേസപടിപാടിയാപി ആഹരിതും വട്ടതി മഗ്ഗപടിപാടിയാപി. കിലേസപടിപാടിയാ കാമരാഗപടിഘസംയോജനാനി അനാഗാമിമഗ്ഗേന പഹീയന്തി, മാനസംയോജനം അരഹത്തമഗ്ഗേന, ദിട്ഠിവിചികിച്ഛാസീലബ്ബതപരാമാസാ സോതാപത്തിമഗ്ഗേന, ഭവരാഗസംയോജനം അരഹത്തമഗ്ഗേന, ഇസ്സാമച്ഛരിയാനി സോതാപത്തിമഗ്ഗേന, അവിജ്ജാ അരഹത്തമഗ്ഗേന. മഗ്ഗപടിപാടിയാ ദിട്ഠിവിചികിച്ഛാസീലബ്ബതപരാമാസഇസ്സാമച്ഛരിയാനി സോതാപത്തിമഗ്ഗേന പഹീയന്തി, കാമരാഗപടിഘാ അനാഗാമിമഗ്ഗേന, മാനഭവരാഗഅവിജ്ജാ അരഹത്തമഗ്ഗേനാതി.

൧൧൪൦. ഗന്ഥഗോച്ഛകേ നാമകായം ഗന്ഥേതി, ചുതിപടിസന്ധിവസേന വട്ടസ്മിം ഘടേതീതി കായഗന്ഥോ. സബ്ബഞ്ഞുഭാസിതമ്പി പടിക്ഖിപിത്വാ സസ്സതോ ലോകോ ഇദമേവ സച്ചം മോഘമഞ്ഞന്തി ഇമിനാ ആകാരേന അഭിനിവിസതീതി ഇദംസച്ചാഭിനിവേസോ. യസ്മാ പന അഭിജ്ഝാകാമരാഗാനം വിസേസോ അത്ഥി, തസ്മാ അഭിജ്ഝാകായഗന്ഥസ്സ പദഭാജനേ ‘‘യോ കാമേസു കാമച്ഛന്ദോ കാമരാഗോ’’തി അവത്വാ യോ രാഗോ സാരാഗോതിആദി വുത്തം. ഇമിനാ യം ഹേട്ഠാ വുത്തം ‘ബ്രഹ്മാനം വിമാനാദീസു ഛന്ദരാഗോ കാമാസവോ ന ഹോതി, ഗന്ഥഗോച്ഛകം പത്വാ അഭിജ്ഝാകായഗന്ഥോ ഹോതീ’തി തം സുവുത്തന്തി വേദിതബ്ബം. പരതോ കിലേസഗോച്ഛകേപി ഏസേവ നയോ. ഠപേത്വാ സീലബ്ബതപരാമാസന്തി ഇദം യസ്മാ സീലബ്ബതപരാമാസോ ‘ഇദമേവ സച്ച’ന്തിആദിനാ ആകാരേന നാഭിനിവിസതി, ‘സീലേന സുദ്ധീ’തിആദിനാ ഏവ പന അഭിനിവിസതി, തസ്മാ മിച്ഛാദിട്ഠിഭൂതമ്പി തം പടിക്ഖിപന്തോ ‘ഠപേത്വാ’തി ആഹ.

൧൧൬൨. നീവരണഗോച്ഛകസ്സ ഥിനമിദ്ധനിദ്ദേസേ ചിത്തസ്സ അകല്ലതാതി ചിത്തസ്സ ഗിലാനഭാവോ. ഗിലാനോ ഹി അകല്ലകോതി വുച്ചതി. വിനയേപി വുത്തം – ‘‘നാഹം, ഭന്തേ, അകല്ലകോ’’തി (പാരാ. ൧൫൧). അകമ്മഞ്ഞതാതി ചിത്തഗേലഞ്ഞസങ്ഖാതോവ അകമ്മഞ്ഞതാകാരോ. ഓലീയനാതി ഓലീയനാകാരോ. ഇരിയാപഥികചിത്തഞ്ഹി ഇരിയാപഥം സന്ധാരേതും അസക്കോന്തം, രുക്ഖേ വഗ്ഗുലി വിയ, ഖീലേ ലഗ്ഗിതഫാണിതവാരകോ വിയ ച, ഓലീയതി. തസ്സ തം ആകാരം സന്ധായ ഓലീയനാതി വുത്തം. ദുതിയപദം ഉപസഗ്ഗവസേന വഡ്ഢിതം. ലീനന്തി അവിപ്ഫാരികതായ പടികുടിതം. ഇതരേ ദ്വേ ആകാരഭാവനിദ്ദേസാ. ഥിനന്തി സപ്പിപിണ്ഡോ വിയ അവിപ്ഫാരികതായ ഘനഭാവേന ഠിതം. ഥിയനാതി ആകാരനിദ്ദേസോ. ഥിയിതഭാവോ ഥിയിതത്തം, അവിപ്ഫാരവസേനേവ ഥദ്ധതാതി അത്ഥോ.

