൪. അട്ഠകഥാകണ്ഡോ

തികഅത്ഥുദ്ധാരവണ്ണനാ

൧൩൮൪. ഇദാനി നിക്ഖേപകണ്ഡാനന്തരം ഠപിതസ്സ അട്ഠകഥാകണ്ഡസ്സ വണ്ണനാക്കമോ അനുപ്പത്തോ. കസ്മാ പനേതം അട്ഠകഥാകണ്ഡം നാമ ജാതന്തി? തേപിടകസ്സ ബുദ്ധവചനസ്സ അത്ഥം ഉദ്ധരിത്വാ ഠപിതത്താ. തീസുപി ഹി പിടകേസു ധമ്മന്തരം ആഗതം അട്ഠകഥാകണ്ഡേനേവ പരിച്ഛിന്ദിത്വാ വിനിച്ഛിതം സുവിനിച്ഛിതം നാമ ഹോതി. സകലേ അഭിധമ്മപിടകേ നയമഗ്ഗം മഹാപകരണേ പഞ്ഹുദ്ധാരം ഗണനചാരം അസല്ലക്ഖേന്തേനാപി അട്ഠകഥാകണ്ഡതോയേവ സമാനേതും വട്ടതി.

കുതോ പഭവം പന ഏതന്തി? സാരിപുത്തത്ഥേരപ്പഭവം. സാരിപുത്തത്ഥേരോ ഹി ഏകസ്സ അത്തനോ സദ്ധിവിഹാരികസ്സ നിക്ഖേപകണ്ഡേ അത്ഥുദ്ധാരം സല്ലക്ഖേതും അസക്കോന്തസ്സ അട്ഠകഥാകണ്ഡം കഥേത്വാ അദാസി. ഇദം പന മഹാഅട്ഠകഥായം പടിക്ഖിപിത്വാ ഇദം വുത്തം – അഭിധമ്മോ നാമ ന സാവകവിസയോ, ന സാവകഗോചരോ; ബുദ്ധവിസയോ ഏസ, ബുദ്ധഗോചരോ. ധമ്മസേനാപതി പന സദ്ധിവിഹാരികേന പുച്ഛിതോ തം ആദായ സത്ഥു സന്തികം ഗന്ത്വാ സമ്മാസമ്ബുദ്ധസ്സ കഥേസി. സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ തസ്സ ഭിക്ഖുനോ അട്ഠകഥാകണ്ഡം കഥേത്വാ അദാസി. കഥം? ഭഗവാ ഹി ‘കതമേ ധമ്മാ കുസലാ’തി പുച്ഛി. ‘കുസലാ ധമ്മാ നാമ കതമേ’തി സല്ലക്ഖേസീതി അത്ഥോ. അഥസ്സ തുണ്ഹീഭൂതസ്സ ‘നനു യം മയാ കതമേ ധമ്മാ കുസലാ? യസ്മിം സമയേ കാമാവചരം കുസലം ചിത്തം ഉപ്പന്നം ഹോതീതിആദിനാ നയേന ഭൂമിഭേദതോ കുസലം ദസ്സിതം, സബ്ബമ്പി തം ചതൂസു ഭൂമീസു കുസലം, ഇമേ ധമ്മാ കുസലാ’തി ഇമിനാ നയേന കണ്ണികം കണ്ണികം ഘടം ഘടം ഗോച്ഛകം ഗോച്ഛകം കത്വാ അത്ഥുദ്ധാരവസേന കുസലാദിധമ്മേ ദസ്സേന്തോ കഥേത്വാ അദാസി.

തത്ഥ ചതൂസൂതി കാമാവചരരൂപാവചരാരൂപാവചരഅപരിയാപന്നാസു. കുസലന്തി ഫസ്സാദിഭേദം കുസലം. ഇമേ ധമ്മാ കുസലാതി ഇമേ സബ്ബേപി താസു താസു ഭൂമീസു വുത്താ ഫസ്സാദയോ ധമ്മാ കുസലാ നാമ.

൧൩൮൫. അകുസലാനം പന ഭൂമിവസേന ഭേദാഭാവതോ ദ്വാദസ അകുസലചിത്തുപ്പാദാതി ആഹ. തത്ഥ ഉപ്പജ്ജതീതി ഉപ്പാദോ. ചിത്തമേവ ഉപ്പാദോ ചിത്തുപ്പാദോ. ദേസനാസീസമേവ ചേതം. യഥാ പന ‘രാജാ ആഗതോ’തി വുത്തേ അമച്ചാദീനമ്പി ആഗമനം വുത്തമേവ ഹോതി, ഏവം ‘ചിത്തുപ്പാദാ’തി വുത്തേ തേഹി സമ്പയുത്തധമ്മാപി വുത്താവ ഹോന്തീതി. സബ്ബത്ഥ ചിത്തുപ്പാദഗ്ഗഹണേന സസമ്പയുത്തധമ്മം ചിത്തം ഗഹിതന്തി വേദിതബ്ബം. ഇതോ പരം ചതൂസു ഭൂമീസു വിപാകോതിആദീനം സബ്ബേസമ്പി തികദുകഭാജനീയപദാനം അത്ഥോ, വേദനാത്തികാദീസു ച സുഖാദീനം നവത്തബ്ബതാ ഹേട്ഠാ വുത്തനയേനേവ പാളിയത്ഥം വീമംസിത്വാ വേദിതബ്ബാ. വിസേസമത്തമേവ പന വക്ഖാമ.

൧൪൨൦. തത്ഥ പരിത്താരമ്മണത്തികേ താവ സബ്ബോ കാമാവചരസ്സ വിപാകോതി ഏത്ഥ ദ്വിപഞ്ചവിഞ്ഞാണാനി ചക്ഖുപസാദാദയോ നിസ്സായ നിയമേനേവ ഇട്ഠാനിട്ഠാദിഭേദേ രൂപസദ്ദഗന്ധരസഫോട്ഠബ്ബധമ്മേ ആരബ്ഭ പവത്തന്തീതി പരിത്താരമ്മണാനി. കുസലാകുസലവിപാകാ പന ദ്വേ മനോധാതുയോ ഹദയവത്ഥും നിസ്സായ ചക്ഖുവിഞ്ഞാണാദീനം അനന്തരാ നിയമതോ രൂപാദീനേവ ആരബ്ഭ പവത്തന്തീതി പരിത്താരമ്മണാ. കുസലവിപാകാഹേതുകമനോവിഞ്ഞാണധാതു സോമനസ്സസഹഗതാ പഞ്ചദ്വാരേ സന്തീരണവസേന ഛസു ദ്വാരേസു തദാരമ്മണവസേനാതി നിയമതോ രൂപാദീനി ഛ പരിത്താരമ്മണാനേവ ആരബ്ഭ പവത്തതീതി പരിത്താരമ്മണാ. കുസലാകുസലവിപാകാഹേതുകമനോവിഞ്ഞാണധാതുദ്വയം പഞ്ചദ്വാരേ സന്തീരണവസേന ഛസു ദ്വാരേസു തദാരമ്മണവസേന നിയമതോ രൂപാദീനി ഛ പരിത്താരമ്മണാനേവ ആരബ്ഭ പവത്തതി. പടിസന്ധിവസേന പവത്തമാനമ്പി പരിത്തം കമ്മം കമ്മനിമിത്തം ഗതിനിമിത്തം വാ ആരമ്മണം കരോതി, പവത്തിയം ഭവങ്ഗവസേന, പരിയോസാനേ ചുതിവസേന പവത്തമാനമ്പി തദേവ ആരമ്മണം കരോതീതി പരിത്താരമ്മണം. അട്ഠ പന സഹേതുകവിപാകചിത്തുപ്പാദാ ഏത്ഥ വുത്തനയേനേവ തദാരമ്മണവസേന പടിസന്ധിഭവങ്ഗചുതിവസേന ച പരിത്തധമ്മേയേവ ആരബ്ഭ പവത്തന്തി. കിരിയമനോധാതു പഞ്ചദ്വാരേ രൂപാദീനി ആരബ്ഭ പവത്തതി. സോമനസ്സസഹഗതാഹേതുകകിരിയമനോവിഞ്ഞാണധാതു ഛസു ദ്വാരേസു പച്ചുപ്പന്നേ മനോദ്വാരേ അതീതാനാഗതേപി പരിത്തേ രൂപാദിധമ്മേയേവ ആരബ്ഭ ഖീണാസവാനം പഹട്ഠാകാരം കുരുമാനാ പവത്തതീതി പരിത്താരമ്മണാ. ഏവമിമേ പഞ്ചവീസതി ചിത്തുപ്പാദാ ഏകന്തേനേവ പരിത്താരമ്മണാതി വേദിതബ്ബാ.

൧൪൨൧. വിഞ്ഞാണഞ്ചായതനനേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞായതനധമ്മാ അത്തനോ അത്തനോ ഹേട്ഠിമം സമാപത്തിം ആരബ്ഭ പവത്തനതോ മഹഗ്ഗതാരമ്മണാ. ഏവ മഗ്ഗഫലധമ്മാ നിബ്ബാനാരമ്മണത്താ അപ്പമാണാരമ്മണാ.

