ലോകുത്തരകുസലവണ്ണനാ
൨൭൭. ഏവം ഭവത്തയസമ്പത്തിനിബ്ബത്തകം കുസലം ദസ്സേത്വാ ഇദാനി സബ്ബഭവസമതിക്കമനായ ലോകുത്തരകുസലം ദസ്സേതും പുന കതമേ ധമ്മാ കുസലാതിആദി ആരദ്ധം. തത്ഥ ലോകുത്തരന്തി കേനട്ഠേന ലോകുത്തരം? ലോകം തരതീതി, ലോകുത്തരം ലോകം ഉത്തരതീതി ലോകുത്തരം; ലോകം സമതിക്കമ്മ അഭിഭുയ്യ തിട്ഠതീതി ലോകുത്തരം (പടി. മ. ൨.൪൩). ഝാനം ഭാവേതീതി ഏകചിത്തക്ഖണികം അപ്പനാഝാനം ഭാവേതി ജനേതി വഡ്ഢേതി.
ലോകതോ നിയ്യാതി വട്ടതോ നിയ്യാതീതി നിയ്യാനികം. നിയ്യാതി വാ ഏതേനാതി നിയ്യാനികം. തംസമങ്ഗീ ഹി പുഗ്ഗലോ ദുക്ഖം പരിജാനന്തോ നിയ്യാതി, സമുദയം പജഹന്തോ നിയ്യാതി, നിരോധം സച്ഛികരോന്തോ നിയ്യാതി, മഗ്ഗം ഭാവേന്തോ നിയ്യാതി. യഥാ ച പന തേഭൂമകകുസലം വട്ടസ്മിം ചുതിപടിസന്ധിയോ ആചിനാതി വഡ്ഢേതീതി ആചയഗാമീ നാമ ഹോതി, ന തഥാ ഇദം. ഇദം പന യഥാ ഏകസ്മിം പുരിസേ അട്ഠാരസഹത്ഥം പാകാരം ചിനന്തേ അപരോ മഹാമുഗ്ഗരം ഗഹേത്വാ തേന ചിതചിതട്ഠാനം അപചിനന്തോ വിദ്ധംസേന്തോ ഏവ ഗച്ഛേയ്യ, ഏവമേവ തേഭൂമകകുസലേന ചിതാ ചുതിപടിസന്ധിയോ പച്ചയവേകല്ലകരണേന അപചിനന്തം വിദ്ധംസേന്തം ഗച്ഛതീതി അപചയഗാമി.
ദിട്ഠിഗതാനം പഹാനായാതി, ഏത്ഥ ദിട്ഠിയോ ഏവ ദിട്ഠിഗതാനി, ഗൂഥഗതം മുത്തഗതന്തിആദീനി (അ. നി. ൯.൧൧) വിയ. ദ്വാസട്ഠിയാ വാ ദിട്ഠീനം അന്തോഗധത്താ ദിട്ഠീസു ഗതാനീതിപി ദിട്ഠിഗതാനി. ദിട്ഠിയാ വാ ഗതം ഏതേസന്തിപി ദിട്ഠിഗതാനി. ദിട്ഠിസദിസഗമനാനി ദിട്ഠിസദിസപ്പവത്താനീതി അത്ഥോ. കാനി പന താനീതി? സസമ്പയുത്താനി സക്കായദിട്ഠിവിചികിച്ഛാസീലബ്ബതപരാമാസഅപായഗമനീയരാഗദോസമോഹാകുസലാനി. താനി ഹി യാവ പഠമമഗ്ഗഭാവനാ താവ പവത്തിസബ്ഭാവതോ ദിട്ഠിസദിസഗമനാനീതി വുച്ചന്തി. ഇതി ദിട്ഠിയോ ച ദിട്ഠിഗതാനി ച ദിട്ഠിഗതാനി. തേസം ദിട്ഠിഗതാനം. പഹാനായാതി സമുച്ഛേദവസേനേവ പജഹനത്ഥായ. പഠമായാതി ഗണനവസേനപി പഠമുപ്പത്തിവസേനപി പഠമായ. ഭൂമിയാതി ‘‘അനന്തരഹിതായ ഭൂമിയാ’’തിആദീസു (പാരാ. ൨൭; മ. നി. ൨.൨൯൬) താവ അയം മഹാപഥവീ ഭൂമീതി വുച്ചതി. ‘‘സുഖഭൂമിയം കാമാവചരേ’’തിആദീസു (ധ. സ. ൯൮൮) ചിത്തുപ്പാദോ. ഇധ പന സാമഞ്ഞഫലം അധിപ്പേതം. തഞ്ഹി സമ്പയുത്താനം നിസ്സയഭാവതോ തേ ധമ്മാ ഭവന്തി ഏത്ഥാതി ഭൂമി. യസ്മാ വാ സമാനേപി ലോകുത്തരഭാവേ സയമ്പി ഭവതി ഉപ്പജ്ജതി, ന നിബ്ബാനം വിയ അപാതുഭാവം, തസ്മാപി ഭൂമീതി വുച്ചതി; തസ്സാ പഠമായ ഭൂമിയാ. പത്തിയാതി സോതാപത്തിഫലസങ്ഖാതസ്സ പഠമസ്സ സാമഞ്ഞഫലസ്സ പത്തത്ഥായ പടിലാഭത്ഥായാതി ഏവമേത്ഥ അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. വിവിച്ചാതി സമുച്ഛേദവിവേകവസേന വിവിച്ചിത്വാ, വിനാ ഹുത്വാ.
ഇദാനി കിഞ്ചാപി ലോകിയജ്ഝാനമ്പി ന വിനാ പടിപദായ ഇജ്ഝതി, ഏവം സന്തേപി ഇധ സുദ്ധികനയം പഹായ ലോകുത്തരജ്ഝാനം പടിപദായ സദ്ധിംയേവ ഗരും കത്വാ ദേസേതുകാമതായ ദുക്ഖപടിപദം ദന്ധാഭിഞ്ഞന്തിആദിമാഹ.
തത്ഥ യോ ആദിതോവ കിലേസേ വിക്ഖമ്ഭേന്തോ ദുക്ഖേന സസങ്ഖാരേന സപ്പയോഗേന കിലമന്തോ വിക്ഖമ്ഭേതി തസ്സ ദുക്ഖാ പടിപദാ ഹോതി; യോ പന വിക്ഖമ്ഭിത കിലേസോ വിപസ്സനാപരിവാസം വസന്തോ ചിരേന മഗ്ഗപാതുഭാവം പാപുണാതി തസ്സ ദന്ധാഭിഞ്ഞാ ഹോതി. ഇതി യോ കോചി വാരോ ദുക്ഖപടിപദദന്ധാഭിഞ്ഞോ നാമ കതോ.
കതമം പന വാരം രോചേസുന്തി? യത്ഥ സകിം വിക്ഖമ്ഭിതാ കിലേസാ സമുദാചരിത്വാ ദുതിയമ്പി വിക്ഖമ്ഭിതാ പുന സമുദാചരന്തി, തതിയം വിക്ഖമ്ഭിതേ പന തഥാവിക്ഖമ്ഭിതേവ കത്വാ മഗ്ഗേന സമുഗ്ഘാതം പാപേതി, ഇമം വാരം രോചേസും. ഇമസ്സ വാരസ്സ ദുക്ഖാപടിപദാ ദന്ധാഭിഞ്ഞാതി നാമം കതം. ഏത്തകേന പന ന പാകടം ഹോതി. തസ്മാ ഏവമേത്ഥ ആദിതോ പട്ഠായ വിഭാവനാ വേദിതബ്ബാ – യോ ഹി ചത്താരി മഹാഭൂതാനി പരിഗ്ഗഹേത്വാ ഉപാദാരൂപം പരിഗ്ഗണ്ഹാതി, അരൂപം പരിഗ്ഗണ്ഹാതി, ‘രൂപാരൂപം’ പന പരിഗ്ഗണ്ഹന്തോ ദുക്ഖേന കസിരേന കിലമന്തോ പരിഗ്ഗഹേതും സക്കോതി, തസ്സ ദുക്ഖാ പടിപദാ നാമ ഹോതി. പരിഗ്ഗഹിതരൂപാരൂപസ്സ പന വിപസ്സനാപരിവാസേ മഗ്ഗപാതുഭാവദന്ധതായ ദന്ധാഭിഞ്ഞാ നാമ ഹോതി.
യോപി രൂപാരൂപം പരിഗ്ഗഹേത്വാ ‘നാമരൂപം’ വവത്ഥപേന്തോ ദുക്ഖേന കസിരേന കിലമന്തോ വവത്ഥപേതി, വവത്ഥാപിതേ ച നാമരൂപേ വിപസ്സനാപരിവാസം വസന്തോ ചിരേന മഗ്ഗം ഉപ്പാദേതും സക്കോതി, തസ്സാപി ദുക്ഖാ പടിപദാ ദന്ധാഭിഞ്ഞാ നാമ ഹോതി.
അപരോ നാമരൂപമ്പി വവത്ഥപേത്വാ ‘പച്ചയേ’ പരിഗ്ഗണ്ഹന്തോ ദുക്ഖേന കസിരേന കിലമന്തോ പരിഗ്ഗണ്ഹാതി, പച്ചയേ ച പരിഗ്ഗഹേത്വാ വിപസ്സനാപരിവാസം വസന്തോ ചിരേന മഗ്ഗം ഉപ്പാദേതി, ഏവമ്പി ദുക്ഖാ പടിപദാ ദന്ധാഭിഞ്ഞാ നാമ ഹോതി.
അപരോ പച്ചയേപി പരിഗ്ഗഹേത്വാ ‘ലക്ഖണാനി’ പടിവിജ്ഝന്തോ ദുക്ഖേന കസിരേന കിലമന്തോ പടിവിജ്ഝതി, പടിവിദ്ധലക്ഖണോ ച വിപസ്സനാപരിവാസം വസന്തോ ചിരേന മഗ്ഗം ഉപ്പാദേതി, ഏവമ്പി ദുക്ഖാ പടിപദാ ദന്ധാഭിഞ്ഞാ നാമ ഹോതി.
അപരോ ലക്ഖണാനിപി പടിവിജ്ഝിത്വാ വിപസ്സനാഞാണേ തിക്ഖേ സൂരേ പസന്നേ വഹന്തേ ഉപ്പന്നം ‘വിപസ്സനാനികന്തിം’ പരിയാദിയമാനോ ദുക്ഖേന കസിരേന കിലമന്തോ പരിയാദിയതി, നികന്തിഞ്ച പരിയാദിയിത്വാ വിപസ്സനാപരിവാസം വസന്തോ ചിരേന മഗ്ഗം ഉപ്പാദേതി, ഏവമ്പി ദുക്ഖാ പടിപദാ ദന്ധാഭിഞ്ഞാ നാമ ഹോതി. ഇമം വാരം രോചേസും. ഇമസ്സ വാരസ്സ ഏതം നാമം കതം. ഇമിനാവ ഉപായേന പരതോ തിസ്സോ പടിപദാ വേദിതബ്ബാ.
ഫസ്സോ ഹോതീതിആദീസു അനഞ്ഞാതഞ്ഞസ്സാമീതിന്ദ്രിയം, സമ്മാവാചാ, സമ്മാകമ്മന്തോ, സമ്മാആജീവോതി ചത്താരി പദാനി അധികാനി. നിദ്ദേസവാരേ ച വിതക്കാദിനിദ്ദേസേസു ‘മഗ്ഗങ്ഗ’ന്തിആദീനി പദാനി അധികാനി. സേസം സബ്ബം ഹേട്ഠാ വുത്തസദിസമേവ. ഭൂമന്തരവസേന പന ലോകുത്തരതാവ ഇധ വിസേസോ.