൧൧൬൩. കായസ്സാതി ഖന്ധത്തയസങ്ഖാതസ്സ നാമകായസ്സ. അകല്ലതാ അകമ്മഞ്ഞതാതി ഹേട്ഠാ വുത്തനയമേവ. മേഘോ വിയ ആകാസം കായം ഓനയ്ഹതീതി ഓനാഹോ. സബ്ബതോഭാഗേന ഓനാഹോ പരിയോനാഹോ. അബ്ഭന്തരേ സമോരുന്ധതീതി അന്തോസമോരോധോ. യഥാ ഹി നഗരേ രുന്ധിത്വാ ഗഹിതേ മനുസ്സാ ബഹി നിക്ഖമിതും ന ലഭന്തി, ഏവമ്പി മിദ്ധേന സമോരുദ്ധാ ധമ്മാ വിപ്ഫാരവസേന നിക്ഖമിതും ന ലഭന്തി. തസ്മാ അന്തോസമോരോധോതി വുത്തം. മേധതീതി മിദ്ധം; അകമ്മഞ്ഞഭാവേന വിഹിംസതീതി അത്ഥോ. സുപന്തി തേനാതി സോപ്പം. അക്ഖിദലാദീനം പചലഭാവം കരോതീതി പചലായികാ. സുപനാ സുപിതത്തന്തി ആകാരഭാവനിദ്ദേസാ. യം പന തേസം പുരതോ സോപ്പപദം തസ്സ പുനവചനേ കാരണം വുത്തമേവ. ഇദം വുച്ചതി ഥിനമിദ്ധനീവരണന്തി ഇദം ഥിനഞ്ച മിദ്ധഞ്ച ഏകതോ കത്വാ ആവരണട്ഠേന ഥിനമിദ്ധനീവരണന്തി വുച്ചതി. യം യേഭുയ്യേന സേക്ഖപുഥുജ്ജനാനം നിദ്ദായ പുബ്ബഭാഗഅപരഭാഗേസു ഉപ്പജ്ജതി തം അരഹത്തമഗ്ഗേന സമുച്ഛിജ്ജതി. ഖീണാസവാനം പന കരജകായസ്സ ദുബ്ബലഭാവേന ഭവങ്ഗോതരണം ഹോതി, തസ്മിം അസമ്മിസ്സേ വത്തമാനേ തേ സുപന്തി, സാ നേസം നിദ്ദാ നാമ ഹോതി. തേനാഹ ഭഗവാ – ‘‘അഭിജാനാമി ഖോ പനാഹം, അഗ്ഗിവേസ്സന, ഗിമ്ഹാനം പച്ഛിമേ മാസേ ചതുഗ്ഗുണം സങ്ഘാടിം പഞ്ഞപേത്വാ ദക്ഖിണേന പസ്സേന സതോ സമ്പജാനോ നിദ്ദം ഓക്കമിതാ’’തി (മ. നി. ൧.൩൮൭). ഏവരൂപോ പനായം കരജകായസ്സ ദുബ്ബലഭാവോ ന മഗ്ഗവജ്ഝോ, ഉപാദിന്നകേപി അനുപാദിന്നകേപി ലബ്ഭതി. ഉപാദിന്നകേ ലബ്ഭമാനോ യദാ ഖീണാസവോ ദീഘമഗ്ഗം ഗതോ ഹോതി, അഞ്ഞതരം വാ പന കമ്മം കത്വാ കിലന്തോ, ഏവരൂപേ കാലേ ലബ്ഭതി. അനുപാദിന്നകേ ലബ്ഭമാനോ പണ്ണപുപ്ഫേസു ലബ്ഭതി. ഏകച്ചാനഞ്ഹി രുക്ഖാനം പണ്ണാനി സൂരിയാതപേന പസാരിയന്തി രത്തിം പടികുടന്തി, പദുമപുപ്ഫാദീനി സൂരിയാതപേന പുപ്ഫന്തി, രത്തിം പുന പടികുടന്തി. ഇദം പന മിദ്ധം അകുസലത്താ ഖീണാസവാനം ന ഹോതീതി.

തത്ഥ സിയാ – ‘‘ന മിദ്ധം അകുസലം. കസ്മാ? രൂപത്താ. രൂപഞ്ഹി അബ്യാകതം. ഇദഞ്ച രൂപം. തേനേവേത്ഥ ‘കായസ്സ അകല്ലതാ അകമ്മഞ്ഞതാ’തി കായഗ്ഗഹണം കത’’ന്തി. യദി ‘കായസ്സാ’തി വുത്തമത്തേനേവേതം രൂപം, കായപസ്സദ്ധാദയോപി ധമ്മാ രൂപമേവ ഭവേയ്യും. ‘സുഖഞ്ച കായേന പടിസംവേദേതി’ (ധ. സ. ൧൬൩; ദീ. നി. ൧.൨൩൦) ‘കായേന ചേവ പരമസച്ചം സച്ഛികരോതീ’തി (മ. നി. ൨.൧൮൩; അ. നി. ൪.൧൧൩) സുഖപടിസംവേദനപരമത്ഥസച്ചസച്ഛികരണാനിപി രൂപകായേനേവ സിയും. തസ്മാ ന വത്തബ്ബമേതം ‘രൂപം മിദ്ധ’ന്തി. നാമകായോ ഹേത്ഥ കായോ നാമ. യദി നാമകായോ, അഥ കസ്മാ ‘സോപ്പം പചലായികാ’തി വുത്തം? ന ഹി നാമകായോ സുപതി, ന ച പചലായതീതി. ‘ലിങ്ഗാദീനി വിയ ഇന്ദ്രിയസ്സ, തസ്സ ഫലത്താ. യഥാ ഹി ‘ഇത്ഥിലിങ്ഗം ഇത്ഥിനിമിത്തം ഇത്ഥികുത്തം ഇത്ഥാകപ്പോ’തി ഇമാനി ലിങ്ഗാദീനി ഇത്ഥിന്ദ്രിയസ്സ ഫലത്താ വുത്താനി, ഏവം ഇമസ്സാപി നാമകായഗേലഞ്ഞസങ്ഖാതസ്സ മിദ്ധസ്സ ഫലത്താ സോപ്പാദീനി വുത്താനി. മിദ്ധേ ഹി സതി താനി ഹോന്തീതി. ഫലൂപചാരേന, മിദ്ധം അരൂപമ്പി സമാനം ‘സോപ്പം പചലായികാ സുപനാ സുപിതത്ത’ന്തി വുത്തം.