കുസലതോ ചത്താരോ കിരിയതോ ചത്താരോതി അട്ഠ ഞാണവിപ്പയുത്തചിത്തുപ്പാദാ സേക്ഖപുഥുജ്ജനഖീണാസവാനം അസക്കച്ചദാനപച്ചവേക്ഖണധമ്മസവനാദീസു കാമാവചരധമ്മേ ആരബ്ഭ പവത്തികാലേ പരിത്താരമ്മണാ. അതിപഗുണാനം പഠമജ്ഝാനാദീനം പച്ചവേക്ഖണകാലേ മഹഗ്ഗതാരമ്മണാ. കസിണനിമിത്താദിപഞ്ഞത്തിപച്ചവേക്ഖണകാലേ നവത്തബ്ബാരമ്മണാ. അകുസലതോ ചത്താരോ ദിട്ഠിഗതസമ്പയുത്തചിത്തുപ്പാദാ പഞ്ചപണ്ണാസായ കാമാവചരധമ്മാനം ‘സത്തോ സത്തോ’തി പരാമസനഅസ്സാദനാഭിനന്ദനകാലേ പരിത്താരമ്മണാ. തേനേവാകാരേന സത്തവീസതി മഹഗ്ഗതധമ്മേ ആരബ്ഭ പവത്തികാലേ മഹഗ്ഗതാരമ്മണാ. പണ്ണത്തിധമ്മേ ആരബ്ഭ പവത്തനകാലേ സിയാ നവത്തബ്ബാരമ്മണാ. ദിട്ഠിവിപ്പയുത്താനം തേയേവ ധമ്മേ ആരബ്ഭ കേവലം അസ്സാദനാഭിനന്ദനവസേന, പവത്തിയം പടിഘസമ്പയുത്താനം ദോമനസ്സവസേന, വിചികിച്ഛാസമ്പയുത്തചിത്തുപ്പാദസ്സ അനിട്ഠങ്ഗതവസേന, ഉദ്ധച്ചസഹഗതസ്സ വിക്ഖേപവസേന അവൂപസമവസേന ച പവത്തിയം പരിത്തമഹഗ്ഗതനവത്തബ്ബാരമ്മണതാ വേദിതബ്ബാ. ഏതേസു പന ഏകധമ്മോപി അപ്പമാണേ ആരബ്ഭ പവത്തിതും ന സക്കോതി, തസ്മാ ന അപ്പമാണാരമ്മണാ.

കുസലതോ ചത്താരോ കിരിയതോ ചത്താരോതി അട്ഠ ഞാണസമ്പയുത്തചിത്തുപ്പാദാ സേക്ഖപുഥുജ്ജനഖീണാസവാനം സക്കച്ചദാനപച്ചവേക്ഖണധമ്മസവനാദീസു യഥാവുത്തപ്പകാരേ ധമ്മേ ആരബ്ഭ പവത്തികാലേ പരിത്തമഹഗ്ഗതനവത്തബ്ബാരമ്മണാ ഹോന്തി. ഗോത്രഭുകാലേ ലോകുത്തരധമ്മേ പച്ചവേക്ഖണകാലേ ച നേസം അപ്പമാണാരമ്മണതാ വേദിതബ്ബാ.

യം പനേതം രൂപാവചരചതുത്ഥജ്ഝാനം തം സബ്ബത്ഥപാദകചതുത്ഥം ആകാസകസിണചതുത്ഥം ആലോകകസിണചതുത്ഥം ബ്രഹ്മവിഹാരചതുത്ഥം ആനാപാനചതുത്ഥം ഇദ്ധിവിധചതുത്ഥം ദിബ്ബസോതചതുത്ഥം ചേതോപരിയഞാണചതുത്ഥം യഥാകമ്മുപഗഞാണചതുത്ഥം ദിബ്ബചക്ഖുഞാണചതുത്ഥം പുബ്ബേനിവാസഞാണചതുത്ഥം അനാഗതംസഞാണചതുത്ഥന്തി കുസലതോപി കിരിയതോപി ദ്വാദസവിധം ഹോതി.

തത്ഥ ‘സബ്ബത്ഥപാദകചതുത്ഥം’ നാമ അട്ഠസു കസിണേസു ചതുത്ഥജ്ഝാനം. തഞ്ഹി വിപസ്സനായപി പാദകം ഹോതി, അഭിഞ്ഞാനമ്പി, നിരോധസ്സാപി, വട്ടസ്സാപി പാദകം ഹോതിയേവാതി സബ്ബത്ഥപാദകന്തി വുത്തം. ‘ആകാസകസിണആലോകകസിണചതുത്ഥാനി’ പന വിപസ്സനായപി അഭിഞ്ഞാനമ്പി വട്ടസ്സാപി പാദകാനി ഹോന്തി, നിരോധപാദകാനേവ ന ഹോന്തി. ‘ബ്രഹ്മവിഹാരആനാപാനചതുത്ഥാനി’ വിപസ്സനായ ചേവ വട്ടസ്സ ച പാദകാനി ഹോന്തി, അഭിഞ്ഞാനം പന നിരോധസ്സ ച പാദകാനി ന ഹോന്തി. തത്ഥ ദസവിധമ്പി കസിണജ്ഝാനം കസിണപണ്ണത്തിം ആരബ്ഭ പവത്തത്താ, ബ്രഹ്മവിഹാരചതുത്ഥം സത്തപണ്ണത്തിം ആരബ്ഭ പവത്തത്താ, ആനാപാനചതുത്ഥം നിമിത്തം ആരബ്ഭ പവത്തത്താ പരിത്താദിവസേന നവത്തബ്ബധമ്മാരമ്മണതോ നവത്തബ്ബാരമ്മണം നാമ ഹോതി.

‘ഇദ്ധിവിധചതുത്ഥം’ പരിത്തമഹഗ്ഗതാരമ്മണം ഹോതി. കഥം? തഞ്ഹി യദാ കായം ചിത്തസന്നിസ്സിതം കത്വാ അദിസ്സമാനേന കായേന ഗന്തുകാമോ ചിത്തവസേന കായം പരിണാമേതി, മഹഗ്ഗതചിത്തേ സമോദഹതി, സമാരോപേതി, തദാ ഉപയോഗലദ്ധം ആരമ്മണം ഹോതീതി കത്വാ രൂപകായാരമ്മണതോ പരിത്താരമ്മണം ഹോതി. യദാ ചിത്തം കായസന്നിസ്സിതം കത്വാ ദിസ്സമാനേന കായേന ഗന്തുകാമോ കായവസേന ചിത്തം പരിണാമേതി, പാദകജ്ഝാനചിത്തം രൂപകായേ സമോദഹതി, സമാരോപേതി, തദാ ഉപയോഗലദ്ധം ആരമ്മണം ഹോതീതി കത്വാ മഹഗ്ഗതചിത്താരമ്മണതോ മഹഗ്ഗതാരമ്മണം ഹോതി.

‘ദിബ്ബസോതചതുത്ഥം’ സദ്ദം ആരബ്ഭ പവത്തത്താ ഏകന്തപരിത്താരമ്മണമേവ. ‘ചേതോപരിയഞാണചതുത്ഥം’ പരിത്തമഹഗ്ഗതഅപ്പമാണാരമ്മണം ഹോതി. കഥം? തഞ്ഹി പരേസം കാമാവചരചിത്തജാനനകാലേ പരിത്താരമ്മണം ഹോതി, രൂപാവചരാരൂപാവചരചിത്തജാനനകാലേ മഹഗ്ഗതാരമ്മണം, മഗ്ഗഫലജാനനകാലേ അപ്പമാണാരമ്മണം ഹോതി. ഏത്ഥ ച പുഥുജ്ജനോ സോതാപന്നസ്സ ചിത്തം ന ജാനാതി, സോതാപന്നോ വാ സകദാഗാമിസ്സാതി ഏവം യാവ അരഹതോ നേതബ്ബം. അരഹാ പന സബ്ബേസം ചിത്തം ജാനാതി. അഞ്ഞോപി ച ഉപരിമോ ഹേട്ഠിമസ്സാതി അയം വിസേസോ വേദിതബ്ബോ. ‘യഥാകമ്മുപഗഞാണചതുത്ഥം’ കാമാവചരകമ്മജാനനകാലേ പരിത്താരമ്മണം ഹോതി, രൂപാവചരാരൂപാവചരകമ്മജാനനകാലേ മഹഗ്ഗതാരമ്മണം.

‘ദിബ്ബചക്ഖുഞാണചതുത്ഥം’ രൂപാരമ്മണത്താ ഏകന്തപരിത്താരമ്മണമേവ. ‘പുബ്ബേനിവാസഞാണചതുത്ഥം’ പരിത്തമഹഗ്ഗതഅപ്പമാണനവത്തബ്ബാരമ്മണം ഹോതി. കഥം? തഞ്ഹി കാമാവചരക്ഖന്ധാനുസ്സരണകാലേ പരിത്താരമ്മണം ഹോതി. രൂപാവചരാരൂപാവചരക്ഖന്ധാനുസ്സരണകാലേ മഹഗ്ഗതാരമ്മണം. അതീതേ അത്തനാ വാ പരേഹി വാ ഭാവിതമഗ്ഗം സച്ഛികതഫലഞ്ച അനുസ്സരണകാലേ അപ്പമാണാരമ്മണം. അതീതേ ബുദ്ധാ മഗ്ഗം ഭാവയിംസു, ഫലം സച്ഛാകംസു, നിബ്ബാനധാതുയാ പരിനിബ്ബായിംസൂതി ഛിന്നവടുമകാനുസ്സരണവസേന മഗ്ഗഫലനിബ്ബാനപച്ചവേക്ഖണതോപി അപ്പമാണാരമ്മണം. അതീതേ ‘വിപസ്സീ നാമ ഭഗവാ’ അഹോസി. തസ്സ ‘ബന്ധുമതീ നാമ നഗരം അഹോസി, ബന്ധുമാ നാമ രാജാ പിതാ, ബന്ധുമതീ നാമ മാതാ’തിആദിനാ നയേന നാമഗോത്തപഥവീനിമിത്താദിഅനുസ്സരണകാലേ നവത്തബ്ബാരമ്മണം ഹോതി.

