അരൂപാവചരകുസലവണ്ണനാ

ആകാസാനഞ്ചായതനം

൨൬൫. ഇദാനി അരൂപാവചരകുസലം ദസ്സേതും പുന കതമേ ധമ്മാ കുസലാതിആദി ആരദ്ധം. തത്ഥ അരൂപൂപപത്തിയാതി അരൂപഭവോ അരൂപം, അരൂപേ ഉപപത്തി അരൂപൂപപത്തി, തസ്സാ അരൂപൂപപത്തിയാ. മഗ്ഗം ഭാവേതീതി ഉപായം ഹേതും കാരണം ഉപ്പാദേതി വഡ്ഢേതി. സബ്ബസോതി സബ്ബാകാരേന. സബ്ബാസം വാ അനവസേസാനന്തി അത്ഥോ. രൂപസഞ്ഞാനന്തി സഞ്ഞാസീസേന വുത്തരൂപാവചരജ്ഝാനാനഞ്ചേവ തദാരമ്മണാനഞ്ച. രൂപാവചരജ്ഝാനമ്പി ഹി രൂപന്തി വുച്ചതി ‘രൂപീ രൂപാനി പസ്സതീ’തിആദീസു (ധ. സ. ൨൪൮; ദീ. നി. ൨.൧൨൯). തസ്സ ആരമ്മണമ്പി ‘‘ബഹിദ്ധാ രൂപാനി പസ്സതി സുവണ്ണദുബ്ബണ്ണാനീ’’തിആദീസു (ധ. സ. ൨൪൪-൨൪൬; ദീ. നി. ൨.൧൭൩); തസ്മാ ഇധ രൂപേ സഞ്ഞാ രൂപസഞ്ഞാതി ഏവം സഞ്ഞാസീസേന വുത്തരൂപാവചരജ്ഝാനസ്സേതം അധിവചനം. രൂപം സഞ്ഞാ അസ്സാതി രൂപസഞ്ഞം, രൂപമസ്സ നാമന്തി വുത്തം ഹോതി. ഏവം പഥവീകസിണാദിഭേദസ്സ തദാരമ്മണസ്സ ചേതം അധിവചനന്തി വേദിതബ്ബം.

സമതിക്കമാതി വിരാഗാ നിരോധാ ച. കിം വുത്തം ഹോതി? ഏതാസം കുസലവിപാകകിരിയവസേന പഞ്ചദസന്നം ഝാനസങ്ഖാതാനം രൂപസഞ്ഞാനം, ഏതേസഞ്ച പഥവീകസിണാദിവസേന അട്ഠന്നം ആരമ്മണസങ്ഖാതാനം രൂപസഞ്ഞാനം, സബ്ബാകാരേന അനവസേസാനം വാ വിരാഗാ ച നിരോധാ ച വിരാഗഹേതു ചേവ നിരോധഹേതു ച ആകാസാനഞ്ചായതനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതി. ന ഹി സക്കാ സബ്ബസോ അനതിക്കന്തരൂപസഞ്ഞേന ഏതം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരിതുന്തി.

തത്ഥ യസ്മാ ആരമ്മണേ അവിരത്തസ്സ സഞ്ഞാസമതിക്കമോ ന ഹോതി, സമതിക്കന്താസു ച സഞ്ഞാസു ആരമ്മണം സമതിക്കന്തമേവ ഹോതി, തസ്മാ ആരമ്മണസമതിക്കമം അവത്വാ ‘‘തത്ഥ കതമാ രൂപസഞ്ഞാ? രൂപാവചരസമാപത്തിം സമാപന്നസ്സ വാ ഉപപന്നസ്സ വാ ദിട്ഠധമ്മസുഖവിഹാരിസ്സ വാ സഞ്ഞാ സഞ്ജാനനാ സഞ്ജാനിതത്തം, ഇമാ വുച്ചന്തി രൂപസഞ്ഞായോ. ഇമാ രൂപസഞ്ഞായോ അതിക്കന്തോ ഹോതി, വീതിക്കന്തോ, സമതിക്കന്തോ, തേന വുച്ചതി സബ്ബസോ രൂപസഞ്ഞാനം സമതിക്കമാ’’തി (വിഭ. ൬൦൨) ഏവം വിഭങ്ഗേ സഞ്ഞാനംയേവ സമതിക്കമോ വുത്തോ. യസ്മാ പന ആരമ്മണസമതിക്കമേന പത്തബ്ബാ ഏതാ സമാപത്തിയോ, ന ഏകസ്മിംയേവ ആരമ്മണേ പഠമജ്ഝാനാദീനി വിയ, തസ്മാ അയം ആരമ്മണസമതിക്കമവസേനാപി അത്ഥവണ്ണനാ കതാതി വേദിതബ്ബാ.

പടിഘസഞ്ഞാനം അത്ഥങ്ഗമാതി ചക്ഖാദീനം വത്ഥൂനം രൂപാദീനം ആരമ്മണാനഞ്ച പടിഘാതേന സമുപ്പന്നാ സഞ്ഞാ പടിഘസഞ്ഞാ. രൂപസഞ്ഞാദീനം ഏതം അധിവചനം. യഥാഹ – ‘‘തത്ഥ കതമാ പടിഘസഞ്ഞാ? രൂപസഞ്ഞാ സദ്ദസഞ്ഞാ ഗന്ധസഞ്ഞാ രസസഞ്ഞാ ഫോട്ഠബ്ബസഞ്ഞാ, ഇമാ വുച്ചന്തി പടിഘസഞ്ഞായോ’’തി (വിഭ. ൬൦൩). താസം കുസലവിപാകാനം പഞ്ചന്നം അകുസലവിപാകാനം പഞ്ചന്നന്തി സബ്ബസോ ദസന്നമ്പി പടിഘസഞ്ഞാനം അത്ഥങ്ഗമാ പഹാനാ അസമുപ്പാദാ അപ്പവത്തിം കത്വാതി വുത്തം ഹോതി.

കാമഞ്ചേതാ പഠമജ്ഝാനാദീനി സമാപന്നസ്സാപി ന സന്തി – ന ഹി തസ്മിം സമയേ പഞ്ചദ്വാരവസേന ചിത്തം പവത്തതി – ഏവം സന്തേപി, അഞ്ഞത്ഥ പഹീനാനം സുഖദുക്ഖാനം ചതുത്ഥജ്ഝാനേ വിയ, സക്കായദിട്ഠാദീനം തതിയമഗ്ഗേ വിയ ച, ഇമസ്മിം ഝാനേ ഉസ്സാഹജനനത്ഥം ഇമസ്സ ഝാനസ്സ പസംസാവസേന ഏതാസം ഏത്ഥ വചനം വേദിതബ്ബം. അഥ വാ കിഞ്ചാപി താ രൂപാവചരം സമാപന്നസ്സ ന സന്തി, അഥ ഖോ ന പഹീനത്താ ന സന്തി. ന ഹി രൂപവിരാഗായ രൂപാവചരഭാവനാ സംവത്തതി, രൂപായത്താ ച ഏതാസം പവത്തി. അയം പന ഭാവനാ രൂപവിരാഗായ സംവത്തതി. തസ്മാ താ ഏത്ഥ പഹീനാതി വത്തും വട്ടതി. ന കേവലഞ്ച വത്തും, ഏകംസേനേവ ഏവം ധാരേതുമ്പി വട്ടതി. താസഞ്ഹി ഇതോ പുബ്ബേ അപ്പഹീനത്തായേവ പഠമജ്ഝാനം സമാപന്നസ്സ ‘‘സദ്ദോ കണ്ടകോ’’തി (അ. നി. ൧൦.൭൨) വുത്തോ ഭഗവതാ. ഇധ ച പഹീനത്തായേവ അരൂപസമാപത്തീനം ആനേഞ്ജതാ സന്തവിമോക്ഖതാ ച വുത്താ. ആളാരോ ച കാളാമോ ആരുപ്പസമാപന്നോ പഞ്ചമത്താനി സകടസതാനി നിസ്സായ നിസ്സായ അതിക്കന്താനി നേവ അദ്ദസ, ന പന സദ്ദം അസ്സോസീതി (ദീ. നി. ൨.൧൯൨).