തത്ഥ അനഞ്ഞാതഞ്ഞസ്സാമീതിന്ദ്രിയന്തി ‘അനമതഗ്ഗേ സംസാരവട്ടേ അനഞ്ഞാതം അമതം പദം ചതുസച്ചധമ്മമേവ വാ ജാനിസ്സാമീ’തി പടിപന്നസ്സ ഇമിനാ പുബ്ബാഭോഗേന ഉപ്പന്നം ഇന്ദ്രിയം. ലക്ഖണാദീനി പനസ്സ ഹേട്ഠാ പഞ്ഞിന്ദ്രിയേ വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബാനി.
സുന്ദരാ പസത്ഥാ വാ വാചാ സമ്മാവാചാ. വചീദുച്ചരിതസമുഗ്ഘാടികായ മിച്ഛാവാചാവിരതിയാ ഏതം അധിവചനം. സാ പരിഗ്ഗഹലക്ഖണാ വിരമണരസാ മിച്ഛാവാചപ്പഹാനപച്ചുപട്ഠാനാ. സുന്ദരോ പസത്ഥോ വാ കമ്മന്തോ സമ്മാകമ്മന്തോ. മിച്ഛാകമ്മന്തസമുച്ഛേദികായ പാണാതിപാതാദിവിരതിയാ ഏതം നാമം. സോ സമുട്ഠാനലക്ഖണോ വിരമണരസോ മിച്ഛാകമ്മന്തപ്പഹാനപച്ചുപട്ഠാനോ. സുന്ദരോ പസത്ഥോ വാ ആജീവോ സമ്മാആജീവോ. മിച്ഛാജീവവിരതിയാ ഏതം അധിവചനം. സോ വോദാനലക്ഖണോ ഞായാജീവപ്പവത്തിരസോ മിച്ഛാജീവപ്പഹാനപച്ചുപട്ഠാനോ.
അപിച ഹേട്ഠാ വിരതിത്തയേ വുത്തവസേനപേത്ഥ ലക്ഖണാദീനി വേദിതബ്ബാനി. ഇതി ഇമേസം തിണ്ണം ധമ്മാനം വസേന ഹേട്ഠാ വുത്തം മഗ്ഗപഞ്ചകം ഇധ മഗ്ഗട്ഠകം വേദിതബ്ബം. യേവാപനകേസു ച ഇമേസം അഭാവോ. തഥാ കരുണാമുദിതാനം. ഇമേ ഹി തയോ ധമ്മാ ഇധ പാളിയം ആഗതത്താവ യേവാപനകേസു ന ഗഹിതാ. കരുണാമുദിതാ പന സത്താരമ്മണാ, ഇമേ ധമ്മാ നിബ്ബാനാരമ്മണാതി താപേത്ഥ ന ഗഹിതാ. അയം താവ ഉദ്ദേസവാരേ വിസേസത്ഥോ.
൨൮൩. നിദ്ദേസവാരേ പന മഗ്ഗങ്ഗം മഗ്ഗപരിയാപന്നന്തി ഏത്ഥ താവ മഗ്ഗസ്സ അങ്ഗന്തി മഗ്ഗങ്ഗം; മഗ്ഗകോട്ഠാസോതി അത്ഥോ. യഥാ പന അരഞ്ഞേ പരിയാപന്നം അരഞ്ഞപരിയാപന്നം നാമ ഹോതി, ഏവം മഗ്ഗേ പരിയാപന്നന്തി മഗ്ഗപരിയാപന്നം. മഗ്ഗസന്നിസ്സിതന്തി അത്ഥോ.
൨൮൫. പീതിസമ്ബോജ്ഝങ്ഗോതി ഏത്ഥ പീതി ഏവ സമ്ബോജ്ഝങ്ഗോതി പീതിസമ്ബോജ്ഝങ്ഗോ. തത്ഥ ബോധിയാ ബോധിസ്സ വാ അങ്ഗോതി ബോജ്ഝങ്ഗോ. ഇദം വുത്തം ഹോതി – യാ അയം ധമ്മസാമഗ്ഗീ യായ ലോകുത്തരമഗ്ഗക്ഖണേ ഉപ്പജ്ജമാനായ ലീനുദ്ധച്ചപതിട്ഠാനായൂഹനകാമസുഖത്തകിലമഥാനുയോഗഉച്ഛേദസസ്സതാഭിനിവേസാദീനം അനേകേസം ഉപദ്ദവാനം പടിപക്ഖഭൂതായ സതിധമ്മവിചയവീരിയപീതിപസ്സദ്ധിസമാധിഉപേക്ഖാസങ്ഖാതായ ധമ്മസാമഗ്ഗിയാ അരിയസാവകോ ബുജ്ഝതീതി കത്വാ ബോധീതി വുച്ചതി. ബുജ്ഝതീതി കിലേസസന്താനനിദ്ദായ ഉട്ഠഹതി, ചത്താരി വാ അരിയസച്ചാനി പടിവിജ്ഝതി, നിബ്ബാനമേവ വാ സച്ഛികരോതി. തസ്സാ ധമ്മസാമഗ്ഗീസങ്ഖാതായ ബോധിയാ അങ്ഗോതിപി ബോജ്ഝങ്ഗോ, ഝാനങ്ഗമഗ്ഗങ്ഗാദീനി വിയ. യോപേസ യഥാവുത്തപ്പകാരായ ഏതായ ധമ്മസാമഗ്ഗിയാ ബുജ്ഝതീതി കത്വാ അരിയസാവകോ ബോധീതി വുച്ചതി, തസ്സ ബോധിസ്സ അങ്ഗോതിപി ബോജ്ഝങ്ഗോ; സേനങ്ഗരഥങ്ഗാദയോ വിയ. തേനാഹു അട്ഠകഥാചരിയാ – ‘‘ബുജ്ഝനകസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ അങ്ഗാതി വാ ബോജ്ഝങ്ഗാ’’തി (വിഭ. അട്ഠ. ൪൬൬; സം. നി. അട്ഠ. ൩.൫.൧൮൨).
അപിച ‘‘ബോജ്ഝങ്ഗാതി കേനട്ഠേന ബോജ്ഝങ്ഗാ? ബോധായ സംവത്തന്തീതി ബോജ്ഝങ്ഗാ, ബുജ്ഝന്തീതി ബോജ്ഝങ്ഗാ, അനുബുജ്ഝന്തീതി ബോജ്ഝങ്ഗാ, പടിബുജ്ഝന്തീതി ബോജ്ഝങ്ഗാ, സമ്ബുജ്ഝന്തീതി ബോജ്ഝങ്ഗാ’’തി (പടി. മ. ൨.൧൭) ഇമിനാ പടിസമ്ഭിദാനയേനാപി ബോജ്ഝങ്ഗത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. പസത്ഥോ സുന്ദരോ വാ ബോജ്ഝങ്ഗോതി സമ്ബോജ്ഝങ്ഗോ. ഏവം പീതി ഏവ സമ്ബോജ്ഝങ്ഗോ പീതിസമ്ബോജ്ഝങ്ഗോതി. ചിത്തേകഗ്ഗതാനിദ്ദേസാദീസുപി ഇമിനാവ നയേന അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ.
൨൯൬. തേസം ധമ്മാനന്തി യേ തസ്മിം സമയേ പടിവേധം ഗച്ഛന്തി ചതുസച്ചധമ്മാ, തേസം ധമ്മാനം. അനഞ്ഞാതാനന്തി കിഞ്ചാപി പഠമമഗ്ഗേന തേ ധമ്മാ ഞാതാ നാമ ഹോന്തി, യഥാ പന പകതിയാ അനാഗതപുബ്ബം വിഹാരം ആഗന്ത്വാ വിഹാരമജ്ഝേ ഠിതോപി പുഗ്ഗലോ പകതിയാ അനാഗതഭാവം ഉപാദായ ‘അനാഗതപുബ്ബം ഠാനം ആഗതോമ്ഹീ’തി വദതി, യഥാ ച പകതിയാ അപിളന്ധപുബ്ബം മാലം പിളന്ധിത്വാ, അനിവത്ഥപുബ്ബം വത്ഥം നിവാസേത്വാ, അഭുത്തപുബ്ബം ഭോജനം ഭുഞ്ജിത്വാ, പകതിയാ അഭുത്തഭാവം ഉപാദായ അഭുത്തപുബ്ബം ഭോജനം ഭുത്തോമ്ഹീതി വദതി, ഏവമിധാപി യസ്മാ പകതിയാ ഇമിനാ പുഗ്ഗലേന ഇമേ ധമ്മാ ന ഞാതപുബ്ബാ തസ്മാ അനഞ്ഞാതാനന്തി വുത്തം. അദിട്ഠാദീസുപി ഏസേവ നയോ. തത്ഥ അദിട്ഠാനന്തി ഇതോ പുബ്ബേ പഞ്ഞാചക്ഖുനാ അദിട്ഠാനം. അപ്പത്താനന്തി അധിഗമനവസേന അപ്പത്താനം. അവിദിതാനന്തി ഞാണേന അപാകടകതാനം. അസച്ഛികതാനന്തി അപച്ചക്ഖകതാനം. സച്ഛികിരിയായാതി പച്ചക്ഖകരണത്ഥം. യഥാ ച ഇമിനാ പദേന, ഏവം സേസേഹിപി സദ്ധിം അനഞ്ഞാതാനം ഞാണായ, അദിട്ഠാനം ദസ്സനായ, അപ്പത്താനം പത്തിയാ, അവിദിതാനം വേദായാതി യോജനാ കാതബ്ബാ.
൨൯൯. ചതൂഹി വചീദുച്ചരിതേഹീതിആദീസു വചീതി വചീവിഞ്ഞത്തി വേദിതബ്ബാ. തിണ്ണം ദോസാനം യേന കേനചി ദുട്ഠാനി ചരിതാനീതി ദുച്ചരിതാനി. വചീതോ പവത്താനി ദുച്ചരിതാനി വചീദുച്ചരിതാനി, വചിയാ വാ നിപ്ഫാദിതാനി ദുച്ചരിതാനി വചീദുച്ചരിതാനി. തേഹി വചീദുച്ചരിതേഹി. ആരകാ രമതീതി ആരതി. വിനാ തേഹി രമതീതി വിരതി. തതോ തതോ പടിനിവത്താവ ഹുത്വാ തേഹി വിനാ രമതീതി പടിവിരതി. ഉപസഗ്ഗവസേന വാ പദം വഡ്ഢിതം. സബ്ബമിദം ഓരമണഭാവസ്സേവാധിവചനം. വേരം മണതി, വിനാസേതീതി വേരമണീ. ഇദമ്പി ഓരമണസ്സേവ വേവചനം. യായ പന ചേതനായ മുസാവാദാദീനി ഭാസമാനോ കരോതി നാമ, അയം ലോകുത്തരമഗ്ഗവിരതി. ഉപ്പജ്ജിത്വാ തം കിരിയം കാതും ന ദേതി, കിരിയാപഥം പച്ഛിന്ദതീതി അകിരിയാ. തഥാ തം കരണം കാതും ന ദേതി, കരണപഥം പച്ഛിന്ദതീതി അകരണം. യായ ച ചേതനായ ചതുബ്ബിധം വചീദുച്ചരിതം ഭാസമാനോ അജ്ഝാപജ്ജതി നാമ, അയം ഉപ്പജ്ജിത്വാ തഥാ അജ്ഝാപജ്ജിതും ന ദേതീതി അനജ്ഝാപത്തി.
