൧. ചിത്തുപ്പാദകണ്ഡോ

തികമാതികാപദവണ്ണനാ

ഇദാനി

ഇതി മേ ഭാസമാനസ്സ, അഭിധമ്മകഥം ഇമം;

അവിക്ഖിത്താ നിസാമേഥ, ദുല്ലഭാ ഹി അയം കഥാതി.

ഏവം പടിഞ്ഞാതായ അഭിധമ്മകഥായ കഥനോകാസോ സമ്പത്തോ. തത്ഥ യസ്മാ അഭിധമ്മോ നാമ ധമ്മസങ്ഗണീആദീനി സത്തപ്പകരണാനി; ധമ്മസങ്ഗണീപി ചിത്തുപ്പാദകണ്ഡാദീനം വസേന ചത്താരി കണ്ഡാനി; ചിത്തുപ്പാദകണ്ഡമ്പി മാതികാപദഭാജനീയവസേന ദുവിധം; തത്ഥ മാതികാ ആദി; സാപി തികമാതികാ ദുകമാതികാതി ദുവിധാ; തത്ഥ തികമാതികാ ആദി; തികമാതികായപി കുസലത്തികം കുസലത്തികേപി കുസലാ ധമ്മാതി ഇദം പദം; തസ്മാ –

ഇതോ പട്ഠായ ഗമ്ഭീരം, അഭിധമ്മകഥം ഇമം;

വുച്ചമാനം നിസാമേഥ, ഏകഗ്ഗാ സാധു സാധവോതി.

൧. ‘‘കുസലാ ധമ്മാ, അകുസലാ ധമ്മാ, അബ്യാകതാ ധമ്മാ’’തി അയം താവ ആദിപദേന ലദ്ധനാമോ കുസലത്തികോ നാമ. ‘‘സുഖായ വേദനായ സമ്പയുത്താ ധമ്മാ, ദുക്ഖായ വേദനായ സമ്പയുത്താ ധമ്മാ, അദുക്ഖമസുഖായ വേദനായ സമ്പയുത്താ ധമ്മാ’’തി അയം സബ്ബപദേഹി ലദ്ധനാമോ വേദനാത്തികോ നാമ. ഏവം ആദിപദവസേന വാ സബ്ബപദവസേന വാ സബ്ബേസമ്പി തികദുകാനം നാമം വേദിതബ്ബം. സബ്ബേവ ചേതേ പഞ്ചദസഹി പരിച്ഛേദേഹി വവത്ഥിതാ. തികാനഞ്ഹി ഏകോ പരിച്ഛേദോ, ദുകാനം ചതുദ്ദസ. ‘‘ഹേതൂ ധമ്മാ, നഹേതൂ ധമ്മാ’’തിആദയോ ഹി ഛ ദുകാ ഗന്ഥതോ ച അത്ഥതോ ച അഞ്ഞമഞ്ഞസമ്ബന്ധേന കണ്ണികാ വിയ ഘടാ വിയ ഹുത്വാ ഠിതത്താ ‘ഹേതുഗോച്ഛകോ’തി വുച്ചതി. തതോ അപരേ ‘‘സപ്പച്ചയാ ധമ്മാ അപ്പച്ചയാ ധമ്മാ’’തിആദയോ സത്ത ദുകാ, അഞ്ഞമഞ്ഞം അസമ്ബന്ധാ, കേവലം ദുകസാമഞ്ഞതോ ഉച്ചിനിത്വാ ഉച്ചിനിത്വാ വിസും വിസും ഗോച്ഛകന്തരേ ഠപിതത്താ അഞ്ഞേഹി ച മഹന്തരദുകേഹി ചൂളകത്താ ‘ചൂളന്തരദുകാ’തി വേദിതബ്ബാ. തതോ പരം ആസവദുകാദീനം ഛന്നം വസേന ‘ആസവഗോച്ഛകോ’; തഥാ സംയോജനദുകാദീനം വസേന ‘സംയോജനഗോച്ഛകോ’; തഥാ ഗന്ഥഓഘയോഗനീവരണദുകാദീനം വസേന ‘ഗന്ഥഓഘയോഗനീവരണഗോച്ഛകാ’; പരാമാസദുകാദീനം പഞ്ചന്നം വസേന ‘പരാമാസഗോച്ഛകോ’തി. സബ്ബേപി സത്ത ഗോച്ഛകാ വേദിതബ്ബാ. തതോ പരം ‘‘സാരമ്മണാ ധമ്മാ’’തിആദയോ ചതുദ്ദസ ദുകാ ‘മഹന്തരദുകാ’ നാമ. തതോ ഉപാദാനദുകാദയോ ഛ ദുകാ ‘ഉപാദാനഗോച്ഛകോ’ നാമ. തതോ കിലേസദുകാദയോ അട്ഠ ദുകാ ‘കിലേസഗോച്ഛകോ’ നാമ. തതോ പരം ദസ്സനേനപഹാതബ്ബദുകാദയോ അട്ഠാരസ ദുകാ അഭിധമ്മമാതികായ പരിയോസാനേ ഠപിതത്താ ‘പിട്ഠിദുകാ’ നാമ. ‘‘വിജ്ജാഭാഗിനോ ധമ്മാ അവിജ്ജാഭാഗിനോ ധമ്മാ’’തിആദയോ പന ദ്വാചത്താലീസ ദുകാ ‘സുത്തന്തികദുകാ’ നാമ. ഏവം സബ്ബേപേതേ പഞ്ചദസഹി പരിച്ഛേദേഹി വവത്ഥിതാതി വേദിതബ്ബാ.

ഏവം വവത്ഥിതാ പനേതേ സപ്പദേസനിപ്പദേസവസേന ദ്വേ കോട്ഠാസാ ഹോന്തി. തേസു ഹി നവ തികാ ഏകസത്തതി ച ദുകാ സപ്പദേസാനം രൂപാരൂപധമ്മാനം പരിഗ്ഗഹിതത്താ സപ്പദേസാ നാമ. അവസേസാ തേരസ തികാ ഏകസത്തതി ച ദുകാ നിപ്പദേസാ നാമ. തത്ഥ തികേസു താവ വേദനാത്തികോ വിതക്കത്തികോ പീതിത്തികോ ഉപ്പന്നത്തികോ അതീതത്തികോ ചത്താരോ ആരമ്മണത്തികാതി ഇമേ നവ തികാ സപ്പദേസാ നാമ. ദുകേസു ഹേതുഗോച്ഛകാദീനം ഉപാദാനഗോച്ഛകപരിയോസാനാനം നവന്നം ഗോച്ഛകാനം പരിയോസാനേ തയോ തയോ ദുകാ, കിലേസഗോച്ഛകപരിയോസാനേ ചത്താരോ ദുകാ, ‘‘ചിത്തസമ്പയുത്താ ധമ്മാ, ചിത്തവിപ്പയുത്താ ധമ്മാ’’‘‘ചിത്തസംസട്ഠാ ധമ്മാ, ചിത്തവിസംസട്ഠാ ധമ്മാ’’തി ദ്വേ മഹന്തരദുകാ, സുത്തന്തികദുകേസു അധിവചനദുകം നിരുത്തിദുകം പഞ്ഞത്തിദുകം നാമരൂപദുകന്തി ഇമേ ചത്താരോ ദുകേ ഠപേത്വാ അവസേസാ അട്ഠതിംസ ദുകാ ചാതി ഏതേ സപ്പദേസാ നാമ. വുത്താവസേസാ തികദുകാ സബ്ബേപി നിപ്പദേസാതി വേദിതബ്ബാ.

ഇദാനി കുസലാ ധമ്മാതിആദീനം മാതികാപദാനം അയമനുപുബ്ബപദവണ്ണനാ – ‘കുസല’-സദ്ദോ താവ ആരോഗ്യഅനവജ്ജഛേകസുഖവിപാകേസു ദിസ്സതി. അയഞ്ഹി ‘‘കച്ചി നു ഭോതോ കുസലം, കച്ചി ഭോതോ അനാമയ’’ന്തിആദീസു (ജാ. ൧.൧൫.൧൪൬; ൨.൨൦.൧൨൯) ആരോഗ്യേ ദിസ്സതി. ‘‘കതമോ പന, ഭന്തേ, കായസമാചാരോ കുസലോ? യോ ഖോ, മഹാരാജ, കായസമാചാരോ അനവജ്ജോ’’തി (മ. നി. ൨.൩൬൧) ച, ‘‘അപരം പന, ഭന്തേ, ഏതദാനുത്തരിയം യഥാ ഭഗവാ ധമ്മം ദേസേതി കുസലേസു ധമ്മേസൂ’’തി (ദീ. നി. ൩.൧൪൫) ച ഏവമാദീസു അനവജ്ജേ. ‘‘കുസലോ ത്വം രഥസ്സ അങ്ഗപച്ചങ്ഗാനം’’ (മ. നി. ൨.൮൭), ‘‘കുസലാ നച്ചഗീതസ്സ സിക്ഖിതാ ചാതുരിത്ഥിയോ’’തിആദീസു (ജാ. ൨.൨൨.൯൪) ഛേകേ. ‘‘കുസലാനം, ഭിക്ഖവേ, ധമ്മാനം സമാദാനഹേതു’’ (ദീ. നി. ൩.൮൦), ‘‘കുസലസ്സ കമ്മസ്സ കതത്താ ഉപചിതത്താ’’തിആദീസു (ധ. സ. ൪൩൧) സുഖവിപാകേ. സ്വായമിധ ആരോഗ്യേപി അനവജ്ജേപി സുഖവിപാകേപി വത്തതി.

ധമ്മസദ്ദോ പനായം പരിയത്തിഹേതുഗുണനിസ്സത്തനിജ്ജീവതാദീസു ദിസ്സതി. അയഞ്ഹി ‘‘ധമ്മം പരിയാപുണാതി സുത്തം ഗേയ്യ’’ന്തിആദീസു (അ. നി. ൪.൧൦൨) പരിയത്തിയം ദിസ്സതി. ‘‘ഹേതുമ്ഹി ഞാണം ധമ്മപടിസമ്ഭിദാ’’തിആദീസു (വിഭ. ൭൨൦) ഹേതുമ്ഹി.

‘‘ന ഹി ധമ്മോ അധമ്മോ ച, ഉഭോ സമവിപാകിനോ;

അധമ്മോ നിരയം നേതി, ധമ്മോ പാപേതി സുഗ്ഗതി’’ന്തി. (ഥേരഗാ. ൩൦൪; ജാ. ൧.൧൫.൩൮൬) –

ആദീസു ഗുണേ. ‘‘തസ്മിം ഖോ പന സമയേ ധമ്മാ ഹോന്തി’’ (ധ. സ. ൧൨൧), ‘‘ധമ്മേസു ധമ്മാനുപസ്സീ വിഹരതീ’’തിആദീസു (ദീ. നി. ൨.൩൭൩) നിസ്സത്തനിജ്ജീവതായം. സ്വായമിധാപി നിസ്സത്തനിജ്ജീവതായമേവ വട്ടതി.

വചനത്ഥോ പനേത്ഥ – കുച്ഛിതേ പാപകേ ധമ്മേ സലയന്തി ചലയന്തി കമ്പേന്തി വിദ്ധംസേന്തീതി കുസലാ. കുച്ഛിതേന വാ ആകാരേന സയന്തീതി കുസാ. തേ അകുസലസങ്ഖാതേ കുസേ ലുനന്തി ഛിന്ദന്തീതി കുസലാ. കുച്ഛിതാനം വാ സാനതോ തനുകരണതോ ഓസാനകരണതോ ഞാണം കുസം നാമ. തേന കുസേന ലാതബ്ബാതി കുസലാ; ഗഹേതബ്ബാ പവത്തേതബ്ബാതി അത്ഥോ. യഥാ വാ കുസാ ഉഭയഭാഗഗതം ഹത്ഥപ്പദേസം ലുനന്തി, ഏവമിമേപി ഉപ്പന്നാനുപ്പന്നഭാവേന ഉഭയഭാഗഗതം കിലേസപക്ഖം ലുനന്തി. തസ്മാ കുസാ വിയ ലുനന്തീതിപി കുസലാ. അത്തനോ പന സഭാവം ധാരേന്തീതി ധമ്മാ. ധാരിയന്തി വാ പച്ചയേഹി, ധാരീയന്തി വാ യഥാസഭാവതോതി ധമ്മാ. ന കുസലാ അകുസലാ. മിത്തപടിപക്ഖാ അമിത്താ വിയ, ലോഭാദിപടിപക്ഖാ അലോഭാദയോ വിയ ച, കുസലപടിപക്ഖാതി അത്ഥോ. ന ബ്യാകതാതി അബ്യാകതാ, കുസലാകുസലഭാവേന അകഥിതാതി അത്ഥോ. തേസു പന അനവജ്ജസുഖവിപാകലക്ഖണാ കുസലാ, സാവജ്ജദുക്ഖവിപാകലക്ഖണാ അകുസലാ, അവിപാകലക്ഖണാ അബ്യാകതാ.

കിം പനേതാനി ‘കുസലാ’തി വാ ‘ധമ്മാ’തി വാതിആദീനി ഏകത്ഥാനി ഉദാഹു നാനത്ഥാനീതി? കിഞ്ചേത്ഥ? യദി താവ ഏകത്ഥാനി ‘കുസലാ ധമ്മാ’തി ഇദം ‘കുസലാകുസലാ’തിവുത്തസദിസം ഹോതി. അഥ നാനത്ഥാനി തികദുകാനം ഛക്കചതുക്കഭാവോ ആപജ്ജതി പദാനഞ്ച അസമ്ബന്ധോ.

യഥാ ഹി ‘കുസലാ’ ‘രൂപം’‘ചക്ഖുമാ’തി വുത്തേ അത്ഥവസേന അഞ്ഞമഞ്ഞം അനോലോകേന്താനം പദാനം ന കോചി സമ്ബന്ധോ, ഏവമിധാപി പദാനം അസമ്ബന്ധോ ആപജ്ജതി. പുബ്ബാപരസമ്ബന്ധരഹിതാനി ച പദാനി നിപ്പയോജനാനി നാമ ഹോന്തി. യാപി ചേസാ പരതോ ‘കതമേ ധമ്മാ കുസലാ’തി പുച്ഛാ, തായപി സദ്ധിം വിരോധോ ആപജ്ജതി. നേവ ഹി ധമ്മാ കുസലാ; അഥ ച പനിദം വുച്ചതി – കതമേ ധമ്മാ ‘കുസലാ’തി. അപരോ നയോ – യദി ഏതാനി ഏകത്ഥാനി, തിണ്ണം ‘ധമ്മാനം’ ഏകത്താ കുസലാദീനമ്പി ഏകത്തം ആപജ്ജതി. കുസലാദിപരാനഞ്ഹി തിണ്ണമ്പി ‘ധമ്മാനം’ ധമ്മഭാവേന ഏകത്തം. തസ്മാ ധമ്മത്തയേന സദ്ധിം അത്ഥതോ നിന്നാനത്ഥാനം കുസലാദീനമ്പി ഏകത്തം ആപജ്ജതി. ‘യദേവ കുസലം, തം അകുസലം, തം അബ്യാകത’ന്തി. ‘അഥാപി തിണ്ണം ധമ്മാനം ഏകത്തം ന സമ്പടിച്ഛഥ, അഞ്ഞോവ കുസലപരോ ധമ്മോ, അഞ്ഞോ അകുസലപരോ ധമ്മോ, അഞ്ഞോ അബ്യാകതപരോ ധമ്മോതി വദഥ, ഏവം സന്തേ ധമ്മോ നാമ ഭാവോ, ഭാവതോ ച അഞ്ഞോ അഭാവോതി കുസലപരാ ഭാവസങ്ഖാതാ ധമ്മാ അഞ്ഞോ അകുസലപരോ ധമ്മോ അഭാവോ സിയാ, തഥാ അബ്യാകതപരോ. തേഹി ച അഞ്ഞോ കുസലപരോപി. ഏവം അഭാവത്തം ആപന്നേഹി ധമ്മേഹി അനഞ്ഞേ കുസലാദയോപി അഭാവായേവ സിയു’ന്തി.