നാനത്തസഞ്ഞാനം അമനസികാരാതി നാനത്തേ ഗോചരേ പവത്താനം സഞ്ഞാനം നാനത്താനം വാ സഞ്ഞാനം. യസ്മാ ഹി ഏതാ ‘‘തത്ഥ കതമാ നാനത്തസഞ്ഞാ? അസമാപന്നസ്സ മനോധാതുസമങ്ഗിസ്സ വാ മനോവിഞ്ഞാണധാതുസമങ്ഗിസ്സ വാ സഞ്ഞാ സഞ്ജാനനാ സഞ്ജാനിതത്തം, ഇമാ വുച്ചന്തി നാനത്തസഞ്ഞായോ’’തി (വിഭ. ൬൦൪) ഏവം വിഭങ്ഗേ വിഭജിത്വാ വുത്താ ഇധ അധിപ്പേതാ; അസമാപന്നസ്സ മനോധാതുമനോവിഞ്ഞാണധാതുസങ്ഗഹിതാ സഞ്ഞാ രൂപസദ്ദാദിഭേദേ നാനത്തേ നാനാസഭാവേ ഗോചരേ പവത്തന്തി; യസ്മാ ചേതാ അട്ഠ കാമാവചരകുസലസഞ്ഞാ, ദ്വാദസ അകുസലസഞ്ഞാ, ഏകാദസ കാമാവചരകുസലവിപാകസഞ്ഞാ, ദ്വേ അകുസലവിപാകസഞ്ഞാ, ഏകാദസ കാമാവചരകിരിയസഞ്ഞാതി ഏവം ചതുചത്താലീസമ്പി സഞ്ഞാ നാനത്താ നാനാസഭാവാ അഞ്ഞമഞ്ഞം അസദിസാ, തസ്മാ നാനത്തസഞ്ഞാതി വുത്താ. താസം സബ്ബസോ നാനത്തസഞ്ഞാനം അമനസികാരാ അനാവജ്ജനാ അസമന്നാഹാരാ അപച്ചവേക്ഖണാ. യസ്മാ താ നാവജ്ജതി, ന മനസികരോതി, ന പച്ചവേക്ഖതി, തസ്മാതി വുത്തം ഹോതി.

യസ്മാ ചേത്ഥ പുരിമാ രൂപസഞ്ഞാ പടിഘസഞ്ഞാ ച ഇമിനാ ഝാനേന നിബ്ബത്തേ ഭവേപി ന വിജ്ജന്തി, പഗേവ തസ്മിം ഭവേ ഇമം ഝാനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരണകാലേ, തസ്മാ താസം ‘സമതിക്കമാ അത്ഥങ്ഗമാ’തി ദ്വേധാപി അഭാവോയേവ വുത്തോ. നാനത്തസഞ്ഞാസു പന യസ്മാ അട്ഠ കാമാവചരകുസലസഞ്ഞാ, നവ കിരിയാസഞ്ഞാ, ദസ അകുസലസഞ്ഞാതി ഇമാ സത്തവീസതി സഞ്ഞാ ഇമിനാ ഝാനേന നിബ്ബത്തേ ഭവേ വിജ്ജന്തി, തസ്മാ താസം അമനസികാരാതി വുത്തന്തി വേദിതബ്ബം. തത്രാപി ഹി ഇമം ഝാനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരന്തോ താസം അമനസികാരായേവ ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതി. താ പന മനസികരോന്തോ അസമാപന്നോ ഹോതീതി. സങ്ഖേപതോ ചേത്ഥ ‘രൂപസഞ്ഞാനം സമതിക്കമാ’തി ഇമിനാ സബ്ബരൂപാവചരധമ്മാനം പഹാനം വുത്തം. ‘പടിഘസഞ്ഞാനം അത്ഥങ്ഗമാ നാനത്തസഞ്ഞാനം അമനസികാരാ’തി ഇമിനാ സബ്ബേസം കാമാവചരചിത്തചേതസികാനഞ്ച പഹാനം അമനസികാരോ ച വുത്തോതി വേദിതബ്ബോ.

ഇതി ഭഗവാ ‘പന്നരസന്നം രൂപസഞ്ഞാനം സമതിക്കമേന, ദസന്നം പടിഘസഞ്ഞാനം അത്ഥങ്ഗമേന, ചതുചത്താലീസായ നാനത്തസഞ്ഞാനം അമനസികാരേനാ’തി തീഹി പദേഹി ആകാസാനഞ്ചായതനസമാപത്തിയാ വണ്ണം കഥേസി. കിം കാരണാതി ചേ സോതൂനം ഉസ്സാഹജനനത്ഥഞ്ചേവ പലോഭനത്ഥഞ്ച. സചേ ഹി കേചി അപണ്ഡിതാ വദേയ്യും ‘സത്ഥാ ആകാസാനഞ്ചായതനസമാപത്തിം നിബ്ബത്തേഥാതി വദതി, കോ നു ഖോ ഏതായ നിബ്ബത്തിതായ അത്ഥോ? കോ ആനിസംസോ’തി തേ ഏവം വത്തും മാ ലഭന്തൂതി ഇമേഹി ആകാരേഹി സമാപത്തിയാ വണ്ണം കഥേസി. തഞ്ഹി നേസം സുത്വാ ഏവം ഭവിസ്സതി – ‘ഏവംസന്താ കിര അയം സമാപത്തി, ഏവംപണീതാ, നിബ്ബത്തേസ്സാമ ന’ന്തി. അഥസ്സ നിബ്ബത്തനത്ഥായ ഉസ്സാഹം കരിസ്സന്തീതി.

പലോഭനത്ഥഞ്ചാപി നേസം ഏതിസ്സാ വണ്ണം കഥേസി, വിസകണ്ടകവാണിജോ വിയ. വിസകണ്ടകവാണിജോ നാമ ഗുളവാണിജോ വുച്ചതി. സോ കിര ഗുളഫാണിതഖണ്ഡസക്കരാദീനി സകടേനാദായ പച്ചന്തഗാമം ഗന്ത്വാ ‘വിസകണ്ടകം ഗണ്ഹഥ വിസകണ്ടകം ഗണ്ഹഥാ’തി ഉഗ്ഘോസേസി. തം സുത്വാ ഗാമികാ ‘വിസം നാമ കക്ഖളം, യോ നം ഖാദതി സോ മരതി, കണ്ടകോപി വിജ്ഝിത്വാ മാരേതി. ഉഭോപേതേ കക്ഖളാ, കോ ഏത്ഥ ആനിസംസോ’തി ഗേഹദ്വാരാനി ഥകേസും, ദാരകേ ച പലാപേസും. തം ദിസ്വാ വാണിജോ ‘അവോഹാരകുസലാ ഇമേ ഗാമികാ, ഹന്ദ നേ ഉപായേന ഗണ്ഹാപേമീ’തി ‘അതിമധുരം ഗണ്ഹഥ അതിസാദും ഗണ്ഹഥ, ഗുളം ഫാണിതം സക്കരം സമഗ്ഘം ലബ്ഭതി, കൂടമാസകകൂടകഹാപണാദീഹിപി ലബ്ഭതീ’തി ഉഗ്ഘോസേസി. തം സുത്വാ ഗാമികാ ഹട്ഠപഹട്ഠാ നിഗ്ഗന്ത്വാ ബഹുമ്പി മൂലം ദത്വാ ഗഹേസും.