വേലാഅനതിക്കമോതി ഏത്ഥ ‘‘തായ വേലായാ’’തിആദീസു (ദീ. നി. ൨.൧൫൪; മഹാവ. ൧-൩; ഉദാ. ൧ ആദയോ) താവ കാലോ വേലാതി ആഗതോ. ‘‘ഉരുവേലായം വിഹരതീ’’തി (മഹാവ. ൧; സം. നി. ൧.൧൩൭) ഏത്ഥ രാസി. ‘‘ഠിതധമ്മോ വേലം നാതിവത്തതീ’’തി (ചൂളവ. ൩൮൪; അ. നി. ൮.൧൯; ഉദാ. ൪൫) ഏത്ഥ സീമാ. ഇധാപി സീമാവ. അനതിക്കമനീയട്ഠേന ഹി ചത്താരി വചീസുചരിതാനി വേലാതി അധിപ്പേതാനി. ഇതി യായ ചേതനായ ചത്താരി വചീദുച്ചരിതാനി ഭാസമാനോ വേലം അതിക്കമതി നാമ, അയം ഉപ്പജ്ജിത്വാ തം വേലം അതിക്കമിതും ന ദേതീതി വേലാഅനതിക്കമോതി വുത്താ. വേലായതീതി വാ വേലാ, ചലയതി വിദ്ധംസേതീതി അത്ഥോ. കിം വേലായതി? ചതുബ്ബിധം വചീദുച്ചരിതം. ഇതി വേലായനതോ ‘വേലാ’. പുരിസസ്സ പന ഹിതസുഖം അനതിക്കമിത്വാ വത്തതീതി ‘അനതിക്കമോ’. ഏവമേത്ഥ പദദ്വയവസേനാപി അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ.
സേതും ഹനതീതി സേതുഘാതോ; ചതുന്നം വചീദുച്ചരിതാനം പദഘാതോ പച്ചയഘാതോതി അത്ഥോ. പച്ചയോ ഹി ഇധ സേതൂതി അധിപ്പേതോ. തത്രായം വചനത്ഥോ – രാഗാദികോ ചതുന്നം വചീദുച്ചരിതാനം പച്ചയോ വട്ടസ്മിം പുഗ്ഗലം സിനോതി ബന്ധതീതി സേതു. സേതുസ്സ ഘാതോ സേതുഘാതോ. വചീദുച്ചരിതപച്ചയസമുഗ്ഘാടികായ വിരതിയാ ഏതം അധിവചനം. അയം പന സമ്മാവാചാസങ്ഖാതാ വിരതി പുബ്ബഭാഗേ നാനാചിത്തേസു ലബ്ഭതി. അഞ്ഞേനേവ ഹി ചിത്തേന മുസാവാദാ വിരമതി, അഞ്ഞേന പേസുഞ്ഞാദീഹി. ലോകുത്തരമഗ്ഗക്ഖണേ പന ഏകചിത്തസ്മിംയേവ ലബ്ഭതി. ചതുബ്ബിധായ ഹി വചീദുച്ചരിതചേതനായ പദപച്ഛേദം കുരുമാനാ മഗ്ഗങ്ഗം പൂരയമാനാ ഏകാവ വിരതി ഉപ്പജ്ജതി.
൩൦൦. കായദുച്ചരിതേഹീതി കായതോ പവത്തേഹി കായേന വാ നിപ്ഫാദിതേഹി പാണാതിപാതാദീഹി ദുച്ചരിതേഹി. സേസം പുരിമനയേനേവ വേദിതബ്ബം. അയമ്പി സമ്മാകമ്മന്തസങ്ഖാതാ വിരതി പുബ്ബഭാഗേ നാനാചിത്തേസു ലബ്ഭതി. അഞ്ഞേനേവ ഹി ചിത്തേന പാണാതിപാതാ വിരമതി, അഞ്ഞേന അദിന്നാദാനമിച്ഛാചാരേഹി. ലോകുത്തരമഗ്ഗക്ഖണേ പന ഏകചിത്തസ്മിംയേവ ലബ്ഭതി. തിവിധായ ഹി കായദുച്ചരിതചേതനായ പദപച്ഛേദം കുരുമാനാ മഗ്ഗങ്ഗം പൂരയമാനാ ഏകാവ വിരതി ഉപ്പജ്ജതി.
൩൦൧. സമ്മാആജീവനിദ്ദേസേ അകിരിയാതിആദീസു യായ ചേതനായ മിച്ഛാജീവം ആജീവമാനോ കിരിയം കരോതി നാമ, അയം ഉപ്പജ്ജിത്വാ തം കിരിയം കാതും ന ദേതീതി അകിരിയാതി. ഇമിനാ നയേന യോജനാ വേദിതബ്ബാ. ആജീവോ ച നാമേസ പാടിയേക്കോ നത്ഥി, വാചാകമ്മന്തേസു ഗഹിതേസു ഗഹിതോവ ഹോതി, തപ്പക്ഖികത്താ. ധുവപടിസേവനവസേന പനായം തതോ നീഹരിത്വാ ദസ്സിതോതി. ഏവം സന്തേ സമ്മാആജീവോ സകിച്ചകോ ന ഹോതി, അട്ഠ മഗ്ഗങ്ഗാനി ന പരിപൂരേന്തി, തസ്മാ സമ്മാആജീവോ സകിച്ചകോ കാതബ്ബോ, അട്ഠ മഗ്ഗങ്ഗാനി പരിപൂരേതബ്ബാനീതി. തത്രായം നയോ – ആജീവോ നാമ ഭിജ്ജമാനോ കായവചീദ്വാരേസുയേവ ഭിജ്ജതി. മനോദ്വാരേ ആജീവഭേദോ നാമ നത്ഥി. പൂരയമാനോപി തസ്മിംയേവ ദ്വാരദ്വയേ പൂരതി. മനോദ്വാരേ ആജീവപൂരണം നാമ നത്ഥി. കായദ്വാരേ പന വീതിക്കമോ ആജീവഹേതുകോപി അത്ഥി നആജീവഹേതുകോപി. തഥാ വചീദ്വാരേ.
തത്ഥ യം രാജരാജമഹാമത്താ ഖിഡ്ഡാപസുതാ സൂരഭാവം ദസ്സേന്താ മിഗവധം വാ പന്ഥദുഹനം വാ പരദാരവീതിക്കമം വാ കരോന്തി, ഇദം അകുസലം കായകമ്മം നാമ. തതോ വിരതിപി ‘സമ്മാകമ്മന്തോ’ നാമ. യം പന നആജീവഹേതുകം ചതുബ്ബിധം വചീദുച്ചരിതം ഭാസന്തി, ഇദം അകുസലം വചീകമ്മം നാമ. തതോ വിരതിപി ‘സമ്മാവാചാ’ നാമ.
യം പന ആജീവഹേതു നേസാദമച്ഛബന്ധാദയോ പാണം ഹനന്തി, അദിന്നം ആദിയന്തി, മിച്ഛാചാരം ചരന്തി, അയം മിച്ഛാജീവോ നാമ. തതോ വിരതി ‘സമ്മാആജീവോ’ നാമ. യമ്പി ലഞ്ജം ഗഹേത്വാ മുസാ ഭണന്തി, പേസുഞ്ഞഫരുസസമ്ഫപ്പലാപേ പവത്തേന്തി, അയമ്പി മിച്ഛാജീവോ നാമ. തതോ വിരതി സമ്മാആജീവോ നാമ.
മഹാസീവത്ഥേരോ പനാഹ – ‘കായവചീദ്വാരേസുപി വീതിക്കമോ ആജീവഹേതുകോ വാ ഹോതു നോ വാ ആജീവഹേതുകോ, അകുസലം കായകമ്മം വചീകമ്മന്ത്വേവ സങ്ഖ്യം ഗച്ഛതി. തതോ വിരതിപി സമ്മാകമ്മന്തോ സമ്മാവാചാത്വേവ വുച്ചതീ’തി. ‘ആജീവോ കുഹി’ന്തി വുത്തേ പന ‘തീണി കുഹനവത്ഥൂനി നിസ്സായ ചത്താരോ പച്ചയേ ഉപ്പാദേത്വാ തേസം പരിഭോഗോ’തി ആഹ. അയം പന കോടിപ്പത്തോ മിച്ഛാജീവോ. തതോ വിരതി സമ്മാആജീവോ നാമ.
അയമ്പി സമ്മാആജീവോ പുബ്ബഭാഗേ നാനാചിത്തേസു ലബ്ഭതി, അഞ്ഞേനേവ ഹി ചിത്തേന കായദ്വാരവീതിക്കമാ വിരമതി, അഞ്ഞേന വചീദ്വാരവീതിക്കമാ. ലോകുത്തരമഗ്ഗക്ഖണേ പന ഏകചിത്തസ്മിംയേവ ലബ്ഭതി. കായവചീദ്വാരേസു ഹി സത്തകമ്മപഥവസേന ഉപ്പന്നായ മിച്ഛാജീവസങ്ഖാതായ ദുസ്സീല്യചേതനായ പദപച്ഛേദം കുരുമാനാ മഗ്ഗങ്ഗം പൂരയമാനാ ഏകാവ വിരതി ഉപ്പജ്ജതീതി. അയം നിദ്ദേസവാരേ വിസേസോ.
യം പനേതം ഇന്ദ്രിയേസു അനഞ്ഞാതഞ്ഞസ്സാമീതിന്ദ്രിയം വഡ്ഢിതം, മഗ്ഗങ്ഗേസു ച സമ്മാവാചാദീനി, തേസം വസേന സങ്ഗഹവാരേ ‘‘നവിന്ദ്രിയാനി, അട്ഠങ്ഗികോ മഗ്ഗോ’’തി വുത്തം. സുഞ്ഞതവാരോ പാകതികോയേവാതി. അയം താവ സുദ്ധികപടിപദായ വിസേസോ.
൩൪൩. ഇതോ പരം സുദ്ധികസുഞ്ഞതാ സുഞ്ഞതപടിപദാ സുദ്ധികഅപ്പണിഹിതാ അപ്പണിഹിതപടിപദാതി അയം ദേസനാഭേദോ ഹോതി. തത്ഥ സുഞ്ഞതന്തി ലോകുത്തരമഗ്ഗസ്സ നാമം. സോ ഹി ആഗമനതോ സഗുണതോ ആരമ്മണതോതി തീഹി കാരണേഹി നാമം ലഭതി. കഥം? ഇധ ഭിക്ഖു അനത്തതോ അഭിനിവിസിത്വാ അനത്തതോ സങ്ഖാരേ പസ്സതി. യസ്മാ പന അനത്തതോ ദിട്ഠമത്തേനേവ മഗ്ഗവുട്ഠാനം നാമ ന ഹോതി, അനിച്ചതോപി ദുക്ഖതോപി ദട്ഠുമേവ വട്ടതി, തസ്മാ ‘അനിച്ചം ദുക്ഖമനത്താ’തി തിവിധം അനുപസ്സനം ആരോപേത്വാ സമ്മസന്തോ ചരതി. വുട്ഠാനഗാമിനിവിപസ്സനാ പനസ്സ തേഭൂമകേപി സങ്ഖാരേ സുഞ്ഞതോവ പസ്സതി. അയം വിപസ്സനാ സുഞ്ഞതാ നാമ ഹോതി. സാ ആഗമനീയട്ഠാനേ ഠത്വാ അത്തനോ മഗ്ഗസ്സ ‘സുഞ്ഞത’ന്തി നാമം ദേതി. ഏവം മഗ്ഗോ ‘ആഗമനതോ’ സുഞ്ഞതനാമം ലഭതി. യസ്മാ പന സോ രാഗാദീഹി സുഞ്ഞോ തസ്മാ ‘സഗുണേനേവ’ സുഞ്ഞതനാമം ലഭതി. നിബ്ബാനമ്പി രാഗാദീഹി സുഞ്ഞത്താ സുഞ്ഞതന്തി വുച്ചതി. തം ആരമ്മണം കത്വാ ഉപ്പന്നത്താ മഗ്ഗോ ‘ആരമ്മണതോ’ സുഞ്ഞതനാമം ലഭതി.