‘അനാഗതംസഞാണചതുത്ഥേ’പി ഏസേവ നയോ. തമ്പി അയം അനാഗതേ ‘കാമാവചരേ നിബ്ബത്തിസ്സതീ’തി ജാനനകാലേ പരിത്താരമ്മണം ഹോതി. ‘രൂപാവചരേ വാ അരൂപാവചരേ വാ നിബ്ബത്തിസ്സതീ’തി ജാനനകാലേ മഹഗ്ഗതാരമ്മണം. ‘മഗ്ഗം ഭാവേസ്സതി ഫലം സച്ഛികരിസ്സതി’ ‘നിബ്ബാനധാതുയാ പരിനിബ്ബായിസ്സതീ’തി ജാനനകാലേ അപ്പമാണാരമ്മണം. അനാഗതേ ‘‘മേത്തേയ്യോ നാമ ഭഗവാ ഉപ്പജ്ജിസ്സതി, സുബ്രഹ്മാ നാമസ്സ ബ്രാഹ്മണോ പിതാ ഭവിസ്സതി, ബ്രഹ്മവതീ നാമ ബ്രാഹ്മണീ മാതാ ഭവിസ്സതീ’’തിആദിനാ നയേന നാമഗോത്തജാനനകാലേ നവത്തബ്ബാരമ്മണം ഹോതി.

അരൂപാവചരചതുത്ഥം പന ആസവാനം ഖയചതുത്ഥഞ്ച പാളിയം ആഗതട്ഠാനേയേവ കഥേസ്സാമി. കിരിയാഹേതുകമനോവിഞ്ഞാണധാതു ഉപേക്ഖാസഹഗതാ സബ്ബേസമ്പി ഏതേസം കുസലാകുസലകിരിയചിത്താനം പുരേചാരികാ. തസ്സാ തേസു വുത്തനയേനേവ ആരമ്മണഭേദോ വേദിതബ്ബോ. പഞ്ചദ്വാരേ പന വോട്ഠബ്ബനവസേന പവത്തിയം ഏകന്തപരിത്താരമ്മണാവ ഹോതി. രൂപാവചരതികചതുക്കജ്ഝാനാദീനി പരിത്താദിഭാവേന നവത്തബ്ബധമ്മം ആരബ്ഭ പവത്തിതോ നവത്തബ്ബാരമ്മണാനി. ഏത്ഥ ഹി രൂപാവചരാനി പഥവീകസിണാദീസു പവത്തന്തി, ആകാസാനഞ്ചായതനം ഉഗ്ഘാടിമാകാസേ, ആകിഞ്ചഞ്ഞായതനം വിഞ്ഞാണാപഗമേതി.

൧൪൨൯. മഗ്ഗാരമ്മണത്തികേ ആദിമ്ഹി വുത്താ അട്ഠ ഞാണസമ്പയുത്തചിത്തുപ്പാദാ സേക്ഖാസേക്ഖാനം അത്തനാ പടിവിദ്ധമഗ്ഗാനം പച്ചവേക്ഖണകാലേ മഗ്ഗാരമ്മണാ, മഗ്ഗേന പന അസഹജാതത്താ ന മഗ്ഗഹേതുകാ, അത്തനാ പടിവിദ്ധമഗ്ഗം ഗരും കത്വാ പച്ചവേക്ഖണകാലേ ആരമ്മണാധിപതിവസേന മഗ്ഗാധിപതിനോ, അഞ്ഞധമ്മാരമ്മണകാലേ ന വത്തബ്ബാ മഗ്ഗാരമ്മണാതിപി മഗ്ഗാധിപതിനോതിപി. ചത്താരോ അരിയമഗ്ഗാ മഗ്ഗസങ്ഖാതസ്സ മഗ്ഗസമ്പയുത്തസ്സ വാ ഹേതുനോ അത്ഥിതായ ഏകന്തതോ മഗ്ഗഹേതുകാവ. വീരിയം പന വീമംസം വാ ജേട്ഠകം കത്വാ മഗ്ഗഭാവനാകാലേ സഹജാതാധിപതിനാ സിയാ മഗ്ഗാധിപതിനോ, ഛന്ദചിത്താനം അഞ്ഞതരജേട്ഠകകാലേ സിയാ ന വത്തബ്ബാ മഗ്ഗാധിപതിനോതി.

ദ്വാദസവിധേ രൂപാവചരചതുത്ഥജ്ഝാനേ സബ്ബത്ഥപാദകചതുത്ഥാദീനി നവ ഝാനാനി നേവ മഗ്ഗാരമ്മണാനി ന മഗ്ഗഹേതുകാനി ന മഗ്ഗാധിപതീനി. ചേതോപരിയഞാണപുബ്ബേനിവാസഞാണഅനാഗതംസഞാണചതുത്ഥാനി പന അരിയാനം മഗ്ഗചിത്തജാനനകാലേ മഗ്ഗാരമ്മണാനി ഹോന്തി, മഗ്ഗേന പന അസഹജാതത്താ ന മഗ്ഗഹേതുകാനി, മഗ്ഗം ഗരും കത്വാ അപ്പവത്തിതോ ന മഗ്ഗാധിപതീനി. കസ്മാ പനേതാനി ന മഗ്ഗം ഗരും കരോന്തീതി? അത്തനോ മഹഗ്ഗതതായ. യഥാ ഹി രാജാനം സബ്ബോ ലോകോ ഗരും കരോതി, മാതാപിതരോ പന ന കരോന്തി. ന ഹി തേ രാജാനം ദിസ്വാ ആസനാ വുട്ഠഹന്തി, ന അഞ്ജലികമ്മാദീനി കരോന്തി, ദഹരകാലേ വോഹരിതനയേനേവ വോഹരന്തി. ഏവമേതാനിപി അത്തനോ മഹഗ്ഗതതായ ന മഗ്ഗം ഗരും കരോന്തി.

കിരിയാഹേതുകമനോവിഞ്ഞാണധാതുപി അരിയാനം മഗ്ഗപച്ചവേക്ഖണകാലേ പച്ചവേക്ഖണപുരേചാരികത്താ മഗ്ഗാരമ്മണാ ഹോതി, മഗ്ഗേന അസഹജാതത്താ പന ന മഗ്ഗഹേതുകാ, മഗ്ഗം ഗരും കത്വാ അപ്പവത്തിതോ ന മഗ്ഗാധിപതി. കസ്മാ ഗരും ന കരോതീതി? അത്തനോ അഹേതുകതായ ഹീനതായ ജളതായ. യഥാ ഹി രാജാനം സബ്ബോ ലോകോ ഗരും കരോതി, അത്തനോ പരിജനാ പന ഖുജ്ജവാമനകചേടകാദയോ അത്തനോ അഞ്ഞാണതായ പണ്ഡിതമനുസ്സാ വിയ നാതിഗരും കരോന്തി, ഏവമേവ ഇദമ്പി ചിത്തം അത്തനോ അഹേതുകതായ ഹീനതായ ജളതായ മഗ്ഗം ഗരും ന കരോതി.

ഞാണവിപ്പയുത്തകുസലാദീനി ഞാണാഭാവേന ചേവ ലോകിയധമ്മാരമ്മണതായ ച മഗ്ഗാരമ്മണാദിഭാവം ന ലഭന്തി, നവത്തബ്ബാരമ്മണാനേവ ഹോന്തീതി വേദിതബ്ബാനീതി.

൧൪൩൨. അതീതാരമ്മണത്തികേ വിഞ്ഞാണഞ്ചായതനനേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞായതനധമ്മാ ഹേട്ഠാ അതീതസമാപത്തിം ആരബ്ഭ പവത്തിതാ ഏകന്തേന അതീതാരമ്മണാവ.

൧൪൩൩. നിയോഗാ അനാഗതാരമ്മണാ നത്ഥീതി നിയമേന പാടിയേക്കം ചിത്തം അനാഗതാരമ്മണം നാമ നത്ഥി. നനു ച അനാഗതംസഞാണം ഏകന്തേന അനാഗതാരമ്മണം, ചേതോപരിയഞാണമ്പി അനാഗതം ആരബ്ഭ പവത്തതീതി? നോ ന പവത്തതി. പാടിയേക്കം പന ഏതം ഏകം ചിത്തം നാമ നത്ഥി. രൂപാവചരചതുത്ഥജ്ഝാനേന സങ്ഗഹിതത്താ അഞ്ഞേഹി മഹഗ്ഗതചിത്തേഹി മിസ്സകം ഹോതി. തേന വുത്തം ‘നിയോഗാ അനാഗതാരമ്മണാ നത്ഥീ’തി.

൧൪൩൪. ദ്വിപഞ്ചവിഞ്ഞാണാനി, തിസ്സോ മനോധാതുയോ ച പച്ചുപ്പന്നേസു രൂപാദീസു പവത്തിതോ പച്ചുപ്പന്നാരമ്മണാ നാമ. ദസ ചിത്തുപ്പാദാതി ഏത്ഥ അട്ഠ താവ സഹേതുകാ ദേവമനുസ്സാനം പടിസന്ധിഗ്ഗഹണകാലേ കമ്മം വാ കമ്മനിമിത്തം വാ ആരബ്ഭ പവത്തിയം അതീതാരമ്മണാ. ഭവങ്ഗചുതികാലേസുപി ഏസേവ നയോ. ഗതിനിമിത്തം പന ആരബ്ഭ പടിസന്ധിഗ്ഗഹണകാലേ തതോ പരം ഭവങ്ഗകാലേ ച പച്ചുപ്പന്നാരമ്മണാ. തഥാ പഞ്ചദ്വാരേ തദാരമ്മണവസേന പവത്തിയം. മനോദ്വാരേ പന അതീതാനാഗതപച്ചുപ്പന്നാരമ്മണാനം ജവനാനം ആരമ്മണം ഗഹേത്വാ പവത്തിതോ അതീതാനാഗതപച്ചുപ്പന്നാരമ്മണാ. ‘കുസലവിപാകാഹേതുകഉപേക്ഖാസഹഗതമനോവിഞ്ഞാണധാതുയ’മ്പി ഏസേവ നയോ. കേവലഞ്ഹി സാ മനുസ്സേസു ജച്ചന്ധാദീനം പടിസന്ധി ഹോതി. പഞ്ചദ്വാരേ ച സന്തീരണവസേനാപി പച്ചുപ്പന്നാരമ്മണാ ഹോതീതി അയമേത്ഥ വിസേസോ. ‘സോമനസ്സസഹഗതാ’ പന പഞ്ചദ്വാരേ സന്തീരണവസേന തദാരമ്മണവസേന ച പച്ചുപ്പന്നാരമ്മണാ ഹോതി. മനോദ്വാരേ തദാരമ്മണവസേന സഹേതുകവിപാകാ വിയ അതീതാനാഗതപച്ചുപ്പന്നാരമ്മണാതി വേദിതബ്ബാ.