തത്ഥ വാണിജസ്സ ‘വിസകണ്ടകം ഗണ്ഹഥാ’തി ഉഗ്ഘോസനം വിയ ഭഗവതോ ‘ആകാസാനഞ്ചായതനസമാപത്തിം നിബ്ബത്തേഥാ’തി വചനം. ‘ഉഭോപേതേ കക്ഖളാ, കോ ഏത്ഥ ആനിസംസോ’തി? ഗാമികാനം ചിന്തനം വിയ ‘ഭഗവാ ആകാസാനഞ്ചായതനം നിബ്ബത്തേഥാതി ആഹ, കോ ഏത്ഥ ആനിസംസോ? നാസ്സ ഗുണം ജാനാമാ’തി സോതൂനം ചിന്തനം. അഥസ്സ വാണിജസ്സ ‘അതിമധുരം ഗണ്ഹഥാ’തിആദിവചനം വിയ ഭഗവതോ രൂപസഞ്ഞാസമതിക്കമനാദികം ആനിസംസപ്പകാസനം. ഇദഞ്ഹി സുത്വാ തേ ബഹുമ്പി മൂലം ദത്വാ, ഗാമികാ വിയ ഗുളം, ഇമിനാ ആനിസംസേന പലോഭിതചിത്താ മഹന്തമ്പി ഉസ്സാഹം കത്വാ ഇമം സമാപത്തിം നിബ്ബത്തേസ്സന്തീതി ഉസ്സാഹജനനത്ഥം പലോഭനത്ഥഞ്ച കഥേസി.

ആകാസാനഞ്ചായതനസഞ്ഞാസഹഗതന്തി ഏത്ഥ നാസ്സ അന്തോതി അനന്തം. ആകാസം അനന്തം ആകാസാനന്തം. ആകാസാനന്തമേവ ആകാസാനഞ്ചം. തം ആകാസാനഞ്ചം അധിട്ഠാനട്ഠേന ആയതനമസ്സ സസമ്പയുത്തധമ്മസ്സ ഝാനസ്സ, ദേവാനം ദേവായതനമിവാതി ആകാസാനഞ്ചായതനം. ഇതി ആകാസാനഞ്ചം ച തം ആയതനഞ്ചാതിപി ആകാസാനഞ്ചായതനം. കസിണുഗ്ഘാടിമാകാസസ്സേതം അധിവചനം. തസ്മിം ആകാസാനഞ്ചായതനേ അപ്പനാപ്പത്തായ സഞ്ഞായ സഹഗതം ആകാസാനഞ്ചായതനസഞ്ഞാസഹഗതം.

യഥാ പന അഞ്ഞത്ഥ ‘അനന്തോ ആകാസോ’തി (വിഭ. ൫൦൮; ദീ. നി. ൨.൧൨൯) വുത്തം, ഏവമിധ അനന്തന്തി വാ പരിത്തന്തി വാ ന ഗഹിതം. കസ്മാ? അനന്തേ ഹി ഗഹിതേ പരിത്തം ന ഗയ്ഹതി, പരിത്തേ ഗഹിതേ അനന്തം ന ഗയ്ഹതി. ഏവം സന്തേ ആരമ്മണചതുക്കം ന പൂരതി, ദേസനാ സോളസക്ഖത്തുകാ ന ഹോതി. സമ്മാസമ്ബുദ്ധസ്സ ച ഇമസ്മിം ഠാനേ ദേസനം സോളസക്ഖത്തുകം കാതും അജ്ഝാസയോ, തസ്മാ അനന്തന്തി വാ പരിത്തന്തി വാ അവത്വാ ‘ആകാസാനഞ്ചായതനസഞ്ഞാസഹഗത’ന്തി ആഹ. ഏവഞ്ഹി സതി ഉഭയമ്പി ഗഹിതമേവ ഹോതി. ആരമ്മണചതുക്കം പൂരതി, ദേസനാ സോളസക്ഖത്തുകാ സമ്പജ്ജതി. അവസേസോ പാളിഅത്ഥോ ഹേട്ഠാ വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബോ. രൂപാവചരചതുത്ഥജ്ഝാനനികന്തിപരിയാദാനദുക്ഖതായ ചേത്ഥ ദുക്ഖാ പടിപദാ, പരിയാദിന്നനികന്തികസ്സ അപ്പനാപരിവാസദന്ധതായ ദന്ധാഭിഞ്ഞാ ഹോതി. വിപരിയായേന സുഖാ പടിപദാ ഖിപ്പാഭിഞ്ഞാ ച വേദിതബ്ബാ. പരിത്തകസിണുഗ്ഘാടിമാകാസേ പന പവത്തം ഝാനം പരിത്താരമ്മണം വിപുലകസിണുഗ്ഘാടിമാകാസേ പവത്തം അപ്പമാണാരമ്മണന്തി വേദിതബ്ബം. ഉപേക്ഖാബ്രഹ്മവിഹാരേ വിയ ച ഇധാപി ചതുത്ഥജ്ഝാനവസേന പഞ്ചവീസതി ഏകകാ ഹോന്തി. യഥാ ചേത്ഥ ഏവം ഇതോ പരേസുപി. വിസേസമത്തമേവ പന തേസു വണ്ണയിസ്സാമ.

വിഞ്ഞാണഞ്ചായതനം

൨൬൬. ആകാസാനഞ്ചായതനം സമതിക്കമ്മാതി, ഏത്ഥ താവ പുബ്ബേ വുത്തനയേന ആകാസാനഞ്ചം ആയതനമസ്സ അധിട്ഠാനട്ഠേനാതി ഝാനമ്പി ആകാസാനഞ്ചായതനം. വുത്തനയേനേവ ആരമ്മണമ്പി. ഏവമേതം ഝാനഞ്ച ആരമ്മണഞ്ചാതി ഉഭയമ്പി അപ്പവത്തികരണേന ച അമനസികരണേന ച സമതിക്കമിത്വാവ യസ്മാ ഇദം വിഞ്ഞാണഞ്ചായതനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹാതബ്ബം, തസ്മാ ഉഭയമ്പേതം ഏകജ്ഝം കത്വാ ‘ആകാസാനഞ്ചായതനം സമതിക്കമ്മാ’തി ഇദം വുത്തന്തി വേദിതബ്ബം.