സബ്ബമേതം അകാരണം. കസ്മാ? യഥാനുമതിവോഹാരസിദ്ധിതോതി. വോഹാരോ ഹി യഥാ യഥാ അത്ഥേസു അനുമതോ സമ്പടിച്ഛിതോ തഥാ തഥേവ സിദ്ധോ. ന ചായം ‘‘കുസലാ ധമ്മാ’’തിആദീസു കുസലപുബ്ബോ ധമ്മാഭിലാപോ ധമ്മപരോ ച കുസലാഭിലാപോ, യഥാ ‘കുസലാ കുസലാ’തി ഏവം, അത്തനോ അത്ഥവിസേസാഭാവേന പണ്ഡിതേഹി സമ്പടിച്ഛിതോ; ന ച ‘കുസലാ’ ‘രൂപം’ചക്ഖുമാസദ്ദാ വിയ അഞ്ഞമഞ്ഞം അനോലോകിതത്ഥഭാവേന. ‘കുസല’-സദ്ദോ പനേത്ഥ അനവജ്ജസുഖവിപാകസങ്ഖാതസ്സ അത്ഥസ്സ ജോതകഭാവേന സമ്പടിച്ഛിതോ, ‘അകുസല’-സദ്ദോ സാവജ്ജദുക്ഖവിപാകത്ഥജോതകത്തേന, ‘അബ്യാകത’-സദ്ദോ അവിപാകത്ഥജോതകത്തേന, ‘ധമ്മ’-സദ്ദോ സഭാവധാരണാദിഅത്ഥജോതകത്തേന. സോ ഏതേസം അഞ്ഞതരാനന്തരേ വുച്ചമാനോ അത്തനോ അത്ഥസാമഞ്ഞം ദീപേതി. സബ്ബേവ ഹി ഏതേ സഭാവധാരണാദിനാ ലക്ഖണേന ധമ്മാ. കുസലാദിസദ്ദാ ചാപി ധമ്മസദ്ദസ്സ പുരതോ വുച്ചമാനാ അത്തനോ അത്തനോ അത്ഥവിസേസം തസ്സ ദീപേന്തി. ധമ്മോ ഹി കുസലോ വാ ഹോതി അകുസലോ വാ അബ്യാകതോ വാ. ഏവമേതേ വിസും വിസും വുച്ചമാനാ അത്തനോ അത്തനോ അത്ഥമത്തദീപകത്തേന സമ്പടിച്ഛിതാ. ധമ്മസദ്ദേന സഹ വുച്ചമാനാ അത്തനോ അത്തനോ അത്ഥസാമഞ്ഞം അത്ഥവിസേസം വാ ദീപകത്തേന ലോകേ പണ്ഡിതേഹി സമ്പടിച്ഛിതാ. തസ്മാ യദേതമേത്ഥ ഏകത്ഥനാനാത്ഥതം വികപ്പേത്വാ ദോസാരോപനകാരണം വുത്തം സബ്ബമേതം അകാരണം. അയം താവ കുസലത്തികസ്സ അനുപുബ്ബപദവണ്ണനാ. ഇമിനാവ നയേന സേസതികദുകാനമ്പി നയോ വേദിതബ്ബോ. ഇതോ പരം പന വിസേസമത്തമേവ വക്ഖാമ.

൨. സുഖായ വേദനായാതിആദീസു ‘സുഖ’-സദ്ദോ താവ സുഖവേദനാസുഖമൂലസുഖാരമ്മണസുഖഹേതുസുഖപച്ചയട്ഠാനഅബ്യാബജ്ഝനിബ്ബാനാദീസു ദിസ്സതി. അയഞ്ഹി ‘‘സുഖസ്സ ച പഹാനാ’’തിആദീസു (ദീ. നി. ൧.൨൩൨) സുഖവേദനായം ദിസ്സതി. ‘‘സുഖോ ബുദ്ധാനം ഉപ്പാദോ’’ (ധ. പ. ൧൯൪), ‘‘സുഖാ വിരാഗതാ ലോകേ’’തിആദീസു (ഉദാ. ൧൧; മഹാവ. ൫) സുഖമൂലേ ‘‘യസ്മാ ച ഖോ, മഹാലി, രൂപം സുഖം സുഖാനുപതിതം സുഖാവക്കന്ത’’ന്തിആദീസു (സം. നി. ൩.൬൦) സുഖാരമ്മണേ. ‘‘സുഖസ്സേതം, ഭിക്ഖവേ, അധിവചനം യദിദം പുഞ്ഞാനീ’’തിആദീസു (അ. നി. ൭.൬൨) സുഖഹേതുമ്ഹി. ‘‘യാവഞ്ചിദം, ഭിക്ഖവേ, ന സുകരം അക്ഖാനേന പാപുണിതും യാവ സുഖാ സഗ്ഗാ’’ (മ. നി. ൩.൨൫൫), ‘‘ന തേ സുഖം പജാനന്തി യേ ന പസ്സന്തി നന്ദന’’ന്തിആദീസു (സം. നി. ൧.൧൧) സുഖപച്ചയട്ഠാനേ. ‘‘ദിട്ഠധമ്മസുഖവിഹാരാ ഏതേ ധമ്മാ’’തിആദീസു (മ. നി. ൧.൮൨) അബ്യാബജ്ഝേ. ‘‘നിബ്ബാനം പരമം സുഖ’’ന്തിആദിസു (ധ. പ. ൨൦൩-൨൦൪) നിബ്ബാനേ. ഇധ പനായം സുഖവേദനായമേവ ദട്ഠബ്ബോ. ‘വേദനാ’-സദ്ദോ ‘‘വിദിതാ വേദനാ ഉപ്പജ്ജന്തീ’’തിആദീസു (മ. നി. ൩.൨൦൮) വേദയിതസ്മിംയേവ വത്തതി.

‘ദുക്ഖ’-സദ്ദോ ദുക്ഖവേദനാദുക്ഖവത്ഥുദുക്ഖാരമ്മണദുക്ഖപച്ചയദുക്ഖപച്ചയട്ഠാനാദീസു ദിസ്സതി. അയഞ്ഹി ‘‘ദുക്ഖസ്സ ച പഹാനാ’’തിആദീസു ദുക്ഖവേദനായം ദിസ്സതി. ‘‘ജാതിപി ദുക്ഖാ’’തിആദീസു (ദീ. നി. ൨.൩൮൭; വിഭ. ൧൯൦) ദുക്ഖവത്ഥുസ്മിം. ‘‘യസ്മാ ച ഖോ, മഹാലി, രൂപം ദുക്ഖം ദുക്ഖാനുപതിതം ദുക്ഖാവക്കന്ത’’ന്തിആദീസു ദുക്ഖാരമ്മണേ. ‘‘ദുക്ഖോ പാപസ്സ ഉച്ചയോ’’തിആദീസു (ധ. പ. ൧൧൭) ദുക്ഖപച്ചയേ. ‘‘യാവഞ്ചിദം, ഭിക്ഖവേ, ന സുകരം അക്ഖാനേന പാപുണിതും യാവ ദുക്ഖാ നിരയാ’’തിആദീസു (മ. നി. ൩.൨൫൦) ദുക്ഖപച്ചയട്ഠാനേ. ഇധ പനായം ദുക്ഖവേദനായമേവ ദട്ഠബ്ബോ.

വചനത്ഥോ പനേത്ഥ – സുഖയതീതി സുഖാ. ദുക്ഖയതീതി ദുക്ഖാ. ന ദുക്ഖാ ന സുഖാതി അദുക്ഖമസുഖാ. ‘മ-കാരോ പദസന്ധിവസേന വുത്തോ. സബ്ബാപി ആരമ്മണരസം വേദയന്തി അനുഭവന്തീതി വേദനാ. താസു ഇട്ഠാനുഭവനലക്ഖണാ സുഖാ, അനിട്ഠാനുഭവനലക്ഖണാ ദുക്ഖാ, ഉഭയവിപരീതാനുഭവനലക്ഖണാ അദുക്ഖമസുഖാ. യോപനായം തീസുപി പദേസു ‘സമ്പയുത്ത’-സദ്ദോ, തസ്സത്ഥോ – സമം പകാരേഹി യുത്താതി സമ്പയുത്താ. കതരേഹി പകാരേഹീതി? ഏകുപ്പാദതാദീഹി. ‘‘നത്ഥി കേചി ധമ്മാ കേഹിചി ധമ്മേഹി സമ്പയുത്താതി? ആമന്താ’’തി ഹി ഇമസ്സ പഞ്ഹസ്സ പടിക്ഖേപേ ‘‘നനു അത്ഥി കേചി ധമ്മാ കേഹിചി ധമ്മേഹി സഹഗതാ സഹജാതാ സംസട്ഠാ ഏകുപ്പാദാ ഏകനിരോധാ ഏകവത്ഥുകാ ഏകാരമ്മണാ’’തി (കഥാ. ൪൭൩) ഏവം ഏകുപ്പാദതാദീനം വസേന സമ്പയോഗത്ഥോ വുത്തോ. ഇതി ഇമേഹി ഏകുപ്പാദതാദീഹി സമം പകാരേഹി യുത്താതി സമ്പയുത്താ.

൩. വിപാകത്തികേ അഞ്ഞമഞ്ഞവിസിട്ഠാനം കുസലാകുസലാനം പാകാതി വിപാകാ. വിപക്കഭാവമാപന്നാനം അരൂപധമ്മാനമേതം അധിവചനം. വിപാകധമ്മധമ്മാതി വിപാകസഭാവധമ്മാ. യഥാ ജാതിജരാസഭാവാ ജാതിജരാപകതികാ സത്താ ജാതിധമ്മാ ജരാധമ്മാതി വുച്ചന്തി ഏവം വിപാകജനകട്ഠേന വിപാകസഭാവാ വിപാകപകതികാ ധമ്മാതി അത്ഥോ. തതിയപദം ഉഭയസഭാവപടിക്ഖേപവസേന വുത്തം.

൪. ഉപാദിന്നുപാദാനിയത്തികേ ആരമ്മണകരണവസേന തണ്ഹാദിട്ഠീഹി ഉപേതേന കമ്മുനാ ആദിന്നാ, ഫലഭാവേന ഗഹിതാതി ഉപാദിന്നാ. ആരമ്മണഭാവം ഉപഗന്ത്വാ ഉപാദാനസമ്ബന്ധേന ഉപാദാനാനം ഹിതാതി ഉപാദാനിയാ. ഉപാദാനസ്സ ആരമ്മണപച്ചയഭൂതാനമേതം അധിവചനം. ഉപാദിണ്ണാ ച തേ ഉപാദാനിയാ ചാതി ഉപാദിണ്ണുപാദാനിയാ; സാസവകമ്മനിബ്ബത്താനം രൂപാരൂപധമ്മാനമേതം അധിവചനം. ഇതി ഇമിനാ നയേന സേസപദദ്വയേപി പടിസേധസഹിതോ അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ.

൫. സംകിലിട്ഠസംകിലേസികത്തികേ സംകിലേസേതീതി സംകിലേസോ, വിബാധതി, ഉപതാപേതി ചാതി അത്ഥോ. സംകിലേസേന സമന്നാഗതാതി സംകിലിട്ഠാ. അത്താനം ആരമ്മണം കത്വാ പവത്തനേന സംകിലേസം അരഹന്തി, സംകിലേസേ വാ നിയുത്താ, തസ്സ ആരമ്മണഭാവാനതിക്കമനതോതി സംകിലേസികാ. സംകിലേസസ്സ ആരമ്മണപച്ചയഭൂതാനമേതം അധിവചനം. സംകിലിട്ഠാ ച തേ സംകിലേസികാ ചാതി സംകിലിട്ഠസംകിലേസികാ. സേസപദദ്വയമ്പി പുരിമത്തികേ വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബം.

൬. വിതക്കത്തികേ സമ്പയോഗവസേന വത്തമാനേന സഹ വിതക്കേന സവിതക്കാ. സഹ വിചാരേന സവിചാരാ. സവിതക്കാ ച തേ സവിചാരാ ചാതി സവിതക്കസവിചാരാ. ഉഭയരഹിതാ അവിതക്കഅവിചാരാ. വിതക്കവിചാരേസു വിചാരോവ മത്താ, പമാണം, ഏതേസന്തി വിചാരമത്താ. വിചാരതോ ഉത്തരി വിതക്കേന സദ്ധിം സമ്പയോഗം ന ഗച്ഛന്തീതി അത്ഥോ. അവിതക്കാ ച തേ വിചാരമത്താ ചാതി അവിതക്കവിചാരമത്താ.

൭. പീതിത്തികേ പീതിയാ സഹ ഏകുപ്പാദാദിഭാവം ഗതാതി പീതിസഹഗതാ, പീതിസമ്പയുത്താതി അത്ഥോ. സേസപദദ്വയേപി ഏസേവ നയോ. ഉപേക്ഖാതി ചേത്ഥ അദുക്ഖമസുഖാ വേദനാ വുത്താ. സാ ഹി സുഖദുക്ഖാകാരപ്പവത്തിം ഉപേക്ഖതി, മജ്ഝത്താകാരസണ്ഠിതത്താ തേനാകാരേന പവത്തതീതി ഉപേക്ഖാ. ഇതി വേദനാത്തികതോ പദദ്വയമേവ ഗഹേത്വാ നിപ്പീതികസ്സ സുഖസ്സ സപ്പീതികസുഖതോ വിസേസദസ്സനവസേന അയം തികോ വുത്തോ.

൮. ദസ്സനത്തികേ ദസ്സനേനാതി സോതാപത്തിമഗ്ഗേന. സോ ഹി പഠമം നിബ്ബാനം ദസ്സനതോ ദസ്സനന്തി വുത്തോ. ഗോത്രഭു പന കിഞ്ചാപി പഠമതരം പസ്സതി, യഥാ പന രഞ്ഞോ സന്തികം കേനചിദേവ കരണീയേന ആഗതോ പുരിസോ ദൂരതോവ രഥികായ ചരന്തം ഹത്ഥിക്ഖന്ധഗതം രാജാനം ദിസ്വാപി ‘ദിട്ഠോ തേ രാജാ’തി പുട്ഠോ ദിസ്വാപി കത്തബ്ബകിച്ചസ്സ അകതത്താ ‘ന പസ്സാമീ’തി ആഹ. ഏവമേവ നിബ്ബാനം ദിസ്വാപി കത്തബ്ബസ്സ കിലേസപ്പഹാനസ്സാഭാവാ ന ദസ്സനന്തി വുച്ചതി. തഞ്ഹി ഞാണം മഗ്ഗസ്സ ആവജ്ജനട്ഠാനേ തിട്ഠതി. ഭാവനായാതി സേസമഗ്ഗത്തയേന. സേസമഗ്ഗത്തയഞ്ഹി പഠമമഗ്ഗേന ദിട്ഠസ്മിംയേവ ധമ്മേ ഭാവനാവസേന ഉപ്പജ്ജതി, അദിട്ഠപുബ്ബം കിഞ്ചി ന പസ്സതി, തസ്മാ ഭാവനാതി വുച്ചതി. തതിയപദം ഉഭയപടിക്ഖേപവസേന വുത്തം.

൯. തദനന്തരത്തികേ ദസ്സനേന പഹാതബ്ബോ ഹേതു ഏതേസന്തി ദസ്സനേന പഹാതബ്ബഹേതുകാ. ദുതിയപദേപി ഏസേവ നയോ. തതിയപദേ നേവ ദസ്സനേന ന ഭാവനായ പഹാതബ്ബോ ഹേതു ഏതേസന്തി ഏവമത്ഥം അഗ്ഗഹേത്വാ നേവ ദസ്സനേന ന ഭാവനായ പഹാതബ്ബോ ഹേതു ഏതേസം അത്ഥീതി ഏവമത്ഥോ ഗഹേതബ്ബോ. ഇതരഥാ ഹി അഹേതുകാനം അഗ്ഗഹണം ഭവേയ്യ; ഹേതുയേവ ഹി തേസം നത്ഥി യോ ദസ്സനഭാവനാഹി പഹാതബ്ബോ സിയാ. സഹേതുകേസുപി ഹേതുവജ്ജാനം പഹാനം ആപജ്ജതി, ന ഹേതൂനം; ഹേതുയേവ ഹി ഏതേസം ‘നേവ ദസ്സനേന ന ഭാവനായ പഹാതബ്ബോ’തി വുത്തോ, ന തേ ധമ്മാ. ഉഭയമ്പി ചേതം അനധിപ്പേതം. തസ്മാ നേവ ദസ്സനേന ന ഭാവനായ പഹാതബ്ബോ ഹേതു ഏതേസം അത്ഥീതി നേവദസ്സനേന നഭാവനായ പഹാതബ്ബഹേതുകാതി അയമത്ഥോ ഗഹേതബ്ബോ.

൧൦. ആചയഗാമിത്തികേ കമ്മകിലേസേഹി ആചിയതീതി ആചയോ. പടിസന്ധിചുതിഗതിപ്പവത്താനം ഏതം നാമം. തസ്സ കാരണം ഹുത്വാ നിപ്ഫാദനകഭാവേന തം ആചയം ഗച്ഛന്തി, യസ്സ വാ പവത്തന്തി തം പുഗ്ഗലം യഥാവുത്തമേവ ആചയം ഗമേന്തീതിപി ആചയഗാമിനോ; സാസവകുസലാകുസലാനം ഏതം അധിവചനം. തതോ ഏവ ആചയസങ്ഖാതാ ചയാ അപേതത്താ, നിബ്ബാനം അപേതം ചയാതി അപചയോ. തം ആരമ്മണം കത്വാ പവത്തനതോ അപചയം ഗച്ഛന്തീതി അപചയഗാമിനോ; അരിയമഗ്ഗാനമേതം അധിവചനം. അപിച പാകാരം ഇട്ഠകവഡ്ഢകീ വിയ പവത്തം ആചിനന്താ ഗച്ഛന്തീതി ആചയഗാമിനോ. തേന ചിതം ചിതം ഇട്ഠകം വിദ്ധംസയമാനോ പുരിസോ വിയ തദേവ പവത്തം അപചിനന്താ ഗച്ഛന്തീതി അപചയഗാമിനോ. തതിയപദം ഉഭയപടിക്ഖേപേന വുത്തം.

൧൧. സേക്ഖത്തികേ തീസു സിക്ഖാസു ജാതാതി സേക്ഖാ. സത്തന്നം സേക്ഖാനം ഏതേതിപി സേക്ഖാ. അപരിയോസിതസിക്ഖത്താ സയമേവ സിക്ഖന്തീതിപി സേക്ഖാ. ഉപരി സിക്ഖിതബ്ബാഭാവതോ ന സേക്ഖാതി അസേക്ഖാ. വുഡ്ഢിപ്പത്താ വാ സേക്ഖാതിപി അസേക്ഖാ. അരഹത്തഫലധമ്മാനം ഏതം അധിവചനം. തതിയപദം ഉഭയപടിക്ഖേപേന വുത്തം.