‘അക്ഖിദലാദീനം പചലഭാവം കരോതീതി പചലായികാ’തി വചനത്ഥേനാപി ചായമത്ഥോ സാധിതോയേവാതി ന രൂപം മിദ്ധം. ഓനാഹാദീഹിപി ചസ്സ അരൂപഭാവോ ദീപിതോയേവ. ന ഹി രൂപം നാമകായസ്സ ‘ഓനാഹോ പരിയോനാഹോ അന്തോസമോരോധോ’ ഹോതീതി. ‘നനു ച ഇമിനാവ കാരണേനേതം രൂപം? ന ഹി അരൂപം കസ്സചി ഓനാഹോ, ന പരിയോനാഹോ, ന അന്തോസമോരോധോ ഹോതീ’തി. യദി ഏവം, ആവരണമ്പി ന ഭവേയ്യ. തസ്മാ. യഥാ കാമച്ഛന്ദാദയോ അരൂപധമ്മാ ആവരണട്ഠേന നീവരണാ, ഏവം ഇമസ്സാപി ഓനാഹനാദിഅത്ഥേന ഓനാഹാദിതാ വേദിതബ്ബാ. അപിച ‘‘പഞ്ച നീവരണേ പഹായ ചേതസോ ഉപക്കിലേസേ പഞ്ഞായ ദുബ്ബലീകരണേ’’തി (ദീ. നി. ൨.൧൪൬; സം. നി. ൫.൨൩൩) വചനതോപേതം അരൂപം. ന ഹി രൂപം ചിത്തുപക്കിലേസോ, ന പഞ്ഞായ ദുബ്ബലീകരണം ഹോതീതി.

കസ്മാ ന ഹോതി? നനു വുത്തം –

‘‘സന്തി, ഭിക്ഖവേ, ഏകേ സമണബ്രാഹ്മണാ സുരം പിവന്തി മേരയം, സുരാമേരയപാനാ അപ്പടിവിരതാ, അയം, ഭിക്ഖവേ, പഠമോ സമണബ്രാഹ്മണാനം ഉപക്കിലേസോ’’തി (അ. നി. ൪.൫൦).

അപരമ്പി വുത്തം ‘‘ഛ ഖോമേ, ഗഹപതിപുത്ത, ആദീനവാ സുരാമേരയമജ്ജപമാദട്ഠാനാനുയോഗേ – സന്ദിട്ഠികാ ധനജാനി, കലഹപ്പവഡ്ഢനീ, രോഗാനം ആയതനം, അകിത്തിസഞ്ജനനീ, കോപീനനിദംസനീ, പഞ്ഞായ ദുബ്ബലീകരണീത്വേവ ഛട്ഠം പദം ഭവതീ’’തി (ദീ. നി. ൩.൨൪൮). പച്ചക്ഖതോപി ചേതം സിദ്ധമേവ. യഥാ മജ്ജേ ഉദരഗതേ, ചിത്തം സംകിലിസ്സതി, പഞ്ഞാ ദുബ്ബലാ ഹോതി, തസ്മാ മജ്ജം വിയ മിദ്ധമ്പി ചിത്തസംകിലേസോ ചേവ പഞ്ഞായ ദുബ്ബലീകരണഞ്ച സിയാതി. ന, പച്ചയനിദ്ദേസതോ. യദി ഹി മജ്ജം സംകിലേസോ ഭവേയ്യ, സോ ‘‘ഇമേ പഞ്ച നീവരണേ പഹായ ചേതസോ ഉപക്കിലേസേ’’തി (മ. നി. ൧.൨൯൭) വാ, ‘‘ഏവമേവ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, പഞ്ചിമേ ചിത്തസ്സ ഉപക്കിലേസാ, യേഹി ഉപക്കിലേസേഹി ഉപക്കിലിട്ഠം ചിത്തം ന ചേവ മുദു ഹോതി, ന ച കമ്മനിയം, ന ച പഭസ്സരം, പഭങ്ഗു ച, ന ച സമ്മാ സമാധിയതി ആസവാനം ഖയായ. കതമേ പഞ്ച? കാമച്ഛന്ദോ, ഭിക്ഖവേ, ചിത്തസ്സ ഉപക്കിലേസോ’’തി (സം. നി. ൫.൨൧൪) വാ, ‘‘കതമേ ച, ഭിക്ഖവേ, ചിത്തസ്സ ഉപക്കിലേസാ? അഭിജ്ഝാ വിസമലോഭോ ചിത്തസ്സ ഉപക്കിലേസോ’’തി (മ. നി. ൧.൭൧) വാ – ഏവമാദീസു ഉപക്കിലേസനിദ്ദേസേസു നിദ്ദേസം ആഗച്ഛേയ്യ. യസ്മാ പന തസ്മിം പീതേ ഉപക്കിലേസാ ഉപ്പജ്ജന്തി യേ ചിത്തസംകിലേസാ ചേവ പഞ്ഞായ ച ദുബ്ബലീകരണാ ഹോന്തി, തസ്മാ തം തേസം പച്ചയത്താ പച്ചയനിദ്ദേസതോ ഏവം വുത്തം. മിദ്ധം പന സയമേവ ചിത്തസ്സ സംകിലേസോ ചേവ പഞ്ഞായ ദുബ്ബലീകരണഞ്ചാതി അരൂപമേവ മിദ്ധം.