വിഞ്ഞാണഞ്ചായതനസഞ്ഞാസഹഗതന്തി, ഏത്ഥ പന അനന്തന്തി മനസികാതബ്ബവസേന നാസ്സ അന്തോതി അനന്തം. അനന്തമേവ ആനഞ്ചം. വിഞ്ഞാണം ആനഞ്ചം വിഞ്ഞാണാനഞ്ചന്തി അവത്വാ വിഞ്ഞാണഞ്ചന്തി വുത്തം. അയഞ്ഹേത്ഥ രൂള്ഹീസദ്ദോ. തദേവ വിഞ്ഞാണഞ്ചം അധിട്ഠാനട്ഠേന ഇമായ സഞ്ഞായ ആയതനന്തി വിഞ്ഞാണഞ്ചായതനം. തസ്മിം വിഞ്ഞാണഞ്ചായതനേ പവത്തായ സഞ്ഞായ സഹഗതന്തി വിഞ്ഞാണഞ്ചായതനസഞ്ഞാസഹഗതം. ആകാസേ പവത്തവിഞ്ഞാണാരമ്മണസ്സ ഝാനസ്സേതം അധിവചനം. ഇധ ആകാസാനഞ്ചായതനസമാപത്തിയാ നികന്തിപരിയാദാനദുക്ഖതായ ദുക്ഖാ പടിപദാ, പരിയാദിന്നനികന്തികസ്സ അപ്പനാപരിവാസദന്ധതായ ദന്ധാഭിഞ്ഞാ. വിപരിയായേന സുഖാ പടിപദാ ഖിപ്പാഭിഞ്ഞാ ച. പരിത്തകസിണുഗ്ഘാടിമാകാസാരമ്മണം സമാപത്തിം ആരബ്ഭ പവത്തിയാ പരിത്താരമ്മണതാ, വിപരിയായേന അപ്പമാണാരമ്മണതാ വേദിതബ്ബാ. സേസം പുരിമസദിസമേവ.

ആകിഞ്ചഞ്ഞായതനം

൨൬൭. വിഞ്ഞാണഞ്ചായതനം സമതിക്കമ്മാതി ഏത്ഥാപി പുബ്ബേ വുത്തനയേനേവ വിഞ്ഞാണഞ്ച ആയതനമസ്സ അധിട്ഠാനട്ഠേനാതി ഝാനമ്പി വിഞ്ഞാണഞ്ചായതനം. വുത്തനയേനേവ ച ആരമ്മണമ്പി. ഏവമേതം ഝാനഞ്ച ആരമ്മണഞ്ചാതി ഉഭയമ്പി അപ്പവത്തികരണേന ച അമനസികരണേന ച സമതിക്കമിത്വാവ യസ്മാ ഇദം ആകിഞ്ചഞ്ഞായതനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹാതബ്ബം, തസ്മാ ഉഭയമ്പേതം ഏകജ്ഝം കത്വാ ‘വിഞ്ഞാണഞ്ചായതനം സമതിക്കമ്മാ’തി ഇദം വുത്തന്തി വേദിതബ്ബം.

ആകിഞ്ചഞ്ഞായതനസഞ്ഞാസഹഗതന്തി ഏത്ഥ പന നാസ്സ കിഞ്ചനന്തി അകിഞ്ചനം; അന്തമസോ ഭങ്ഗമത്തമ്പി അസ്സ അവസിട്ഠം നത്ഥീതി വുത്തം ഹോതി. അകിഞ്ചനസ്സ ഭാവോ ആകിഞ്ചഞ്ഞം. ആകാസാനഞ്ചായതനവിഞ്ഞാണാപഗമസ്സേതം അധിവചനം. തം ആകിഞ്ചഞ്ഞം അധിട്ഠാനട്ഠേന ഇമിസ്സാ സഞ്ഞായ ആയതനന്തി ആകിഞ്ചഞ്ഞായതനം. തസ്മിം ആകിഞ്ചഞ്ഞായതനേ പവത്തായ സഞ്ഞായ സഹഗതന്തി ആകിഞ്ചഞ്ഞായതനസഞ്ഞാസഹഗതം. ആകാസേ പവത്തിതവിഞ്ഞാണാപഗമാരമ്മണസ്സ ഝാനസ്സേതം അധിവചനം. ഇധ വിഞ്ഞാണഞ്ചായതനസമാപത്തിയാ നികന്തിപരിയാദാനദുക്ഖതായ ദുക്ഖാ പടിപദാ, പരിയാദിന്നനികന്തികസ്സ അപ്പനാ പരിവാസദന്ധതായ ദന്ധാഭിഞ്ഞാ. വിപരിയായേന സുഖാ പടിപദാ ഖിപ്പാഭിഞ്ഞാ ച. പരിത്തകസിണുഗ്ഘാടിമാകാസേ പവത്തിതവിഞ്ഞാണാപഗമാരമ്മണതായ പരിത്താരമ്മണതാ, വിപരിയായേന അപ്പമാണാരമ്മണതാ വേദിതബ്ബാ. സേസം പുരിമസദിസമേവ.

നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞായതനം

ആകിഞ്ചഞ്ഞായതനം സമതിക്കമ്മാതി ഏത്ഥാപി പുബ്ബേ വുത്തനയേനേവ ആകിഞ്ചഞ്ഞം ആയതനമസ്സ അധിട്ഠാനട്ഠേനാതി ഝാനമ്പി ആകിഞ്ചഞ്ഞായതനം. വുത്തനയേനേവ ആരമ്മണമ്പി. ഏവമേതം ഝാനഞ്ച ആരമ്മണഞ്ചാതി ഉഭയമ്പി അപ്പവത്തികരണേന ച അമനസികരണേ ച സമതിക്കമിത്വാവ യസ്മാ ഇദം നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞായതനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹാതബ്ബം, തസ്മാ ഉഭയമ്പേതം ഏകജ്ഝം കത്വാ ‘ആകിഞ്ചഞ്ഞായതനം സമതിക്കമ്മാ’തി ഇദം വുത്തന്തി വേദിതബ്ബം.

നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞായതനസഞ്ഞാസഹഗതന്തി ഏത്ഥ പന യായ സഞ്ഞായ ഭാവതോ തം നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞായതനന്തി വുച്ചതി, യഥാ പടിപന്നസ്സ സാ സഞ്ഞാ ഹോതി, തം താവ ദസ്സേതും വിഭങ്ഗേ ‘‘നേവസഞ്ഞീനാസഞ്ഞീ’’തി ഉദ്ധരിത്വാ ‘‘തഞ്ഞേവ ആകിഞ്ചഞ്ഞായതനം സന്തതോ മനസികരോതി സങ്ഖാരാവസേസസമാപത്തിം ഭാവേതി, തേന വുച്ചതി നേവസഞ്ഞീനാസഞ്ഞീ’’തി (വിഭ. ൬൧൯) വുത്തം. തത്ഥ ‘സന്തതോ മനസികരോതീ’തി ‘സന്താ വതായം സമാപത്തി, യത്ര ഹി നാമ നത്ഥിഭാവമ്പി ആരമ്മണം കരിത്വാ ഠസ്സതീ’തി ഏവം സന്താരമ്മണതായ നം ‘സന്താ’തി മനസികരോതി. സന്തതോ ചേ മനസികരോതി, കഥം സമതിക്കമോ ഹോതീതി? അനാവജ്ജിതുകാമതായ. സോ ഹി കിഞ്ചാപി നം സന്തതോ മനസികരോതി, അഥ ഖ്വസ്സ ‘അഹമേതം ആവജ്ജിസ്സാമി സമാപജ്ജിസ്സാമി അധിട്ഠഹിസ്സാമി വുട്ഠഹിസ്സാമി പച്ചവേക്ഖിസ്സാമീ’തി ഏസ ആഭോഗോ സമന്നാഹാരോ മനസികാരോ ന ഹോതി. കസ്മാ? ആകിഞ്ചഞ്ഞായതനതോ നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞായതനസ്സ സന്തതരപണീതതരതായ.