൧൨. പരിത്തത്തികേ സമന്തതോ ഖണ്ഡിതത്താ അപ്പമത്തകം പരിത്തന്തി വുച്ചതി; ‘പരിത്തം ഗോമയപിണ്ഡ’ന്തിആദീസു (സം. നി. ൩.൯൬) വിയ. ഇമേപി അപ്പാനുഭാവതായ പരിത്താ വിയാതി പരിത്താ; കാമാവചരധമ്മാനമേതം അധിവചനം. കിലേസവിക്ഖമ്ഭനസമത്ഥതായ വിപുലഫലതായ ദീഘസന്താനതായ ച മഹന്തഭാവം ഗതാ, മഹന്തേഹി വാ ഉളാരച്ഛന്ദവീരിയചിത്തപഞ്ഞേഹി ഗതാ പടിപന്നാതിപി മഹഗ്ഗതാ. പമാണകരാ ധമ്മാ രാഗാദയോ പമാണം നാമ. ആരമ്മണതോ വാ സമ്പയോഗതോ വാ നത്ഥി ഏതേസം പമാണം, പമാണസ്സ ച പടിപക്ഖാതി അപ്പമാണാ.

൧൩. പരിത്താരമ്മണത്തികേ പരിത്തം ആരമ്മണം ഏതേസന്തി പരിത്താരമ്മണാ. സേസപദദ്വയേപി ഏസേവ നയോ.

൧൪. ഹീനത്തികേ ഹീനാതി ലാമകാ അകുസലാ ധമ്മാ. ഹീനപ്പണീതാനം മജ്ഝേ ഭവാതി മജ്ഝിമാ. അവസേസാ തേഭൂമകാ ധമ്മാ ഉത്തമട്ഠേന അതപ്പകട്ഠേന ച പണീതാ; ലോകുത്തരാ ധമ്മാ.

൧൫. മിച്ഛത്തത്തികേ ‘ഹിതസുഖാവഹാ മേ ഭവിസ്സന്തീ’തി ഏവം ആസീസിതാപി തഥാ അഭാവതോ, ‘അസുഭാദീസുയേവ സുഭ’ന്തിആദി വിപരീതപ്പവത്തിതോ ച മിച്ഛാസഭാവാതി മിച്ഛത്താ; വിപാകദാനേ സതി ഖന്ധഭേദാനന്തരമേവ വിപാകദാനതോ നിയതാ; മിച്ഛത്താ ച തേ നിയതാ ചാതി മിച്ഛത്തനിയതാ. വുത്തവിപരീതേന അത്ഥേന സമ്മാസഭാവാതി സമ്മത്താ; സമ്മത്താ ച തേ നിയതാ ച അനന്തരമേവ ഫലദാനേനാതി സമ്മത്തനിയതാ. ഉഭയഥാപി ന നിയതാതി അനിയതാ.

൧൬. മഗ്ഗാരമ്മണത്തികേ നിബ്ബാനം മഗ്ഗതി, ഗവേസതി, കിലേസേ വാ മാരേന്തോ ഗച്ഛതീതി മഗ്ഗോ. മഗ്ഗോ ആരമ്മണം ഏതേസന്തി മഗ്ഗാരമ്മണാ. അട്ഠങ്ഗികോപി മഗ്ഗോ പച്ചയട്ഠേന ഏതേസം ഹേതൂതി മഗ്ഗഹേതുകാ. മഗ്ഗസമ്പയുത്താ വാ ഹേതൂ മഗ്ഗേ വാ ഹേതൂതി മഗ്ഗഹേതൂ. തേ ഏതേസം ഹേതൂതിപി മഗ്ഗഹേതുകാ. സമ്മാദിട്ഠി സയം മഗ്ഗോ ചേവ ഹേതു ച. ഇതി മഗ്ഗോ ഹേതു ഏതേസന്തിപി മഗ്ഗഹേതുകാ. അഭിഭവിത്വാ പവത്തനട്ഠേന മഗ്ഗോ അധിപതി ഏതേസന്തി മഗ്ഗാധിപതിനോ.

൧൭. ഉപ്പന്നത്തികേ ഉപ്പാദതോ പട്ഠായ യാവ ഭങ്ഗാ ഉദ്ധം പന്നാ ഗതാ പവത്താതി ഉപ്പന്നാ. ന ഉപ്പന്നാതി അനുപ്പന്നാ. പരിനിട്ഠിതകാരണേകദേസത്താ അവസ്സം ഉപ്പജ്ജിസ്സന്തീതി ഉപ്പാദിനോ.

൧൮. അതീതത്തികേ അത്തനോ സഭാവം ഉപ്പാദാദിക്ഖണം വാ പത്വാ അതിക്കന്താതി അതീതാ. തദുഭയമ്പി ന ആഗതാതി അനാഗതാ. തം തം കാരണം പടിച്ച ഉപ്പന്നാതി പച്ചുപ്പന്നാ.

൧൯. അനന്തരത്തികേ അതീതം ആരമ്മണം ഏതേസന്തി അതീതാരമ്മണാ. സേസപദദ്വയേപി ഏസേവ നയോ.

൨൦. അജ്ഝത്തത്തികേ ‘ഏവം പവത്തമാനാ മയം അത്താ’തി ഗഹണം, ‘ഗമിസ്സാമാ’തി ഇമിനാ വിയ അധിപ്പായേന അത്താനം അധികാരം കത്വാ പവത്താതി അജ്ഝത്താ. ‘അജ്ഝത്ത’-സദ്ദോ പനായം ഗോചരജ്ഝത്തേ നിയകജ്ഝത്തേ അജ്ഝത്തജ്ഝത്തേ വിസയജ്ഝത്തേതി ചതൂസു അത്ഥേസു ദിസ്സതി. ‘‘തേനാനന്ദ, ഭിക്ഖുനാ തസ്മിംയേവ പുരിമസ്മിം സമാധിനിമിത്തേ അജ്ഝത്തമേവ ചിത്തം സണ്ഠപേതബ്ബം’’ (മ. നി. ൩.൧൮൮), ‘‘അജ്ഝത്തരതോ സമാഹിതോ’’തിആദീസു (ധ. പ. ൩൬൨) ഹി അയം ഗോചരജ്ഝത്തേ ദിസ്സതി. ‘‘അജ്ഝത്തം സമ്പസാദനം’’ (ദീ. നി. ൧.൨൨൮; ധ. സ. ൧൬൧), ‘‘അജ്ഝത്തം വാ ധമ്മേസു ധമ്മാനുപസ്സീ വിഹരതീ’’തിആദീസു (ദീ. നി. ൨.൩൭൩) നിയകജ്ഝത്തേ. ‘‘ഛ അജ്ഝത്തികാനി ആയതനാനീ’’തിആദീസു (മ. നി. ൩.൩൦൪) അജ്ഝത്തജ്ഝത്തേ. ‘‘അയം ഖോ പനാനന്ദ, വിഹാരോ തഥാഗതേന അഭിസമ്ബുദ്ധോ യദിദം സബ്ബനിമിത്താനം അമനസികാരാ അജ്ഝത്തം സുഞ്ഞതം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതീ’’തിആദീസു (മ. നി. ൩.൧൮൭) വിസയജ്ഝത്തേ; ഇസ്സരിയട്ഠാനേതി അത്ഥോ. ഫലസമാപത്തി ഹി ബുദ്ധാനം ഇസ്സരിയട്ഠാനം നാമ. ഇധ പന നിയകജ്ഝത്തേ അധിപ്പേതോ. തസ്മാ അത്തനോ സന്താനേ പവത്താ പാടിപുഗ്ഗലികാ ധമ്മാ അജ്ഝത്താതി വേദിതബ്ബാ. തതോ ബാഹിരഭൂതാ പന ഇന്ദ്രിയബദ്ധാ വാ അനിന്ദ്രിയബദ്ധാ വാ ബഹിദ്ധാ നാമ. തതിയപദം തദുഭയവസേന വുത്തം.

൨൧. അനന്തരത്തികോ തേയേവ തിപ്പകാരേപി ധമ്മേ ആരമ്മണം കത്വാ പവത്തനവസേന വുത്തോ.

൨൨. സനിദസ്സനത്തികേ ദട്ഠബ്ബഭാവസങ്ഖാതേന സഹ നിദസ്സനേനാതി സനിദസ്സനാ. പടിഹനനഭാവസങ്ഖാതേന സഹ പടിഘേനാതി സപ്പടിഘാ. സനിദസ്സനാ ച തേ സപ്പടിഘാ ചാതി സനിദസ്സനസപ്പടിഘാ. നത്ഥി ഏതേസം ദട്ഠബ്ബഭാവസങ്ഖാതം നിദസ്സനന്തി അനിദസ്സനാ. അനിദസ്സനാ ച തേ വുത്തനയേനേവ സപ്പടിഘാ ചാതി അനിദസ്സനസപ്പടിഘാ. തതിയപദം ഉഭയപടിക്ഖേപേന വുത്തം. അയം താവ തികമാതികായ അനുപുബ്ബപദവണ്ണനാ.

തികമാതികാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

ദുകമാതികാപദവണ്ണനാ

൧-൬. ദുകമാതികായം പന തികേസു അനാഗതപദവണ്ണനംയേവ കരിസ്സാമ. ഹേതുഗോച്ഛകേ താവ ഹേതുധമ്മാതി മൂലട്ഠേന ഹേതുസങ്ഖാതാ ധമ്മാ. ഹേതൂ ധമ്മാതിപി പാഠോ. ന ഹേതൂതി തേസംയേവ പടിക്ഖേപവചനം. സമ്പയോഗതോ പവത്തേന സഹ ഹേതുനാതി സഹേതുകാ. തഥേവ പവത്തോ നത്ഥി ഏതേസം ഹേതൂതി അഹേതുകാ. ഏകുപ്പാദാദിതായ ഹേതുനാ സമ്പയുത്താതി ഹേതുസമ്പയുത്താ. ഹേതുനാ വിപ്പയുത്താതി ഹേതുവിപ്പയുത്താ. ഇമേസം ദ്വിന്നമ്പി ദുകാനം കിഞ്ചാപി അത്ഥതോ നാനത്തം നത്ഥി, ദേസനാവിലാസേന പന തഥാ ബുജ്ഝന്താനം വാ പുഗ്ഗലാനം അജ്ഝാസയവസേന വുത്താ. തതോ പരം പഠമദുകം ദുതിയതതിയേഹി സദ്ധിം യോജേത്വാ തേസം ‘ഹേതൂ ന ഹേതൂ’തിആദീനം പദാനം വസേന യഥാസമ്ഭവതോ അപരേപി തയോ ദുകാ വുത്താ. തത്ഥ യഥേവ ‘ഹേതൂ ചേവ ധമ്മാ സഹേതുകാ ചാ’തി ഏതം സമ്ഭവതി, തഥാ ‘ഹേതൂ ചേവ ധമ്മാ അഹേതുകാ ചാ’തി ഇദമ്പി. യഥാ ച ‘സഹേതുകാ ചേവ ധമ്മാ ന ച ഹേതൂ’തി ഏതം സമ്ഭവതി, തഥാ ‘അഹേതുകാ ചേവ ധമ്മാ ന ച ഹേതൂ’തി ഇദമ്പി. ഹേതുസമ്പയുത്തദുകേന സദ്ധിം യോജനായപി ഏസേവ നയോ.

തത്ര യദേതം ‘ന ഹേതൂ ധമ്മാ സഹേതുകാപി അഹേതുകാപീ’തി സിദ്ധേ, ‘ന ഹേതൂ ഖോ പന ധമ്മാ’തി അതിരിത്തം ‘ഖോ പനാ’തി പദം വുത്തം, തസ്സ വസേന അയം അതിരേകത്ഥോ സങ്ഗഹിതോതി വേദിതബ്ബോ. കഥം? ന കേവലം ‘ന ഹേതു ധമ്മാ അഥ ഖോ അഞ്ഞേപി ന ച സഹേതുകാപി അഹേതുകാപി ഇച്ചേവ, അഥ ഖോ അഞ്ഞഥാപീതി. ഇദം വുത്തം ഹോതി – യഥേവ ഹി ‘ന ഹേതൂ ധമ്മാ സഹേതുകാപി അഹേതുകാപി’, ഏവം ‘ഹേതൂ ധമ്മാ സഹേതുകാപി അഹേതുകാപി’. യഥാ ച ‘ന ഹേതൂ ധമ്മാ സഹേതുകാപി അഹേതുകാപി’, ഏവം ‘ന ഹേതൂ ധമ്മാ ഹേതുസമ്പയുത്താപി ഹേതുവിപ്പയുത്താപീ’തി.

൭-൧൩. ചൂളന്തരദുകേസു അത്തനോ നിപ്ഫാദകേന സഹ പച്ചയേനാതി സപ്പച്ചയാ. നത്ഥി ഏതേസം ഉപ്പാദേ വാ ഠിതിയം വാ പച്ചയോതി അപ്പച്ചയാ. പച്ചയേഹി സമാഗന്ത്വാ കതാതി സങ്ഖതാ. ന സങ്ഖതാതി അസങ്ഖതാ. അവിനിബ്ഭോഗവസേന രൂപം ഏതേസം അത്ഥീതി രൂപിനോ. തഥാവിധം നത്ഥി ഏതേസം രൂപന്തി അരൂപിനോ. രുപ്പനലക്ഖണം വാ രൂപം; തം ഏതേസം അത്ഥീതി രൂപിനോ. ന രൂപിനോ അരൂപിനോ. ലോകിയാ ധമ്മാതി ലോകോ വുച്ചതി ലുജ്ജനപലുജ്ജനട്ഠേന വട്ടം; തസ്മിം പരിയാപന്നഭാവേന ലോകേ നിയുത്താതി ലോകിയാ. തതോ ഉത്തിണ്ണാതി ഉത്തരാ; ലോകേ അപരിയാപന്നഭാവേന ലോകതോ ഉത്തരാതി ലോകുത്തരാ. കേനചി വിഞ്ഞേയ്യാതി ചക്ഖുവിഞ്ഞാണാദീസു കേനചി ഏകേന ചക്ഖുവിഞ്ഞാണേന വാ സോതവിഞ്ഞാണേന വാ വിജാനിതബ്ബാ. കേനചി ന വിഞ്ഞേയ്യാതി തേനേവ ചക്ഖുവിഞ്ഞാണേന വാ സോതവിഞ്ഞാണേന വാ ന വിജാനിതബ്ബാ. ഏവം സന്തേ ദ്വിന്നമ്പി പദാനം അത്ഥനാനത്തതോ ദുകോ ഹോതി.

൧൪-൧൯. ആസവഗോച്ഛകേ ആസവന്തീതി ആസവാ. ചക്ഖുതോപി…പേ… മനതോപി സന്ദന്തി പവത്തന്തീതി വുത്തം ഹോതി. ധമ്മതോ യാവ ഗോത്രഭും, ഓകാസതോ യാവ ഭവഗ്ഗം സവന്തീതി വാ ആസവാ. ഏതേ ധമ്മേ ഏതഞ്ച ഓകാസം അന്തോകരിത്വാ പവത്തന്തീതി അത്ഥോ. അന്തോകരണത്ഥോ ഹി അയം ‘ആ’കാരോ. ചിരപാരിവാസിയട്ഠേന മദിരാദയോ ആസവാ. ആസവാ വിയാതിപി ആസവാ. ലോകസ്മിഞ്ഹി ചിരപാരിവാസികാ മദിരാദയോ ആസവാതി വുച്ചന്തി. യദി ച ചിരപാരിവാസിയട്ഠേന ആസവാ, ഏതേയേവ ഭവിതുമരഹന്തി. വുത്തഞ്ഹേതം – ‘‘പുരിമാ, ഭിക്ഖവേ, കോടി ന പഞ്ഞായതി അവിജ്ജായ, ഇതോ പുബ്ബേ അവിജ്ജാ നാഹോസീ’’തിആദി (അ. നി. ൧൦.൬൧). ആയതം വാ സംസാരദുക്ഖം സവന്തി പസവന്തീതിപി ആസവാ. തതോ അഞ്ഞേ നോ ആസവാ നാമ. അത്താനം ആരമ്മണം കത്വാ പവത്തേഹി സഹ ആസവേഹീതി സാസവാ. ഏവം പവത്തമാനാ നത്ഥി ഏതേസം ആസവാതി അനാസവാ. സേസം ഹേതുഗോച്ഛകേ വുത്തനയേന വേദിതബ്ബം. അയം പന വിസേസോ – യഥാ തത്ഥ ‘ന ഹേതൂ ഖോ പന ധമ്മാ സഹേതുകാപി അഹേതുകാപീതി അയം ഓസാനദുകോ പഠമദുകസ്സ ദുതിയപദം ആദിമ്ഹി ഠപേത്വാ വുത്തോ, ഏവം ഇധ ‘നോ ആസവാ ഖോ പന ധമ്മാ സാസവാപി അനാസവാപീ’തി ന വുത്തോ. കിഞ്ചാപി ന വുത്തോ, അഥ ഖോ അയഞ്ച അഞ്ഞോ ച ഭേദോ തത്ഥ വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബോ.

൨൦-൨൫. സംയോജനഗോച്ഛകേ യസ്സ സംവിജ്ജന്തി, തം പുഗ്ഗലം വട്ടസ്മിം സംയോജേന്തി ബന്ധന്തീതി സംയോജനാ. തതോ അഞ്ഞേ നോ സംയോജനാ നാമ. ആരമ്മണഭാവം ഉപഗന്ത്വാ സംയോജനസമ്ബന്ധനേ സംയോജനാനം ഹിതാതി സംയോജനിയാ. സംയോജനസ്സ ആരമ്മണപച്ചയഭൂതാനം ഏതം അധിവചനം. ന സംയോജനിയാ അസംയോജനിയാ. സേസം ഹേതുഗോച്ഛകേ വുത്തനയേനേവ യോജേതബ്ബം.