‘അകുസലവിപാകാഹേതുകമനോവിഞ്ഞാണധാതു’ പന കുസലവിപാകായ ഉപേക്ഖാസഹഗതാഹേതുകായ സമാനഗതികാ ഏവ. കേവലഞ്ഹി സാ ആപായികാനം പടിസന്ധിഭവങ്ഗചുതിവസേന പവത്തതീതി അയമേത്ഥ വിസേസോ. ‘കിരിയാഹേതുകമനോവിഞ്ഞാണധാതു’ സോമനസ്സസഹഗതാ ഖീണാസവാനം പഞ്ചദ്വാരേ പഹട്ഠാകാരം കുരുമാനാ പച്ചുപ്പന്നാരമ്മണാ ഹോതി. മനോദ്വാരേ അതീതാദിഭേദേ ധമ്മേ ആരബ്ഭ ഹസിതുപ്പാദവസേന പവത്തിയം അതീതാനാഗതപച്ചുപ്പന്നാരമ്മണാ ഹോതി.

കാമാവചരകുസലന്തിആദീസു കുസലതോ താവ ചത്താരോ ഞാണസമ്പയുത്തചിത്തുപ്പാദാ. സേക്ഖപുഥുജ്ജനാനം അതീതാദിഭേദാനി ഖന്ധധാതുആയതനാനി സമ്മസന്താനം പച്ചവേക്ഖന്താനം അതീതാനാഗതപച്ചുപ്പന്നാരമ്മണാ ഹോന്തി. പണ്ണത്തിനിബ്ബാനപച്ചവേക്ഖണേ നവത്തബ്ബാരമ്മണാ. ഞാണവിപ്പയുത്തേസുപി ഏസേവ നയോ. കേവലഞ്ഹി തേഹി മഗ്ഗഫലനിബ്ബാനപച്ചവേക്ഖണാ നത്ഥി. അയമേവേത്ഥ വിസേസോ.

അകുസലതോ ചത്താരോ ദിട്ഠിസമ്പയുത്തചിത്തുപ്പാദാ അതീതാദിഭേദാനം ഖന്ധധാതുആയതനാനം അസ്സാദനാഭിനന്ദനപരാമാസകാലേ അതീതാദിആരമ്മണാ ഹോന്തി. പണ്ണത്തിം ആരബ്ഭ അസ്സാദേന്തസ്സ അഭിനന്ദന്തസ്സ ‘സത്തോ സത്തോ’തി പരാമസിത്വാ ഗണ്ഹന്തസ്സ നവത്തബ്ബാരമ്മണാ ഹോന്തി. ദിട്ഠിവിപ്പയുത്തേസുപി ഏസേവ നയോ. കേവലഞ്ഹി തേഹി പരാമാസഗ്ഗഹണം നത്ഥി. ദ്വേ പടിഘസമ്പയുത്തചിത്തുപ്പാദാ അതീതാദിഭേദേ ധമ്മേ ആരബ്ഭ ദോമനസ്സിതാനം അതീതാദിആരമ്മണാ, പണ്ണത്തിം ആരബ്ഭ ദോമനസ്സിതാനം നവത്തബ്ബാരമ്മണാ. വിചികിച്ഛുദ്ധച്ചസമ്പയുത്താ തേസു ഏവ ധമ്മേസു അനിട്ഠങ്ഗതഭാവേന ചേവ ഉദ്ധതഭാവേന ച പവത്തിയം അതീതാനാഗതപച്ചുപ്പന്നനവത്തബ്ബാരമ്മണാ. കിരിയതോ അട്ഠ സഹേതുകചിത്തുപ്പാദാ കുസലചിത്തുപ്പാദഗതികാ ഏവ. കിരിയാഹേതുകമനോവിഞ്ഞാണധാതു ഉപേക്ഖാസഹഗതാ പഞ്ചദ്വാരേ വോട്ഠബ്ബനവസേന പവത്തിയം പച്ചുപ്പന്നാരമ്മണാവ. മനോദ്വാരേ അതീതാനാഗതപച്ചുപ്പന്നാരമ്മണാനഞ്ചേവ പണ്ണത്തിനിബ്ബാനാരമ്മണാനഞ്ച ജവനാനം പുരേചാരികകാലേ അതീതാനാഗതപച്ചുപ്പന്നനവത്തബ്ബാരമ്മണാ.

യഥാവുത്തപ്പഭേദേ രൂപാവചരജ്ഝാനേ സബ്ബത്ഥപാദകചതുത്ഥം ആകാസകസിണചതുത്ഥം ആലോകകസിണചതുത്ഥം ബ്രഹ്മവിഹാരചതുത്ഥം ആനാപാനചതുത്ഥന്തി ഇമാനി പഞ്ച നവത്തബ്ബാരമ്മണാനേവ. ‘ഇദ്ധിവിധചതുത്ഥം’ കായവസേന ചിത്തം പരിണാമേന്തസ്സ അതീതപാദകജ്ഝാനചിത്തം ആരബ്ഭ പവത്തനതോ അതീതാരമ്മണം. മഹാധാതുനിധാനേ മഹാകസ്സപത്ഥേരാദീനം വിയ അനാഗതം അധിട്ഠഹന്താനം അനാഗതാരമ്മണം ഹോതി. മഹാകസ്സപത്ഥേരോ കിര മഹാധാതുനിധാനം കരോന്തോ അനാഗതേ അട്ഠാരസവസ്സാധികാനി ദ്വേ വസ്സസതാനി ഇമേ ഗന്ധാ മാ സുസ്സിംസു, പുപ്ഫാനി മാ മിലായിംസു, ദീപാ മാ നിബ്ബായിംസൂതി അധിട്ഠഹി. സബ്ബം തഥേവ അഹോസി. അസ്സഗുത്തത്ഥേരോ വത്തനിയസേനാസനേ ഭിക്ഖുസങ്ഘം സുക്ഖഭത്തം ഭുഞ്ജമാനം ദിസ്വാ ‘ഉദകസോണ്ഡി ദിവസേ ദിവസേ, പുരേഭത്തം ദധിരസാ ഹോതൂ’തി അധിട്ഠഹി. പുരേഭത്തം ഗഹിതം ദധിരസം ഹോതി പച്ഛാഭത്തേ പാകതികമേവ. കായം പന ചിത്തസന്നിസ്സിതം കത്വാ അദിസ്സമാനേന കായേന ഗമനകാലേ, അഞ്ഞസ്സ വാ പാടിഹാരിയസ്സ കരണകാലേ, കായം ആരബ്ഭ പവത്തത്താ പച്ചുപ്പന്നാരമ്മണം ഹോതി.

‘ദിബ്ബസോതചതുത്ഥം’ വിജ്ജമാനസദ്ദമേവ ആരബ്ഭ പവത്തിതോ പച്ചുപ്പന്നാരമ്മണം ഹോതി. ചേതോപരിയഞാണചതുത്ഥം അതീതേ സത്തദിവസബ്ഭന്തരേ അനാഗതേ സത്തദിവസബ്ഭന്തരേ പരേസം ചിത്തം ജാനന്തസ്സ അതീതാരമ്മണം അനാഗതാരമ്മണഞ്ച ഹോതി. സത്തദിവസാതിക്കമേ പന തം ജാനിതും ന സക്കോതി. അതീതാനാഗതംസഞാണാനഞ്ഹി ഏസ വിസയോ. ന ഏതസ്സ പച്ചുപ്പന്നജാനനകാലേ പന പച്ചുപ്പന്നാരമ്മണം ഹോതി.

പച്ചുപ്പന്നഞ്ച നാമേതം തിവിധം – ഖണപച്ചുപ്പന്നം സന്തതിപച്ചുപ്പന്നം അദ്ധാപച്ചുപ്പന്നഞ്ച. തത്ഥ ഉപ്പാദട്ഠിതിഭങ്ഗപ്പത്തം ‘ഖണപച്ചുപ്പന്നം’. ഏകദ്വിസന്തതിവാരപരിയാപന്നം ‘സന്തതിപച്ചുപ്പന്നം’. തത്ഥ അന്ധകാരേ നിസീദിത്വാ ആലോകട്ഠാനം ഗതസ്സ ന താവ ആരമ്മണം പാകടം ഹോതി; യാവ പന തം പാകടം ഹോതി, ഏത്ഥന്തരേ ഏകദ്വിസന്തതിവാരാ വേദിതബ്ബാ. ആലോകട്ഠാനേ വിചരിത്വാ ഓവരകം പവിട്ഠസ്സാപി ന താവ സഹസാ രൂപം പാകടം ഹോതി; യാവ തം പാകടം ഹോതി, ഏത്ഥന്തരേ ഏകദ്വിസന്തതിവാരാ വേദിതബ്ബാ. ദൂരേ ഠത്വാ പന രജകാനം ഹത്ഥവികാരം ഘണ്ഡിഭേരീആദിആകോടനവികാരഞ്ച ദിസ്വാപി ന താവ സദ്ദം സുണാതി; യാവ പന തം സുണാതി, ഏതസ്മിമ്പി അന്തരേ ഏകദ്വിസന്തതിവാരാ വേദിതബ്ബാ. ഏവം താവ മജ്ഝിമഭാണകാ. സംയുത്തഭാണകാ പന ‘രൂപസന്തതി അരൂപസന്തതീ’തി ദ്വേ സന്തതിയോ വത്വാ, ‘ഉദകം അക്കമിത്വാ ഗതസ്സ യാവ തീരേ അക്കന്തഉദകലേഖാ ന വിപ്പസീദതി, അദ്ധാനതോ ആഗതസ്സ യാവ കായേ ഉസുമഭാവോ ന വൂപസമ്മതി, ആതപാ ആഗന്ത്വാ ഗബ്ഭം പവിട്ഠസ്സ യാവ അന്ധകാരഭാവോ ന വിഗച്ഛതി, അന്തോഗബ്ഭേ കമ്മട്ഠാനം മനസികരിത്വാ ദിവാ വാതപാനം വിവരിത്വാ ഓലോകേന്തസ്സ യാവ അക്ഖീനം ഫന്ദനഭാവോ ന വൂപസമ്മതി, അയം രൂപസന്തതി നാമ; ദ്വേ തയോ ജവനവാരാ അരൂപസന്തതി നാമാ’തി വത്വാ ‘തദുഭയമ്പി സന്തതിപച്ചുപ്പന്നം നാമാ’തി വദന്തി.