കിഞ്ച ഭിയ്യോ? സമ്പയോഗവചനതോ. ‘‘ഥിനമിദ്ധനീവരണം അവിജ്ജാനീവരണേന നീവരണഞ്ചേവ നീവരണസമ്പയുത്തഞ്ചാ’’തി (ധ. സ. ൧൧൭൬) ഹി വുത്തം. തസ്മാ സമ്പയോഗവചനതോ നയിദം രൂപം. ന ഹി രൂപം സമ്പയുത്തസങ്ഖ്യം ലഭതീതി. അഥാപി സിയാ – ‘യഥാലാഭവസേനേതം വുത്തം. യഥാ ഹി ‘‘സിപ്പിസമ്ബുകമ്പി സക്ഖരകഥലമ്പി മച്ഛഗുമ്ബമ്പി ചരന്തമ്പി തിട്ഠന്തമ്പീ’’തി (ദീ. നി. ൧.൨൪൯; മ. നി. ൧.൪൩൩) ഏവം ഏകതോ കത്വാ യഥാലാഭവസേന വുത്തം. സക്ഖരകഥലഞ്ഹി തിട്ഠതി യേവ ന ചരതി, ഇതരദ്വയം തിട്ഠതിപി ചരതിപി. ഏവമിധാപി മിദ്ധം നീവരണമേവ, ന സമ്പയുത്തം, ഥിനം നീവരണമ്പി സമ്പയുത്തമ്പീതി സബ്ബം ഏകതോ കത്വാ യഥാലാഭവസേന ‘‘നീവരണഞ്ചേവ നീവരണസമ്പയുത്തഞ്ചാ’’തി വുത്തം. മിദ്ധം പന യഥാ സക്ഖരകഥലം തിട്ഠതേവ ന ചരതി, ഏവം നീവരണമേവ, ന സമ്പയുത്തം. തസ്മാ രൂപമേവ മിദ്ധന്തി. ന, രൂപഭാവാസിദ്ധിതോ. സക്ഖരകഥലഞ്ഹി ന ചരതീതി വിനാപി സുത്തേന സിദ്ധം. തസ്മാ തത്ഥ യഥാലാഭവസേനത്ഥോ ഹോതു. മിദ്ധം പന രൂപന്തി അസിദ്ധമേതം. ന സക്കാ തസ്സ ഇമിനാ സുത്തേന രൂപഭാവോ സാധേതുന്തി മിദ്ധസ്സ രൂപഭാവാസിദ്ധിതോ ന ഇദം യഥാലാഭവസേന വുത്തന്തി അരൂപമേവ മിദ്ധം.

കിഞ്ച ഭിയ്യോ? ‘ചത്തത്താ’തിആദിവചനതോ. വിഭങ്ഗസ്മിഞ്ഹി ‘‘വിഗതഥിനമിദ്ധോതി തസ്സ ഥിനമിദ്ധസ്സ ചത്തത്താ വന്തത്താ മുത്തത്താ പഹീനത്താ പടിനിസ്സട്ഠത്താ, തേന വുച്ചതി വിഗതഥിനമിദ്ധോ’’തി (വിഭ. ൫൪൭) ച, ‘‘ഇദം ചിത്തം ഇമമ്ഹാ ഥിനമിദ്ധാ സോധേതി വിസോധേതി പരിസോധേതി മോചേതി വിമോചേതി പരിമോചേതി, തേന വുച്ചതി ഥിനമിദ്ധാ ചിത്തം പരിസോധേതി’’ ചാതി (വിഭ. ൫൫൧) – ഏവം ‘ചത്തത്താ’തിആദി വുത്തം. ന ച ‘രൂപം’ ഏവം വുച്ചതി, തസ്മാപി അരൂപമേവ മിദ്ധന്തി. ന, ചിത്തജസ്സാസമ്ഭവവചനതോ. തിവിധഞ്ഹി മിദ്ധം – ചിത്തജം ഉതുജം ആഹാരജഞ്ച. തസ്മാ യം തത്ഥ ചിത്തജം തസ്സ വിഭങ്ഗേ ഝാനചിത്തേഹി അസമ്ഭവോ വുത്തോ, ന അരൂപഭാവോ സാധിതോതി രൂപമേവ മിദ്ധന്തി. ന, രൂപഭാവാസിദ്ധിതോവ. മിദ്ധസ്സ ഹി രൂപഭാവേ സിദ്ധേ സക്കാ ഏതം ലദ്ധും. തത്ഥ ചിത്തജസ്സാസമ്ഭവോ വുത്തോ. സോ ഏവ ച ന സിജ്ഝതീതി അരൂപമേവ മിദ്ധം.

കിഞ്ച ഭിയ്യോ? പഹാനവചനതോ. ഭഗവതാ ഹി ‘‘ഛ, ഭിക്ഖവേ, ധമ്മേ പഹായ ഭബ്ബോ പഠമജ്ഝാനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരിതും; കതമേ ഛ? കാമച്ഛന്ദം, ബ്യാപാദം, ഥിനമിദ്ധം, ഉദ്ധച്ചം, കക്കുച്ചം, വിചികിച്ഛം; കാമേസു ഖോ പനസ്സ ആദീനവോ സമ്മപഞ്ഞായ സുദിട്ഠോ ഹോതീ’’തി (അ. നി. ൬.൭൩) ച, ‘‘ഇമേ പഞ്ച നീവരണേ പഹായ ബലവതിയാ പഞ്ഞായ അത്തത്ഥം വാ പരത്ഥം വാ ഞസ്സതീ’’തി (അ. നി. ൫.൫൧) ച ആദീസു മിദ്ധസ്സാപി പഹാനം വുത്തം. ന ച രൂപം പഹാതബ്ബം. യഥാഹ – ‘‘രൂപക്ഖന്ധോ അഭിഞ്ഞേയ്യോ, പരിഞ്ഞേയ്യോ, ന പഹാതബ്ബോ, ന ഭാവേതബ്ബോ ന സച്ഛികാതബ്ബോ’’തി (വിഭ. ൧൦൩൧) ഇമസ്സാപി പഹാനവചനതോ അരൂപമേവ മിദ്ധന്തി. ന, രൂപസ്സാപി പഹാനവചനതോ. ‘‘രൂപം, ഭിക്ഖവേ, ന തുമ്ഹാകം, തം പജഹഥാ’’തി (മ. നി. ൧.൨൪൭; സം. നി. ൩.൩൩). ഏത്ഥ ഹി രൂപസ്സാപി പഹാനം വുത്തമേവ. തസ്മാ അകാരണമേതന്തി. ന, അഞ്ഞഥാ വുത്തത്താ. തസ്മിഞ്ഹി സുത്തേ ‘‘യോ, ഭിക്ഖവേ, രൂപേ ഛന്ദരാഗവിനയോ തം തത്ഥ പഹാന’’ന്തി (സം. നി. ൩.൨൫) ഏവം ഛന്ദരാഗപ്പഹാനവസേന രൂപസ്സ പഹാനം വുത്തം, ന യഥാ ‘‘ഛ ധമ്മേ പഹായ പഞ്ച നീവരണേ പഹായാ’’തി ഏവം പഹാതബ്ബമേവ വുത്തന്തി, അഞ്ഞഥാ വുത്തത്താ, ന രൂപം മിദ്ധം. തസ്മാ യാനേതാനി ‘‘സോ ഇമേ പഞ്ച നീവരണേ പഹായ ചേതസോ ഉപക്കിലേസേ’’തിആദീനി സുത്താനി വുത്താനി, ഏതേഹി ചേവ അഞ്ഞേഹി ച സുത്തേഹി അരൂപമേവ മിദ്ധന്തി വേദിതബ്ബം. തഥാ ഹി –