തത്ഥ സുത്തന്തികപരിയായേന സഗുണതോപി ആരമ്മണതോപി നാമം ലഭതി. പരിയായദേസനാ ഹേസാ. അഭിധമ്മകഥാ പന നിപ്പരിയായദേസനാ. തസ്മാ ഇധ സഗുണതോ വാ ആരമ്മണതോ വാ നാമം ന ലഭതി, ആഗമനതോവ ലഭതി. ആഗമനമേവ ഹി ധുരം. തം ദുവിധം ഹോതി – വിപസ്സനാഗമനം മഗ്ഗാഗമനന്തി. തത്ഥ മഗ്ഗസ്സ ആഗതട്ഠാനേ വിപസ്സനാഗമനം ധുരം, ഫലസ്സ ആഗതട്ഠാനേ മഗ്ഗാഗമനം ധുരം. ഇധ മഗ്ഗസ്സ ആഗതത്താ വിപസ്സനാഗമനമേവ ധുരം ജാതം.
൩൫൦. അപ്പണിഹിതന്തി, ഏത്ഥാപി അപ്പണിഹിതന്തി മഗ്ഗസ്സേവ നാമം. ഇദമ്പി നാമം മഗ്ഗോ തീഹേവ കാരണേഹി ലഭതി. കഥം? ഇധ ഭിക്ഖു ആദിതോവ ദുക്ഖതോ അഭിനിവിസിത്വാ ദുക്ഖതോവ സങ്ഖാരേ പസ്സതി. യസ്മാ പന ദുക്ഖതോ ദിട്ഠമത്തേനേവ മഗ്ഗവുട്ഠാനം നാമ ന ഹോതി, അനിച്ചതോപി അനത്തതോപി ദട്ഠുമേവ വട്ടതി, തസ്മാ അനിച്ചം ദുക്ഖമനത്താ’തി തിവിധം അനുപസ്സനം ആരോപേത്വാ സമ്മസന്തോ ചരതി. വുട്ഠാനഗാമിനിവിപസ്സനാ പനസ്സ തേഭൂമകസങ്ഖാരേസു പണിധിം സോസേത്വാ പരിയാദിയിത്വാ വിസ്സജ്ജേതി. അയം വിപസ്സനാ അപ്പണിഹിതാ നാമ ഹോതി. സാ ആഗമനീയട്ഠാനേ ഠത്വാ അത്തനോ മഗ്ഗസ്സ ‘അപ്പണിഹിത’ന്തി നാമം ദേതി. ഏവം മഗ്ഗോ ‘ആഗമനതോ’ അപ്പണിഹിതനാമം ലഭതി. യസ്മാ പന തത്ഥ രാഗദോസമോഹപണിധയോ നത്ഥി, തസ്മാ ‘സഗുണേനേവ’ അപ്പണിഹിതനാമം ലഭതി. നിബ്ബാനമ്പി തേസം പണിധീനം അഭാവാ അപ്പണിഹിതന്തി വുച്ചതി. തം ആരമ്മണം കത്വാ ഉപ്പന്നത്താ മഗ്ഗോ അപ്പണിഹിതനാമം ലഭതി.
തത്ഥ സുത്തന്തികപരിയായേന സഗുണതോപി ആരമ്മണതോപി നാമം ലഭതി. പരിയായദേസനാ ഹേസാ. അഭിധമ്മകഥാ പന നിപ്പരിയായദേസനാ. തസ്മാ ഇധ സഗുണതോ വാ ആരമ്മണതോ വാ നാമം ന ലഭതി, ആഗമനതോവ ലഭതി. ആഗമനമേവ ഹി ധുരം. തം ദുവിധം ഹോതി – വിപസ്സനാഗമനം മഗ്ഗാഗമനന്തി. തത്ഥ മഗ്ഗസ്സ ആഗതട്ഠാനേ വിപസ്സനാഗമനം ധുരം, ഫലസ്സ ആഗതട്ഠാനേ മഗ്ഗാഗമനം ധുരം. ഇധ മഗ്ഗസ്സ ആഗതത്താ വിപസ്സനാഗമനമേവ ധുരം ജാതം.
നനു ച സുഞ്ഞതോ അനിമിത്തോ അപ്പണിഹിതോതി തീണി മഗ്ഗസ്സ നാമാനി? യഥാഹ – ‘‘തയോമേ, ഭിക്ഖവേ, വിമോക്ഖാ – സുഞ്ഞതോ വിമോക്ഖോ, അനിമിത്തോ വിമോക്ഖോ, അപ്പണിഹിതോ വിമോക്ഖോ’’തി (പടി. മ. ൧.൨൦൯). തേസു ഇധ ദ്വേ മഗ്ഗേ ഗഹേത്വാ അനിമിത്തോ കസ്മാ ന ഗഹിതോതി? ആഗമനാഭാവതോ. അനിമിത്തവിപസ്സനാ ഹി സയം ആഗമനീയട്ഠാനേ ഠത്വാ അത്തനോ മഗ്ഗസ്സ നാമം ദാതും ന സക്കോതി. സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ പന അത്തനോ പുത്തസ്സ രാഹുലത്ഥേരസ്സ.
‘‘അനിമിത്തഞ്ച ഭാവേഹി, മാനാനുസയമുജ്ജഹ;
തതോ മാനാഭിസമയാ, ഉപസന്തോ ചരിസ്സസീ’’തി. (സു. നി. ൩൪൪);
അനിമിത്തവിപസ്സനം കഥേസി. വിപസ്സനാ ഹി നിച്ചനിമിത്തം ധുവനിമിത്തം സുഖനിമിത്തം അത്തനിമിത്തഞ്ച ഉഗ്ഘാടേതി. തസ്മാ അനിമിത്താതി കഥിതാ. സാ ച കിഞ്ചാപി തം നിമിത്തം ഉഗ്ഘാടേതി, സയം പന നിമിത്തധമ്മേസു ചരതീതി സനിമിത്താവ ഹോതി. തസ്മാ സയം ആഗമനീയട്ഠാനേ ഠത്വാ അത്തനോ മഗ്ഗസ്സ നാമം ദാതും ന സക്കോതി.
അപരോ നയോ – അഭിധമ്മോ നാമ പരമത്ഥദേസനാ. അനിമിത്തമഗ്ഗസ്സ ച പരമത്ഥതോ ഹേതുവേകല്ലമേവ ഹോതി. കഥം? അനിച്ചാനുപസ്സനായ ഹി വസേന അനിമിത്തവിമോക്ഖോ കഥിതോ. തേന ച വിമോക്ഖേന സദ്ധിന്ദ്രിയം അധിമത്തം ഹോതി. തം അരിയമഗ്ഗേ ഏകങ്ഗമ്പി ന ഹോതി, അമഗ്ഗങ്ഗത്താ അത്തനോ മഗ്ഗസ്സ പരമത്ഥതോ നാമം ദാതും ന സക്കോതി. ഇതരേസു പന ദ്വീസു അനത്താനുപസ്സനായ താവ വസേന സുഞ്ഞതവിമോക്ഖോ, ദുക്ഖാനുപസ്സനായ വസേന അപ്പണിഹിതവിമോക്ഖോ കഥിതോ. തേസു സുഞ്ഞതവിമോക്ഖേന പഞ്ഞിന്ദ്രിയം അധിമത്തം ഹോതി, അപ്പണിഹിതവിമോക്ഖേന സമാധിന്ദ്രിയം. താനി അരിയമഗ്ഗസ്സ അങ്ഗത്താ അത്തനോ മഗ്ഗസ്സ പരമത്ഥതോ നാമം ദാതും സക്കോന്തി. മഗ്ഗാരമ്മണത്തികേപി ഹി മഗ്ഗാധിപതിധമ്മവിഭജനേ ഛന്ദചിത്താനം അധിപതികാലേ തേസം ധമ്മാനം അമഗ്ഗങ്ഗത്താവ മഗ്ഗാധിപതിഭാവോ ന വുത്തോ. ഏവംസമ്പദമിദം വേദിതബ്ബന്തി. അയമേത്ഥ അട്ഠകഥാമുത്തകോ ഏകസ്സ ആചരിയസ്സ മതിവിനിച്ഛയോ.
ഏവം സബ്ബഥാപി അനിമിത്തവിപസ്സനാ സയം ആഗമനീയട്ഠാനേ ഠത്വാ അത്തനോ മഗ്ഗസ്സ നാമം ദാതും ന സക്കോതീതി അനിമിത്തമഗ്ഗോ ന ഗഹിതോ. കേചി പന ‘അനിമിത്തമഗ്ഗോ ആഗമനതോ നാമം അലഭന്തോപി സുത്തന്തപരിയായേന സഗുണതോ ച ആരമ്മണതോ ച നാമം ലഭതീ’തി ആഹംസു. തേ ഇദം വത്വാ പടിക്ഖിത്താ – അനിമിത്തമഗ്ഗേ സഗുണതോ ച ആരമ്മണതോ ച നാമം ലഭന്തേ സുഞ്ഞതഅപ്പണിഹിതമഗ്ഗാപി സഗുണതോയേവ ആരമ്മണതോയേവ ച ഇധ നാമം ലഭേയ്യും. ന പന ലഭന്തി. കിം കാരണാ? അയഞ്ഹി മഗ്ഗോ നാമ ദ്വീഹി കാരണേഹി നാമം ലഭതി – സരസതോ ച പച്ചനീകതോ ച; സഭാവതോ ച പടിപക്ഖതോ ചാതി അത്ഥോ. തത്ഥ സുഞ്ഞതഅപ്പണിഹിതമഗ്ഗാ സരസതോപി പച്ചനീകതോപി നാമം ലഭന്തി. സുഞ്ഞതഅപ്പണിഹിതമഗ്ഗാ ഹി രാഗാദീഹി സുഞ്ഞാ, രാഗപണിധിആദീഹി ച അപ്പണിഹിതാതി ഏവം ‘സരസതോ’ നാമം ലഭന്തി. സുഞ്ഞതോ ച അത്താഭിനിവേസസ്സ പടിപക്ഖോ, അപ്പണിഹിതോ പണിധിസ്സാതി ഏവം ‘പച്ചനീകതോ’ നാമം ലഭന്തി. അനിമിത്തമഗ്ഗോ പന രാഗാദിനിമിത്താനം നിച്ചനിമിത്താദീനഞ്ച അഭാവേന സരസതോവ നാമം ലഭതി, നോ പച്ചനീകതോ. ന ഹി സോ സങ്ഖാരനിമിത്താരമ്മണായ അനിച്ചാനുപസ്സനായ പടിപക്ഖോ. അനിച്ചാനുപസ്സനാ പനസ്സ അനുലോമഭാവേ ഠിതാതി. സബ്ബഥാപി അഭിധമ്മപരിയായേന അനിമിത്തമഗ്ഗോ നാമ നത്ഥീതി.