ഏകഭവപരിച്ഛിന്നം പന അദ്ധാപച്ചുപ്പന്നം നാമ. യം സന്ധായ ഭദ്ദേകരത്തസുത്തേ ‘‘യോ ചാവുസോ, മനോ യേ ച ധമ്മാ ഉഭയമേതം പച്ചുപ്പന്നം. തസ്മിം ചേ പച്ചുപ്പന്നേ ഛന്ദരാഗപടിബദ്ധം ഹോതി വിഞ്ഞാണം, ഛന്ദരാഗപടിബദ്ധത്താ വിഞ്ഞാണസ്സ തദഭിനന്ദതി, തദഭിനന്ദന്തോ പച്ചുപ്പന്നേസു ധമ്മേസു സംഹീരതീ’’തി (മ. നി. ൩.൨൮൪) വുത്തം. സന്തതിപച്ചുപ്പന്നഞ്ചേത്ഥ അട്ഠകഥാസു ആഗതം. അദ്ധാപച്ചുപ്പന്നം സുത്തേ.

തത്ഥ കേചി ‘ഖണപച്ചുപ്പന്നം ചിത്തം ചേതോപരിയഞാണസ്സ ആരമ്മണം ഹോതീ’തി വദന്തി. കിംകാരണാ? യസ്മാ ഇദ്ധിമസ്സ ച പരസ്സ ച ഏകക്ഖണേ ചിത്തം ഉപ്പജ്ജതീതി. ഇദഞ്ച നേസം ഓപമ്മം – യഥാ ആകാസേ ഖിത്തേ പുപ്ഫമുട്ഠിമ്ഹി അവസ്സം ഏകം പുപ്ഫം ഏകസ്സ വണ്ടം പടിവിജ്ഝതി വണ്ടേന വണ്ടം പടിവിജ്ഝതി, ഏവം പരസ്സ ചിത്തം ജാനിസ്സാമീതി രാസിവസേന മഹാജനസ്സ ചിത്തേ ആവജ്ജിതേ അവസ്സം ഏകസ്സ ചിത്തം ഏകേന ചിത്തേന ഉപ്പാദക്ഖണേ വാ ഠിതിക്ഖണേ വാ ഭങ്ഗക്ഖണേ വാ പടിവിജ്ഝതീതി. തം പന വസ്സസതമ്പി വസ്സസഹസ്സമ്പി ആവജ്ജന്തോ യേന ചിത്തേന ആവജ്ജേതി, യേന ച ജാനാതി തേസം ദ്വിന്നം സഹട്ഠാനാഭാവതോ ആവജ്ജനജവനാനഞ്ച അനിട്ഠേ ഠാനേ നാനാരമ്മണഭാവപ്പത്തിദോസതോ അയുത്തന്തി അട്ഠകഥാസു പടിക്ഖിത്തം. സന്തതിപച്ചുപ്പന്നം പന അദ്ധാപച്ചുപ്പന്നഞ്ച ആരമ്മണം ഹോതീതി വേദിതബ്ബം.

തത്ഥ യം വത്തമാനജവനവീഥിതോ അതീതാനാഗതവസേന ദ്വിതിജവനവീഥിപരിമാണകാലേ പരസ്സ ചിത്തം, തം സബ്ബമ്പി സന്തതിപച്ചുപ്പന്നം നാമ. അദ്ധാപച്ചുപ്പന്നം പന ജവനവാരേന ദീപേതബ്ബന്തി യം അട്ഠകഥായം വുത്തം തം സുവുത്തം. തത്രായം ദീപനാ – ഇദ്ധിമാ പരസ്സ ചിത്തം ജാനിതുകാമോ ആവജ്ജേതി. ആവജ്ജനം ഖണപച്ചുപ്പന്നം ആരമ്മണം കത്വാ തേനേവ സഹ നിരുജ്ഝതി. തതോ ചത്താരി പഞ്ച ജവനാനി യേസം പച്ഛിമം ഇദ്ധിചിത്തം, സേസാനി കാമാവചരാനി. തേസം സബ്ബേസമ്പി തദേവ നിരുദ്ധം ചിത്തമാരമ്മണം ഹോതി. ന ച താനി നാനാരമ്മണാനി ഹോന്തി. അദ്ധാപച്ചുപ്പന്നവസേന പച്ചുപ്പന്നാരമ്മണത്താ ഏകാരമ്മണാനി. ഏകാരമ്മണത്തേപി ച ഇദ്ധിചിത്തമേവ പരസ്സ ചിത്തം പജാനാതി, ന ഇതരാനി; യഥാ ചക്ഖുദ്വാരേ ചക്ഖുവിഞ്ഞാണമേവ രൂപം പസ്സതി, ന ഇതരാനീതി. ഇതി ഇദം സന്തതിപച്ചുപ്പന്നസ്സ ചേവ അദ്ധാപച്ചുപ്പന്നസ്സ ച വസേന പച്ചുപ്പന്നാരമ്മണം ഹോതി. യസ്മാ വാ സന്തതിപച്ചുപ്പന്നമ്പി അദ്ധാപച്ചുപ്പന്നേയേവ പതതി, തസ്മാ അദ്ധാപച്ചുപ്പന്നവസേനേതം പച്ചുപ്പന്നാരമ്മണന്തി വേദിതബ്ബം.

‘പുബ്ബേനിവാസഞാണചതുത്ഥം’ നാമഗോത്താനുസ്സരണേ നിബ്ബാനനിമിത്തപച്ചവേക്ഖണേ ച നവത്തബ്ബാരമ്മണം, സേസകാലേ അതീതാരമ്മണമേവ. യഥാകമ്മുപഗഞാണചതുത്ഥമ്പി അതീതാരമ്മണമേവ. തത്ഥ കിഞ്ചാപി പുബ്ബേനിവാസചേതോപരിയഞാണാനിപി അതീതാരമ്മണാനി ഹോന്തി, അഥ ഖോ തേസം പുബ്ബേനിവാസഞാണസ്സ അതീതക്ഖന്ധാ ഖന്ധപടിബദ്ധഞ്ച കിഞ്ചി അനാരമ്മണം നാമ നത്ഥി. തഞ്ഹി അതീതക്ഖന്ധഖന്ധപടിബദ്ധേസു ധമ്മേസു സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണസമഗതികം ഹോതി. ചേതോപരിയഞാണസ്സ ച സത്തദിവസബ്ഭന്തരാതീതം ചിത്തമേവ ആരമ്മണം. തഞ്ഹി അഞ്ഞം ഖന്ധം വാ ഖന്ധപടിബദ്ധം വാ ന ജാനാതി, മഗ്ഗസമ്പയുത്തചിത്താരമ്മണത്താ പന പരിയായതോ മഗ്ഗാരമ്മണന്തി വുത്തം. യഥാകമ്മുപഗഞാണസ്സ ച അതീതചേതനാമത്തമേവാരമ്മണന്തി. അയം വിസേസോ വേദിതബ്ബോ. അയമേത്ഥ അട്ഠകഥാനയോ. യസ്മാ പന ‘‘കുസലാ ഖന്ധാ ഇദ്ധിവിധഞാണസ്സ ചേതോപരിയഞാണസ്സ പുബ്ബേനിവാസാനുസ്സതിഞാണസ്സ യഥാകമ്മുപഗഞാണസ്സ അനാഗതംസഞാണസ്സ ആരമ്മണപച്ചയേന പച്ചയോ’’തി (പട്ഠാ. ൧.൧.൪൦൪) പട്ഠാനേ വുത്തം, തസ്മാ ചത്താരോപി ഖന്ധാ ചേതോപരിയഞാണയഥാകമ്മുപഗഞാണാനം ആരമ്മണം ഹോന്തി. തത്രാപി യഥാകമ്മുപഗഞാണസ്സ കുസലാകുസലാ ഏവാതി.

‘ദിബ്ബചക്ഖുഞാണചതുത്ഥം’ വിജ്ജമാനവണ്ണാരമ്മണത്താ പച്ചുപ്പന്നാരമ്മണമേവ. അനാഗതംസഞാണചതുത്ഥം അനാഗതാരമ്മണമേവ. തഞ്ഹി അനാഗതക്ഖന്ധഖന്ധപടിബദ്ധേസു ധമ്മേസു പുബ്ബേനിവാസഞാണം വിയ സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണസമഗതികം ഹോതി. തത്ഥ കിഞ്ചാപി ചേതോപരിയഞാണമ്പി അനാഗതാരമ്മണം ഹോതി, തം പന സത്തദിവസബ്ഭന്തരേ ഉപ്പജ്ജനകചിത്തമേവ ആരമ്മണം കരോതി. ഇദം അനാഗതേ കപ്പസതസഹസ്സേ ഉപ്പജ്ജനകചിത്തമ്പി ഖന്ധേപി ഖന്ധപടിബദ്ധമ്പി. രൂപാവചരതികചതുക്കജ്ഝാനാദീനി അതീതാനാഗതപച്ചുപ്പന്നേസു ഏകധമ്മമ്പി ആരബ്ഭ അപ്പവത്തിതോ ഏകന്തനവത്തബ്ബാരമ്മണാനേവാതി വേദിതബ്ബാനി.