൨൬-൩൧. ഗന്ഥഗോച്ഛകേ യസ്സ സംവിജ്ജന്തി തം ചുതിപടിസന്ധിവസേന വട്ടസ്മിം ഗന്ഥേന്തി ഘടേന്തീതി ഗന്ഥാ. തതോ അഞ്ഞേ നോ ഗന്ഥാ. ആരമ്മണകരണവസേന ഗന്ഥേഹി ഗന്ഥിതബ്ബാതി ഗന്ഥനിയാ. സേസം ഹേതുഗോച്ഛകേ വുത്തനയേനേവ യോജേതബ്ബം. യഥാ ച ഇധ, ഏവം ഇതോ പരേസുപി വുത്താവസേസം തത്ഥ തത്ഥ വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബം.

൩൨-൩൭. ഓഘഗോച്ഛകേ യസ്സ സംവിജ്ജന്തി തം വട്ടസ്മിംയേവ ഓഹനന്തി ഓസീദാപേന്തീതി ഓഘാ. ആരമ്മണം കത്വാ അതിക്കമനീയതോ ഓഘേഹി അതിക്കമിതബ്ബാതി ഓഘനിയാ. ഓഘാനം ആരമ്മണധമ്മാ ഏവ വേദിതബ്ബാ.

൩൮-൪൩. യോഗഗോച്ഛകേ വട്ടസ്മിം യോജേന്തീതി യോഗാ. യോഗനിയാ ഓഘനിയാ വിയ വേദിതബ്ബാ.

൪൪-൪൯. നീവരണഗോച്ഛകേ ചിത്തം നീവരന്തി പരിയോനന്ധന്തീതി നീവരണാ. നീവരണിയാ സംയോജനിയാ വിയ വേദിതബ്ബാ.

൫൦-൫൪. പരാമാസഗോച്ഛകേ ധമ്മാനം യഥാഭൂതം അനിച്ചാദിആകാരം അതിക്കമിത്വാ ‘നിച്ച’ന്തി ആദിവസേന പവത്തമാനാ പരതോ ആമസന്തീതി പരാമാസാ. പരാമാസേഹി ആരമ്മണകരണവസേന പരാമട്ഠത്താ പരാമട്ഠാ.

൫൫-൬൮. മഹന്തരദുകേസു ആരമ്മണം അഗ്ഗഹേത്വാ അപ്പവത്തിതോ സഹ ആരമ്മണേനാതി സാരമ്മണാ. നത്ഥി ഏതേസം ആരമ്മണന്തി അനാരമ്മണാ. ചിന്തനട്ഠേന ചിത്താ, വിചിത്തട്ഠേന വാ ചിത്താ. അവിപ്പയോഗവസേന ചേതസി നിയുത്താതി ചേതസികാ. നിരന്തരഭാവൂപഗമനതായ, ഉപ്പാദതോ യാവ ഭങ്ഗാ, ചിത്തേന സംസട്ഠാതി ചിത്തസംസട്ഠാ. ഏകതോ വത്തമാനാപി നിരന്തരഭാവം അനുപഗമനതായ ചിത്തേന വിസംസട്ഠാതി ചിത്തവിസംസട്ഠാ. സമുട്ഠഹന്തി ഏതേനാതി സമുട്ഠാനം. ചിത്തം സമുട്ഠാനം ഏതേസന്തി ചിത്തസമുട്ഠാനാ. സഹ ഭവന്തീതി സഹഭുനോ. ചിത്തേന സഹഭുനോ ചിത്തസഹഭുനോ. അനുപരിവത്തന്തീതി അനുപരിവത്തിനോ. കിം അനുപരിവത്തന്തി? ചിത്തം. ചിത്തസ്സ അനുപരിവത്തിനോ ചിത്താനുപരിവത്തിനോ. ചിത്തസംസട്ഠാ ച തേ ചിത്തസമുട്ഠാനാ ചാതി ചിത്തസംസട്ഠസമുട്ഠാനാ. ചിത്തസംസട്ഠാ ച തേ ചിത്തസമുട്ഠാനാ ച ചിത്തസഹഭുനോ ഏവ ചാതി ചിത്തസംസട്ഠസമുട്ഠാനസഹഭുനോ. ചിത്തസംസട്ഠാ ച തേ ചിത്തസമുട്ഠാനാ ച ചിത്താനുപരിവത്തിനോ ഏവ ചാതി ചിത്തസംസട്ഠസമുട്ഠാനാനുപരിവത്തിനോ. സേസാനി സബ്ബപദാനി വുത്തപദാനം പടിക്ഖേപവസേന വേദിതബ്ബാനി. അജ്ഝത്തജ്ഝത്തം സന്ധായ അജ്ഝത്തത്തികേ വുത്തവസേന അജ്ഝത്താവ അജ്ഝത്തികാ. തതോ ബഹിഭൂതാതി ബാഹിരാ. ഉപാദിയന്തേവ ഭൂതാനി, ന ഭൂതാനി വിയ ഉപാദിയന്തീതി ഉപാദാ. ന ഉപാദിയന്തേവാതി നോഉപാദാ.

൬൯-൭൪. ഉപാദാനഗോച്ഛകേ ഭുസം ആദിയന്തീതി ഉപാദാനാ; ദള്ഹഗ്ഗാഹം ഗണ്ഹന്തീതി അത്ഥോ. തതോ അഞ്ഞേ നോഉപാദാനാ.

൭൫-൮൨. കിലേസഗോച്ഛകേ സംകിലിട്ഠത്തികേ വുത്തനയേനേവ അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ.

൮൩-൧൦൦. പിട്ഠിദുകേസു കാമേ അവചരന്തീതി കാമാവചരാ രൂപേ അവചരന്തീതി രൂപാവചരാ. അരൂപേ അവചരന്തീതി അരൂപാവചരാ. അയമേത്ഥ സങ്ഖേപോ. വിത്ഥാരോ പന പരതോ ആവി ഭവിസ്സതി. തേഭൂമകവട്ടേ പരിയാപന്നാ അന്തോഗധാതി പരിയാപന്നാ. തസ്മിം ന പരിയാപന്നാതി അപരിയാപന്നാ. വട്ടമൂലം ഛിന്ദന്താ നിബ്ബാനം ആരമ്മണം കത്വാ വട്ടതോ നിയ്യന്തീതി നിയ്യാനികാ. ഇമിനാ ലക്ഖണേന ന നിയ്യന്തീതി അനിയ്യാനികാ. ചുതിയാ വാ അത്തനോ വാ പവത്തിയാ അനന്തരം ഫലദാനേ നിയതത്താ നിയതാ. തഥാ അനിയതത്താ അനിയതാ. അഞ്ഞേ ധമ്മേ ഉത്തരന്തി പജഹന്തീതി ഉത്തരാ. അത്താനം ഉത്തരിതും സമത്ഥേഹി സഹ ഉത്തരേഹീതി സഉത്തരാ. നത്ഥി ഏതേസം ഉത്തരാതി അനുത്തരാ. രണന്തി ഏതേഹീതി രണാ; യേഹി അഭിഭൂതാ സത്താ നാനപ്പകാരേന കന്ദന്തി പരിദേവന്തി, തേസം രാഗാദീനം ഏതം അധിവചനം. സമ്പയോഗവസേന പഹാനേകട്ഠതാവസേന ച സഹ രണേഹീതി സരണാ. തേനാകാരേന നത്ഥി ഏതേസം രണാതി അരണാ.

സുത്തന്തികദുകമാതികാപദവണ്ണനാ

൧൦൧-൧൦൮. സുത്തന്തികദുകേസു സമ്പയോഗവസേന വിജ്ജം ഭജന്തീതി വിജ്ജാഭാഗിനോ; വിജ്ജാഭാഗേ വിജ്ജാകോട്ഠാസേ വത്തന്തീതിപി വിജ്ജാഭാഗിനോ. തത്ഥ വിപസ്സനാഞാണം, മനോമയിദ്ധി, ഛ അഭിഞ്ഞാതി അട്ഠ വിജ്ജാ. പുരിമേന അത്ഥേന താഹി സമ്പയുത്തധമ്മാപി വിജ്ജാഭാഗിനോ. പച്ഛിമേന അത്ഥേന താസു യാ കാചി ഏകാ വിജ്ജാ വിജ്ജാ. സേസാ വിജ്ജാഭാഗിനോതി. ഏവം വിജ്ജാപി വിജ്ജായ സമ്പയുത്തധമ്മാപി വിജ്ജാഭാഗിനോത്വേവ വേദിതബ്ബാ. ഇധ പന സമ്പയുത്തധമ്മാവ അധിപ്പേതാ. സമ്പയോഗവസേനേവ അവിജ്ജം ഭജന്തീതി അവിജ്ജാഭാഗിനോ. അവിജ്ജാഭാഗേ അവിജ്ജാകോട്ഠാസേ വത്തന്തീതിപി അവിജ്ജാഭാഗിനോ. തത്ഥ ദുക്ഖപടിച്ഛാദകം തമോ സമുദയാദിപടിച്ഛാദകന്തി ചതസ്സോ അവിജ്ജാ. പുരിമനയേനേവ താഹി സമ്പയുത്തധമ്മാപി അവിജ്ജാഭാഗിനോ. താസു യാ കാചി ഏകാ അവിജ്ജാ അവിജ്ജാ. സേസാ അവിജ്ജാഭാഗിനോതി. ഏവം അവിജ്ജാപി അവിജ്ജായ സമ്പയുത്തധമ്മാപി അവിജ്ജാഭാഗിനോത്വേവ വേദിതബ്ബാ. ഇധ പന സമ്പയുത്തധമ്മാവ അധിപ്പേതാ.

പുന അനജ്ഝോത്ഥരണഭാവേന കിലേസന്ധകാരം വിദ്ധംസേതും അസമത്ഥതായ വിജ്ജു ഉപമാ ഏതേസന്തി വിജ്ജൂപമാ. നിസ്സേസം വിദ്ധംസനസമത്ഥതായ വജിരം ഉപമാ ഏതേസന്തി വജിരൂപമാ. ബാലേസു ഠിതത്താ യത്ഥ ഠിതാ തദുപചാരേന ബാലാ. പണ്ഡിതേസു ഠിതത്താ പണ്ഡിതാ. ബാലകരത്താ വാ ബാലാ, പണ്ഡിതകരത്താ പണ്ഡിതാ. കണ്ഹാതി കാളകാ, ചിത്തസ്സ അപഭസ്സരഭാവകരണാ. സുക്കാതി ഓദാതാ, ചിത്തസ്സ പഭസ്സരഭാവകരണാ. കണ്ഹാഭിജാതിഹേതുതോ വാ കണ്ഹാ; സുക്കാഭിജാതിഹേതുതോ സുക്കാ. ഇധ ചേവ സമ്പരായേ ച തപേന്തീതി തപനീയാ. ന തപനീയാ അതപനീയാ.

അധിവചനദുകാദയോ തയോ അത്ഥതോ നിന്നാനാകരണാ; ബ്യഞ്ജനമേവേത്ഥ നാനം. സിരിവഡ്ഢകോ ധനവഡ്ഢകോതി ആദയോ ഹി വചനമത്തമേവ അധികാരം കത്വാ പവത്താ അധിവചനാ നാമ. അധിവചനാനം പഥാ അധിവചനപഥാ. ‘‘അഭിസങ്ഖരോന്തീതി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, തസ്മാ സങ്ഖാരാ’’തി (സം. നി. ൩.൭൯) ഏവം നിദ്ധാരേത്വാ സഹേതുകം കത്വാ വുച്ചമാനാ അഭിലാപാ നിരുത്തി നാമ. നിരുത്തീനം പഥാ നിരുത്തിപഥാ. തക്കോ വിതക്കോ സങ്കപ്പോതി (ധ. സ. ൭) ഏവം തേന തേന പകാരേന ഞാപനതോ പഞ്ഞത്തി നാമ. പഞ്ഞത്തീനം പഥാ പഞ്ഞത്തിപഥാ. ഏത്ഥ ച ഏകം ദുകം വത്വാപി ഇതരേസം വചനേ പയോജനം ഹേതുഗോച്ഛകേ വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബം.

൧൦൯-൧൧൮. നാമരൂപദുകേ നാമകരണട്ഠേന നമനട്ഠേന നാമനട്ഠേന ച നാമം. രുപ്പനട്ഠേന രൂപം. അയമേത്ഥ സങ്ഖേപോ. വിത്ഥാരോ പന നിക്ഖേപകണ്ഡേ ആവി ഭവിസ്സതി. അവിജ്ജാതി ദുക്ഖാദീസു അഞ്ഞാണം. ഭവതണ്ഹാതി ഭവപത്ഥനാ. ഭവദിട്ഠീതി ഭവോ വുച്ചതി സസ്സതം; സസ്സതവസേന ഉപ്പജ്ജനദിട്ഠി. വിഭവദിട്ഠീതി വിഭവോ വുച്ചതി ഉച്ഛേദം; ഉച്ഛേദവസേന ഉപ്പജ്ജനദിട്ഠി. സസ്സതോ അത്താ ച ലോകോ ചാതി പവത്താ ദിട്ഠി സസ്സതദിട്ഠി. ഉച്ഛിജ്ജിസ്സതീതി പവത്താ ദിട്ഠി ഉച്ഛേദദിട്ഠി. അന്തവാതി പവത്താ ദിട്ഠി അന്തവാദിട്ഠി. അനന്തവാതി പവത്താ ദിട്ഠി അനന്തവാദിട്ഠി. പുബ്ബന്തം അനുഗതാ ദിട്ഠി പുബ്ബന്താനുദിട്ഠി. അപരന്തം അനുഗതാ ദിട്ഠി അപരന്താനുദിട്ഠി. അഹിരികന്തി യം ന ഹിരിയതി ഹിരിയിതബ്ബേനാതി (ധ. സ. ൩൮൭) ഏവം വിത്ഥാരിതാ നില്ലജ്ജതാ. അനോത്തപ്പന്തി യം ന ഓത്തപ്പതി ഓത്തപ്പിതബ്ബേനാതി ഏവം വിത്ഥാരിതോ അഭായനകആകാരോ. ഹിരിയനാ ഹിരീ, ഓത്തപ്പനാ ഓത്തപ്പം. ദോവചസ്സതാദീസു ദുക്ഖം വചോ ഏതസ്മിം വിപ്പടികൂലഗാഹിമ്ഹി വിപച്ചനീകസാതേ അനാദരേ പുഗ്ഗലേതി ദുബ്ബചോ. തസ്സ കമ്മം ദോവചസ്സം. തസ്സ ഭാവോ ദോവചസ്സതാ. പാപാ അസ്സദ്ധാദയോ പുഗ്ഗലാ ഏതസ്സ മിത്താതി പാപമിത്തോ; തസ്സ ഭാവോ പാപമിത്തതാ. സോവചസ്സതാ ച കല്യാണമിത്തതാ ച വുത്തപടിപക്ഖനയേന വേദിതബ്ബാ.

൧൧൯-൧൨൩. ‘പഞ്ചപി ആപത്തിക്ഖന്ധാ ആപത്തിയോ, സത്തപി ആപത്തിക്ഖന്ധാ ആപത്തിയോ’തി (ധ. സ. ൧൩൩൬) ഏവം വുത്താസു ആപത്തീസു കുസലഭാവോ ആപത്തികുസലതാ. താഹി ആപത്തീഹി വുട്ഠാനേ കുസലഭാവോ ആപത്തിവുട്ഠാനകുസലതാ. സമാപത്തീസു കുസലഭാവോ സമാപത്തികുസലതാ. സമാപത്തീനം അപ്പനാപരിച്ഛേദപഞ്ഞായേതം അധിവചനം. സമാപത്തീഹി വുട്ഠാനേ കുസലഭാവോ സമാപത്തിവുട്ഠാനകുസലതാ. അട്ഠാരസസു ധാതൂസു കുസലഭാവോ ധാതുകുസലതാ. താസംയേവ ധാതൂനം മനസികാരേ കുസലഭാവോ മനസികാരകുസലതാ. ചക്ഖായതനാദീസു കുസലഭാവോ ആയതനകുസലതാ. ദ്വാദസങ്ഗേ പടിച്ചസമുപ്പാദേ കുസലഭാവോ പടിച്ചസമുപ്പാദകുസലതാ. തസ്മിം തസ്മിം ഠാനേ കുസലഭാവോ ഠാനകുസലതാ. ഠാനന്തി കാരണം വുച്ചതി. തസ്മിഞ്ഹി തദായത്തവുത്തിതായ ഫലം തിട്ഠതി നാമ, തസ്മാ ഠാനന്തി വുത്തം. അട്ഠാനേ കുസലഭാവോ അട്ഠാനകുസലതാ.