സുത്തന്തികപരിയായേന പനേസ ഏവം ആഹരിത്വാ ദീപിതോ – യസ്മിഞ്ഹി വാരേ മഗ്ഗവുട്ഠാനം ഹോതി, തീണി ലക്ഖണാനി ഏകാവജ്ജനേന വിയ ആപാഥമാഗച്ഛന്തി, തിണ്ണഞ്ച ഏകതോ ആപാഥഗമനം നാമ നത്ഥി. കമ്മട്ഠാനസ്സ പന വിഭൂതഭാവദീപനത്ഥം ഏവം വുത്തം. ആദിതോ ഹി യത്ഥ കത്ഥചി അഭിനിവേസോ ഹോതു, വുട്ഠാനഗാമിനീ പന വിപസ്സനാ യം യം സമ്മസിത്വാ വുട്ഠാതി തസ്സ തസ്സേവ വസേന ആഗമനീയട്ഠാനേ ഠത്വാ അത്തനോ മഗ്ഗസ്സ നാമം ദേതി. കഥം? അനിച്ചാദീസു ഹി യത്ഥ കത്ഥചി അഭിനിവിസിത്വാ ഇതരമ്പി ലക്ഖണദ്വയം ദട്ഠും വട്ടതി ഏവ. ഏകലക്ഖണദസ്സനമത്തേനേവ ഹി മഗ്ഗവുട്ഠാനം നാമ ന ഹോതി, തസ്മാ അനിച്ചതോ അഭിനിവിട്ഠോ ഭിക്ഖു ന കേവലം അനിച്ചതോവ വുട്ഠാതി, ദുക്ഖതോപി അനത്തതോപി വുട്ഠാതിയേവ. ദുക്ഖതോ അനത്തതോ അഭിനിവിട്ഠേപി ഏസേവ നയോ. ഇതി ആദിതോ യത്ഥ കത്ഥചി അഭിനിവേസോ ഹോതു, വുട്ഠാനഗാമിനീ പന വിപസ്സനാ യം യം സമ്മസിത്വാ വുട്ഠാതി തസ്സ തസ്സേവ വസേന ആഗമനീയട്ഠാനേ ഠത്വാ അത്തനോ മഗ്ഗസ്സ നാമം ദേതി. തത്ഥ അനിച്ചതോ വുട്ഠഹന്തസ്സ മഗ്ഗോ അനിമിത്തോ നാമ ഹോതി, ദുക്ഖതോ വുട്ഠഹന്തസ്സ അപ്പണിഹിതോ, അനത്തതോ വുട്ഠഹന്തസ്സ സുഞ്ഞതോതി. ഏവം സുത്തന്തപരിയായേന ആഹരിത്വാ ദീപിതോ.
വുട്ഠാനഗാമിനീ പന വിപസ്സനാ കിമാരമ്മണാതി? ലക്ഖണാരമ്മണാതി. ലക്ഖണം നാമ പഞ്ഞത്തിഗതികം ന വത്തബ്ബധമ്മഭൂതം. യോ പന അനിച്ചം ദുക്ഖമനത്താതി തീണി ലക്ഖണാനി സല്ലക്ഖേതി, തസ്സ പഞ്ചക്ഖന്ധാ കണ്ഠേ ബദ്ധകുണപം വിയ ഹോന്തി. സങ്ഖാരാരമ്മണമേവ ഞാണം സങ്ഖാരതോ വുട്ഠാതി. യഥാ ഹി ഏകോ ഭിക്ഖു പത്തം കിണിതുകാമോ പത്തവാണിജേന പത്തം ആഭതം ദിസ്വാ ഹട്ഠപഹട്ഠോ ഗണ്ഹിസ്സാമീതി ചിന്തേത്വാ വീമംസമാനോ തീണി ഛിദ്ദാനി പസ്സേയ്യ, സോ ന ഛിദ്ദേസു നിരാലയോ ഹോതി, പത്തേ പന നിരാലയോ ഹോതി; ഏവമേവ തീണി ലക്ഖണാനി സല്ലക്ഖേത്വാ സങ്ഖാരേസു നിരാലയോ ഹോതി. സങ്ഖാരാരമ്മണേനേവ ഞാണേന സങ്ഖാരതോ വുട്ഠാതീതി വേദിതബ്ബം. ദുസ്സോപമായപി ഏസേവ നയോ.
ഇതി ഭഗവാ ലോകുത്തരം ഝാനം ഭാജേന്തോ സുദ്ധികപടിപദായ ചതുക്കനയം പഞ്ചകനയന്തി ദ്വേപി നയേ ആഹരി. തഥാ സുദ്ധികസുഞ്ഞതായ സുഞ്ഞതപടിപദായ സുദ്ധികഅപ്പണിഹിതായ അപ്പണിഹിതപടിപദായാതി. കസ്മാ ഏവം ആഹരീതി? പുഗ്ഗലജ്ഝാസയേന ചേവ ദേസനാവിലാസേന ച. തദുഭയമ്പി ഹേട്ഠാ വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബം. ഏവം ലോകുത്തരം ഝാനം ഭാവേതീതി ഏത്ഥ സുദ്ധികപടിപദായ ചതുക്കപഞ്ചകവസേന ദ്വേ നയാ, തഥാ സേസേസൂതി സബ്ബേസുപി പഞ്ചസു കോട്ഠാസേസു ദസ നയാ ഭാജിതാ.
ലോകുത്തരകുസലം പകിണ്ണകകഥാ
തത്രിദം പകിണ്ണകം –
അജ്ഝത്തഞ്ച ബഹിദ്ധാ ച, രൂപാരൂപേസു പഞ്ചസു;
സത്തട്ഠങ്ഗപരിണാമം, നിമിത്തം പടിപദാപതീതി.
ലോകുത്തരമഗ്ഗോ ഹി അജ്ഝത്തം അഭിനിവിസിത്വാ അജ്ഝത്തം വുട്ഠാതി, അജ്ഝത്തം അഭിനിവിസിത്വാ ബഹിദ്ധാ വുട്ഠാതി, ബഹിദ്ധാ അഭിനിവിസിത്വാ ബഹിദ്ധാ വുട്ഠാതി, ബഹിദ്ധാ അഭിനിവിസിത്വാ അജ്ഝത്തം വുട്ഠാതി. രൂപേ അഭിനിവിസിത്വാ രൂപാ വുട്ഠാതി, രൂപേ അഭിനിവിസിത്വാ അരൂപാ വുട്ഠാതി. അരൂപേ അഭിനിവിസിത്വാ അരൂപാ വുട്ഠാതി, അരൂപേ അഭിനിവിസിത്വാ രൂപാ വുട്ഠാതി, ഏകപ്പഹാരേനേവ പഞ്ചഹി ഖന്ധേഹി വുട്ഠാതി.
‘സത്തട്ഠങ്ഗപരിണാമ’ന്തി സോ പനേസ മഗ്ഗോ അട്ഠങ്ഗികോപി ഹോതി സത്തങ്ഗികോപി. ബോജ്ഝങ്ഗാപി സത്ത വാ ഹോന്തി ഛ വാ. ഝാനം പന പഞ്ചങ്ഗികം വാ ഹോതി ചതുരങ്ഗികം വാ; തിവങ്ഗികം വാ ദുവങ്ഗികം വാ. ഏവം സത്തഅട്ഠാദീനം അങ്ഗാനം പരിണാമോ വേദിതബ്ബോതി അത്ഥോ.
‘നിമിത്തം പടിപദാപതീ’തി നിമിത്തന്തി യതോ വുട്ഠാനം ഹോതി; ‘പടിപദാപതീ’തി പടിപദായ ച അധിപതിനോ ച ചലനാചലനം വേദിതബ്ബം.
തത്ഥ അജ്ഝത്തം അഭിനിവിസിത്വാ അജ്ഝത്തം വുട്ഠാതീതിആദീസു താവ ഇധേകച്ചോ ആദിതോവ അജ്ഝത്തം പഞ്ചസു ഖന്ധേസു അഭിനിവിസതി, അഭിനിവിസിത്വാ തേ അനിച്ചാദിതോ പസ്സതി, യസ്മാ പന ന സുദ്ധഅജ്ഝത്തദസ്സനമത്തേനേവ മഗ്ഗവുട്ഠാനം ഹോതി, ബഹിദ്ധാപി ദട്ഠബ്ബമേവ, തസ്മാ പരസ്സ ഖന്ധേപി അനുപാദിന്നസങ്ഖാരേപി അനിച്ചം ദുക്ഖമനത്താതി പസ്സതി. സോ കാലേന അജ്ഝത്തം സമ്മസതി കാലേന ബഹിദ്ധാതി. തസ്സേവം സമ്മസതോ അജ്ഝത്തം സമ്മസനകാലേ വിപസ്സനാ മഗ്ഗേന സദ്ധിം ഘടിയതി. ഏവം അജ്ഝത്തം അഭിനിവിസിത്വാ അജ്ഝത്തം വുട്ഠാതി നാമ. സചേ പനസ്സ ബഹിദ്ധാ സമ്മസനകാലേ വിപസ്സനാ മഗ്ഗേന സദ്ധിം ഘടിയതി, ഏവം അജ്ഝത്തം അഭിനിവിസിത്വാ ബഹിദ്ധാ വുട്ഠാതി നാമ. ഏസേവ നയോ ബഹിദ്ധാ അഭിനിവിസിത്വാ ബഹിദ്ധാ ച അജ്ഝത്തഞ്ച വുട്ഠാനേപി.
അപരോ ആദിതോവ രൂപേ അഭിനിവിസതി അഭിനിവിസിത്വാ ഭൂതരൂപഞ്ച ഉപാദാരൂപഞ്ച പരിച്ഛിന്ദിത്വാ അനിച്ചാദിതോ പസ്സതി, യസ്മാ പന ന സുദ്ധരൂപദസ്സനമത്തേനേവ വുട്ഠാനം ഹോതി അരൂപമ്പി ദട്ഠബ്ബമേവ, തസ്മാ തം രൂപം ആരമ്മണം കത്വാ ഉപ്പന്നം വേദനം സഞ്ഞം സങ്ഖാരേ വിഞ്ഞാണഞ്ച ഇദം അരൂപന്തി പരിച്ഛിന്ദിത്വാ അനിച്ചാദിതോ പസ്സതി. സോ കാലേന രൂപം സമ്മസതി കാലേന അരൂപം. തസ്സേവം സമ്മസതോ രൂപസമ്മസനകാലേ വിപസ്സനാ മഗ്ഗേന സദ്ധിം ഘടിയതി. ഏവം രൂപേ അഭിനിവിസിത്വാ രൂപാ വുട്ഠാതി നാമ. സചേ പനസ്സ അരൂപസമ്മസനകാലേ വിപസ്സനാ മഗ്ഗേന സദ്ധിം ഘടിയതി, ഏവം രൂപേ അഭിനിവിസിത്വാ അരൂപാ വുട്ഠാതി നാമ. ഏസ നയോ അരൂപേ അഭിനിവിസിത്വാ അരൂപാ ച രൂപാ ച വുട്ഠാനേപി.