യഥാ ഹി രാജാ മഹച്ചരാജാനുഭാവേന ഹത്ഥിക്ഖന്ധഗതോ നഗരവീഥിയം വിചരന്തോ ദന്തകാരാദയോ സിപ്പികേ ഏകം വത്ഥം ദള്ഹം നിവാസേത്വാ ഏകേന സീസം വേഠേത്വാ ദന്തചുണ്ണാദീഹി സമോകിണ്ണഗത്തേ അനേകാനി ദന്തവികതിആദീനി കരോന്തേ ദിസ്വാ ‘അഹോ വത രേ ഛേകാ ആചരിയാ, ഈദിസാനിപി നാമ സിപ്പാനി കരിസ്സന്തീ’തി, ഏവം തേസം ഛേകതായ തുസ്സതി, ന ചസ്സ ഏവം ഹോതി – ‘അഹോ വതാഹം രജ്ജം പഹായ ഏവരൂപോ സിപ്പികോ ഭവേയ്യ’ന്തി. തം കിസ്സ ഹേതു? രജ്ജസിരിയാ മഹാനിസംസതായ. സോ സിപ്പികേ സമതിക്കമിത്വാവ ഗച്ഛതി. ഏവമേവേസ കിഞ്ചാപി തം സമാപത്തിം സന്തതോ മനസികരോതി, അഥ ഖ്വസ്സ ‘അഹമേതം സമാപത്തിം ആവജ്ജിസ്സാമി സമാപജ്ജിസ്സാമി അധിട്ഠഹിസ്സാമി വുട്ഠഹിസ്സാമി പച്ചവേക്ഖിസ്സാമീ’തി നേവ ഏസ ആഭോഗോ സമന്നാഹാരോ മനസികാരോ ഹോതി. സോ തം സന്തതോ മനസി കരോന്തോ തം പരമസുഖുമം അപ്പനാപ്പത്തം സഞ്ഞം പാപുണാതി, യായ ‘നേവസഞ്ഞീനാസഞ്ഞീ നാമ ഹോതി, സങ്ഖാരാവസേസസമാപത്തിം ഭാവേതീ’തി വുച്ചതി. ‘സങ്ഖാരാവസേസസമാപത്തി’ന്തി അച്ചന്തസുഖുമഭാവപ്പത്തസങ്ഖാരം ചതുത്ഥാരുപ്പസമാപത്തിം.

ഇദാനി യം തം ഏവം അധിഗതായ സഞ്ഞായ വസേന നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞായതനന്തി വുച്ചതി, തം അത്ഥതോ ദസ്സേതും ‘‘നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞായതനന്തി നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞായതനം സമാപന്നസ്സ വാ, ഉപപന്നസ്സ വാ, ദിട്ഠധമ്മസുഖവിഹാരിസ്സ വാ ചിത്തചേതസികാ ധമ്മാ’’തി (വിഭ. ൬൨൦) വുത്തം. തേസു ഇധ സമാപന്നസ്സ ചിത്തചേതസികാ ധമ്മാ അധിപ്പേതാ.

വചനത്ഥോ പനേത്ഥ – ഓളാരികായ സഞ്ഞായ അഭാവതോ, സുഖുമായ ച ഭാവതോ, നേവസ്സ സസമ്പയുത്തധമ്മസ്സ ഝാനസ്സ സഞ്ഞാ, നാസഞ്ഞാതി നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞം. നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞഞ്ച തം മനായതനധമ്മായതനപരിയാപന്നത്താ ആയതനഞ്ചാതി നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞായതനം. അഥ വാ യായമേത്ഥ സഞ്ഞാ, സാ പടുസഞ്ഞാകിച്ചം കാതും അസമത്ഥതായ നേവസഞ്ഞാ, സങ്ഖാരാവസേസസുഖുമഭാവേന വിജ്ജമാനത്താ നാസഞ്ഞാതി നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞാ. നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞാ ച സാ സേസധമ്മാനം അധിട്ഠാനട്ഠേന ആയതനഞ്ചാതി നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞായതനം.

ന കേവലഞ്ചേത്ഥ സഞ്ഞാവ ഏദിസീ, അഥ ഖോ വേദനാപി നേവവേദനാ നാവേദനാ, ചിത്തമ്പി നേവചിത്തം നാചിത്തം, ഫസ്സോപി നേവഫസ്സോ നാഫസ്സോതി. ഏസ നയോ സേസസമ്പയുത്തധമ്മേസു. സഞ്ഞാസീസേന പനായം ദേസനാ കതാതി വേദിതബ്ബാ. പത്തമക്ഖനതേലപ്പഭുതീഹി ച ഉപമാഹി ഏസമത്ഥോ വിഭാവേതബ്ബോ – സാമണേരോ കിര തേലേന പത്തം മക്ഖേത്വാ ഠപേസി. തം യാഗുപാനകാലേ ഥേരോ ‘പത്തമാഹരാ’തി ആഹ. സോ ‘പത്തേ തേലമത്ഥി, ഭന്തേ’തി ആഹ. തതോ ‘ആഹര, സാമണേര, തേലം നാളിം പൂരേസ്സാമീ’തി വുത്തേ ‘നത്ഥി, ഭന്തേ, തേല’ന്തി ആഹ. തത്ഥ യഥാ അന്തോവുത്ഥത്താ യാഗുയാ സദ്ധിം അകപ്പിയട്ഠേന തേലം അത്ഥീതി ഹോതി, നാളിപൂരണാദീനം അഭാവവസേന നത്ഥീതി ഹോതി, ഏവം സാപി സഞ്ഞാ പടുസഞ്ഞാകിച്ചം കാതും അസമത്ഥതായ നേവസഞ്ഞാ, സങ്ഖാരാവസേസസുഖുമഭാവേന വിജ്ജമാനത്താ നാസഞ്ഞാ ഹോതി.

കിമ്പനേത്ഥ സഞ്ഞാകിച്ചന്തി? ആരമ്മണസഞ്ജാനനഞ്ചേവ വിപസ്സനായ ച വിസയഭാവം ഉപഗന്ത്വാ നിബ്ബിദാജനനം. ദഹനകിച്ചമിവ ഹി സുഖോദകേ തേജോധാതു, സഞ്ജാനനകിച്ചമ്പേസാ പടും കാതും ന സക്കോതി. സേസസമാപത്തീസു സഞ്ഞാ വിയ വിപസ്സനായ വിസയഭാവം ഉപഗന്ത്വാ നിബ്ബിദാജനനമ്പി കാതും ന സക്കോതി. അഞ്ഞേസു ഹി ഖന്ധേസു അകതാഭിനിവേസോ ഭിക്ഖു നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞായതനക്ഖന്ധേ സമ്മസിത്വാ നിബ്ബിദം പത്തും സമത്ഥോ നാമ നത്ഥി. അപിച ആയസ്മാ സാരിപുത്തോ, പകതിവിപസ്സകോ പന മഹാപഞ്ഞോ സാരിപുത്തസദിസോവ സക്കുണേയ്യ. സോപി ‘‘ഏവം കിരിമേ ധമ്മാ അഹുത്വാ സമ്ഭോന്തി, ഹുത്വാ പടിവേന്തീ’’തി (മ. നി. ൩.൯൫) ഏവം കലാപസമ്മസനവസേനേവ, നോ അനുപദധമ്മവിപസ്സനാവസേന. ഏവം സുഖുമത്തം ഗതാ ഏസാ സമാപത്തി.