൧൪൩൫. അജ്ഝത്തത്തികേ അനിന്ദ്രിയബദ്ധരൂപഞ്ച നിബ്ബാനഞ്ച ബഹിദ്ധാതി ഇദം യഥാ ഇന്ദ്രിയബദ്ധം പരപുഗ്ഗലസന്താനേ ബഹിദ്ധാതി വുച്ചമാനമ്പി തസ്സ അത്തനോ സന്താനപരിയാപന്നത്താ നിയകജ്ഝത്തം ഹോതി, ഏവം ന കേനചി പരിയായേന അജ്ഝത്തം ഹോതീതി നിയകജ്ഝത്തപരിയായസ്സ അഭാവേന ബഹിദ്ധാതി വുത്തം, ന നിയകജ്ഝത്തമത്തസ്സ അസമ്ഭവതോ. നിയകജ്ഝത്തമത്തസ്സ പന അസമ്ഭവമത്തം സന്ധായ അജ്ഝത്താരമ്മണത്തികേ ബഹിദ്ധാരമ്മണതാ വുത്താ. അജ്ഝത്തധമ്മാപഗമമത്തതോവ ആകിഞ്ചഞ്ഞായതനാരമ്മണസ്സ അജ്ഝത്തഭാവമ്പി ബഹിദ്ധാഭാവമ്പി അജ്ഝത്തബഹിദ്ധാഭാവമ്പി അനനുജാനിത്വാ ആകിഞ്ചഞ്ഞായതനം ന വത്തബ്ബം അജ്ഝത്താരമ്മണന്തിപീതിആദി വുത്തം.

തത്ഥ ന കേവലം തദേവ നവത്തബ്ബാരമ്മണം, തസ്സ പന ആവജ്ജനമ്പി, ഉപചാരചിത്താനിപി, തസ്സാരമ്മണസ്സ പച്ചവേക്ഖണചിത്താനിപി, തസ്സേവ അസ്സാദനാദിവസേന പവത്താനി അകുസലചിത്താനിപി നവത്തബ്ബാരമ്മണാനേവാതി. താനി പന തസ്മിം വുത്തേ വുത്താനേവ ഹോന്തീതി വിസും ന വുത്താനി. കഥം വുത്താനേവ ഹോന്തീതി? ഏതഞ്ഹി ആകിഞ്ചഞ്ഞായതനം, യഞ്ച തസ്സ പുരേചാരികം ആവജ്ജനഉപചാരാദിവസേന പവത്തം, തേന സഹ ഏകാരമ്മണം ഭവേയ്യ. തം സബ്ബം അതീതാരമ്മണത്തികേ ‘കാമാവചരകുസലം, അകുസലം, കിരിയതോ നവ ചിത്തുപ്പാദാ, രൂപാവചരചതുത്ഥജ്ഝാന’ന്തി ഏവം വുത്താനം ഏതേസം ചിത്തുപ്പാദാനം ‘സിയാ ന വത്തബ്ബാ അതീതാരമ്മണാതിപീ’തിആദിനാ നയേന നവത്തബ്ബാരമ്മണഭാവസ്സ അനുഞ്ഞാതത്താ, ആകിഞ്ചഞ്ഞായതനസ്സ ച ‘ആകിഞ്ചഞ്ഞായതനം, ചത്താരോ മഗ്ഗാ അപരിയാപന്നാ, ചത്താരി ച സാമഞ്ഞഫലാനി, ഇമേ ധമ്മാ ന വത്തബ്ബാ അതീതാരമ്മണാതിപീ’തി ഏവം ഏകന്തേന നവത്തബ്ബാരമ്മണത്തവചനതോ നവത്തബ്ബാരമ്മണന്തി വുത്തം. ഇദാനി തം അജ്ഝത്താരമ്മണത്തികേ ഏകമ്പി വുച്ചമാനം യസ്മാ ഹേട്ഠാ തേന സഹ ഏകാരമ്മണഭാവമ്പി സന്ധായ കാമാവചരകുസലാദീനം നവത്തബ്ബാരമ്മണതാ വുത്താ, തസ്മാ ഇധാപി തേസം നവത്തബ്ബാരമ്മണഭാവം ദീപേതി. കോ ഹി തേന സഹ ഏകാരമ്മണാനം നവത്തബ്ബാരമ്മണഭാവേ അന്തരായോതി? ഏവം തസ്മിം വുത്തേ ‘വുത്താനേവ ഹോന്തീ’തി വേദിതബ്ബാനി. സേസമേത്ഥ അജ്ഝത്താരമ്മണത്തികേ പാളിതോ ഉത്താനമേവ.

ആരമ്മണവിഭാഗേ പന വിഞ്ഞാണഞ്ചായതനം നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞായതനന്തി ഇമേസം താവ കുസലവിപാകകിരിയവസേന ഛന്നം ചിത്തുപ്പാദാനം അത്തനോ സന്താനസമ്ബന്ധം ഹേട്ഠിമസമാപത്തിം ആരബ്ഭ പവത്തിതോ അജ്ഝത്താരമ്മണതാ വേദിതബ്ബാ. ഏത്ഥ ച കിരിയആകാസാനഞ്ചായതനം കിരിയവിഞ്ഞാണഞ്ചായതനസ്സേവ ആരമ്മണം ഹോതി, ന ഇതരസ്സ. കസ്മാ? ആകാസാനഞ്ചായതനകിരിയസമങ്ഗിനോ കുസലസ്സ വാ വിപാകസ്സ വാ വിഞ്ഞാണഞ്ചായതനസ്സ അഭാവതോ. കുസലം പന കുസലവിപാകകിരിയാനം തിണ്ണമ്പി ആരമ്മണം ഹോതി. കസ്മാ? ആകാസാനഞ്ചായതനകുസലം നിബ്ബത്തേത്വാ ഠിതസ്സ തതോ ഉദ്ധം തിവിധസ്സപി വിഞ്ഞാണഞ്ചായതനസ്സ ഉപ്പത്തിസമ്ഭവതോ. വിപാകം പന ന കസ്സചി ആരമ്മണം ഹോതി. കസ്മാ? വിപാകതോ വുട്ഠഹിത്വാ ചിത്തസ്സ അഭിനീഹാരാസമ്ഭവതോ. നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞായതനസ്സ ആരമ്മണകരണേപി ഏസേവ നയോ. രൂപാവചരത്തികചതുക്കജ്ഝാനാദീനം സബ്ബേസമ്പി നിയകജ്ഝത്തതോ ബഹിദ്ധാഭാവേന ബഹിദ്ധാഭൂതാനി പഥവീകസിണാദീനി ആരബ്ഭ പവത്തിതോ ബഹിദ്ധാരമ്മണതാ വേദിതബ്ബാ.

സബ്ബേവ കാമാവചരാ കുസലാകുസലാബ്യാകതാ ധമ്മാ, രൂപാവചരം ചതുത്ഥം ഝാനന്തി ഏത്ഥ കുസലതോ താവ ചത്താരോ ഞാണസമ്പയുത്തചിത്തുപ്പാദാ അത്തനോ ഖന്ധാദീനി പച്ചവേക്ഖന്തസ്സ അജ്ഝത്താരമ്മണാ. പരേസം ഖന്ധാദിപച്ചവേക്ഖണേ പണ്ണത്തിനിബ്ബാനപച്ചവേക്ഖണേ ച ബഹിദ്ധാരമ്മണാ. തദുഭയവസേന അജ്ഝത്തബഹിദ്ധാരമ്മണാ. ഞാണവിപ്പയുത്തേസുപി ഏസേവ നയോ. കേവലഞ്ഹി തേസം നിബ്ബാനപച്ചവേക്ഖണം നത്ഥി. അകുസലതോ ചത്താരോ ദിട്ഠിസമ്പയുത്തചിത്തുപ്പാദാ അത്തനോ ഖന്ധാദീനം അസ്സാദനാഭിനന്ദനപരാമാസഗഹണകാലേ അജ്ഝത്താരമ്മണാ, പരസ്സ ഖന്ധാദീസു ചേവ അനിന്ദ്രിയബദ്ധരൂപകസിണാദീസു ച തഥേവ പവത്തികാലേ ബഹിദ്ധാരമ്മണാ, തദുഭയവസേന അജ്ഝത്തബഹിദ്ധാരമ്മണാ. ദിട്ഠിവിപ്പയുത്തേസുപി ഏസേവ നയോ. കേവലഞ്ഹി തേസം പരാമാസഗഹണം നത്ഥി. ദ്വേപി പടിഘസമ്പയുത്താ അത്തനോ ഖന്ധാദീസു ദോമനസ്സിതസ്സ അജ്ഝത്താരമ്മണാ, പരസ്സ ഖന്ധാദീസു ചേവ അനിന്ദ്രിയബദ്ധരൂപപണ്ണത്തീസു ച ബഹിദ്ധാരമ്മണാ, തദുഭയവസേന അജ്ഝത്തബഹിദ്ധാരമ്മണാ. വിചികിച്ഛുദ്ധച്ചസമ്പയുത്താനമ്പി വുത്തപകാരേസു ധമ്മേസു വിചികിച്ഛനഫന്ദനഭാവവസേന പവത്തിയം അജ്ഝത്താദിആരമ്മണതാ വേദിതബ്ബാ.