‘‘പഞ്ചിമേ, ഭിക്ഖവേ, ആവരണാ നീവരണാ ചേതസോ അജ്ഝാരുഹാ പഞ്ഞായ ദുബ്ബലീകരണാ. കതമേ പഞ്ച? കാമച്ഛന്ദോ, ഭിക്ഖവേ, ആവരണോ നീവരണോ…പേ… ഥിനമിദ്ധം, ഭിക്ഖവേ, ആവരണം നീവരണം ചേതസോ അജ്ഝാരുഹം പഞ്ഞായ ദുബ്ബലീകരണ’’ന്തി (സം. നി. ൫.൨൨൦) ച, ‘‘ഥിനമിദ്ധനീവരണം, ഭിക്ഖവേ, അന്ധകരണം അചക്ഖുകരണം അഞ്ഞാണകരണം പഞ്ഞാനിരോധികം വിഘാതപക്ഖികം അനിബ്ബാനസംവത്തനിക’’ന്തി (സം. നി. ൫.൨൨൧) ച, ‘‘ഏവമേവ ഖോ, ബ്രാഹ്മണ, യസ്മിം സമയേ ഥിനമിദ്ധപരിയുട്ഠിതേന ചേതസാ വിഹരതി ഥിനമിദ്ധപരേതേനാ’’തി (സം. നി. ൫.൨൩൬) ച, ‘‘അയോനിസോ, ഭിക്ഖവേ, മനസികരോതോ അനുപ്പന്നോ ചേവ കാമച്ഛന്ദോ ഉപ്പജ്ജതി…പേ… അനുപ്പന്നഞ്ചേവ ഥിനമിദ്ധം ഉപ്പജ്ജതീ’’തി (സം. നി. ൫.൨൧൬) ച, ‘‘കേവലോഹായം, ഭിക്ഖവേ, അകുസലരാസി യദിദം പഞ്ച നീവരണാ’’തി (സം. നി. ൫.൩൭൧) ച –

ഏവമാദീനി ച അനേകാനി ഏതസ്സ അരൂപഭാവജോതകാനേവ സുത്താനി വുത്താനി. യസ്മാ ചേതം അരൂപം തസ്മാ ആരുപ്പേപി ഉപ്പജ്ജതി. വുത്തഞ്ഹേതം മഹാപകരണേ പട്ഠാനേ – ‘‘നീവരണം ധമ്മം പടിച്ച നീവരണോ ധമ്മോ ഉപ്പജ്ജതി, ന പുരേജാതപച്ചയാ’’തി ഏതസ്സ വിഭങ്ഗേ ‘‘ആരുപ്പേ കാമച്ഛന്ദനീവരണം പടിച്ച ഥിനമിദ്ധം… ഉദ്ധച്ചം അവിജ്ജാനീവരണ’’ന്തി (പട്ഠാ. ൩.൮.൮) സബ്ബം വിത്ഥാരേതബ്ബം. തസ്മാ സന്നിട്ഠാനമേത്ഥ ഗന്തബ്ബം അരൂപമേവ മിദ്ധന്തി.

൧൧൬൬. കുക്കുച്ചനിദ്ദേസേ അകപ്പിയേ കപ്പിയസഞ്ഞിതാതിആദീനി മൂലതോ കുക്കുച്ചദസ്സനത്ഥം വുത്താനി. ഏവംസഞ്ഞിതായ ഹി കതേ വീതികമ്മേ, നിട്ഠിതേ വത്ഥുജ്ഝാചാരേ, പുന സഞ്ജാതസതിനോപി ‘ദുട്ഠു മയാ കത’ന്തി ഏവം അനുതപ്പമാനസ്സ പച്ഛാനുതാപവസേനേതം ഉപ്പജ്ജതി. തേന തം മൂലതോ ദസ്സേതും ‘അകപ്പിയേ കപ്പിയസഞ്ഞിതാ’തിആദി വുത്തം. തത്ഥ അകപ്പിയഭോജനം കപ്പിയസഞ്ഞീ ഹുത്വാ പരിഭുഞ്ജതി, അകപ്പിയമംസം കപ്പിയമംസസഞ്ഞീ ഹുത്വാ, അച്ഛമംസം സൂകരമംസന്തി, ദീപിമംസം വാ മിഗമംസന്തി ഖാദതി; കാലേ വീതിവത്തേ കാലസഞ്ഞായ, പവാരേത്വാ അപ്പവാരിതസഞ്ഞായ, പത്തസ്മിം രജേ പതിതേ പടിഗ്ഗഹിതസഞ്ഞായ ഭുഞ്ജതി – ഏവം ‘അകപ്പിയേ കപ്പിയസഞ്ഞായ’ വീതിക്കമം കരോതി നാമ. സൂകരമംസം പന അച്ഛമംസസഞ്ഞായ ഖാദമാനോ, കാലേ ച വികാലസഞ്ഞായ ഭുഞ്ജമാനോ ‘കപ്പിയേ അകപ്പിയസഞ്ഞിതായ’ വീതിക്കമം കരോതി നാമ. അനവജ്ജം പന കിഞ്ചിദേവ വജ്ജസഞ്ഞിതായ, വജ്ജഞ്ച അനവജ്ജസഞ്ഞിതായ കരോന്തോ ‘അനവജ്ജേ വജ്ജസഞ്ഞായ വജ്ജേ ച അനവജ്ജസഞ്ഞായ’ വീതിക്കമം കരോതി നാമ. യസ്മാ പനേതം ‘‘അകതം വത മേ കല്യാണം, അകതം കുസലം, അകതം ഭീരുത്താണം, കതം പാപം, കതം ലുദ്ദം, കതം കിബ്ബിസ’’ന്തി ഏവം അനവജ്ജേ വജ്ജസഞ്ഞിതായപി കതേ വീതിക്കമേ ഉപ്പജ്ജതി, തസ്മാസ്സ അഞ്ഞമ്പി വത്ഥും അനുജാനന്തോ യം ഏവരൂപന്തിആദിമാഹ.