യഥാ ച പത്തമക്ഖനതേലൂപമായ ഏവം മഗ്ഗുദകൂപമായപി അയമത്ഥോ വിഭാവേതബ്ബോ. മഗ്ഗപടിപന്നസ്സ കിര ഥേരസ്സ പുരതോ ഗച്ഛന്തോ സാമണേരോ ഥോകമുദകം ദിസ്വാ ‘ഉദകം, ഭന്തേ, ഉപാഹനാ ഓമുഞ്ചഥാ’തി ആഹ. തതോ ഥേരേന ‘സചേ ഉദകമത്ഥി, ആഹര ന്ഹാനസാടകം, ന്ഹായിസ്സാമീ’തി വുത്തേ ‘നത്ഥി, ഭന്തേ’തി ആഹ. തത്ഥ യഥാ ഉപാഹനതേമനമത്തട്ഠേന ഉദകം അത്ഥീതി ഹോതി, ന്ഹാനട്ഠേന നത്ഥീതി ഹോതി, ഏവമ്പി സാ പടുസഞ്ഞാകിച്ചം കാതും അസമത്ഥതായ നേവ സഞ്ഞാ, സങ്ഖാരാവസേസസുഖുമഭാവേന വിജ്ജമാനത്താ നാസഞ്ഞാ ഹോതി. ന കേവലഞ്ച ഏതാഹേവ, അഞ്ഞാഹിപി അനുരൂപാഹി ഉപമാഹി ഏസ അത്ഥോ വിഭാവേതബ്ബോ. ഇതി ഇമായ നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞായതനേ പവത്തായ സഞ്ഞായ നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞായതനഭൂതായ വാ സഞ്ഞായ സഹഗതന്തി നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞായതനസഞ്ഞാസഹഗതം. ആകിഞ്ചഞ്ഞായതനസമാപത്തിആരമ്മണസ്സ ഝാനസ്സേതം അധിവചനം.

ഇധ ആകിഞ്ചഞ്ഞായതനസമാപത്തിയാ നികന്തിപരിയാദാനദുക്ഖതായ ദുക്ഖാ പടിപദാ, പരിയാദിന്നനികന്തികസ്സ അപ്പനാപരിവാസദന്ധതായ ദന്ധാഭിഞ്ഞാ. വിപരിയായേന സുഖാ പടിപദാ ഖിപ്പാഭിഞ്ഞാ ച. പരിത്തകസിണുഗ്ഘാടിമാകാസേ പവത്തിതവിഞ്ഞാണാപഗമാരമ്മണം സമാപത്തിം ആരബ്ഭ പവത്തിതായ പരിത്താരമ്മണതാ, വിപരിയായേന അപ്പമാണാരമ്മണതാ വേദിതബ്ബാ. സേസം പുരിമസദിസമേവ.

അസദിസരൂപോ നാഥോ, ആരുപ്പം യം ചതുബ്ബിധം ആഹ;

തം ഇതി ഞത്വാ തസ്മിം, പകിണ്ണകകഥാപി വിഞ്ഞേയ്യാ.

അരൂപസമാപത്തിയോ ഹി –

ആരമ്മണാതിക്കമതോ, ചതസ്സോപി ഭവന്തിമാ;

അങ്ഗാതിക്കമമേതാസം, ന ഇച്ഛന്തി വിഭാവിനോ.

ഏതാസു ഹി രൂപനിമിത്താതിക്കമതോ പഠമാ, ആകാസാതിക്കമതോ ദുതിയാ, ആകാസേ പവത്തിതവിഞ്ഞാണാതിക്കമതോ തതിയാ, ആകാസേ പവത്തിതവിഞ്ഞാണസ്സ അപഗമാതിക്കമതോ ചതുത്ഥാതി സബ്ബഥാ ‘ആരമ്മണാതിക്കമതോ ചതസ്സോപി ഭവന്തിമാ’ അരൂപസമാപത്തിയോതി വേദിതബ്ബാ. അങ്ഗാതിക്കമം പന ഏതാസം ന ഇച്ഛന്തി പണ്ഡിതാ. ന ഹി രൂപാവചരസമാപത്തീസു വിയ ഏതാസു അങ്ഗാതിക്കമോ അത്ഥി. സബ്ബാസുപി ഹി ഏതാസു ഉപേക്ഖാ ചിത്തേകഗ്ഗതാതി ദ്വേ ഏവ ഝാനങ്ഗാനി ഹോന്തി. ഏവം സന്തേപി –

സുപണീതതരാ ഹോന്തി, പച്ഛിമാ പച്ഛിമാ ഇധ;

ഉപമാ തത്ഥ വിഞ്ഞേയ്യാ, പാസാദതലസാടികാ.

യഥാ ഹി ചതുഭൂമകപാസാദസ്സ ഹേട്ഠിമതലേ ദിബ്ബനച്ചഗീതവാദിതസുരഭിഗന്ധമാലാസാദുരസപാനഭോജനസയനച്ഛാദനാദിവസേന പണീതാ പഞ്ച കാമഗുണാ പച്ചുപട്ഠിതാ അസ്സു, ദുതിയേ തതോ പണീതതരാ, തതിയേ തതോ പണീതതമാ, ചതുത്ഥേ സബ്ബപണീതാ; തത്ഥ കിഞ്ചാപി താനി ചത്താരിപി പാസാദതലാനേവ, നത്ഥി നേസം പാസാദതലഭാവേന വിസേസോ, പഞ്ചകാമഗുണസമിദ്ധിവിസേസേന പന ഹേട്ഠിമതോ ഹേട്ഠിമതോ ഉപരിമം ഉപരിമം പണീതതരം ഹോതി.

യഥാ ച ഏകായ ഇത്ഥിയാ കന്തിതഥൂലസണ്ഹസണ്ഹതരസണ്ഹതമസുത്താനം ചതുപലതിപലദ്വിപലഏകപലസാടികാ അസ്സു, ആയാമേന വിത്ഥാരേന ച സമപ്പമാണാ; തത്ഥ കിഞ്ചാപി താ സാടികാ ചതസ്സോപി ആയാമതോ ച വിത്ഥാരതോ ച സമപ്പമാണാ, നത്ഥി താസം പമാണതോ വിസേസോ, സുഖസമ്ഫസ്സസുഖുമഭാവമഹഗ്ഘഭാവേഹി പന പുരിമായ പുരിമായ പച്ഛിമാ പച്ഛിമാ പണീതതരാ ഹോന്തി, ഏവമേവ കിഞ്ചാപി ചതൂസുപി ഏതാസു ഉപേക്ഖാ ചിത്തേകഗ്ഗതാതി ഏതാനി ദ്വേയേവ അങ്ഗാനി ഹോന്തി, അഥ ഖോ ഭാവനാവിസേസേന തേസം അങ്ഗാനം പണീതപണീതതരഭാവേന സുപണീതതരാ ഹോന്തി പച്ഛിമാ പച്ഛിമാ ഇധാതി വേദിതബ്ബാ. ഏവം അനുപുബ്ബേന പണീതപണീതാ ചേതാ –

അസുചിമ്ഹി മണ്ഡപേ ലഗ്ഗോ, ഏകോ തം നിസ്സിതോ പരോ;

അഞ്ഞോ ബഹി അനിസ്സായ, തം തം നിസ്സായ ചാപരോ.