ദ്വിപഞ്ചവിഞ്ഞാണാനി, തിസ്സോ ച മനോധാതുയോതി, ഇമേ തേരസ ചിത്തുപ്പാദാ അത്തനോ രൂപാദീനി ആരബ്ഭ പവത്തിയം അജ്ഝത്താരമ്മണാ, പരസ്സ രൂപാദീസു പവത്താ ബഹിദ്ധാരമ്മണാ, തദുഭയവസേന അജ്ഝത്തബഹിദ്ധാരമ്മണാ. സോമനസ്സസഹഗതഅഹേതുകവിപാകമനോവിഞ്ഞാണധാതു പഞ്ചദ്വാരേ സന്തീരണതദാരമ്മണവസേന അത്തനോ പഞ്ച രൂപാദിധമ്മേ, മനോദ്വാരേ തദാരമ്മണവസേനേവ അഞ്ഞേപി അജ്ഝത്തികേ കാമാവചരധമ്മേ ആരബ്ഭ പവത്തിയം അജ്ഝത്താരമ്മണാ, പരേസം ധമ്മേസു പവത്തമാനാ ബഹിദ്ധാരമ്മണാ, ഉഭയവസേന അജ്ഝത്തബഹിദ്ധാരമ്മണാ. ഉപേക്ഖാസഹഗതവിപാകാഹേതുകമനോവിഞ്ഞാണധാതുദ്വയേപി ഏസേവ നയോ. കേവലം പനേതാ സുഗതിയം ദുഗ്ഗതിയഞ്ച പടിസന്ധിഭവങ്ഗചുതിവസേനാപി അജ്ഝത്താദിഭേദേസു കമ്മാദീസു പവത്തന്തി.

അട്ഠ മഹാവിപാകചിത്താനിപി താസംയേവ ദ്വിന്നം സമാനഗതികാനി. കേവലം പനേതാനി സന്തീരണവസേന ന പവത്തന്തി. പടിസന്ധിഭവങ്ഗചുതിവസേനേവ ഏതാനി സുഗതിയംയേവ പവത്തന്തി. സോമനസ്സസഹഗതാഹേതുകകിരിയാ പഞ്ചദ്വാരേ അത്തനോ രൂപാദീനി ആരബ്ഭ പഹട്ഠാകാരകരണവസേന പവത്തിയം അജ്ഝത്താരമ്മണാ, പരസ്സ രൂപാദീസു പവത്താ ബഹിദ്ധാരമ്മണാ. മനോദ്വാരേ തഥാഗതസ്സ ജോതിപാലമാണവമഘദേവരാജകണ്ഹതാപസാദികാലേസു അത്തനാ കതകിരിയം പച്ചവേക്ഖന്തസ്സ ഹസിതുപ്പാദവസേന പവത്താ അജ്ഝത്താരമ്മണാ.

മല്ലികായ ദേവിയാ സന്തതിമഹാമത്തസ്സ സുമനമാലാകാരസ്സാതി ഏവമാദീനം കിരിയാകരണം ആരബ്ഭ പവത്തികാലേ ബഹിദ്ധാരമ്മണാ. ഉഭയവസേന അജ്ഝത്തബഹിദ്ധാരമ്മണാ. ഉപേക്ഖാസഹഗതകിരിയാഹേതുകമനോവിഞ്ഞാണധാതു പഞ്ചദ്വാരേ വോട്ഠബ്ബനവസേന മനോദ്വാരേ ച ആവജ്ജനവസേന പവത്തിയം അജ്ഝത്താദിആരമ്മണാ. അട്ഠ മഹാകിരിയാ കുസലചിത്തഗതികാ ഏവ. കേവലഞ്ഹി താ ഖീണാസവാനം ഉപ്പജ്ജന്തി, കുസലാനി സേക്ഖപുഥുജ്ജനാനന്തി ഏത്തകമേവേത്ഥ നാനാകരണം.

വുത്തപ്പകാരേ രൂപാവചരചതുത്ഥജ്ഝാനേ സബ്ബത്ഥപാദകചതുത്ഥാദീനി പഞ്ച ഝാനാനി ഇമസ്മിം തികേ ഓകാസം ലഭന്തി. ഏതാനി ഹി കസിണപണ്ണത്തിനിമിത്താരമ്മണത്താ ബഹിദ്ധാരമ്മണാനി.

‘ഇദ്ധിവിധചതുത്ഥം’ കായവസേന ചിത്തം, ചിത്തവസേന വാ കായം പരിണാമനകാലേ അത്തനോ കുമാരകവണ്ണാദിനിമ്മാനകാലേ ച സകായചിത്താനം ആരമ്മണകരണതോ അജ്ഝത്താരമ്മണം, ബഹിദ്ധാ ഹത്ഥിഅസ്സാദിദസ്സനകാലേ ബഹിദ്ധാരമ്മണം, കാലേന അജ്ഝത്തം കാലേന ബഹിദ്ധാ, പവത്തിയം അജ്ഝത്തബഹിദ്ധാരമ്മണം.

‘ദിബ്ബസോതചതുത്ഥം’ അത്തനോ കുച്ഛിസദ്ദസവനകാലേ അജ്ഝത്താരമ്മണം, പരേസം സദ്ദസവനകാലേ ബഹിദ്ധാരമ്മണം, ഉഭയവസേന അജ്ഝത്തബഹിദ്ധാരമ്മണം. ‘ചേതോപരിയഞാണചതുത്ഥം’ പരേസം ചിത്താരമ്മണതോ ബഹിദ്ധാരമ്മണമേവ. അത്തനോ ചിത്തജാനനേ പന തേന പയോജനം നത്ഥി. ‘പുബ്ബേനിവാസചതുത്ഥം’ അത്തനോ ഖന്ധാനുസ്സരണകാലേ അജ്ഝത്താരമ്മണം, പരസ്സ ഖന്ധേ, അനിദ്രിയബദ്ധരൂപം, തിസ്സോ ച പണ്ണത്തിയോ അനുസ്സരണതോ ബഹിദ്ധാരമ്മണം, ഉഭയവസേന അജ്ഝത്തബഹിദ്ധാരമ്മണം.

‘ദിബ്ബചക്ഖുചതുത്ഥം’ അത്തനോ കുച്ഛിഗതാദിരൂപദസ്സനകാലേ അജ്ഝത്താരമ്മണം, അവസേസരൂപദസ്സനകാലേ ബഹിദ്ധാരമ്മണം, ഉഭയവസേന അജ്ഝത്തബഹിദ്ധാരമ്മണം. ‘അനാഗതംസഞാണചതുത്ഥം’ അത്തനോ അനാഗതക്ഖന്ധാനുസ്സരണകാലേ അജ്ഝത്താരമ്മണം, പരസ്സ അനാഗതക്ഖന്ധാനം വാ അനിന്ദ്രിയബദ്ധസ്സ വാ രൂപസ്സ അനുസ്സരണകാലേ ബഹിദ്ധാരമ്മണം, ഉഭയവസേന അജ്ഝത്തബഹിദ്ധാരമ്മണം. ആകിഞ്ചഞ്ഞായതനസ്സ നവത്തബ്ബാരമ്മണതായ കാരണം ഹേട്ഠാ വുത്തമേവ.

ദുകഅത്ഥുദ്ധാരവണ്ണനാ

൧൪൪൧. ഹേതുഗോച്ഛകനിദ്ദേസേ തയോ കുസലഹേതൂതിആദിനാ നയേന ഹേതൂ ദസ്സേത്വാ പുന തേയേവ ഉപ്പത്തിട്ഠാനതോ ദസ്സേതും ചതൂസു ഭൂമീസു കുസലേസു ഉപ്പജ്ജന്തീതിആദി വുത്തം. ഇമിനാ ഉപായേന സേസഗോച്ഛകേസുപി ദേസനാനയോ വേദിതബ്ബോ.

൧൪൭൩. യത്ഥ ദ്വേ തയോ ആസവാ ഏകതോ ഉപ്പജ്ജന്തീതി ഏത്ഥ തിവിധേന ആസവാനം ഏകതോ ഉപ്പത്തി വേദിതബ്ബാ. തത്ഥ ചതൂസു ദിട്ഠിവിപ്പയുത്തേസു അവിജ്ജാസവേന, ദിട്ഠിസമ്പയുത്തേസു ദിട്ഠാസവഅവിജ്ജാസവേഹി സദ്ധിന്തി കാമാസവോ ദുവിധേന ഏകതോ ഉപ്പജ്ജതി. ഭവാസവോ ചതൂസു ദിട്ഠിവിപ്പയുത്തേസു അവിജ്ജാസവേന സദ്ധിന്തി ഏകധാവ ഏകതോ ഉപ്പജ്ജതി. യഥാ ചേത്ഥ ഏവം യത്ഥ ദ്വേ തീണി സംയോജനാനി ഏകതോ ഉപ്പജ്ജന്തീതി ഏത്ഥാപി സംയോജനാനം ഉപ്പത്തി ഏകതോ ദസധാ ഭവേ. തത്ഥ കാമരാഗോ ചതുധാ ഏകതോ ഉപ്പജ്ജതി, പടിഘോ തിധാ, മാനോ ഏകധാ. തഥാ വിചികിച്ഛാ ചേവ ഭവരാഗോ ച. കഥം? കാമരാഗോ താവ മാനസംയോജനഅവിജ്ജാസംയോജനേഹി ചേവ, ദിട്ഠിസംയോജനഅവിജ്ജാസംയോജനേഹി ച, സീലബ്ബതപരാമാസഅവിജ്ജാസംയോജനേഹി ച, അവിജ്ജാസംയോജനമത്തേനേവ ച സദ്ധിന്തി ഏവം ചതുധാ ഏകതോ ഉപ്പജ്ജതി. പടിഘോ പന ഇസ്സാസംയോജനഅവിജ്ജാസംയോജനേഹി ചേവ, മച്ഛരിയസംയോജനഅവിജ്ജാസംയോജനേഹി ച, അവിജ്ജാസംയോജനമത്തേനേവ ച സദ്ധിന്തി ഏവം തിധാ ഏകതോ ഉപ്പജ്ജതി. മാനോ ഭവരാഗാവിജ്ജാസംയോജനേഹി സദ്ധിം ഏകധാവ ഏകതോ ഉപ്പജ്ജതി. തഥാ വിചികിച്ഛാ. സാ ഹി അവിജ്ജാസംയോജനേന സദ്ധിം ഏകധാ ഉപ്പജ്ജതി. ഭവരാഗേപി ഏസേവ നയോതി. ഏവമേത്ഥ ദ്വേ തീണി സംയോജനാനി ഏകതോ ഉപ്പജ്ജന്തി.