‘‘യംകിഞ്ചി സമുദയധമ്മം സബ്ബം തം നിരോധധമ്മ’’ന്തി (മഹാവ. ൧൬; ദീ. നി. ൧.൨൯൮) ഏവം അഭിനിവിസിത്വാ ഏവമേവ വുട്ഠാനകാലേ പന ഏകപ്പഹാരേന പഞ്ചഹി ഖന്ധേഹി വുട്ഠാതി നാമാതി. അയം തിക്ഖവിപസ്സകസ്സ മഹാപഞ്ഞസ്സ ഭിക്ഖുനോ വിപസ്സനാ.
യഥാ ഹി ഛാതജ്ഝത്തസ്സ പുരിസസ്സ മജ്ഝേ ഗൂഥപിണ്ഡം ഠപേത്വാ നാനഗ്ഗരസഭോജനപുണ്ണം പാതിം ഉപനേയ്യും, സോ ബ്യഞ്ജനം ഹത്ഥേന വിയൂഹന്തോ തം ഗൂഥപിണ്ഡം ദിസ്വാ ‘കിമിദ’ന്തി പുച്ഛിത്വാ ഗൂഥപിണ്ഡോതി വുത്തേ ‘ധി ധി, അപനേഥാ’തി ഭത്തേപി പാതിയമ്പി നിരാലയോ ഹോതി. ഏവംസമ്പദമിദം ദട്ഠബ്ബം.
ഭോജനപാതിദസ്സനസ്മിഞ്ഹി തസ്സ അത്തമനകാലോ വിയ ഇമസ്സ ഭിക്ഖുനോ ബാലപുഥുജ്ജനകാലേ പഞ്ചക്ഖന്ധേ ‘അഹം മമാ’തി ഗഹിതകാലോ. ഗൂഥപിണ്ഡസ്സ ദിട്ഠകാലോ വിയ തിണ്ണം ലക്ഖണാനം സല്ലക്ഖിതകാലോ. ഭത്തേപി പാതിയമ്പി നിരാലയകാലോ വിയ തിക്ഖവിപസ്സകസ്സ മഹാപഞ്ഞസ്സ ഭിക്ഖുനോ ‘‘യംകിഞ്ചി സമുദയധമ്മം സബ്ബം തം നിരോധധമ്മ’’ന്തി പഞ്ചഹി ഖന്ധേഹി ഏകപ്പഹാരേന വുട്ഠിതകാലോ വേദിതബ്ബോ.
‘സത്തട്ഠങ്ഗപരിണാമ’ന്തി ഏത്ഥ അയം വുത്തപ്പഭേദോ അങ്ഗപരിണാമോ യഥാ ഹോതി തഥാ വേദിതബ്ബോ. സങ്ഖാരുപേക്ഖാഞാണമേവ ഹി അരിയമഗ്ഗസ്സ ബോജ്ഝങ്ഗമഗ്ഗങ്ഗഝാനങ്ഗവിസേസം നിയമേതി. കേചി പന ഥേരാ ‘ബോജ്ഝങ്ഗമഗ്ഗങ്ഗഝാനങ്ഗവിസേസം പാദകജ്ഝാനം നിയമേതീ’തി വദന്തി. കേചി ‘വിപസ്സനായ ആരമ്മണഭൂതാ ഖന്ധാ നിയമേന്തീ’തി വദന്തി. കേചി ‘പുഗ്ഗലജ്ഝാസയോ നിയമേതീ’തി വദന്തി. തേസമ്പി വാദേസു അയം സങ്ഖാരുപേക്ഖാസങ്ഖാതാ പുബ്ബഭാഗാ വുട്ഠാനഗാമിനിവിപസ്സനാവ നിയമേതീതി വേദിതബ്ബാ.
തത്രായം അനുപുബ്ബീകഥാ – വിപസ്സനാനിയമേന ഹി സുക്ഖവിപസ്സകസ്സ ഉപ്പന്നമഗ്ഗോപി സമാപത്തിലാഭിനോ ഝാനം പാദകം അകത്വാ ഉപ്പന്നമഗ്ഗോപി പഠമജ്ഝാനം പാദകം കത്വാ പകിണ്ണകസങ്ഖാരേ സമ്മസിത്വാ ഉപ്പാദിതമഗ്ഗോപി പഠമജ്ഝാനികോവ ഹോതി. സബ്ബേസു സത്ത ബോജ്ഝങ്ഗാനി അട്ഠ മഗ്ഗങ്ഗാനി പഞ്ച ഝാനങ്ഗാനി ഹോന്തി. തേസഞ്ഹി പുബ്ബഭാഗവിപസ്സനാ സോമനസ്സസഹഗതാപി ഉപേക്ഖാസഹഗതാപി ഹുത്വാ വുട്ഠാനകാലേ സങ്ഖാരുപേക്ഖാഭാവം പത്താ സോമനസ്സസഹഗതാവ ഹോതി.
പഞ്ചകനയേ ദുതിയതതിയചതുത്ഥജ്ഝാനാനി പാദകാനി കത്വാ ഉപ്പാദിതമഗ്ഗേസു യഥാക്കമേനേവ ഝാനം ചതുരങ്ഗികം തിവങ്ഗികം ദുവങ്ഗികഞ്ച ഹോതി. സബ്ബേസു പന സത്ത മഗ്ഗങ്ഗാനി ഹോന്തി, ചതുത്ഥേ ഛ ബോജ്ഝങ്ഗാനി. അയം വിസേസോ പാദകജ്ഝാനനിയമേന ചേവ വിപസ്സനാനിയമേന ച ഹോതി. തേസമ്പി ഹി പുബ്ബഭാഗവിപസ്സനാ സോമനസ്സസഹഗതാപി ഉപേക്ഖാസഹഗതാപി ഹോതി. വുട്ഠാനഗാമിനീ സോമനസ്സസഹഗതാവ.
പഞ്ചമജ്ഝാനം പാദകം കത്വാ നിബ്ബത്തിതമഗ്ഗേ പന ഉപേക്ഖാചിത്തേകഗ്ഗതാവസേന ദ്വേ ഝാനങ്ഗാനി ബോജ്ഝങ്ഗമഗ്ഗങ്ഗാനി ഛ സത്ത ചേവ. അയമ്പി വിസേസോ ഉഭയനിയമവസേന ഹോതി. ഇമസ്മിഞ്ഹി നയേ പുബ്ബഭാഗവിപസ്സനാ സോമനസ്സസഹഗതാ വാ ഉപേക്ഖാസഹഗതാ വാ ഹോതി, വുട്ഠാനഗാമിനീ ഉപേക്ഖാസഹഗതാവ. അരൂപജ്ഝാനാനി പാദകാനി കത്വാ ഉപ്പാദിതമഗ്ഗേപി ഏസേവ നയോ. ഏവം പാദകജ്ഝാനതോ വുട്ഠായ യേ കേചി സങ്ഖാരേ സമ്മസിത്വാ നിബ്ബത്തിതമഗ്ഗസ്സ ആസന്നപദേസേ വുട്ഠിതാ സമാപത്തി അത്തനാ സദിസഭാവം കരോതി, ഭൂമിവണ്ണോ വിയ ഗോധാവണ്ണസ്സ.
ദുതിയത്ഥേരവാദേ പന യതോ യതോ സമാപത്തിതോ വുട്ഠായ യേ യേ സമാപത്തിധമ്മേ സമ്മസിത്വാ മഗ്ഗോ നിബ്ബത്തിതോ ഹോതി തംതംസമാപത്തിസദിസോവ ഹോതി, സമ്മസിതസമാപത്തിസദിസോതി അത്ഥോ. സചേ പന കാമാവചരധമ്മേ സമ്മസതി പഠമജ്ഝാനികോവ ഹോതി. തത്രാപി വിപസ്സനാനിയമോ വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബോ.
തതിയത്ഥേരവാദേ ‘അഹോ വതാഹം സത്തങ്ഗികം മഗ്ഗം പാപുണേയ്യം, അട്ഠങ്ഗികം മഗ്ഗം പാപുണേയ്യ’ന്തി അത്തനോ അജ്ഝാസയാനുരൂപേന യം യം ഝാനം പാദകം കത്വാ യേ വാ യേ വാ ഝാനധമ്മേ സമ്മസിത്വാ മഗ്ഗോ നിബ്ബത്തിതോ തംതംഝാനസദിസോവ ഹോതി. പാദകജ്ഝാനം പന സമ്മസിതജ്ഝാനം വാ വിനാ, അജ്ഝാസയമത്തേനേവ തം ന ഇജ്ഝതി. സ്വായമത്ഥോ നന്ദകോവാദസുത്തേന ദീപേതബ്ബോ. വുത്തഞ്ഹേതം –
‘‘സേയ്യഥാപി, ഭിക്ഖവേ, തദഹുപോസഥേ പന്നരസേ ന ഹോതി ബഹുനോ ജനസ്സ കങ്ഖാ വാ വിമതി വാ ‘ഊനോ നു ഖോ ചന്ദോ പുണ്ണോ നു ഖോ ചന്ദോ’തി, അഥ ഖോ പുണ്ണോ ചന്ദോത്വേവ ഹോതി, ഏവമേവ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, താ ഭിക്ഖുനിയോ നന്ദകസ്സ ധമ്മദേസനായ അത്തമനാ ചേവ പരിപുണ്ണസങ്കപ്പാ ച. താസം, ഭിക്ഖവേ, പഞ്ചന്നം ഭിക്ഖുനിസതാനം യാ പച്ഛിമികാ ഭിക്ഖുനീ സാ സോതാപന്നാ അവിനിപാതധമ്മാ നിയതാ സമ്ബോധിപരായണാ’’തി (മ. നി. ൩.൪൧൫).
താസു ഹി യസ്സാ ഭിക്ഖുനിയാ സോതാപത്തിഫലസ്സ ഉപനിസ്സയോ, സാ സോതാപത്തിഫലേനേവ പരിപുണ്ണസങ്കപ്പാ അഹോസി…പേ… യസ്സാ അരഹത്തസ്സ ഉപനിസ്സയോ സാ അരഹത്തേനേവ. ഏവമേവ അത്തനോ അജ്ഝാസയാനുരൂപേന യം യം ഝാനം പാദകം കത്വാ യേ വാ യേ വാ ഝാനധമ്മേ സമ്മസിത്വാ മഗ്ഗോ നിബ്ബത്തിതോ തംതംഝാനസദിസോവ സോ ഹോതി. പാദകജ്ഝാനം പന സമ്മസിതജ്ഝാനം വാ വിനാ, അജ്ഝാസയമത്തേനേവ തം ന ഇജ്ഝതീതി. ഏത്ഥാപി ച വിപസ്സനാനിയമോ വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബോ.