ഠിതോ ചതൂഹി ഏതേഹി, പുരിസേഹി യഥാക്കമം;

സമാനതായ ഞാതബ്ബാ, ചതസ്സോപി വിഭാവിനാ. (വിസുദ്ധി. ൧.൨൯൧);

തത്രായമത്ഥയോജനാ – അസുചിമ്ഹി കിര ദേസേ ഏകോ മണ്ഡപോ. അഥേകോ പുരിസോ ആഗന്ത്വാ തം അസുചിം ജിഗുച്ഛമാനോ തം മണ്ഡപം ഹത്ഥേഹി ആലമ്ബിത്വാ തത്ഥ ലഗ്ഗോ, ലഗ്ഗിതോ വിയ അട്ഠാസി. അഥാപരോ ആഗന്ത്വാ തം മണ്ഡപലഗ്ഗം പുരിസം നിസ്സിതോ. അഥഞ്ഞോ ആഗന്ത്വാ ചിന്തേസി – ‘യോ ഏസ മണ്ഡപേ ലഗ്ഗോ, യോ ച തം നിസ്സിതോ, ഉഭോപേതേ ദുട്ഠിതാ; ധുവോ ച നേസം മണ്ഡപപപാതേ പാതോ, ഹന്ദാഹം ബഹിയേവ തിട്ഠാമീ’തി സോ തന്നിസ്സിതം അനിസ്സായ ബഹിയേവ അട്ഠാസി. അഥാപരോ ആഗന്ത്വാ മണ്ഡപലഗ്ഗസ്സ തന്നിസ്സിതസ്സ ച അഖേമഭാവം ചിന്തേത്വാ ബഹിഠിതഞ്ച സുട്ഠിതോതി മന്ത്വാ തം നിസ്സായ അട്ഠാസി.

തത്ഥ അസുചിമ്ഹി ദേസേ മണ്ഡപോ വിയ കസിണുഗ്ഘാടിമാകാസം ദട്ഠബ്ബം. അസുചിജിഗുച്ഛായ മണ്ഡപലഗ്ഗോ പുരിസോ വിയ രൂപനിമിത്തജിഗുച്ഛായ ആകാസാരമ്മണം ആകാസാനഞ്ചായതനം. മണ്ഡപലഗ്ഗം പുരിസം നിസ്സിതോ വിയ ആകാസാരമ്മണം ആകാസാനഞ്ചായതനം ആരബ്ഭ പവത്തം വിഞ്ഞാണഞ്ചായതനം. തേസം ദ്വിന്നമ്പി അഖേമഭാവം ചിന്തേത്വാ അനിസ്സായ തം മണ്ഡപലഗ്ഗം, ബഹിഠിതോ വിയ, ആകാസാനഞ്ചായതനം ആരമ്മണം അകത്വാ തദഭാവാരമ്മണം ആകിഞ്ചഞ്ഞായതനം. മണ്ഡപലഗ്ഗസ്സ തന്നിസ്സിതസ്സ ച അഖേമതം ചിന്തേത്വാ ബഹിഠിതഞ്ച ‘സുട്ഠിതോ’തി മന്ത്വാ തം നിസ്സായ ഠിതോ വിയ വിഞ്ഞാണാഭാവസങ്ഖാതേ ബഹിപദേസേ ഠിതം ആകിഞ്ചഞ്ഞായതനം ആരബ്ഭ പവത്തം നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞായതനം ദട്ഠബ്ബം. ഏവം പവത്തമാനഞ്ച –

ആരമ്മണം കരോതേവ, അഞ്ഞാഭാവേന തം ഇദം;

ദിട്ഠദോസമ്പി രാജാനം, വുത്തിഹേതു യഥാ ജനോ. (വിസുദ്ധി. ൧.൨൯൨);

ഇദഞ്ഹി നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞായതനം ‘ആസന്നവിഞ്ഞാണഞ്ചായതനപച്ചത്ഥികാ അയം സമാപത്തീ’തി ഏവം ദിട്ഠദോസമ്പി തം ആകിഞ്ചഞ്ഞായതനം അഞ്ഞസ്സ ആരമ്മണസ്സ അഭാവാ ആരമ്മണം കരോതേവ. യഥാ കിം? ‘ദിട്ഠദോസമ്പി രാജാനം വുത്തിഹേതു യഥാ ജനോ’. യഥാ ഹി അസംയതം ഫരുസകായവചീമനോസമാചാരം കഞ്ചി സബ്ബദിസമ്പതിം രാജാനം ‘ഫരുസസമാചാരോ അയ’ന്തി ഏവം ദിട്ഠദോസമ്പി അഞ്ഞത്ഥ വുത്തിം അലഭമാനോ ജനോ വുത്തിഹേതു നിസ്സായ വത്തതി, ഏവം ദിട്ഠദോസമ്പി തം ആകിഞ്ചഞ്ഞായതനം അഞ്ഞം ആരമ്മണം അലഭമാനമിദം നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞായതനം ആരമ്മണം കരോതേവ. ഏവം കുരുമാനഞ്ച –

ആരുള്ഹോ ദീഘനിസ്സേണിം, യഥാ നിസ്സേണിബാഹുകം;

പബ്ബതഗ്ഗഞ്ച ആരുള്ഹോ, യഥാ പബ്ബതമത്ഥകം.

യഥാ വാ ഗിരിമാരുള്ഹോ, അത്തനോയേവ ജണ്ണുകം;

ഓലുബ്ഭതി തഥേവേതം, ഝാനമോലുബ്ഭ വത്തതീതി. (വിസുദ്ധി. ൧.൨൯൩);

അരൂപാവചരകുസലകഥാ നിട്ഠിതാ.

തേഭൂമകകുസലവണ്ണനാ

൨൬൯. ഇദാനി യസ്മാ സബ്ബാനിപേതാനി തേഭൂമകകുസലാനി ഹീനാദിനാ പഭേദേന വത്തന്തി, തസ്മാ തേസം തം പഭേദം ദസ്സേതും പുന കതമേ ധമ്മാ കുസലാതിആദി ആരദ്ധം. തത്ഥ ഹീനന്തി ലാമകം. തം ആയൂഹനവസേന വേദിതബ്ബം. ഹീനുത്തമാനം മജ്ഝേ ഭവം മജ്ഝിമം. പധാനഭാവം നീതം പണീതം, ഉത്തമന്തി അത്ഥോ. താനിപി ആയൂഹനവസേനേവ വേദിതബ്ബാനി. യസ്സ ഹി ആയൂഹനക്ഖണേ ഛന്ദോ വാ ഹീനോ ഹോതി, വീരിയം വാ, ചിത്തം വാ, വീമംസാ വാ, തം ഹീനം നാമ. യസ്സ തേ ധമ്മാ മജ്ഝിമാ ചേവ പണീതാ, ച തം മജ്ഝിമഞ്ചേവ പണീതഞ്ച. യം പന കത്തുകാമതാസങ്ഖാതം ഛന്ദം ധുരം ഛന്ദം ജേട്ഠകം ഛന്ദം പുബ്ബങ്ഗമം കത്വാ ആയൂഹിതം, തം ഛന്ദാധിപതിതോ ആഗതത്താ ഛന്ദാധിപതേയ്യം നാമ. വീരിയാധിപതേയ്യാദീസുപി ഏസേവ നയോ.