൧൫൧൧. യം പനേതം നീവരണഗോച്ഛകേ യത്ഥ ദ്വേ തീണി നീവരണാനി ഏകതോ ഉപ്പജ്ജന്തീതി വുത്തം, തത്ഥാപി അട്ഠധാ നീവരണാനം ഏകതോ ഉപ്പത്തി വേദിതബ്ബാ. ഏതേസു ഹി കാമച്ഛന്ദോ ദുവിധാ ഏകതോ ഉപ്പജ്ജതി, ബ്യാപാദോ ചതുധാ, ഉദ്ധച്ചം ഏകധാ. തഥാ വിചികിച്ഛാ. കഥം? കാമച്ഛന്ദോ താവ അസങ്ഖാരികചിത്തേസു ഉദ്ധച്ചനീവരണഅവിജ്ജാനീവരണേഹി, സസങ്ഖാരികേസു ഥിനമിദ്ധഉദ്ധച്ചഅവിജ്ജാനീവരണേഹി സദ്ധിം ദുവിധാ ഏകതോ ഉപ്പജ്ജതി. യം പനേതം ദ്വേ തീണീതി വുത്തം, തം ഹേട്ഠിമപരിച്ഛേദവസേന വുത്തം. തസ്മാ ചതുന്നമ്പി ഏകതോ ഉപ്പജ്ജതീതി വചനം യുജ്ജതി ഏവ. ബ്യാപാദോ പന അസങ്ഖാരികചിത്തേ ഉദ്ധച്ചഅവിജ്ജാനീവരണേഹി, സസങ്ഖാരികേ ഥിനമിദ്ധഉദ്ധച്ചഅവിജ്ജാനീവരണേഹി, അസങ്ഖാരികേയേവ ഉദ്ധച്ചകുക്കുച്ചഅവിജ്ജാനീവരണേഹി, സസങ്ഖാരികേയേവ ഥിനമിദ്ധഉദ്ധച്ചകുക്കുച്ചഅവിജ്ജാനീവരണേഹി സദ്ധിന്തി ചതുധാ ഏകതോ ഉപ്പജ്ജതി. ഉദ്ധച്ചം പന അവിജ്ജാനീവരണമത്തേന സദ്ധിം ഏകധാവ ഏകതോ ഉപ്പജ്ജതി. വിചികിച്ഛുദ്ധച്ചഅവിജ്ജാനീവരണേഹി സദ്ധിം ഏകധാവ ഏകതോ ഉപ്പജ്ജതി.

൧൫൭൭. യമ്പിദം കിലേസഗോച്ഛകേ യത്ഥ ദ്വേ തയോ കിലേസാ ഏകതോ ഉപ്പജ്ജന്തീതി വുത്തം, തത്ഥ ‘ദ്വേ കിലേസാ അഞ്ഞേഹി, തയോ വാ കിലേസാ അഞ്ഞേഹി കിലേസേഹി സദ്ധിം ഉപ്പജ്ജന്തീ’തി ഏവമത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. കസ്മാ? ദ്വിന്നം തിണ്ണംയേവ വാ ഏകതോ ഉപ്പത്തിയാ അസമ്ഭവതോ.

തത്ഥ ദസധാ കിലേസാനം ഏകതോ ഉപ്പത്തി ഹോതി. ഏത്ഥ ഹി ലോഭോ ഛധാ ഏകതോ ഉപ്പജ്ജതി. പടിഘോ ദ്വിധാ. തഥാ മോഹോതി വേദിതബ്ബോ. കഥം? ലോഭോ താവ അസങ്ഖാരികേ ദിട്ഠിവിപ്പയുത്തേ മോഹഉദ്ധച്ചഅഹിരികാനോത്തപ്പേഹി, സസങ്ഖാരികേ മോഹഥിനഉദ്ധച്ചഅഹിരികാനോത്തപ്പേഹി, അസങ്ഖാരികേയേവ മോഹമാനുദ്ധച്ചാഹിരികാനോത്തപ്പേഹി, സസങ്ഖാരികേയേവ മോഹമാനഥിനഉദ്ധച്ചഅഹിരികാനോത്തപ്പേഹി, ദിട്ഠിസമ്പയുത്തേ പന അസങ്ഖാരികേ മോഹഉദ്ധച്ചദിട്ഠിഅഹിരികാനോത്തപ്പേഹി, സസങ്ഖാരികേ മോഹദിട്ഠിഥിനഉദ്ധച്ചഅഹിരികാനോത്തപ്പേഹി സദ്ധിന്തി ഛധാ ഏകതോ ഉപ്പജ്ജതി.

പടിഘോ പന അസങ്ഖാരികേ മോഹഉദ്ധച്ചഅഹിരികാനോത്തപ്പേഹി, സസങ്ഖാരികേ മോഹഥിനഉദ്ധച്ചഅഹിരികാനോത്തപ്പേഹി സദ്ധിന്തി ഏവം ദ്വിധാ ഏകതോ ഉപ്പജ്ജതി. മോഹോ പന വിചികിച്ഛാസമ്പയുത്തേ വിചികിച്ഛുദ്ധച്ചഅഹിരികാനോത്തപ്പേഹി, ഉദ്ധച്ചസമ്പയുത്തേ ഉദ്ധച്ചഅഹിരികാനോത്തപ്പേഹി സദ്ധിന്തി ഏവം ദ്വിധാ ഏകതോ ഉപ്പജ്ജതി. സേസം സബ്ബത്ഥ ഉത്താനത്ഥമേവാതി.

അട്ഠസാലിനിയാ ധമ്മസങ്ഗഹഅട്ഠകഥായ

അട്ഠകഥാകണ്ഡവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

നിഗമനകഥാ

ഏത്താവതാ ച –

ചിത്തം രൂപഞ്ച നിക്ഖേപം, അത്ഥുദ്ധാരം മനോരമം;

യം ലോകനാഥോ ഭാജേന്തോ, ദേസേസി ധമ്മസങ്ഗണിം.

അഭിധമ്മസ്സ സങ്ഗയ്ഹ, ധമ്മേ അനവസേസതോ;

ഠിതായ തസ്സാ ആരദ്ധാ, യാ മയാ അത്ഥവണ്ണനാ.

അനാകുലാനമത്ഥാനം, സമ്ഭവാ അട്ഠസാലിനീ;

ഇതി നാമേന സാ ഏസാ, സന്നിട്ഠാനമുപാഗതാ.

ഏകൂനചത്താലീസായ, പാളിയാ ഭാണവാരതോ;

ചിരട്ഠിതത്ഥം ധമ്മസ്സ, നിട്ഠാപേന്തേന തം മയാ.

യം പത്തം കുസലം തസ്സ, ആനുഭാവേന പാണിനോ;

സബ്ബേ സദ്ധമ്മരാജസ്സ, ഞത്വാ ധമ്മം സുഖാവഹം.

പാപുണന്തു വിസുദ്ധായ, സുഖായ പടിപത്തിയാ;

അസോകമനുപായാസം, നിബ്ബാനസുഖമുത്തമം.

ചിരം തിട്ഠതു സദ്ധമ്മോ, ധമ്മേ ഹോന്തു സഗാരവാ;

സബ്ബേപി സത്താ കാലേന, സമ്മാ ദേവോ പവസ്സതു.

യഥാ രക്ഖിംസു പോരാണാ, സുരാജാനോ തഥേവിമം;

രാജാ രക്ഖതു ധമ്മേന, അത്തനോവ പജം പജന്തി.

പരമവിസുദ്ധസദ്ധാബുദ്ധിവീരിയപടിമണ്ഡിതേന സീലാചാരജ്ജവമദ്ദവാദിഗുണസമുദയസമുദിതേന സകസമയസമയന്തരഗഹനജ്ഝോഗാഹണസമത്ഥേന പഞ്ഞാവേയ്യത്തിയസമന്നാഗതേന തിപിടകപരിയത്തിപ്പഭേദേ സാട്ഠകഥേ സത്ഥുസാസനേ അപ്പടിഹതഞാണപ്പഭാവേന മഹാവേയ്യാകരണേന കരണസമ്പത്തിജനിതസുഖവിനിഗ്ഗതമധുരോദാരവചനലാവണ്ണയുത്തേന യുത്തമുത്തവാദിനാ വാദീവരേന മഹാകവിനാ പഭിന്നപടിസമ്ഭിദാപരിവാരേ ഛളഭിഞ്ഞാദിപ്പഭേദഗുണപടിമണ്ഡിതേ ഉത്തരിമനുസ്സധമ്മേ സുപ്പതിട്ഠിതബുദ്ധീനം ഥേരവംസപ്പദീപാനം ഥേരാനം മഹാവിഹാരവാസീനം വംസാലങ്കാരഭൂതേന വിപുലവിസുദ്ധബുദ്ധിനാ ബുദ്ധഘോസോതി ഗരൂഹി ഗഹിതനാമധേയ്യേന ഥേരേന കതാ അയം അട്ഠസാലിനീ നാമ ധമ്മസങ്ഗഹട്ഠകഥാ.

താവ തിട്ഠതു ലോകസ്മിം, ലോകനിത്ഥരണേസിനം;

ദസ്സേന്തീ കുലപുത്താനം, നയം പഞ്ഞാവിസുദ്ധിയാ.

യാവ ‘ബുദ്ധോ’തി നാമമ്പി, സുദ്ധചിത്തസ്സ താദിനോ;

ലോകമ്ഹി ലോകജേട്ഠസ്സ, പവത്തതി മഹേസിനോതി.

അട്ഠസാലിനീ നാമ

ധമ്മസങ്ഗഹ-അട്ഠകഥാ നിട്ഠിതാ.