തത്ഥ കുക്കുച്ചപദം വുത്തത്ഥമേവ. കുക്കുച്ചായനാകാരോ കുക്കുച്ചായനാ. കുക്കുച്ചേന അയിതസ്സ ഭാവോ കുക്കുച്ചായിതത്തം. ചേതസോ വിപ്പടിസാരോതി ഏത്ഥ കതാകതസ്സ സാവജ്ജാനവജ്ജസ്സ വാ അഭിമുഖഗമനം ‘വിപ്പടിസാരോ’ നാമ. യസ്മാ പന സോ കതം വാ പാപം അകതം ന കരോതി, അകതം വാ കല്യാണം കതം ന കരോതി, തസ്മാ വിരൂപോ കുച്ഛിതോ വാ പടിസാരോതി ‘വിപ്പടിസാരോ’. സോ പന ചേതസോ, ന സത്തസ്സാതി ഞാപനത്ഥം ‘ചേതസോ’ വിപ്പടിസാരോതി വുത്തം. അയമസ്സ സഭാവനിദ്ദേസോ. ഉപ്പജ്ജമാനം പന കുക്കുച്ചം ആരഗ്ഗമിവ കംസപത്തം മനം വിലിഖമാനമേവ ഉപ്പജ്ജതി, തസ്മാ മനോവിലേഖോതി വുത്തം. അയമസ്സ കിച്ചനിദ്ദേസോ. യം പന വിനയേ ‘‘അഥ ഖോ ആയസ്മാ സാരിപുത്തോ ഭഗവതാ പടിക്ഖിത്തം അനുവസിത്വാ അനുവസിത്വാ ആവസഥപിണ്ഡം പരിഭുഞ്ജിതു’’ന്തി കുക്കുച്ചായന്തോ ന പടിഗ്ഗഹേസീതി (പാചി. ൨൦൪) കുക്കുച്ചം ആഗതം, ന തം നീവരണം. ന ഹി അരഹതോ ‘ദുട്ഠു മയാ ഇദം കത’ന്തി ഏവം അനുതാപോ അത്ഥി. നീവരണപതിരൂപകം പനേതം ‘കപ്പതി ന കപ്പതീ’തി വീമംസനസങ്ഖാതം വിനയകുക്കുച്ചം നാമ.

൧൧൭൬. ‘‘കതമേ ധമ്മാ നീവരണാ ചേവ നീവരണസമ്പയുത്താ ചാ’’തി പദസ്സ നിദ്ദേസേ യസ്മാ ഥിനമിദ്ധം അഞ്ഞമഞ്ഞം ന വിജഹതി, തസ്മാ ഥിനമിദ്ധനീവരണം അവിജ്ജാനീവരണേന നീവരണഞ്ചേവ നീവരണസമ്പയുത്തഞ്ചാതി അഭിന്ദിത്വാ വുത്തം. യസ്മാ പന ഉദ്ധച്ചേ സതിപി കുക്കുച്ചസ്സ അഭാവാ കുക്കുച്ചേന വിനാപി ഉദ്ധച്ചം ഉപ്പജ്ജതി, തസ്മാ തം ഭിന്ദിത്വാ വുത്തം. യഞ്ച യേന സമ്പയോഗം ന ഗച്ഛതി, തം ന യോജിതന്തി വേദിതബ്ബം.

ഇമേ പന നീവരണേ കിലേസപടിപാടിയാപി ആഹരിതും വട്ടതി മഗ്ഗപടിപാടിയാപി. കിലേസപടിപാടിയാ കാമച്ഛന്ദബ്യാപാദാ അനാഗാമിമഗ്ഗേന പഹീയന്തി, ഥിനമിദ്ധുദ്ധച്ചാനി അരഹത്തമഗ്ഗേന, കുക്കുച്ചവിചികിച്ഛാ സോതാപത്തിമഗ്ഗേന, അവിജ്ജാ അരഹത്തമഗ്ഗേന. മഗ്ഗപടിപാടിയാ സോതാപത്തിമഗ്ഗേന കുക്കുച്ചവിചികിച്ഛാ പഹീയന്തി, അനാഗാമിമഗ്ഗേന കാമച്ഛന്ദബ്യാപാദാ, അരഹത്തമഗ്ഗേന ഥിനമിദ്ധുദ്ധച്ചാവിജ്ജാതി.

൧൧൮൨. പരാമാസഗോച്ഛകേ തേ ധമ്മേ ഠപേത്വാതി പുച്ഛാസഭാഗേന ബഹുവചനം കതം.