ഇമസ്മിം പന ഠാനേ ഠത്വാ നയാ ഗണേതബ്ബാ. സബ്ബപഠമം വിഭത്തോ ഹി ഏകോ നയോ, ഹീനന്തി ഏകോ, മജ്ഝിമന്തി ഏകോ, പണീതന്തി ഏകോ, ഛന്ദാധിപതേയ്യന്തി ഏകോ. ഇമേ താവ ഛന്ദാധിപതേയ്യേ പഞ്ച നയാ. ഏവം വീരിയാധിപതേയ്യാദീസുപീതി ചത്താരോ പഞ്ചകാ വീസതി ഹോന്തി. പുരിമോ വാ ഏകോ സുദ്ധികനയോ, ഹീനന്തിആദയോ തയോ, ഛന്ദാധിപതേയ്യന്തിആദയോ ചത്താരോ, ഛന്ദാധിപതേയ്യം ഹീനന്തിആദയോ ദ്വാദസാതി ഏവമ്പി വീസതി നയാ ഹോന്തി.

ഇമേ വീസതി മഹാനയാ കത്ഥ വിഭത്താതി? മഹാപകരണേ (പട്ഠാ. ൨.൧൪.൧) ഹീനത്തികേ വിഭത്താ. ഇമസ്മിം പന ഠാനേ ഹീനത്തികതോ മജ്ഝിമരാസിം ഗഹേത്വാ ഹീനമജ്ഝിമപണീതവസേന തയോ കോട്ഠാസാ കാതബ്ബാ. തതോപി മജ്ഝിമരാസിം ഠപേത്വാ ഹീനപണീതേ ഗഹേത്വാ നവ നവ കോട്ഠാസാ കാതബ്ബാ. ഹീനസ്മിംയേവ ഹി ഹീനം അത്ഥി മജ്ഝിമം അത്ഥി പണീതം അത്ഥി. പണീതസ്മിമ്പി ഹീനം അത്ഥി മജ്ഝിമം അത്ഥി പണീതം അത്ഥി. തഥാ ഹീനഹീനസ്മിം ഹീനം, ഹീനഹീനസ്മിം മജ്ഝിമം, ഹീനഹീനസ്മിം പണീതം. ഹീനമജ്ഝിമസ്മിം ഹീനം, ഹീനമജ്ഝിമസ്മിം മജ്ഝിമം, ഹീനമജ്ഝിമസ്മിം പണീതം. ഹീനപണീതസ്മിം ഹീനം, ഹീനപണീതസ്മിം മജ്ഝിമം, ഹീനപണീതസ്മിം പണീതന്തി അയമേകോ നവകോ. പണീതഹീനസ്മിമ്പി ഹീനം നാമ അത്ഥി, പണീതഹീനസ്മിം മജ്ഝിമം, പണീതഹീനസ്മിം പണീതം. തഥാ പണീതമജ്ഝിമസ്മിം ഹീനം, പണീതമജ്ഝിമസ്മിം മജ്ഝിമം, പണീതമജ്ഝിമസ്മിം പണീതം. പണീതപണീതസ്മിം ഹീനം, പണീതപണീതസ്മിം മജ്ഝിമം, പണീതപണീതസ്മിം പണീതന്തി. അയം ദുതിയോ നവകോതി ദ്വേ നവകാ അട്ഠാരസ. ഇമാനി അട്ഠാരസ കമ്മദ്വാരാനി നാമ. ഇമേഹി പഭാവിതത്താ, ഇമേസം വസേന, അട്ഠാരസ ഖത്തിയാ, അട്ഠാരസ ബ്രാഹ്മണാ, അട്ഠാരസ വേസ്സാ, അട്ഠാരസ സുദ്ദാ, അട്ഠചത്താലീസ ഗോത്തചരണാനി വേദിതബ്ബാനി.

ഇമേസു ച പന തേഭൂമകേസു കുസലേസു കാമാവചരകുസലം തിഹേതുകമ്പി ദുഹേതുകമ്പി ഹോതി ഞാണസമ്പയുത്തവിപ്പയുത്തവസേന. രൂപാവചരാരൂപാവചരം പന തിഹേതുകമേവ ഞാണസമ്പയുത്തമേവ. കാമാവചരമ്പേത്ഥ അധിപതിനാ സഹാപി ഉപ്പജ്ജതി വിനാപി. രൂപാവചരാരൂപാവചരം അധിപതിസമ്പന്നമേവ ഹോതി. കാമാവചരകുസലേ ചേത്ഥ ആരമ്മണാധിപതി സഹജാതാധിപതീതി ദ്വേപി അധിപതയോ ലബ്ഭന്തി. രൂപാവചരാരൂപാവചരേസു ആരമ്മണാധിപതി ന ലബ്ഭതി, സഹജാതാധിപതിയേവ ലബ്ഭതി. തത്ഥ ചിത്തസ്സ ചിത്താധിപതേയ്യഭാവോ സമ്പയുത്തധമ്മാനം വസേന വുത്തോ. ദ്വിന്നം പന ചിത്താനം ഏകതോ അഭാവേന സമ്പയുത്തചിത്തസ്സ ചിത്താധിപതി നാമ നത്ഥി. തഥാ ഛന്ദാദീനം ഛന്ദാധിപതിആദയോ. കേചി പന ‘സചേ ചിത്തവതോ കുസലം ഹോതി, മയ്ഹം ഭവിസ്സതീതി ഏവം യം ചിത്തം ധുരം കത്വാ ജേട്ഠകം കത്വാ അപരം കുസലചിത്തം ആയൂഹിതം, തസ്സ തം പുരിമചിത്തം ചിത്താധിപതി നാമ ഹോതി, തതോ ആഗതത്താ ഇദം ചിത്താധിപതേയ്യം നാമാ’തി ഏവം ആഗമനവസേനാപി അധിപതിം നാമ ഇച്ഛന്തി. അയം പന നയോ നേവ പാളിയം ന അട്ഠകഥായം ദിസ്സതി. തസ്മാ വുത്തനയേനേവ അധിപതിഭാവോ വേദിതബ്ബോ. ഇമേസു ച ഏകൂനവീസതിയാ മഹാനയേസു പുരിമേ സുദ്ധികനയേ വുത്തപരിമാണാനേവ ചിത്താനി ച നവകാ ച പാഠവാരാ ച ഹോന്തി. തസ്മാ ഞാണസമ്പയുത്തേസു വുത്തപരിമാണതോ വീസതിഗുണോ ചിത്തനവകവാരഭേദോ വേദിതബ്ബോ, ചതൂസു ഞാണവിപ്പയുത്തേസു സോളസഗുണോതി, അയം തേഭൂമകകുസലേ പകിണ്ണകകഥാ നാമാതി.

തേഭൂമകകുസലം.