൧൨൪-൧൩൪. ഉജുഭാവോ അജ്ജവോ. മുദുഭാവോ മദ്ദവോ. അധിവാസനസങ്ഖാതോ ഖമനഭാവോ ഖന്തി. സുരതസ്സ ഭാവോ സോരച്ചം. സമ്മോദകമുദുഭാവസങ്ഖാതോ സഖിലഭാവോ സാഖല്യം. യഥാ പരേഹി സദ്ധിം അത്തനോ ഛിദ്ദം ന ഹോതി ഏവം ധമ്മാമിസേഹി പടിസന്ഥരണം പടിസന്ഥാരോ. ഇന്ദ്രിയസംവരഭേദസങ്ഖാതോ മനച്ഛട്ഠേസു ഇന്ദ്രിയേസു അഗുത്തദ്വാരഭാവോ ഇന്ദ്രിയേസു അഗുത്തദ്വാരതാ. പടിഗ്ഗഹണപരിഭോഗവസേന ഭോജനേ മത്തം അജാനനഭാവോ ഭോജനേ അമത്തഞ്ഞുതാ. അനന്തരദുകോ വുത്തപടിപക്ഖനയേന വേദിതബ്ബോ. സതിവിപ്പവാസസങ്ഖാതോ മുട്ഠസ്സതിഭാവോ മുട്ഠസ്സച്ചം. അസമ്പജാനഭാവോ അസമ്പജഞ്ഞം. സരതീതി സതി. സമ്പജാനാതീതി സമ്പജഞ്ഞം. അപ്പടിസങ്ഖാനേ അകമ്പനട്ഠേന പടിസങ്ഖാനസങ്ഖാതം ബലം പടിസങ്ഖാനബലം. വീരിയസീസേന സത്ത ബോജ്ഝങ്ഗേ ഭാവേന്തസ്സ ഉപ്പന്നം ബലം ഭാവനാബലം. പച്ചനീകധമ്മേ സമേതീതി സമഥോ. അനിച്ചാദിവസേന വിവിധേന ആകാരേന പസ്സതീതി വിപസ്സനാ. സമഥോവ തം ആകാരം ഗഹേത്വാ പുന പവത്തേതബ്ബസ്സ സമഥസ്സ നിമിത്തവസേന സമഥനിമിത്തം. പഗ്ഗാഹനിമിത്തേപി ഏസേവ നയോ. സമ്പയുത്തധമ്മേ പഗ്ഗണ്ഹാതീതി പഗ്ഗാഹോ. ന വിക്ഖിപതീതി അവിക്ഖേപോ.

൧൩൫-൧൪൨. സീലവിനാസികാ അസംവരസങ്ഖാതാ സീലസ്സ വിപത്തി സീലവിപത്തി. സമ്മാദിട്ഠിവിനാസികാ മിച്ഛാദിട്ഠിസങ്ഖാതാ ദിട്ഠിയാ വിപത്തി ദിട്ഠിവിപത്തി. സോരച്ചമേവ സീലസ്സ സമ്പാദനതോ സീലപരിപൂരണതോ സീലസ്സ സമ്പദാതി സീലസമ്പദാ. ദിട്ഠിപാരിപൂരിഭൂതം ഞാണം ദിട്ഠിയാ സമ്പദാതി ദിട്ഠിസമ്പദാ. വിസുദ്ധിഭാവം സമ്പത്താ സീലസങ്ഖാതാ സീലസ്സ വിസുദ്ധി, സീലവിസുദ്ധി. നിബ്ബാനസങ്ഖാതം വിസുദ്ധിം പാപേതും സമത്ഥാ, ദസ്സനസങ്ഖാതാ, ദിട്ഠിയാ വിസുദ്ധി ദിട്ഠിവിസുദ്ധി. ദിട്ഠിവിസുദ്ധി ഖോ പന യഥാദിട്ഠിസ്സ ച പധാനന്തി കമ്മസ്സകതഞ്ഞാണാദിസങ്ഖാതാ ദിട്ഠിവിസുദ്ധി ചേവ യഥാദിട്ഠിസ്സ ച അനുരൂപദിട്ഠിസ്സ കല്യാണദിട്ഠിസ്സ തംസമ്പയുത്തമേവ പധാനം. സംവേഗോതി ജാതിആദീനി പടിച്ച ഉപ്പന്നഭയസങ്ഖാതം സംവിജ്ജനം. സംവേജനിയട്ഠാനന്തി സംവേഗജനകം ജാതിആദികാരണം. സംവിഗ്ഗസ്സ ച യോനിസോപധാനന്തി ഏവം സംവേഗജാതസ്സ ഉപായപധാനം. അസന്തുട്ഠിതാ ച കുസലേസു ധമ്മേസൂതി കുസലധമ്മപൂരണേ അസന്തുട്ഠിഭാവോ. അപ്പടിവാനിതാ ച പധാനസ്മിന്തി അരഹത്തം അപത്വാ പധാനസ്മിം അനിവത്തനതാ അനോസക്കനതാ. വിജാനനതോ വിജ്ജാ. വിമുച്ചനതോ വിമുത്തി. ഖയേ ഞാണന്തി കിലേസക്ഖയകരേ അരിയമഗ്ഗേ ഞാണം. അനുപ്പാദേ ഞാണന്തി പടിസന്ധിവസേന അനുപ്പാദഭൂതേ തംതംമഗ്ഗവജ്ഝകിലേസാനം അനുപ്പാദപരിയോസാനേ ഉപ്പന്നേ അരിയഫലേ ഞാണം. അയം മാതികായ അനുപുബ്ബപദവണ്ണനാ.

ദുകമാതികാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

കാമാവചരകുസലപദഭാജനീയം

൧. ഇദാനി യഥാനിക്ഖിത്തായ മാതികായ സങ്ഗഹിതേ ധമ്മേ പഭേദതോ ദസ്സേതും കതമേ ധമ്മാ കുസലാതി ഇദം പദഭാജനീയം ആരദ്ധം. തത്ഥ യദേതം യസ്മിം സമയേ കാമാവചരം കുസലം ചിത്തം ഉപ്പന്നം ഹോതീതി പഠമം കാമാവചരകുസലം ദസ്സിതം, തസ്സ താവ നിദ്ദേസേ ധമ്മവവത്ഥാനവാരോ സങ്ഗഹവാരോ സുഞ്ഞതവാരോതി തയോ മഹാവാരാ ഹോന്തി. തേസു ധമ്മവവത്ഥാനവാരോ ഉദ്ദേസനിദ്ദേസവസേന ദ്വിധാ ഠിതോ. തേസു ഉദ്ദേസവാരസ്സ പുച്ഛാ, സമയനിദ്ദേസോ, ധമ്മുദ്ദേസോ, അപ്പനാതി ചത്താരോ പരിച്ഛേദാ. തേസു ‘കതമേ ധമ്മാ കുസലാ’തി അയം പുച്ഛാ നാമ. ‘യസ്മിം സമയേ കാമാവചരം…പേ… തസ്മിം സമയേ’തി അയം സമയനിദ്ദേസോ നാമ. ‘ഫസ്സോ ഹോതി…പേ… അവിക്ഖേപോ ഹോതീ’തി അയം ധമ്മുദ്ദേസോ നാമ. ‘യേ വാ പന തസ്മിം സമയേ അഞ്ഞേപി അത്ഥി പടിച്ചസമുപ്പന്നാ അരൂപിനോ ധമ്മാ ഇമേ ധമ്മാ കുസലാ’തി അയം അപ്പനാ നാമ.

ഏവം ചതൂഹി പരിച്ഛേദേഹി ഠിതസ്സ ഉദ്ദേസവാരസ്സ യ്വായം പഠമോ പുച്ഛാപരിച്ഛേദോ, തത്ഥ ‘കതമേ ധമ്മാ കുസലാ’തി അയം കഥേതുകമ്യതാപുച്ഛാ. പഞ്ചവിധാഹി പുച്ഛാ – അദിട്ഠജോതനാപുച്ഛാ, ദിട്ഠസംസന്ദനാപുച്ഛാ, വിമതിച്ഛേദനാപുച്ഛാ, അനുമതിപുച്ഛാ, കഥേതുകമ്യതാപുച്ഛാതി. താസം ഇദം നാനത്തം –

കതമാ അദിട്ഠജോതനാപുച്ഛാ? പകതിയാ ലക്ഖണം അഞ്ഞാതം ഹോതി, അദിട്ഠം അതുലിതം അതീരിതം അവിഭൂതം അവിഭാവിതം. തസ്സ ഞാണായ ദസ്സനായ തുലനായ തീരണായ വിഭൂതത്ഥായ വിഭാവനത്ഥായ പഞ്ഹം പുച്ഛതി. അയം അദിട്ഠജോതനാപുച്ഛാ (മഹാനി. ൧൫൦; ചൂളനി. പുണ്ണകമാണവപുച്ഛാനിദ്ദേസ ൧൨).

കതമാ ദിട്ഠസംസന്ദനാപുച്ഛാ? പകതിയാ ലക്ഖണം ഞാതം ഹോതി, ദിട്ഠം തുലിതം തീരിതം വിഭൂതം വിഭാവിതം, സോ അഞ്ഞേഹി പണ്ഡിതേഹി സദ്ധിം സംസന്ദനത്ഥായ പഞ്ഹം പുച്ഛതി. അയം ദിട്ഠസംസന്ദനാപുച്ഛാ (മഹാനി. ൧൫൦; ചൂളനി. പുണ്ണകമാണവപുച്ഛാനിദ്ദേസ ൧൨).

കതമാ വിമതിച്ഛേദനാപുച്ഛാ? പകതിയാ സംസയപക്ഖന്ദോ ഹോതി, വിമതിപക്ഖന്ദോ ദ്വേള്ഹകജാതോ – ‘ഏവം നു ഖോ, നനു ഖോ, കിം നു ഖോ, കഥം നു ഖോ’തി. സോ വിമതിച്ഛേദനത്ഥായ പഞ്ഹം പുച്ഛതി. അയം വിമതിച്ഛേദനാപുച്ഛാ (മഹാനി. ൧൫൦; ചൂളനി. പുണ്ണകമാണവപുച്ഛാനിദ്ദേസ ൧൨).

കതമാ അനുമതിപുച്ഛാ? ഭഗവാ ഭിക്ഖൂനം അനുമതിയാ പഞ്ഹം പുച്ഛതി – ‘തം കിം മഞ്ഞഥ, ഭിക്ഖവേ, രൂപം നിച്ചം വാ അനിച്ചം വാ’തി? ‘അനിച്ചം, ഭന്തേ’. ‘യം പനാനിച്ചം ദുക്ഖം വാ തം സുഖം വാ’തി? ‘ദുക്ഖം, ഭന്തേ’. ‘യം പനാനിച്ചം ദുക്ഖം വിപരിണാമധമ്മം, കല്ലം നു തം സമനുപസ്സിതും ഏതം മമ, ഏസോഹമസ്മി, ഏസോ മേ അത്താ’തി? ‘നോഹേതം, ഭന്തേ’തി (സം. നി. ൩.൭൯; മഹാവ. ൨൧). അയം അനുമതിപുച്ഛാ.

കതമാ കഥേതുകമ്യതാപുച്ഛാ? ഭഗവാ ഭിക്ഖൂനം കഥേതുകമ്യതായ പഞ്ഹം പുച്ഛതി. ‘‘ചത്താരോമേ, ഭിക്ഖവേ, സതിപട്ഠാനാ. കതമേ ചത്താരോ’’തി (ദീ. നി. ൨.൩൭൩)? അയം കഥേതുകമ്യതാപുച്ഛാതി.

തത്ഥ ബുദ്ധാനം പുരിമാ തിസ്സോ പുച്ഛാ നത്ഥി. കസ്മാ? ബുദ്ധാനഞ്ഹി തീസു അദ്ധാസു കിഞ്ചി സങ്ഖതം, അദ്ധാവിമുത്തം വാ അസങ്ഖതം, അദിട്ഠം അനഞ്ഞാതം അജോതിതം അതുലിതം അതീരിതം അവിഭൂതം അവിഭാവിതം നാമ നത്ഥി. തേന തേസം അദിട്ഠജോതനാപുച്ഛാ നത്ഥി. യം പന ഭഗവതാ അത്തനോ ഞാണേന പടിവിദ്ധം, തസ്സ അഞ്ഞേന സമണേന വാ ബ്രാഹ്മണേന വാ ദേവേന വാ മാരേന വാ ബ്രഹ്മുനാ വാ സദ്ധിം സംസന്ദനകിച്ചം നത്ഥി. തേനസ്സ ദിട്ഠസംസന്ദനാപുച്ഛാ നത്ഥി. യസ്മാ പനേസ അകഥംകഥീ തിണ്ണവിചികിച്ഛോ സബ്ബധമ്മേസു വിഹതസംസയോ, തേനസ്സ വിമതിച്ഛേദനാപുച്ഛാ നത്ഥി. ഇതരാ ദ്വേ പന പുച്ഛാ ഭഗവതോ അത്ഥി. താസു അയം കഥേതുകമ്യതാപുച്ഛാതി വേദിതബ്ബാ.

തത്ഥ ‘കതമേ’തിപദേന നിദ്ദിസിതബ്ബധമ്മേ പുച്ഛതി. ‘ധമ്മാ കുസലാ’തി ഹി വചനമത്തേന ‘കിം കതാ കിം വാ കരോന്തീ’തി ന സക്കാ ഞാതും. ‘കതമേ’തി വുത്തേ പന തേസം പുട്ഠഭാവോ പഞ്ഞായതി. തേന വുത്തം ‘കതമേതിപദേന നിദ്ദിസിതബ്ബധമ്മേ പുച്ഛതീ’തി. ‘ധമ്മാ കുസലാ’തിപദദ്വയേന പുച്ഛായ പുട്ഠധമ്മേ ദസ്സേതി. തേസം അത്ഥോ ഹേട്ഠാ പകാസിതോവ.

കസ്മാ പനേത്ഥ മാതികായം വിയ ‘കുസലാ ധമ്മാ’തി അവത്വാ ‘ധമ്മാ കുസലാ’തി പദാനുക്കമോ കതോതി? പഭേദതോ ധമ്മാനം ദേസനം ദീപേത്വാ പഭേദവന്തദസ്സനത്ഥം. ഇമസ്മിഞ്ഹി അഭിധമ്മേ ധമ്മാവ ദേസേതബ്ബാ. തേ ച കുസലാദീഹി പഭേദേഹി അനേകപ്പഭേദാ. തസ്മാ ധമ്മായേവ ഇധ ദേസേതബ്ബാ. നായം വോഹാരദേസനാ. തേ ച അനേകപ്പഭേദതോ ദേസേതബ്ബാ, ന ധമ്മമത്തതോ. പഭേദതോ ഹി ദേസനാ ഘനവിനിബ്ഭോഗപടിസമ്ഭിദാഞാണാവഹാ ഹോതീതി ‘കുസലാ ധമ്മാ’തി ഏവം പഭേദതോ ധമ്മാനം ദേസനം ദീപേത്വാ, ഇദാനി യേ തേന പഭേദേന ദേസേതബ്ബാ ധമ്മാ തേ ദസ്സേതും, അയം ‘കതമേ ധമ്മാ കുസലാ’തി പദാനുക്കമോ കതോതി വേദിതബ്ബോ. പഭേദവന്തേസു ഹി ദസ്സിതേസു പഭേദോ ദസ്സിയമാനോ യുജ്ജതി സുവിഞ്ഞേയ്യോ ച ഹോതീതി.

ഇദാനി യസ്മിം സമയേ കാമാവചരം കുസലം ചിത്തന്തി. ഏത്ഥ –

സമയേ നിദ്ദിസി ചിത്തം, ചിത്തേന സമയം മുനി;

നിയമേത്വാന ദീപേതും, ധമ്മേ തത്ഥ പഭേദതോ.

‘യസ്മിം സമയേ കാമാവചരം കുസലം ചിത്ത’ന്തി ഹി നിദ്ദിസന്തോ ഭഗവാ സമയേ ചിത്തം നിദ്ദിസി. കിംകാരണാ? തേന സമയനിയമിതേന ചിത്തേന പരിയോസാനേ ‘തസ്മിം സമയേ’തി ഏവം സമയം നിയമേത്വാന, അഥ വിജ്ജമാനേപി സമയനാനത്തേ യസ്മിം സമയേ ചിത്തം തസ്മിംയേവ സമയേ ഫസ്സോ ഹോതി, വേദനാ ഹോതീതി ഏവം തസ്മിം ചിത്തനിയമിതേ സമയേ ഏതേ സന്തതിസമൂഹകിച്ചാരമ്മണഘനവസേന ദുരനുബോധപ്പഭേദേ ഫസ്സവേദനാദയോ ധമ്മേ ബോധേതുന്തി അത്ഥോ.

ഇദാനി ‘യസ്മിം സമയേ’തിആദീസു അയമനുപുബ്ബപദവണ്ണനാ. യസ്മിന്തി അനിയമതോ ഭുമ്മനിദ്ദേസോ. സമയേതി അനിയമനിദ്ദിട്ഠപരിദീപനം. ഏത്താവതാ അനിയമതോ സമയോ നിദ്ദിട്ഠോ ഹോതി. തത്ഥ സമയസദ്ദോ –

സമവായേ ഖണേ കാലേ, സമൂഹേ ഹേതു ദിട്ഠിസു;

പടിലാഭേ പഹാനേ ച, പടിവേധേ ച ദിസ്സതി.