തത്ഥ ‘പാദകജ്ഝാനമേവ നിയമേതീ’തി ഏവംവാദിം തിപിടകചൂളനാഗത്ഥേരം അന്തേവാസികാ ആഹംസു – ‘ഭന്തേ, യത്ഥ താവ പാദകജ്ഝാനം അത്ഥി തത്ഥ തം നിയമേതു; യസ്മിം പന പാദകജ്ഝാനം നത്ഥി, തസ്മിം അരൂപഭവേ കിം നിയമേതീ’തി? ‘ആവുസോ, തത്ഥപി പാദകജ്ഝാനമേവ നിയമേതി. യോ ഹി ഭിക്ഖു അട്ഠസമാപത്തിലാഭീ പഠമജ്ഝാനം പാദകം കത്വാ സോതാപത്തിമഗ്ഗഫലാനി നിബ്ബത്തേത്വാ അപരിഹീനജ്ഝാനോ കാലം കത്വാ അരൂപഭവേ നിബ്ബത്തോ, പഠമജ്ഝാനികായ സോതാപത്തിഫലസമാപത്തിയാ വുട്ഠായ വിപസ്സനം പട്ഠപേത്വാ ഉപരി തീണി മഗ്ഗഫലാനി നിബ്ബത്തേതി, തസ്സ താനി പഠമജ്ഝാനികാനേവ ഹോന്തി. ദുതിയജ്ഝാനികാദീസുപി ഏസേവ നയോ. അരൂപേ തികചതുക്കജ്ഝാനം ഉപ്പജ്ജതി, തഞ്ച ഖോ ലോകുത്തരം ന ലോകിയം. ഏവം തത്ഥാപി പാദകജ്ഝാനമേവ നിയമേതി ആവുസോ’തി. ‘സുകഥിതോ, ഭന്തേ, പഞ്ഹോ’തി.
‘വിപസ്സനായ ആരമ്മണഭൂതാ ഖന്ധാ നിയമേന്തി; യം യം ഹി പഞ്ചക്ഖന്ധം സമ്മസിത്വാ വുട്ഠാതി തംതംസദിസോവ മഗ്ഗോ ഹോതീ’തി വാദിം മോരവാപിവാസിമഹാദത്തത്ഥേരമ്പി അന്തേവാസികാ ആഹംസു ‘ഭന്തേ, തുമ്ഹാകം വാദേ ദോസോ പഞ്ഞായതി – രൂപം സമ്മസിത്വാ വുട്ഠിതഭിക്ഖുനോ ഹി രൂപസദിസേന അബ്യാകതേന മഗ്ഗേന ഭവിതബ്ബം, നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞായതനം നയതോ പരിഗ്ഗഹേത്വാ വുട്ഠിതസ്സ തംസദിസേനേവ നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞാഭാവപ്പത്തേന മഗ്ഗേന ഭവിതബ്ബ’ന്തി. ‘ന, ആവുസോ, ഏവം ഹോതി. ലോകുത്തരമഗ്ഗോ ഹി അപ്പനം അപ്പത്തോ നാമ നത്ഥി, തസ്മാ രൂപം സമ്മസിത്വാ വുട്ഠിതസ്സ അട്ഠങ്ഗികോ സോമനസ്സസഹഗതമഗ്ഗോ ഹോതി, നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞായതനം സമ്മസിത്വാ വുട്ഠിതസ്സപി ന സബ്ബാകാരേന താദിസോ ഹോതി, സത്തങ്ഗികോ പന ഉപേക്ഖാസഹഗതമഗ്ഗോ ഹോതീ’തി.
‘പുഗ്ഗലജ്ഝാസയോ നിയമേതീ’തിവാദിനോ ചൂളാഭയത്ഥേരസ്സാപി വാദം ആഹരിത്വാ തിപിടകചൂളനാഗത്ഥേരസ്സ കഥയിംസു. സോ ആഹ – ‘യസ്സ താവ പാദകജ്ഝാനം അത്ഥി തസ്സ പുഗ്ഗലജ്ഝാസയോ നിയമേതു, യസ്സ തം നത്ഥി തസ്സ കതരജ്ഝാസയോ നിയമേസ്സതി നിദ്ധനസ്സ വുഡ്ഢിഗവേസനകാലോ വിയ ഹോതീ’തി.
തം കഥം ആഹരിത്വാ തിപിടകചൂളാഭയത്ഥേരസ്സ പുന കഥയിംസു. സോ ‘പാദകജ്ഝാനവതോ ഇദം കഥിതം ആവുസോ’തി ആഹ. യഥാ പന പാദകജ്ഝാനവതോ, സമ്മസിതജ്ഝാനവതോപി തഥേവ വേദിതബ്ബം. പഞ്ചമജ്ഝാനതോ വുട്ഠായ ഹി പഠമാദീനി സമ്മസതോ ഉപ്പന്നമഗ്ഗോ പഠമത്ഥേരവാദേന പഞ്ചമജ്ഝാനികോ. ദുതിയവാദേന പഠമാദിജ്ഝാനികോ ആപജ്ജതീതി ദ്വേപി വാദാ വിരുജ്ഝന്തി. തതിയവാദേന പനേത്ഥ ‘യം ഇച്ഛതി തജ്ഝാനികോ ഹോതീ’തി തേ ച വാദാ ന വിരുജ്ഝന്തി, അജ്ഝാസയോ ച സാത്ഥകോ ഹോതീതി. ഏവം തയോപി ഥേരാ പണ്ഡിതാ ബ്യത്താ ബുദ്ധിസമ്പന്നാവ. തേന തേസം വാദം തന്തിം കത്വാ ഠപയിംസു. ഇധ പന അത്ഥമേവ ഉദ്ധരിത്വാ തയോപേതേ വാദേ വിപസ്സനാവ നിയമേതീതി ദസ്സിതം.
ഇദാനി ‘നിമിത്തം പടിപദാപതീ’തി ഏത്ഥ ഏവം അങ്ഗപരിണാമവതോ മഗ്ഗസ്സ ഉപ്പാദകാലേ ഗോത്രഭു കുതോ വുട്ഠാതി? മഗ്ഗോ കുതോതി? ഗോത്രഭു താവ നിമിത്തതോ വുട്ഠാതി, പവത്തം ഛേത്തും ന സക്കോതി, ഏകതോവുട്ഠാനോ ഹേസ. മഗ്ഗോ നിമിത്തതോ വുട്ഠാതി, പവത്തമ്പി ഛിന്ദതി ഉഭതോവുട്ഠാനോ ഹേസ. തേസം അയം ഉപ്പത്തിനയോ – യസ്മിഞ്ഹി വാരേ മഗ്ഗവുട്ഠാനം ഹോതി, തസ്മിം അനുലോമം നേവ ഏകം ഹോതി, ന പഞ്ചമം. ഏകഞ്ഹി ആസേവനം ന ലഭതി, പഞ്ചമം ഭവങ്ഗസ്സ ആസന്നത്താ പവേധതി. തദാ ഹി ജവനം പതിതം നാമ ഹോതി. തസ്മാ നേവ ഏകം ഹോതി ന പഞ്ചമം. മഹാപഞ്ഞസ്സ പന ദ്വേ അനുലോമാനി ഹോന്തി, തതിയം ഗോത്രഭു, ചതുത്ഥം മഗ്ഗചിത്തം, തീണി ഫലാനി, തതോ ഭവങ്ഗോതരണം. മജ്ഝിമപഞ്ഞസ്സ തീണി അനുലോമാനി ഹോന്തി, ചതുത്ഥം ഗോത്രഭു, പഞ്ചമം മഗ്ഗചിത്തം, ദ്വേ ഫലാനി, തതോ ഭവങ്ഗോതരണം. മന്ദപഞ്ഞസ്സ ചത്താരി അനുലോമാനി, ഹോന്തി പഞ്ചമം ഗോത്രഭു, ഛട്ഠം മഗ്ഗചിത്തം, സത്തമം ഫലം, തതോ ഭവങ്ഗോതരണം. തത്ര മഹാപഞ്ഞമന്ദപഞ്ഞാനം വസേന അകഥേത്വാ മജ്ഝിമപഞ്ഞസ്സ വസേന കഥേതബ്ബം.
യസ്മിഞ്ഹി വാരേ മഗ്ഗവുട്ഠാനം ഹോതി, തസ്മിം കിരിയാഹേതുകമനോവിഞ്ഞാണധാതു ഉപേക്ഖാസഹഗതാ മനോദ്വാരാവജ്ജനം ഹുത്വാ വിപസ്സനാഗോചരേ ഖന്ധേ ആരമ്മണം കത്വാ ഭവങ്ഗം ആവട്ടേതി. തദനന്തരം തേനേവ ആവജ്ജനേന ഗഹിതക്ഖന്ധേ ഗഹേത്വാ ഉപ്പജ്ജതി പഠമം ജവനം അനുലോമഞാണം. തം തേസു ഖന്ധേസു അനിച്ചാതി വാ ദുക്ഖാതി വാ അനത്താതി വാ പവത്തിത്വാ ഓളാരികം ഓളാരികം സച്ചപടിച്ഛാദകതമം വിനോദേത്വാ തീണി ലക്ഖണാനി ഭിയ്യോ ഭിയ്യോ പാകടാനി കത്വാ നിരുജ്ഝതി. തദനന്തരം ഉപ്പജ്ജതി ദുതിയാനുലോമം. തേസു പുരിമം അനാസേവനം. ദുതിയസ്സ പുരിമം ആസേവനം ഹോതി. തമ്പി ലദ്ധാസേവനത്താ തിക്ഖം സൂരം പസന്നം ഹുത്വാ തസ്മിംയേവാരമ്മണേ തേനേവാകാരേന പവത്തിത്വാ മജ്ഝിമപ്പമാണം സച്ചപടിച്ഛാദകതമം വിനോദേത്വാ തീണി ലക്ഖണാനി ഭിയ്യോ ഭിയ്യോ പാകടാനി കത്വാ നിരുജ്ഝതി. തദനന്തരം ഉപ്പജ്ജതി തതിയാനുലോമം. തസ്സ ദുതിയം ആസേവനം ഹോതി. തമ്പി ലദ്ധാസേവനത്താ തിക്ഖം സൂരം പസന്നം ഹുത്വാ തസ്മിംയേവാരമ്മണേ തേനേവാകാരേന പവത്തിത്വാ തദവസേസം അണുസഹഗതം സച്ചപടിച്ഛാദകതമം വിനോദേത്വാ നിരവസേസം കത്വാ തീണി ലക്ഖണാനി ഭിയ്യോ ഭിയ്യോ പാകടാനി കത്വാ നിരുജ്ഝതി. ഏവം തീഹി അനുലോമേഹി സച്ചപടിച്ഛാദകതമേ വിനോദിതേ തദനന്തരം ഉപ്പജ്ജതി ഗോത്രഭുഞ്ഞാണം നിബ്ബാനം ആരമ്മണം കുരുമാനം.
തത്രായം ഉപമാ – ഏകോ കിര ചക്ഖുമാ പുരിസോ നക്ഖത്തയോഗം ജാനിസ്സാമീതി രത്തിഭാഗേ നിക്ഖമിത്വാ ചന്ദം പസ്സിതും ഉദ്ധം ഉല്ലോകേസി. തസ്സ വലാഹകേഹി പടിച്ഛന്നത്താ ചന്ദോ ന പഞ്ഞായിത്ഥ. അഥേകോ വാതോ ഉട്ഠഹിത്വാ ഥൂലഥൂലേ വലാഹകേ വിദ്ധംസേസി. അപരോ മജ്ഝിമേ. അപരോ സുഖുമേ. തതോ സോ പുരിസോ വിഗതവലാഹകേ നഭേ ചന്ദം ദിസ്വാ നക്ഖത്തയോഗം അഞ്ഞാസി.