൧൨൧൯. ഉപാദാനനിദ്ദേസേ വത്ഥുസങ്ഖാതം കാമം ഉപാദിയതീതി കാമുപാദാനം കാമോ ച സോ ഉപാദാനഞ്ചാതിപി കാമുപാദാനം. ഉപാദാനന്തി ദള്ഹഗ്ഗഹണം. ദള്ഹത്ഥോ ഹി ഏത്ഥ ഉപസദ്ദോ ഉപായാസഉപകട്ഠാദീസു വിയ. തഥാ ദിട്ഠി ച സാ ഉപാദാനഞ്ചാതി ദിട്ഠുപാദാനം. ദിട്ഠിം ഉപാദിയതീതി ദിട്ഠുപാദാനം. ‘സസ്സതോ അത്താ ച ലോകോ ചാ’തിആദീസു (ദീ. നി. ൧.൩൧) ഹി പുരിമദിട്ഠിം ഉത്തരദിട്ഠി ഉപാദിയഹി. തഥാ സീലബ്ബതം ഉപാദിയതീതി സീലബ്ബതുപാദാനം. സീലബ്ബതഞ്ച തം ഉപാദാനഞ്ചാതിപി സീലബ്ബതുപാദാനം. ഗോസീലഗോവതാദീനി ഹി ‘ഏവം സുദ്ധീ’തി അഭിനിവേസതോ സയമേവ ഉപാദാനാനി. തഥാ, വദന്തി ഏതേനാതി ‘വാദോ’; ഉപാദിയന്തി ഏതേനാതി ‘ഉപാദാനം’. കിം വദന്തി, ഉപാദിയന്തി വാ? അത്താനം. അത്തനോ വാദുപാദാനം അത്തവാദുപാദാനം; ‘അത്തവാദമത്തമേവ വാ അത്താ’തി ഉപാദിയന്തി ഏതേനാതി അത്തവാദുപാദാനം.

൧൨൨൦. യോ കാമേസു കാമച്ഛന്ദോതി ഏത്ഥാപി വത്ഥുകാമാവ അനവസേസതോ കാമാതി അധിപ്പേതാ. തസ്മാ വത്ഥുകാമേസു കാമച്ഛന്ദോ ഇധ കാമുപാദാനന്തി അനാഗാമിനോപി തം സിദ്ധം ഹോതി. പഞ്ചകാമഗുണവത്ഥുകോ പനസ്സ കാമരാഗോവ നത്ഥീതി.

൧൨൨൧. ദിട്ഠുപാദാനനിദ്ദേസേ നത്ഥി ദിന്നന്തി. ദിന്നം നാമ അത്ഥി, സക്കാ കസ്സചി കിഞ്ചി ദാതുന്തി ജാനാതി; ദിന്നസ്സ പന ഫലം വിപാകോ നത്ഥീതി ഗണ്ഹാതി. നത്ഥി യിട്ഠന്തി. യിട്ഠം വുച്ചതി മഹായാഗോ. തം യജിതും സക്കാതി ജാനാതി; യിട്ഠസ്സ പന ഫലം വിപാകോ നത്ഥീതി ഗണ്ഹാതി. നത്ഥി ഹുതന്തി ആഹുനപാഹുനമങ്ഗലകിരിയാ. തം കാതും സക്കാതി ജാനാതി; തസ്സ പന ഫലം വിപാകോ നത്ഥീതി ഗണ്ഹാതി. നത്ഥി, സുകതദുക്കടാനന്തി ഏത്ഥ ദസ കുസലകമ്മപഥാ സുകതകമ്മാനി നാമ. ദസ അകുസലകമ്മപഥാ ദുക്കടകമ്മാനി നാമ. തേസം അത്ഥിഭാവം ജാനാതി ഫലം വിപാകോ പന നത്ഥീതി ഗണ്ഹാതി. നത്ഥി അയം ലോകോതി പരലോകേ ഠിതോ ഇമം ലോകം നത്ഥീതി ഗണ്ഹാതി. നത്ഥി പരലോകോതി ഇധ ലോകേ ഠിതോ പരലോകം നത്ഥീതി ഗണ്ഹാതി. നത്ഥി മാതാ നത്ഥി പിതാതി മാതാപിതൂനം അത്ഥിഭാവം ജാനാതി, തേസു കതപച്ചയേന കോചി ഫലം വിപാകോ നത്ഥീതി ഗണ്ഹാതി. നത്ഥി സത്താ ഓപപാതികാതി ചവനകഉപപജ്ജനകാ സത്താ നത്ഥീതി ഗണ്ഹാതി. സമ്മഗ്ഗതാ സമ്മാ പടിപന്നാതി അനുലോമപടിപദം പടിപന്നാ ധമ്മികസമണബ്രാഹ്മണാ ലോകസ്മിം നത്ഥീതി ഗണ്ഹാതി. യേ ഇമഞ്ച ലോകം പരഞ്ച ലോകം സയം അഭിഞ്ഞാ സച്ഛികത്വാ പവേദേന്തീതി ഇമഞ്ച ലോകം പരഞ്ച ലോകം അത്തനാവ അഭിവിസിട്ഠേന ഞാണേന ഞത്വാ പവേദനസമത്ഥോ സബ്ബഞ്ഞൂ ബുദ്ധോ നാമ നത്ഥീതി ഗണ്ഹാതി.

ഇമാനി പന ഉപാദാനാനി കിലേസപടിപാടിയാപി ആഹരിതും വട്ടതി മഗ്ഗപടിപാടിയാപി. കിലേസപടിപാടിയാ കാമുപാദാനം ചതൂഹി മഗ്ഗേഹി പഹീയതി, സേസാനി തീണി സോതാപത്തിമഗ്ഗേന. മഗ്ഗപടിപാടിയാ സോതാപത്തിമഗ്ഗേന ദിട്ഠുപാദാനാദീനി പഹീയന്തി, ചതൂഹി മഗ്ഗേഹി കാമുപാദാനന്തി.

൧൨൩൫. കിലേസഗോച്ഛകേ കിലേസാ ഏവ കിലേസവത്ഥൂനി. വസന്തി വാ ഏത്ഥ അഖീണാസവാ സത്താ ലോഭാദീസു പതിട്ഠിതത്താതി ‘വത്ഥൂനി’. കിലേസാ ച തേ തപ്പതിട്ഠാനം സത്താനം വത്ഥൂനി ചാതി ‘കിലേസവത്ഥൂനി’. യസ്മാ ചേത്ഥ അനന്തരപച്ചയാദിഭാവേന ഉപ്പജ്ജമാനാ കിലേസാപി വസന്തി ഏവ നാമ, തസ്മാ കിലേസാനം വത്ഥൂനീതിപി ‘കിലേസവത്ഥൂനി’.