തഥാ ഹിസ്സ ‘‘അപ്പേവ നാമ സ്വേപി ഉപസങ്കമേയ്യാമ കാലഞ്ച സമയഞ്ച ഉപാദായാ’’തി (ദീ. നി. ൧.൪൪൭) ഏവമാദീസു സമവായോ അത്ഥോ. ‘‘ഏകോവ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ഖണോ ച സമയോ ച ബ്രഹ്മചരിയവാസായാ’’തിആദീസു (അ. നി. ൮.൨൯) ഖണോ. ‘‘ഉണ്ഹസമയോ പരിളാഹസമയോ’’തിആദീസു (പാചി. ൩൫൮) കാലോ. ‘‘മഹാസമയോ പവനസ്മി’’ന്തിആദീസു സമൂഹോ. ‘‘സമയോപി ഖോ തേ, ഭദ്ദാലി, അപ്പടിവിദ്ധോ അഹോസി – ഭഗവാ ഖോ സാവത്ഥിയം വിഹരതി, ഭഗവാപി മം ജാനിസ്സതി ‘ഭദ്ദാലി നാമ ഭിക്ഖു സത്ഥുസാസനേ സിക്ഖായ അപരിപൂരകാരീ’തി. അയമ്പി ഖോ തേ, ഭദ്ദാലി, സമയോ അപ്പടിവിദ്ധോ അഹോസീ’’തിആദീസു (മ. നി. ൨.൧൩൫) ഹേതു. ‘‘തേന ഖോ പന സമയേന ഉഗ്ഗാഹമാനോ പരിബ്ബാജകോ സമണമുണ്ഡികാപുത്തോ സമയപ്പവാദകേ തിന്ദുകാചീരേ ഏകസാലകേ മല്ലികായ ആരാമേ പടിവസതീ’’തിആദീസു (മ. നി. ൨.൨൬൦) ദിട്ഠി.

‘‘ദിട്ഠേ ധമ്മേ ച യോ അത്ഥോ, യോ ചത്ഥോ സമ്പരായികോ;

അത്ഥാഭിസമയാ ധീരോ, പണ്ഡിതോതി പവുച്ചതീ’’തി. (സം. നി. ൧.൧൨൯) –

ആദീസു പടിലാഭോ. ‘‘സമ്മാ മാനാഭിസമയാ അന്തമകാസി ദുക്ഖസ്സാ’’തിആദീസു (മ. നി. ൧.൨൮) പഹാനം. ‘‘ദുക്ഖസ്സ പീളനട്ഠോ സങ്ഖതട്ഠോ സന്താപട്ഠോ വിപരിണാമട്ഠോ അഭിസമയട്ഠോ’’തിആദീസു (പടി. മ. ൨.൮) പടിവേധോ. ഏവമനേകേസു സമയേസു –

സമവായോ ഖണോ കാലോ, സമൂഹോ ഹേതുയേവ ച;

ഏതേ പഞ്ചപി വിഞ്ഞേയ്യാ, സമയാ ഇധ വിഞ്ഞുനാ.

‘യസ്മിം സമയേ കാമാവചരം കുസല’ന്തി ഇമസ്മിഞ്ഹി കുസലാധികാരേ തേസു നവസു സമയേസു ഏതേ സമവായാദയോ പഞ്ച സമയാ പണ്ഡിതേന വേദിതബ്ബാ.

തേസു പച്ചയസാമഗ്ഗീ, സമവായോ ഖണോ പന;

ഏകോവ നവമോ ഞേയ്യോ, ചക്കാനി ചതുരോപി വാ.

യാ ഹി ഏസാ സാധാരണഫലനിപ്ഫാദകത്തേന സണ്ഠിതാ പച്ചയാനം സാമഗ്ഗീ, സാ ഇധ സമവായോതി ഞാതബ്ബാ. ‘‘ഏകോവ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ഖണോ ച സമയോ ച ബ്രഹ്മചരിയവാസായാ’’തി (അ. നി. ൮.൨൯) ഏവം വുത്തോ പന നവമോവ ഖണോ ഏകോ ഖണോതി വേദിതബ്ബോ. യാനി വാ പനേതാനി ‘‘ചത്താരിമാനി, ഭിക്ഖവേ, ചക്കാനി യേഹി സമന്നാഗതാനം ദേവമനുസ്സാനം ചതുചക്കം വത്തതീ’’തി – ഏത്ഥ ‘പതിരൂപദേസവാസോ, സപ്പുരിസൂപനിസ്സയോ, അത്തസമ്മാപണിധി, പുബ്ബേ ച കതപുഞ്ഞതാ’തി (അ. നി. ൪.൩൧) ചത്താരി ചക്കാനി വുത്താനി, ഏതാനി വാ ഏകജ്ഝം കത്വാ ഓകാസട്ഠേന ഖണോതി വേദിതബ്ബാനി. താനി ഹി കുസലുപ്പത്തിയാ ഓകാസഭൂതാനി.

ഏവം സമവായഞ്ച ഖണഞ്ച ഞത്വാ ഇതരേസു –

തം തം ഉപാദായ പഞ്ഞത്തോ, കാലോ വോഹാരമത്തകോ;

പുഞ്ജോ ഫസ്സാദിധമ്മാനം, സമൂഹോതി വിഭാവിതോ.

‘ചിത്തകാലോ രൂപകാലോ’തിആദിനാ ഹി നയേന ധമ്മേ വാ, ‘അതീതോ അനാഗതോ’തിആദിനാ നയേന ധമ്മവുത്തിം വാ, ‘ബീജകാലോ അങ്കുരകാലോ’തി ആദിനാ നയേന ധമ്മപടിപാടിം വാ, ‘ഉപ്പാദകാലോ ജരാകാലോ’തിആദിനാ നയേന ധമ്മലക്ഖണം വാ, ‘വേദിയനകാലോ സഞ്ജാനനകാലോ’തിആദിനാ നയേന ധമ്മകിച്ചം വാ, ‘ന്ഹാനകാലോ പാനകാലോ’തിആദിനാ നയേന സത്തകിച്ചം വാ, ‘ഗമനകാലോ ഠാനകാലോ’തിആദിനാ നയേന ഇരിയാപഥം വാ, ‘പുബ്ബണ്ഹോ സായന്ഹോ ദിവാ രത്തീ’തിആദിനാ നയേന ചന്ദിമസൂരിയാദിപരിവത്തനം വാ, ‘അഡ്ഢമാസോ മാസോ’തിആദിനാ നയേന അഹോരത്താദിസങ്ഖാതം കാലസഞ്ചയം വാതി – ഏവം തം തം ഉപാദായ പഞ്ഞത്തോ കാലോ നാമ. സോ പനേസ സഭാവതോ അവിജ്ജമാനത്താ പഞ്ഞത്തിമത്തകോ ഏവാതി വേദിതബ്ബോ. യോ പനേസ ഫസ്സവേദനാദീനം ധമ്മാനം പുഞ്ജോ, സോ ഇധ സമൂഹോതി വിഭാവിതോ. ഏവം കാലസമൂഹേപി ഞത്വാ ഇതരോ പന –

ഹേതൂതി പച്ചയോവേത്ഥ, തസ്സ ദ്വാരവസേന വാ;

അനേകഭാവോ വിഞ്ഞേയ്യോ, പച്ചയാനം വസേന വാ.

ഏത്ഥ ഹി പച്ചയോവ ഹേതു നാമ, തസ്സ ദ്വാരാനം വാ പച്ചയാനം വാ വസേന അനേകഭാവോ വേദിതബ്ബോ. കഥം? ചക്ഖുദ്വാരാദീസു ഹി ഉപ്പജ്ജമാനാനം ചക്ഖുവിഞ്ഞാണാദീനം ചക്ഖുരൂപആലോകമനസികാരാദയോ പച്ചയാ, മഹാപകരണേ ച ‘‘ഹേതുപച്ചയോ ആരമ്മണപച്ചയോ’’തിആദിനാ നയേന ചതുവീസതി പച്ചയാ വുത്താ. തേസു ഠപേത്വാ വിപാകപച്ചയഞ്ച പച്ഛാജാതപച്ചയഞ്ച, സേസാ കുസലധമ്മാനം പച്ചയാ ഹോന്തിയേവ. തേ സബ്ബേപി ഇധ ഹേതൂതി അധിപ്പേതാ. ഏവമസ്സ ഇമിനാ ദ്വാരവസേന വാ പച്ചയവസേന വാ അനേകഭാവോ വേദിതബ്ബോ. ഏവമേതേ സമവായാദയോ പഞ്ച അത്ഥാ ഇധ സമയസദ്ദേന പരിഗ്ഗഹിതാതി വേദിതബ്ബാ.

‘കസ്മാ പന ഏതേസു യംകിഞ്ചി ഏകം അപരിഗ്ഗഹേത്വാ സബ്ബേസം പരിഗ്ഗഹോ കതോ’തി? ‘തേന തേന തസ്സ തസ്സ അത്ഥവിസേസസ്സ ദീപനതോ. ഏതേസു ഹി സമവായസങ്ഖാതോ സമയോ അനേകഹേതുതോ വുത്തിം ദീപേതി. തേന ഏകകാരണവാദോ പടിസേധിതോ ഹോതി. സമവായോ ച നാമ സാധാരണഫലനിപ്ഫാദനേ അഞ്ഞമഞ്ഞാപേക്ഖോ ഹോതി. തസ്മാ ‘ഏകോ കത്താ നാമ നത്ഥീ’തി ഇമമ്പി അത്ഥം ദീപേതി. സഭാവേന ഹി കാരണേ സതി കാരണന്തരാപേക്ഖാ അയുത്താതി. ഏവം ഏകസ്സ കസ്സചി കാരണസ്സ അഭാവദീപനേന ‘‘സയംകതം സുഖദുക്ഖ’’ന്തിആദി പടിസേധിതം ഹോതി.

തത്ഥ സിയാ – ‘യം വുത്തം അനേകഹേതുതോ വുത്തിം ദീപേതീ’തി, തം ന യുത്തം. ‘കിംകാരണാ’?‘അസാമഗ്ഗിയം അഹേതൂനം സാമഗ്ഗിയമ്പി അഹേതുഭാവാപത്തിതോ’. ‘ന ഹി ഏകസ്മിം അന്ധേ ദട്ഠും അസക്കോന്തേ അന്ധസതം പസ്സതീ’തി. ‘നോ ന യുത്തം; സാധാരണഫലനിപ്ഫാദകത്തേന ഹി ഠിതഭാവോ സാമഗ്ഗീ; ന അനേകേസം സമോധാനമത്തം. ന ച അന്ധാനം ദസ്സനം നാമ സാധാരണഫലം’. ‘കസ്മാ’?‘അന്ധസതേ സതിപി തസ്സ അഭാവതോ. ചക്ഖാദീനം പന തം സാധാരണഫലം, തേസം ഭാവേ ഭാവതോ. അസാമഗ്ഗിയം അഹേതൂനമ്പി ച സാമഗ്ഗിയം ഹേതുഭാവോ സിദ്ധോ. സ്വായം അസാമഗ്ഗിയം ഫലാഭാവേന, സാമഗ്ഗിയഞ്ചസ്സ ഭാവേന, വേദിതബ്ബോ. ചക്ഖാദീനഞ്ഹി വേകല്ലേ ചക്ഖുവിഞ്ഞാണാദീനം അഭാവോ, അവേകല്ലേ ച ഭാവോ, പച്ചക്ഖസിദ്ധോ ലോകസ്സാ’തി. അയം താവ സമവായസങ്ഖാതേന സമയേന അത്ഥോ ദീപിതോ.

യോ പനേസ അട്ഠഹി അക്ഖണേഹി പരിവജ്ജിതോ നവമോ ഖണോ, പതിരൂപദേസവാസാദികോ ച ചതുചക്കസങ്ഖാതോ ഓകാസട്ഠേന ഖണോ വുത്തോ, സോ മനുസ്സത്തബുദ്ധുപ്പാദസദ്ധമ്മട്ഠിതിആദികം ഖണസാമഗ്ഗിം വിനാ നത്ഥി. മനുസ്സത്താദീനഞ്ച കാണകച്ഛപോപമാദീഹി (മ. നി. ൩.൨൫൨) ദുല്ലഭഭാവോ. ഇതി ഖണസ്സ ദുല്ലഭത്താ സുട്ഠുതരം ഖണായത്തം ലോകുത്തരധമ്മാനം ഉപകാരഭൂതം കുസലം ദുല്ലഭമേവ. ഏവമേതേസു ഖണസങ്ഖാതോ സമയോ കുസലുപ്പത്തിയാ ദുല്ലഭഭാവം ദീപേതി. ഏവം ദീപേന്തേന അനേന അധിഗതഖണാനം ഖണായത്തസ്സേവ തസ്സ കുസലസ്സ അനനുട്ഠാനേന മോഘഖണം കുരുമാനാനം പമാദവിഹാരോ പടിസേധിതോ ഹോതി. അയം ഖണസങ്ഖാതേന സമയേന അത്ഥോ ദീപിതോ.

യോ പനേതസ്സ കുസലചിത്തസ്സ പവത്തികാലോ നാമ ഹോതി, സോ അതിപരിത്തോ. സാ ചസ്സ അതിപരിത്തതാ ‘‘യഥാ ച, ഭിക്ഖവേ, തസ്സ പുരിസസ്സ ജവോ, യഥാ ച ചന്ദിമസൂരിയാനം ജവോ, യഥാ ച യാ ദേവതാ ചന്ദിമസൂരിയാനം പുരതോ ധാവന്തി താസം ദേവതാനം ജവോ, തതോ സീഘതരം ആയുസങ്ഖാരാ ഖീയന്തീ’’തി (സം. നി. ൨.൨൨൮) – ഇമസ്സ സുത്തസ്സ അട്ഠകഥാവസേന വേദിതബ്ബാ. തത്ര ഹി സോ രൂപജീവിതിന്ദ്രിയസ്സ താവ പരിത്തകോ കാലോ വുത്തോ. യാവ പടുപ്പന്നം രൂപം തിട്ഠതി താവ സോളസ ചിത്താനി ഉപ്പജ്ജിത്വാ ഭിജ്ജന്തി. ഇതി തേസം കാലപരിത്തതായ ഉപമാപി നത്ഥി. തേനേവാഹ – ‘‘യാവഞ്ചിദം, ഭിക്ഖവേ, ഉപമാപി ന സുകരാ യാവ ലഹുപരിവത്തം ചിത്ത’’ന്തി (അ. നി. ൧.൪൮). ഏവമേതേസു കാലസങ്ഖാതോ സമയോ കുസലചിത്തപ്പവത്തികാലസ്സ അതിപരിത്തതം ദീപേതി. ഏവം ദീപേന്തേന ചാനേന അതിപരിത്തകാലതായ, വിജ്ജുലതോഭാസേന മുത്താവുണനം വിയ, ദുപ്പടിവിജ്ഝമിദം ചിത്തം, തസ്മാ ഏതസ്സ പടിവേധേ മഹാഉസ്സാഹോ ച ആദരോ ച കത്തബ്ബോതി ഓവാദോ ദിന്നോ ഹോതി. അയം കാലസങ്ഖാതേന സമയേന അത്ഥോ ദീപിതോ.

സമൂഹസങ്ഖാതോ പന സമയോ അനേകേസം സഹുപ്പത്തിം ദീപേതി. ഫസ്സാദീനഞ്ഹി ധമ്മാനം പുഞ്ജോ സമൂഹോതി വുത്തോ. തസ്മിഞ്ച ഉപ്പജ്ജമാനം ചിത്തം സഹ തേഹി ധമ്മേഹി ഉപ്പജ്ജതീതി അനേകേസം സഹുപ്പത്തി ദീപിതാ. ഏവം ദീപേന്തേന ചാനേന ഏകസ്സേവ ധമ്മസ്സ ഉപ്പത്തി പടിസേധിതാ ഹോതി. അയം സമൂഹസങ്ഖാതേന സമയേന അത്ഥോ ദീപിതോ.

ഹേതുസങ്ഖാതോ പന സമയോ പരായത്തവുത്തിതം ദീപേതി. ‘യസ്മിം സമയേ’തി ഹി പദസ്സ യസ്മാ ‘യസ്മിം ഹേതുമ്ഹി സതി’ ഉപ്പന്നം ഹോതീതി അയമത്ഥോ, തസ്മാ ‘ഹേതുമ്ഹി സതി’ പവത്തിതോ പരായത്തവുത്തിതാ ദീപിതാ. ഏവം ദീപേന്തേന ചാനേന ധമ്മാനം സവസവത്തിതാഭിമാനോ പടിസേധിതോ ഹോതി. അയം ഹേതുസങ്ഖാതേന സമയേന അത്ഥോ ദീപിതോ.

തത്ഥ ‘യസ്മിം സമയേ’തി കാലസങ്ഖാതസ്സ സമയസ്സ വസേന ‘യസ്മിം കാലേ’തി അത്ഥോ; സമൂഹസങ്ഖാതസ്സ ‘യസ്മിം സമൂഹേ’തി. ഖണസമവായഹേതുസങ്ഖാതാനം ‘യസ്മിം ഖണേ സതി, യായ സാമഗ്ഗിയാ സതി, യമ്ഹി ഹേതുമ്ഹി സതി’ കാമാവചരം കുസലം ചിത്തം ഉപ്പന്നം ഹോതി, തസ്മിംയേവ സതി ‘ഫസ്സാദയോപീ’തി അയമത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. അധികരണഞ്ഹി കാലസങ്ഖാതോ സമൂഹസങ്ഖാതോ ച സമയോ. തത്ഥ വുത്തധമ്മാനന്തി അധികരണവസേനേത്ഥ ഭുമ്മം. ഖണസമവായഹേതുസങ്ഖാതസ്സ ച സമയസ്സ ഭാവേന തേസം ഭാവോ ലക്ഖീയതീതി ഭാവേനഭാവലക്ഖണവസേനേത്ഥ ഭുമ്മം.

കാമാവചരന്തി ‘‘കതമേ ധമ്മാ കാമാവചരാ? ഹേട്ഠതോ അവീചിനിരയം ഉപരിതോ പരനിമ്മിതവസവത്തിം പരിയന്തം കത്വാ’’തിആദിനാ (ധ. സ. ൧൨൮൭) നയേന വുത്തേസു കാമാവചരധമ്മേസു പരിയാപന്നം. തത്രായം വചനത്ഥോ – ഉദ്ദാനതോ ദ്വേ കാമാ, വത്ഥുകാമോ ച കിലേസകാമോ ച. തത്ഥ കിലേസകാമോ അത്ഥതോ ഛന്ദരാഗോവ വത്ഥുകാമോ തേഭൂമകവട്ടം. കിലേസകാമോ ചേത്ഥ കാമേതീതി കാമോ; ഇതരോ പന കാമിയതീതി കാമോ. യസ്മിം പന പദേസേ ദുവിധോപേസോ കാമോ പവത്തിവസേന അവചരതി, സോ ചതുന്നം അപായാനം, മനുസ്സാനം, ഛന്നഞ്ച ദേവലോകാനം വസേന ഏകാദസവിധോ പദേസോ. കാമോ ഏത്ഥ അവചരതീതി കാമാവചരോ, സസത്ഥാവചരോ വിയ. യഥാ ഹി യസ്മിം പദേസേ സസത്ഥാ പുരിസാ അവചരന്തി, സോ വിജ്ജമാനേസുപി അഞ്ഞേസു ദ്വിപദചതുപ്പദേസു അവചരന്തേസു, തേസം അഭിലക്ഖിതത്താ ‘സസത്ഥാവചരോ’ത്വേവ വുച്ചതി, ഏവം വിജ്ജമാനേസുപി അഞ്ഞേസു രൂപാവചരാദീസു തത്ഥ അവചരന്തേസു, തേസം അഭിലക്ഖിതത്താ അയം പദേസോ ‘കാമാവചരോ’ത്വേവ വുച്ചതി. സ്വായം യഥാ രൂപഭവോ രൂപം, ഏവം ഉത്തരപദലോപം കത്വാ ‘കാമോ’ത്വേവ വുച്ചതി. ഏവമിദം ചിത്തം ഇമസ്മിം ഏകാദസപദേസസങ്ഖാതേ കാമേ അവചരതീതി കാമാവചരം.

കിഞ്ചാപി ഹി ഏതം രൂപാരൂപഭവേസുപി അവചരതി, യഥാ പന സങ്ഗാമേ അവചരണതോ സങ്ഗാമാവചരോതി ലദ്ധനാമകോ നാഗോ നഗരേ ചരന്തോപി ‘സങ്ഗാമാവചരോ’ത്വേവ വുച്ചതി, ഥലജലചരാ ച പാണാ അഥലേ അജലേ ച ഠിതാപി ‘ഥലചരാ ജലചരാ’ത്വേവ വുച്ചന്തി, ഏവമിദം അഞ്ഞത്ഥ അവചരന്തമ്പി കാമാവചരമേവാതി വേദിതബ്ബം. ആരമ്മണകരണവസേന വാ ഏത്ഥ കാമോ അവചരതീതിപി കാമാവചരം. കാമഞ്ചേസ രൂപാരൂപാവചരേസുപി അവചരതി, യഥാ പന വദതീതി ‘വച്ഛോ’, മഹിയം സേതീതി ‘മഹിംസോ’തി വുത്തേ, ന സത്താ യത്തകാ വദന്തി, മഹിയം വാ സേന്തി സബ്ബേസം തം നാമം ഹോതി, ഏവംസമ്പദമിദം വേദിതബ്ബം. അപിച കാമഭവസങ്ഖാതേ കാമേ പടിസന്ധിം അവചാരേതീതിപി കാമാവചരം.

കുസലന്തി കുച്ഛിതാനം സലനാദീഹി അത്ഥേഹി കുസലം. അപിച ആരോഗ്യട്ഠേന അനവജ്ജട്ഠേന കോസല്ലസമ്ഭൂതട്ഠേന ച കുസലം. യഥേവ ഹി ‘കച്ചി നു ഭോതോ കുസല’ന്തി (ജാ. ൧.൧൫.൧൪൬; ൨.൨൦.൧൨൯) രൂപകായേ അനാതുരതായ അഗേലഞ്ഞേന നിബ്യാധിതായ ആരോഗ്യട്ഠേന കുസലം വുത്തം, ഏവം അരൂപധമ്മേപി കിലേസാതുരതായ കിലേസഗേലഞ്ഞസ്സ ച കിലേസബ്യാധിനോ അഭാവേന ആരോഗ്യട്ഠേന കുസലം വേദിതബ്ബം. കിലേസവജ്ജസ്സ പന കിലേസദോസസ്സ കിലേസദരഥസ്സ ച അഭാവാ അനവജ്ജട്ഠേന കുസലം. കോസല്ലം വുച്ചതി പഞ്ഞാ; കോസല്ലതോ സമ്ഭൂതത്താ കോസല്ലസമ്ഭൂതട്ഠേന കുസലം.

‘ഞാണസമ്പയുത്തം’ താവ ഏവം ഹോതു; ഞാണവിപ്പയുത്തം കഥന്തി. തമ്പി രുള്ഹീസദ്ദേന കുസലമേവ. യഥാ ഹി താലപണ്ണേഹി അകത്വാ കിലഞ്ജാദീഹി കതമ്പി തംസരിക്ഖത്താ രുള്ഹീസദ്ദേന താലവണ്ടന്ത്വേവ വുച്ചതി, ഏവം ‘ഞാണവിപ്പയുത്ത’മ്പി കുസലന്ത്വേവ വേദിതബ്ബം. നിപ്പരിയായേന പന ‘ഞാണസമ്പയുത്തം’ ആരോഗ്യട്ഠേന അനവജ്ജട്ഠേന കോസല്ലസമ്ഭൂതട്ഠേനാതി തിവിധേനപി കുസലന്തി നാമം ലഭതി, ഞാണവിപ്പയുത്തം ദുവിധേനേവ. ഇതി യഞ്ച ജാതകപരിയായേന യഞ്ച ബാഹിതികസുത്തപരിയായേന യഞ്ച അഭിധമ്മപരിയായേന കുസലം കഥിതം സബ്ബം തം തീഹിപി അത്ഥേഹി ഇമസ്മിം ചിത്തേ ലബ്ഭതി.

തദേതം ലക്ഖണാദിവസേന അനവജ്ജസുഖവിപാകലക്ഖണം, അകുസലവിദ്ധംസനരസം, വോദാനപച്ചുപട്ഠാനം, യോനിസോമനസികാരപദട്ഠാനം. അവജ്ജപടിപക്ഖത്താ വാ അനവജ്ജലക്ഖണമേവ കുസലം, വോദാനഭാവരസം, ഇട്ഠവിപാകപച്ചുപട്ഠാനം, യഥാവുത്തപദട്ഠാനമേവ. ലക്ഖണാദീസു ഹി തേസം തേസം ധമ്മാനം സഭാവോ വാ സാമഞ്ഞം വാ ലക്ഖണം നാമ. കിച്ചം വാ സമ്പത്തി വാ രസോ നാമ. ഉപട്ഠാനാകാരോ വാ ഫലം വാ പച്ചുപട്ഠാനം നാമ. ആസന്നകാരണം പദട്ഠാനം നാമ. ഇതി യത്ഥ യത്ഥ ലക്ഖണാദീനി വക്ഖാമ തത്ഥ തത്ഥ ഇമിനാവ നയേന തേസം നാനത്തം വേദിതബ്ബം.

ചിത്തന്തി ആരമ്മണം ചിന്തേതീതി ചിത്തം; വിജാനാതീതി അത്ഥോ. യസ്മാ വാ ‘ചിത്ത’ന്തി സബ്ബചിത്തസാധാരണോ ഏസ സദ്ദോ, തസ്മാ യദേത്ഥ ലോകിയകുസലാകുസലകിരിയചിത്തം, തം ജവനവീഥിവസേന അത്തനോ സന്താനം ചിനോതീതി ചിത്തം. വിപാകം കമ്മകിലേസേഹി ചിതന്തി ചിത്തം. അപിച സബ്ബമ്പി യഥാനുരൂപതോ ചിത്തതായ ചിത്തം. ചിത്തകരണതായ ചിത്തന്തി ഏവമ്പേത്ഥ അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. തത്ഥ യസ്മാ അഞ്ഞദേവ സരാഗം ചിത്തം, അഞ്ഞം സദോസം, അഞ്ഞം സമോഹം; അഞ്ഞം കാമാവചരം, അഞ്ഞം രൂപാവചരാദിഭേദം; അഞ്ഞം രൂപാരമ്മണം, അഞ്ഞം സദ്ദാദിആരമ്മണം; രൂപാരമ്മണേസു ചാപി അഞ്ഞം നീലാരമ്മണം, അഞ്ഞം പീതാദിആരമ്മണം; സദ്ദാദിആരമ്മണേസുപി ഏസേവ നയോ; സബ്ബേസുപി ചേതേസു അഞ്ഞം ഹീനം അഞ്ഞം മജ്ഝിമം അഞ്ഞം പണീതം; ഹീനാദീസുപി അഞ്ഞം ഛന്ദാധിപതേയ്യം, അഞ്ഞം വീരിയാധിപതേയ്യം അഞ്ഞം ചിത്താധിപതേയ്യം, അഞ്ഞം വീമംസാധിപതേയ്യം, തസ്മാ അസ്സ ഇമേസം സമ്പയുത്തഭൂമിആരമ്മണഹീനമജ്ഝിമപണീതാധിപതീനം വസേന ചിത്തതാ വേദിതബ്ബാ. കാമഞ്ചേത്ഥ ഏകമേവ ഏവം ചിത്തം ന ഹോതി, ചിത്താനം പന അന്തോഗധത്താ ഏതേസു യംകിഞ്ചി ഏകമ്പി ചിത്തതായ ചിത്തന്തി വത്തും വട്ടതി. ഏവം താവ ചിത്തതായ ചിത്തം.

കഥം ചിത്തകരണതായാതി? ലോകസ്മിഞ്ഹി ചിത്തകമ്മതോ ഉത്തരി അഞ്ഞം ചിത്തം നാമ നത്ഥി. തസ്മിമ്പി ചരണം നാമ ചിത്തം അതിചിത്തമേവ ഹോതി. തം കരോന്താനം ചിത്തകാരാനം ‘ഏവംവിധാനി ഏത്ഥ രൂപാനി കാതബ്ബാനീ’തി ചിത്തസഞ്ഞാ ഉപ്പജ്ജതി. തായ ചിത്തസഞ്ഞായ ലേഖാഗഹനരഞ്ജനഉജ്ജോതനവത്തനാദിനിപ്ഫാദികാ ചിത്തകിരിയാ ഉപ്പജ്ജന്തി, തതോ ചരണസങ്ഖാതേ ചിത്തേ അഞ്ഞതരം വിചിത്തരൂപം നിപ്ഫജ്ജതി. തതോ ‘ഇമസ്സ രൂപസ്സ ഉപരി ഇദം ഹോതു, ഹേട്ഠാ ഇദം, ഉഭയപസ്സേ ഇദ’ന്തി ചിന്തേത്വാ യഥാചിന്തിതേന കമേന സേസചിത്തരൂപനിപ്ഫാദനം ഹോതി, ഏവം യംകിഞ്ചി ലോകേ വിചിത്തം സിപ്പജാതം സബ്ബം തം ചിത്തേനേവ കരിയതി, ഏവം ഇമായ കരണവിചിത്തതായ തസ്സ തസ്സ ചിത്തസ്സ നിപ്ഫാദകം ചിത്തമ്പി തഥേവ ചിത്തം ഹോതി. യഥാചിന്തിതസ്സ വാ അനവസേസസ്സ അനിപ്ഫജ്ജനതോ തതോപി ചിത്തമേവ ചിത്തതരം. തേനാഹ ഭഗവാ –

‘‘ദിട്ഠം വോ, ഭിക്ഖവേ, ചരണം നാമ ചിത്തന്തി? ‘ഏവം, ഭന്തേ’. തമ്പി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ചരണം നാമ ചിത്തം ചിത്തേനേവ ചിന്തിതം. തേനപി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ചരണേന ചിത്തേന ചിത്തംയേവ ചിത്തതര’’ന്തി (സം. നി. ൩.൧൦൦).

തഥാ യദേതം ദേവമനുസ്സനിരയതിരച്ഛാനഭേദാസു ഗതീസു കമ്മലിങ്ഗസഞ്ഞാവോഹാരാദിഭേദം അജ്ഝത്തികം ചിത്തം തമ്പി ചിത്തകതമേവ. കായകമ്മാദിഭേദഞ്ഹി ദാനസീലവിഹിംസാസാഠേയ്യാദിനയപ്പവത്തം കുസലാകുസലകമ്മം ചിത്തനിപ്ഫാദിതം കമ്മനാനത്തം. കമ്മനാനത്തേനേവ ച താസു താസു ഗതീസു ഹത്ഥപാദകണ്ണഉദരഗീവാമുഖാദിസണ്ഠാനഭിന്നം ലിങ്ഗനാനത്തം. ലിങ്ഗനാനത്തതോ യഥാഗഹിതസണ്ഠാനവസേന ‘അയം ഇത്ഥീ അയം പുരിസോ’തി ഉപ്പജ്ജമാനായ സഞ്ഞായ സഞ്ഞാനാനത്തം. സഞ്ഞാനാനത്തതോ സഞ്ഞാനുരൂപേന ‘ഇത്ഥീ’തി വാ ‘പുരിസോ’തി വാ വോഹരന്താനം വോഹാരനാനത്തം. വോഹാരനാനത്തവസേന പന യസ്മാ ‘ഇത്ഥീ ഭവിസ്സാമി പുരിസോ ഭവിസ്സാമി, ഖത്തിയോ ഭവിസ്സാമി ബ്രാഹ്മണോ ഭവിസ്സാമീ’തി ഏവം തസ്സ തസ്സ അത്തഭാവസ്സ ജനകം കമ്മം കരീയതി, തസ്മാ വോഹാരനാനത്തതോ കമ്മനാനത്തം. തം പനേതം കമ്മനാനത്തം യഥാപത്ഥിതം ഭവം നിബ്ബത്തേന്തം യസ്മാ ഗതിവസേന നിബ്ബത്തേതി തസ്മാ കമ്മനാനത്തതോ ഗതിനാനത്തം. കമ്മനാനത്തേനേവ ച തേസം തേസം സത്താനം തസ്സാ തസ്സാ ഗതിയാ അപാദകദ്വിപാദകാദിതാ, തസ്സാ തസ്സാ ഉപപത്തിയാ ഉച്ചനീചാദിതാ, തസ്മിം തസ്മിം അത്തഭാവേ സുവണ്ണദുബ്ബണ്ണാദിതാ, ലോകധമ്മേസു ലാഭാലാഭാദിതാ ച പഞ്ഞായതി. തസ്മാ സബ്ബമേതം ദേവമനുസ്സനിരയതിരച്ഛാനഭേദാസു ഗതീസു കമ്മലിങ്ഗസഞ്ഞാവോഹാരാദിഭേദം അജ്ഝത്തികം ചിത്തം ചിത്തേനേവ കതന്തി വേദിതബ്ബം. സ്വായമത്ഥോ ഇമസ്സ സങ്ഗീതിഅനാരുള്ഹസ്സ സുത്തസ്സ വസേന വേദിതബ്ബോ. വുത്തഞ്ഹേതം –

‘‘കമ്മനാനത്തപുഥുത്തപ്പഭേദവവത്ഥാനവസേന ലിങ്ഗനാനത്തപുഥുത്തപ്പഭേദവവത്ഥാനം ഭവതി, ലിങ്ഗനാനത്തപുഥുത്തപ്പഭേദവവത്ഥാനവസേന സഞ്ഞാനാനത്തപുഥുത്തപ്പഭേദവവത്ഥാനം ഭവതി, സഞ്ഞാനാനത്തപുഥുത്തപ്പഭേദവവത്ഥാനവസേന വോഹാരനാനത്തപുഥുത്തപ്പഭേദവവത്ഥാനം ഭവതി, വോഹാരനാനത്തപുഥുത്തപ്പഭേദവവത്ഥാനവസേന കമ്മനാനത്തപുഥുത്തപ്പഭേദവവത്ഥാനം ഭവതി. കമ്മനാനാകരണം പടിച്ച സത്താനം ഗതിയാ നാനാകരണം പഞ്ഞായതി – അപദാ ദ്വിപദാ ചതുപ്പദാ ബഹുപ്പദാ, രൂപിനോ അരൂപിനോ, സഞ്ഞിനോ അസഞ്ഞിനോ നേവസഞ്ഞീനാസഞ്ഞിനോ. കമ്മനാനാകരണം പടിച്ച സത്താനം ഉപപത്തിയാ നാനാകരണം പഞ്ഞായതി – ഉച്ചനീചതാ ഹീനപണീതതാ സുഗതദുഗ്ഗതതാ. കമ്മനാനാകരണം പടിച്ച സത്താനം അത്തഭാവേ നാനാകരണം പഞ്ഞായതി – സുവണ്ണദുബ്ബണ്ണതാ സുജാതദുജ്ജാതതാ സുസണ്ഠിതദുസ്സണ്ഠിതതാ. കമ്മനാനാകരണം പടിച്ച സത്താനം ലോകധമ്മേ നാനാകരണം പഞ്ഞായതി – ലാഭാലാഭേ യസായസേ നിന്ദാപസംസായം സുഖദുക്ഖേ’’തി.

അപരമ്പി വുത്തം –

കമ്മതോ ലിങ്ഗതോ ചേവ, ലിങ്ഗസഞ്ഞാ പവത്തരേ;

സഞ്ഞാതോ ഭേദം ഗച്ഛന്തി, ഇത്ഥായം പുരിസോതി വാ.