൧൨൩൬. തത്ഥ കതമോ ലോഭോ? യോ രാഗോ സാരാഗോതി അയം പന ലോഭോ ഹേതുഗോച്ഛകേ ഗന്ഥഗോച്ഛകേ ഇമസ്മിം കിലേസഗോച്ഛകേതി തീസു ഠാനേസു അതിരേകപദസതേന നിദ്ദിട്ഠോ. ആസവസംയോജനഓഘയോഗനീവരണഉപാദാനഗോച്ഛകേസു അട്ഠഹി അട്ഠഹി പദേഹി നിദ്ദിട്ഠോ. സ്വായം അതിരേകപദസതേന നിദ്ദിട്ഠട്ഠാനേപി അട്ഠഹി അട്ഠഹി പദേഹി നിദ്ദിട്ഠട്ഠാനേപി നിപ്പദേസതോവ ഗഹിതോതി വേദിതബ്ബോ. തേസു ഹേതുഗന്ഥനീവരണഉപാദാനകിലേസഗോച്ഛകേസു ചതുമഗ്ഗവജ്ഝാ തണ്ഹാ ഏകേനേവ കോട്ഠാസേന ഠിതാ. ആസവസംയോജനഓഘയോഗേസു ചതുമഗ്ഗവജ്ഝാപി ദ്വേ കോട്ഠാസാ ഹുത്വാ ഠിതാ. കഥം? ആസവേസു കാമാസവോ ഭവാസവോതി, സംയോജനേസു കാമരാഗസംയോജനം ഭവരാഗസംയോജനന്തി, ഓഘേസു കാമോഘോ ഭവോഘോതി, യോഗേസു കാമയോഗോ ഭവയോഗോതി.

ഇമാനി പന കിലേസവത്ഥൂനി കിലേസപടിപാടിയാപി ആഹരിതും വട്ടതി മഗ്ഗപടിപാടിയാപി. കിലേസപടിപാടിയാ ലോഭോ ചതൂഹി മഗ്ഗേഹി പഹീയതി, ദോസോ അനാഗാമിമഗ്ഗേന, മോഹമാനാ അരഹത്തമഗ്ഗേന, ദിട്ഠിവിചികിച്ഛാ സോതാപത്തിമഗ്ഗേന, ഥിനാദീനി അരഹത്തമഗ്ഗേന. മഗ്ഗപടിപാടിയാ സോതാപത്തിമഗ്ഗേന ദിട്ഠിവിചികിച്ഛാ പഹീയന്തി, അനാഗാമിമഗ്ഗേന ദോസോ, അരഹത്തമഗ്ഗേന സേസാ സത്താതി.

൧൨൮൭. കാമാവചരനിദ്ദേസേ ഹേട്ഠതോതി ഹേട്ഠാഭാഗേന. അവീചിനിരയന്തി വാ അഗ്ഗിജാലാനം വാ സത്താനം വാ ദുക്ഖവേദനായ വീചി, അന്തരം, ഛിദ്ദം ഏത്ഥ നത്ഥീതി അവീചി. സുഖസങ്ഖാതോ അയോ ഏത്ഥ നത്ഥീതി നിരയോ. നിരതിഅത്ഥേനപി നിരസ്സാദത്ഥേനപി നിരയോ. പരിയന്തം കരിത്വാതി തം അവീചിസങ്ഖാതം നിരയം അന്തം കത്വാ. ഉപരിതോതി ഉപരിഭാഗേന. പരനിമ്മിതവസവത്തിദേവേതി പരനിമ്മിതേസു കാമേസു വസം വത്തനതോ ഏവംലദ്ധവോഹാരേ ദേവേ. അന്തോ കരിത്വാതി അന്തോ പക്ഖിപിത്വാ. യം ഏതസ്മിം അന്തരേതി യേ ഏതസ്മിം ഓകാസേ. ഏത്ഥാവചരാതി ഇമിനാ യസ്മാ ഏതസ്മിം അന്തരേ അഞ്ഞേപി ചരന്തി കദാചി കത്ഥചി സമ്ഭവതോ, തസ്മാ തേസം അസങ്ഗണ്ഹനത്ഥം ‘അവചരാ’തി വുത്തം. തേന യേ ഏതസ്മിം അന്തരേ ഓഗാള്ഹാ ഹുത്വാ ചരന്തി സബ്ബത്ഥ സദാ ച സമ്ഭവതോ, അധോഭാഗേ ചരന്തി അവീചിനിരയസ്സ ഹേട്ഠാ ഭൂതുപാദായപവത്തിഭാവേന, തേസം സങ്ഗഹോ കതോ ഹോതി. തേ ഹി അവഗാള്ഹാവ ചരന്തി, അധോഭാഗേവ ചരന്തീതി അവചരാ. ഏത്ഥ പരിയാപന്നാതി ഇമിനാ പന യസ്മാ ഏതേ ഏത്ഥാവചരാ അഞ്ഞത്ഥാപി അവചരന്തി, ന പന തത്ഥ പരിയാപന്നാ ഹോന്തി, തസ്മാ തേസം അഞ്ഞത്ഥാപി അവചരന്താനം പരിഗ്ഗഹോ കതോ ഹോതി. ഇദാനി തേ ഏത്ഥ പരിയാപന്നധമ്മേ രാസിസുഞ്ഞതപച്ചയഭാവതോ ചേവ സഭാവതോ ച ദസ്സേന്തോ ഖന്ധാതിആദിമാഹ.

൧൨൮൯. രൂപാവചരനിദ്ദേസേ ബ്രഹ്മലോകന്തി പഠമജ്ഝാനഭൂമിസങ്ഖാതം ബ്രഹ്മട്ഠാനം. സേസമേത്ഥ കാമാവചരനിദ്ദേസേ വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബം. സമാപന്നസ്സ വാതിആദീസു പഠമപദേന കുസലജ്ഝാനം വുത്തം, ദുതിയേന വിപാകജ്ഝാനം, വുത്തം തതിയേന കിരിയജ്ഝാനം വുത്തന്തി വേദിതബ്ബം.