‘‘കമ്മുനാ വത്തതേ ലോകോ, കമ്മുനാ വത്തതേ പജാ;

കമ്മനിബന്ധനാ സത്താ, രഥസ്സാണീവ യായതോ’’. (മ. നി. ൨.൪൬൦; സു. നി. ൬൫൯);

കമ്മേന കിത്തിം ലഭതേ പസംസം,

കമ്മേന ജാനിഞ്ച വധഞ്ച ബന്ധം;

തം കമ്മനാനാകരണം വിദിത്വാ,

കസ്മാ വദേ നത്ഥി കമ്മന്തി ലോകേ. (കഥാ. ൭൮൫);

‘‘കമ്മസ്സകാ മാണവ സത്താ കമ്മദായാദാ കമ്മയോനീ കമ്മബന്ധൂ കമ്മപടിസരണാ; കമ്മം സത്തേ വിഭജതി യദിദം ഹീനപ്പണീതതായാ’’തി (മ. നി. ൩.൨൮൯).

ഏവം ഇമായ കരണചിത്തതായപി ചിത്തസ്സ ചിത്തതാ വേദിതബ്ബാ. സബ്ബാനിപി ഹി ഏതാനി വിചിത്രാനി ചിത്തേനേവ കതാനി. അലദ്ധോകാസസ്സ പന ചിത്തസ്സ യം വാ പന അവസേസപച്ചയവികലം തസ്സ ഏകച്ചചിത്തകരണാഭാവതോ യദേതം ചിത്തേന കതം അജ്ഝത്തികം ചിത്തം വുത്തം, തതോപി ചിത്തമേവ ചിത്തതരം. തേനാഹ ഭഗവാ –

‘‘നാഹം, ഭിക്ഖവേ, അഞ്ഞം ഏകനികായമ്പി സമനുപസ്സാമി ഏവം ചിത്തം യഥയിദം, ഭിക്ഖവേ, തിരച്ഛാനഗതാ പാണാ… തേഹിപി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, തിരച്ഛാനഗതേഹി പാണേഹി ചിത്തംയേവ ചിത്തതര’’ന്തി (സം. നി. ൩.൧൦൦).

ഉപ്പന്നം ഹോതീതി ഏത്ഥ വത്തമാനഭൂതാപഗതോകാസകതഭൂമിലദ്ധവസേന ഉപ്പന്നം നാമ അനേകപ്പഭേദം. തത്ഥ സബ്ബമ്പി ഉപ്പാദജരാഭങ്ഗസമങ്ഗീസങ്ഖാതം വത്തമാനുപ്പന്നം നാമ. ആരമ്മണരസം അനുഭവിത്വാ നിരുദ്ധം, അനുഭൂതാപഗതസങ്ഖാതം കുസലാകുസലം, ഉപ്പാദാദിത്തയം അനുപ്പത്വാ നിരുദ്ധം, ഭൂതാപഗതസങ്ഖാതം, സേസസങ്ഖതഞ്ച ഭൂതാപഗതുപ്പന്നം നാമ. ‘‘യാനിസ്സ താനി പുബ്ബേ കതാനി കമ്മാനീ’’തി (മ. നി. ൩.൨൪൮) ഏവമാദിനാ നയേന വുത്തം കമ്മം അതീതമ്പി സമാനം, അഞ്ഞം വിപാകം പടിബാഹിത്വാ അത്തനോ വിപാകസ്സോകാസം കത്വാ ഠിതത്താ, തഥാ കതോകാസഞ്ച വിപാകം അനുപ്പന്നമ്പി സമാനം ഏവം കതേ ഓകാസേ ഏകന്തേന ഉപ്പജ്ജനതോ ഓകാസകതുപ്പന്നം നാമ. താസു താസു ഭൂമീസു അസമൂഹതം അകുസലം ഭൂമിലദ്ധുപ്പന്നം നാമ. ഏത്ഥ ച ഭൂമിയാ ഭൂമിലദ്ധസ്സ ച നാനത്തം വേദിതബ്ബം. ഭൂമീതി വിപസ്സനായ ആരമ്മണഭൂതാ തേഭൂമകാ പഞ്ചക്ഖന്ധാ. ഭൂമിലദ്ധം നാമ തേസു ഖന്ധേസു ഉപ്പത്താരഹം കിലേസജാതം. തേന ഹേസാ ഭൂമി ലദ്ധാ നാമ ഹോതി, തസ്മാ ഭൂമിലദ്ധന്തി വുച്ചതി. ഏവമേതേസു ചതൂസു ഉപ്പന്നേസു ഇധ ‘വത്തമാനുപ്പന്നം’ അധിപ്പേതം.

തത്രായം വചനത്ഥോ – പുബ്ബന്തതോ ഉദ്ധം ഉപ്പാദാദിഅഭിമുഖം പന്നന്തി ഉപ്പന്നം. ‘ഉപ്പന്ന’-സദ്ദോ പനേസ അതീതേ പടിലദ്ധേ സമുട്ഠിതേ അവിക്ഖമ്ഭിതേ അസമുച്ഛിന്നേ ഖണത്തയഗതേതി അനേകേസു അത്ഥേസു ദിസ്സതി. അയഞ്ഹി ‘‘തേന ഖോ പന, ഭിക്ഖവേ, സമയേന കകുസന്ധോ ഭഗവാ അരഹം സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ ലോകേ ഉപ്പന്നോ’’തി (സം. നി. ൨.൧൪൩) ഏത്ഥ അതീതേ ആഗതോ. ‘‘ആയസ്മതോ ആനന്ദസ്സ അതിരേകചീവരം ഉപ്പന്നം ഹോതീ’’തി (പാരാ. ൪൬൧) ഏത്ഥ പടിലദ്ധേ. ‘‘സേയ്യഥാപി, ഭിക്ഖവേ, ഉപ്പന്നം മഹാമേഘം തമേനം മഹാവാതോ അന്തരായേവ അന്തരധാപേതീ’’തി (സം. നി. ൫.൧൫൭) ഏത്ഥ സമുട്ഠിതേ. ‘‘ഉപ്പന്നം ഗമിയചിത്തം ദുപ്പടിവിനോദനീയം (അ. നി. ൫.൧൬൦; പരി. ൩൨൫); ഉപ്പന്നുപ്പന്നേ പാപകേ അകുസലേ ധമ്മേ ഠാനസോ അന്തരധാപേതീ’’തി (പാരാ. ൧൬൫) ഏത്ഥ അവിക്ഖമ്ഭിതേ. ‘‘അരിയം അട്ഠങ്ഗികം മഗ്ഗം ഭാവേന്തോ ബഹുലീകരോന്തോ ഉപ്പന്നുപ്പന്നേ പാപകേ അകുസലേ ധമ്മേ ഠാനസോ അന്തരായേവ അന്തരധാപേതീ’’തി (സം. നി. ൫.൧൫൬-൧൫൭) ഏത്ഥ അസമുച്ഛിന്നേ. ‘‘ഉപ്പജ്ജമാനം ഉപ്പന്നന്തി? ആമന്താ’’തി (യമ. ൨.ചിത്തയമക.൮൧) ഏത്ഥ ഖണത്തയഗതേ. സ്വായമിധാപി ഖണത്തയഗതേവ ദട്ഠബ്ബോ. തസ്മാ ‘ഉപ്പന്നം ഹോതീ’തി ഏത്ഥ ഖണത്തയഗതം ഹോതി, വത്തമാനം ഹോതി, പച്ചുപ്പന്നം ഹോതീതി. അയം സങ്ഖേപത്ഥോ.

ചിത്തം ഉപ്പന്നം ഹോതീതി ചേതം ദേസനാസീസമേവ. ന പന ചിത്തം ഏകകമേവ ഉപ്പജ്ജതി. തസ്മാ യഥാ രാജാ ആഗതോതി വുത്തേ ന പരിസം പഹായ ഏകകോവ ആഗതോ, രാജപരിസായ പന സദ്ധിംയേവ ആഗതോതി പഞ്ഞായതി, ഏവമിദമ്പി പരോപണ്ണാസകുസലധമ്മേഹി സദ്ധിംയേവ ഉപ്പന്നന്തി വേദിതബ്ബം. പുബ്ബങ്ഗമട്ഠേന പന ‘‘ചിത്തം ഉപ്പന്നം ഹോതി’’ച്ചേവ വുത്തം.

ലോകിയധമ്മഞ്ഹി പത്വാ ചിത്തം ജേട്ഠകം ചിത്തം ധുരം ചിത്തം പുബ്ബങ്ഗമം ഹോതി. ലോകുത്തരധമ്മം പത്വാ പഞ്ഞാ ജേട്ഠികാ പഞ്ഞാ ധുരാ പഞ്ഞാ പുബ്ബങ്ഗമാ. തേനേവ ഭഗവാ വിനയപരിയായം പത്വാ പഞ്ഹം പുച്ഛന്തോ ‘കിംഫസ്സോസി, കിംവേദനോസി, കിംസഞ്ഞോസി, കിംചേതനോസീ’തി അപുച്ഛിത്വാ ‘‘കിംചിത്തോ ത്വം ഭിക്ഖൂ’’തി ചിത്തമേവ ധുരം കത്വാ പുച്ഛതി. ‘‘അഥേയ്യചിത്തോ അഹം ഭഗവാ’’തി ച വുത്തേ ‘അനാപത്തി അഥേയ്യഫസ്സസ്സാ’തിആദീനി അവത്വാ ‘‘അനാപത്തി ഭിക്ഖു അഥേയ്യചിത്തസ്സാ’’തി വദതി.

ന കേവലഞ്ച വിനയപരിയായം, അഞ്ഞമ്പി ലോകിയദേസനം ദേസേന്തോ ചിത്തമേവ ധുരം കത്വാ ദേസേതി. യഥാഹ – ‘‘യേ കേചി, ഭിക്ഖവേ, ധമ്മാ അകുസലാ അകുസലഭാഗിയാ അകുസലപക്ഖികാ സബ്ബേതേ മനോപുബ്ബങ്ഗമാ. മനോ തേസം ധമ്മാനം പഠമം ഉപ്പജ്ജതി’’ (അ. നി. ൧.൫൬).

‘‘മനോപുബ്ബങ്ഗമാ ധമ്മാ, മനോസേട്ഠാ മനോമയാ;

മനസാ ചേ പദുട്ഠേന, ഭാസതി വാ കരോതി വാ;

തതോ നം ദുക്ഖമന്വേതി, ചക്കംവ വഹതോ പദം.

‘‘മനോപുബ്ബങ്ഗമാ ധമ്മാ, മനോസേട്ഠാ മനോമയാ;

മനസാ ചേ പസന്നേന, ഭാസതി വാ കരോതി വാ;

തതോ നം സുഖമന്വേതി, ഛായാവ അനപായിനീ’’. (ധ. പ. ൧,൨);

‘‘ചിത്തേന നീയതി ലോകോ, ചിത്തേന പരികസ്സതി;

ചിത്തസ്സ ഏകധമ്മസ്സ, സബ്ബേവ വസമന്വഗൂ’’. (സം. നി. ൧.൬൨);

‘‘ചിത്തസംകിലേസാ, ഭിക്ഖവേ, സത്താ സംകിലിസ്സന്തി ചിത്തവോദാനാ വിസുജ്ഝന്തി’’ (സം. നി. ൩.൧൦൦);

‘‘പഭസ്സരമിദം, ഭിക്ഖവേ, ചിത്തം, തഞ്ച ഖോ ആഗന്തുകേഹി ഉപക്കിലേസേഹി ഉപക്കിലിട്ഠം’’ (അ. നി. ൧.൪൯);

‘‘ചിത്തേ, ഗഹപതി, അരക്ഖിതേ കായകമ്മമ്പി അരക്ഖിതം ഹോതി, വചീകമ്മമ്പി അരക്ഖിതം ഹോതി, മനോകമ്മമ്പി അരക്ഖിതം ഹോതി; ചിത്തേ, ഗഹപതി, രക്ഖിതേ…പേ… ചിത്തേ, ഗഹപതി, ബ്യാപന്നേ…പേ… ചിത്തേ, ഗഹപതി, അബ്യാപന്നേ…പേ… ചിത്തേ, ഗഹപതി, അവസ്സുതേ…പേ… ചിത്തേ, ഗഹപതി, അനവസ്സുതേ കായകമ്മമ്പി അനവസ്സുതം ഹോതി, വചീകമ്മമ്പി അനവസ്സുതം ഹോതി, മനോകമ്മമ്പി അനവസ്സുതം ഹോതീ’’തി (അ. നി. ൩.൧൧൦).

ഏവം ലോകിയധമ്മം പത്വാ ചിത്തം ജേട്ഠകം ഹോതി, ചിത്തം ധുരം ഹോതി, ചിത്തം പുബ്ബങ്ഗമം ഹോതീതി വേദിതബ്ബം. ഇമേസു പന സുത്തേസു ഏകം വാ ദ്വേ വാ അഗ്ഗഹേത്വാ സുത്താനുരക്ഖണത്ഥായ സബ്ബാനിപി ഗഹിതാനീതി വേദിതബ്ബാനി.

ലോകുത്തരധമ്മം പുച്ഛന്തോ പന ‘കതരഫസ്സം അധിഗതോസി, കതരവേദനം കതരസഞ്ഞം കതരചേതനം കതരചിത്ത’ന്തി അപുച്ഛിത്വാ, ‘കതരപഞ്ഞം ത്വം ഭിക്ഖു അധിഗതോ’സി, ‘കിം പഠമം മഗ്ഗപഞ്ഞം, ഉദാഹു ദുതിയം…പേ… തതിയം…പേ… ചതുത്ഥം മഗ്ഗപഞ്ഞം അധിഗതോ’തി പഞ്ഞം ജേട്ഠികം പഞ്ഞം ധുരം കത്വാ പുച്ഛതി. പഞ്ഞുത്തരാ സബ്ബേ കുസലാ ധമ്മാ ന പരിഹായന്തി. പഞ്ഞാ പന കിമത്ഥിയാ (മ. നി. ൧.൪൫൧)? ‘‘പഞ്ഞവതോ, ഭിക്ഖവേ, അരിയസാവകസ്സ തദന്വയാ സദ്ധാ സണ്ഠാതി, തദന്വയം വീരിയം സണ്ഠാതി, തദന്വയാ സതി സണ്ഠാതി, തദന്വയോ സമാധി സണ്ഠാതീ’’തി (സം. നി. ൫.൫൧൫) ഏവമാദീനി പനേത്ഥ സുത്താനി ദട്ഠബ്ബാനി. ഇതി ലോകുത്തരധമ്മം പത്വാ പഞ്ഞാ ജേട്ഠികാ ഹോതി പഞ്ഞാ ധുരാ പഞ്ഞാ പുബ്ബങ്ഗമാതി വേദിതബ്ബാ. അയം പന ലോകിയദേസനാ. തസ്മാ ചിത്തം ധുരം കത്വാ ദേസേന്തോ ‘‘ചിത്തം ഉപ്പന്നം ഹോതീ’’തി ആഹ.

സോമനസ്സസഹഗതന്തി സാതമധുരവേദയിതസങ്ഖാതേന സോമനസ്സേന സഹ ഏകുപ്പാദാദിഭാവം ഗതം. അയം പന ‘സഹഗത’-സദ്ദോ തബ്ഭാവേ വോകിണ്ണേ നിസ്സയേ ആരമ്മണേ സംസട്ഠേതി ഇമേസു അത്ഥേസു ദിസ്സതി. തത്ഥ ‘‘യായം തണ്ഹാ പോനോബ്ഭവികാ നന്ദിരാഗസഹഗതാ’’തി (വിഭ. ൨൦൩) തബ്ഭാവേ വേദിതബ്ബോ; നന്ദിരാഗഭൂതാതി അത്ഥോ. ‘‘യാ, ഭിക്ഖവേ, വീമംസാ കോസജ്ജസഹഗതാ കോസജ്ജസമ്പയുത്താ’’തി (സം. നി. ൫.൮൩൨) വോകിണ്ണേ വേദിതബ്ബോ; അന്തരന്തരാ ഉപ്പജ്ജമാനേന കോസജ്ജേന വോകിണ്ണാതി അയമേത്ഥ അത്ഥോ. ‘‘അട്ഠികസഞ്ഞാസഹഗതം സതിസമ്ബോജ്ഝങ്ഗം ഭാവേതീ’’തി (സം. നി. ൫.൨൩൮) നിസ്സയേ വേദിതബ്ബോ; അട്ഠികസഞ്ഞം നിസ്സായ അട്ഠികസഞ്ഞം ഭാവേത്വാ പടിലദ്ധന്തി അത്ഥോ. ‘‘ലാഭീ ഹോതി രൂപസഹഗതാനം വാ സമാപത്തീനം അരൂപസഹഗതാനം വാ’’തി (പു. പ. ൩-൫) ആരമ്മണേ; വേദിതബ്ബോ രൂപാരൂപാരമ്മണാനന്തി അത്ഥോ. ‘‘ഇദം സുഖം ഇമായ പീതിയാ സഹഗതം ഹോതി സഹജാതം സംസട്ഠം സമ്പയുത്ത’’ന്തി (വിഭ. ൫൭൮) സംസട്ഠേ. ഇമസ്മിമ്പി പദേ അയമേവത്ഥോ അധിപ്പേതോ. സോമനസ്സസംസട്ഠഞ്ഹി ഇധ സോമനസ്സസഹഗതന്തി വുത്തം.