തത്ഥ തയോ വലാഹകാ വിയ സച്ചപടിച്ഛാദകഥൂലമജ്ഝിമസുഖുമകിലേസന്ധകാരാ. തയോ വാതാ വിയ തീണി അനുലോമചിത്താനി. ചക്ഖുമാ പുരിസോ വിയ ഗോത്രഭുഞ്ഞാണം. ചന്ദോ വിയ നിബ്ബാനം. ഏകേകസ്സ വാതസ്സ യഥാക്കമേന വലാഹകത്തയവിദ്ധംസനം വിയ ഏകേകസ്സ അനുലോമചിത്തസ്സ സച്ചപടിച്ഛാദകതമവിനോദനം. വിഗതവലാഹകേ നഭേ തസ്സ പുരിസസ്സ വിസുദ്ധചന്ദദസ്സനം വിയ വിഗതേ സച്ചപടിച്ഛാദകേ തമേ ഗോത്രഭുഞ്ഞാണസ്സ സുവിസുദ്ധനിബ്ബാനാരമ്മണകരണം.
യഥേവ ഹി തയോ വാതാ ചന്ദപടിച്ഛാദകേ വലാഹകേയേവ വിദ്ധംസേതും സക്കോന്തി, ന ചന്ദം ദട്ഠും, ഏവം അനുലോമാനി സച്ചപടിച്ഛാദകതമേയേവ വിനോദേതും സക്കോന്തി, ന നിബ്ബാനം ആരമ്മണം കാതും. യഥാ സോ പുരിസോ ചന്ദമേവ ദട്ഠും സക്കോതി ന വലാഹകേ വിദ്ധംസേതും, ഏവം ഗോത്രഭുഞ്ഞാണം നിബ്ബാനമേവ ആരമ്മണം കാതും സക്കോതി ന കിലേസതമം വിനോദേതും. ഏവം അനുലോമം സങ്ഖാരാരമ്മണം ഹോതി, ഗോത്രഭു നിബ്ബാനാരമ്മണം.
യദി ഹി ഗോത്രഭു അനുലോമേന ഗഹിതാരമ്മണം ഗണ്ഹേയ്യ പുന അനുലോമം തം അനുബന്ധേയ്യാതി മഗ്ഗവുട്ഠാനമേവ ന ഭവേയ്യ. ഗോത്രഭുഞ്ഞാണം പന അനുലോമസ്സ ആരമ്മണം അഗ്ഗഹേത്വാ തം അപച്ഛതോപവത്തികം കത്വാ സയം അനാവജ്ജനമ്പി സമാനം ആവജ്ജനട്ഠാനേ ഠത്വാ ഏവം നിബ്ബത്താഹീതി മഗ്ഗസ്സ സഞ്ഞം ദത്വാ വിയ നിരുജ്ഝതി. മഗ്ഗോപി തേന ദിന്നസഞ്ഞം അമുഞ്ചിത്വാവ അവീചിസന്തതിവസേന തം ഞാണം അനുബന്ധമാനോ അനിബ്ബിദ്ധപുബ്ബം അപദാലിതപുബ്ബം ലോഭക്ഖന്ധം ദോസക്ഖന്ധം മോഹക്ഖന്ധം നിബ്ബിജ്ഝമാനോവ പദാലയമാനോവ നിബ്ബത്തതി.
തത്രായം ഉപമാ – ഏകോ കിര ഇസ്സാസോ ധനുസതമത്ഥകേ ഫലകസതം ഠപാപേത്വാ വത്ഥേന മുഖം വേഠേത്വാ സരം സന്നയ്ഹിത്വാ ചക്കയന്തേ അട്ഠാസി. അഞ്ഞോ പുരിസോ ചക്കയന്തം ആവഞ്ഛിത്വാ യദാ ഇസ്സാസസ്സ ഫലകസതം അഭിമുഖം ഹോതി തദാ തത്ഥ ദണ്ഡകേന സഞ്ഞം ദേതി, ഇസ്സാസോ ദണ്ഡകസഞ്ഞം അമുഞ്ചിത്വാവ സരം ഖിപിത്വാ ഫലകസതം നിബ്ബിജ്ഝതി. തത്ഥ ദണ്ഡകസഞ്ഞാ വിയ ഗോത്രഭുഞ്ഞാണം. ഇസ്സാസോ വിയ മഗ്ഗഞാണം. ഇസ്സാസസ്സ ദണ്ഡകസഞ്ഞം അമുഞ്ചിത്വാവ ഫലകസതനിബ്ബിജ്ഝനം വിയ മഗ്ഗഞാണസ്സ ഗോത്രഭുഞ്ഞാണേന ദിന്നസഞ്ഞം അമുഞ്ചിത്വാവ നിബ്ബാനം ആരമ്മണം കത്വാ അനിബ്ബിദ്ധപുബ്ബഅപദാലിതപുബ്ബാനം ലോഭക്ഖന്ധാദീനം നിബ്ബിജ്ഝനപദാലനം. ഭൂമിലദ്ധവട്ടസേതുസമുഗ്ഘാതകരണന്തിപി ഏതദേവ. മഗ്ഗസ്സ ഹി ഏകമേവ കിച്ചം അനുസയപ്പജഹനം. ഇതി സോ അനുസയേ പജഹന്തോ നിമിത്താ വുട്ഠാതി നാമ, പവത്തം ഛിന്ദതി നാമ. ‘നിമിത്ത’ന്തി രൂപവേദനാസഞ്ഞാസങ്ഖാരവിഞ്ഞാണനിമിത്തം. ‘പവത്ത’മ്പി രൂപവേദനാസഞ്ഞാസങ്ഖാരവിഞ്ഞാണപവത്തമേവ. തം ദുവിധം ഹോതി – ഉപാദിന്നകം അനുപാദിന്നകന്തി. തേസു മഗ്ഗസ്സ അനുപാദിന്നകതോ വുട്ഠാനച്ഛായാ ദിസ്സതീതി വത്വാ അനുപാദിന്നകതോ വുട്ഠാതീതി വദിംസു.
സോതാപത്തിമഗ്ഗേന ഹി ചത്താരി ദിട്ഠിഗതസമ്പയുത്താനി വിചികിച്ഛാസഹഗതന്തി പഞ്ച ചിത്താനി പഹീയന്തി. താനി രൂപം സമുട്ഠാപേന്തി. തം അനുപാദിന്നകരൂപക്ഖന്ധോ. താനി ചിത്താനി വിഞ്ഞാണക്ഖന്ധോ. തംസമ്പയുത്താ വേദനാ സഞ്ഞാ സങ്ഖാരാ തയോ അരൂപക്ഖന്ധാ. തത്ഥ സചേ സോതാപന്നസ്സ സോതാപത്തിമഗ്ഗോ അഭാവിതോ അഭവിസ്സ താനി പഞ്ച ചിത്താനി ഛസു ആരമ്മണേസു പരിയുട്ഠാനം പാപുണേയ്യും. സോതാപത്തിമഗ്ഗോ പന തേസം പരിയുട്ഠാനേനപ്പത്തിം വാരയമാനോ സേതുസമുഗ്ഘാതം അഭബ്ബുപ്പത്തികഭാവം കുരുമാനോ അനുപാദിന്നകതോ വുട്ഠാതി നാമ.
സകദാഗാമിമഗ്ഗേന ചത്താരി ദിട്ഠിഗതവിപ്പയുത്താനി ദ്വേ ദോമനസ്സസഹഗതാനീതി ഓളാരികകാമരാഗബ്യാപാദവസേന ഛ ചിത്താനി പഹീയന്തി. അനാഗാമിമഗ്ഗേന അണുസഹഗതകാമരാഗബ്യാപാദവസേന താനി ഏവ ഛ ചിത്താനി പഹീയന്തി. അരഹത്തമഗ്ഗേന ചത്താരി ദിട്ഠിഗതവിപ്പയുത്താനി ഉദ്ധച്ചസഹഗതഞ്ചാതി പഞ്ച അകുസലചിത്താനി പഹീയന്തി. തത്ഥ സചേ തേസം അരിയാനം തേ മഗ്ഗാ അഭാവിതാ അസ്സു, താനി ചിത്താനി ഛസു ആരമ്മണേസു പരിയുട്ഠാനം പാപുണേയ്യും. തേ പന തേസം മഗ്ഗാ പരിയുട്ഠാനപ്പത്തിം വാരയമാനാ സേതുസമുഗ്ഘാതം അഭബ്ബുപ്പത്തികഭാവം കുരുമാനാ അനുപാദിന്നകതോ വുട്ഠഹന്തി നാമ.
ഉപാദിന്നകതോ വുട്ഠാനച്ഛായാ ദിസ്സതീതി വത്വാ ഉപാദിന്നകതോ വുട്ഠാതീതിപി വദിംസു. സചേ ഹി സോതാപന്നസ്സ സോതാപത്തിമഗ്ഗോ അഭാവിതോ അഭവിസ്സ, ഠപേത്വാ സത്ത ഭവേ അനമതഗ്ഗേ സംസാരവട്ടേ ഉപാദിന്നകപ്പവത്തം പവത്തേയ്യ. കസ്മാ? തസ്സ പവത്തിയാ ഹേതൂനം അത്ഥിതായ. തീണി സംയോജനാനി ദിട്ഠാനുസയോ വിചികിച്ഛാനുസയോതി ഇമേ പന പഞ്ച കിലേസേ സോതാപത്തിമഗ്ഗോ ഉപ്പജ്ജമാനോവ സമുഗ്ഘാതേതി. ഇദാനി കുതോ സോതാപന്നസ്സ സത്ത ഭവേ ഠപേത്വാ അനമതഗ്ഗേ സംസാരവട്ടേ ഉപാദിന്നകപ്പവത്തം പവത്തിസ്സതി? ഏവം സോതാപത്തിമഗ്ഗോ ഉപാദിന്നകപ്പവത്തം അപ്പവത്തം കുരുമാനോ ഉപാദിന്നകതോ വുട്ഠാതി നാമ.
സചേ സകദാഗാമിസ്സ സകദാഗാമിമഗ്ഗോ അഭാവിതോ അഭവിസ്സ, ഠപേത്വാ ദ്വേ ഭവേ പഞ്ചസു ഭവേസു ഉപാദിന്നകപവത്തം പവത്തേയ്യ. കസ്മാ? തസ്സ പവത്തിയാ ഹേതൂനം അത്ഥിതായ. ഓളാരികാനി കാമരാഗപടിഘസംയോജനാനി ഓളാരികോ കാമരാഗാനുസയോ പടിഘാനുസയോതി ഇമേ പന ചത്താരോ കിലേസേ സോ മഗ്ഗോ ഉപ്പജ്ജമാനോവ സമുഗ്ഘാതേതി. ഇദാനി കുതോ സകദാഗാമിസ്സ ദ്വേ ഭവേ ഠപേത്വാ പഞ്ചസു ഭവേസു ഉപാദിന്നകപ്പവത്തം പവത്തിസ്സതി? ഏവം സകദാഗാമിമഗ്ഗോ ഉപാദിന്നകപ്പവത്തം അപ്പവത്തം കുരുമാനോ ഉപാദിന്നകതോ വുട്ഠാതി നാമ.
സചേ അനാഗാമിസ്സ അനാഗാമിമഗ്ഗോ അഭാവിതോ അഭവിസ്സ, ഠപേത്വാ ഏകം ഭവം ദുതിയഭവേ ഉപാദിന്നകപ്പവത്തം പവത്തേയ്യ. കസ്മാ? തസ്സ പവത്തിയാ ഹേതൂനം അത്ഥിതായ. അണുസഹഗതാനി കാമരാഗപടിഘസംയോജനാനി അണുസഹഗതോ കാമരാഗാനുസയോ പടിഘാനുസയോതി ഇമേ പന ചത്താരോ കിലേസേ സോ മഗ്ഗോ ഉപ്പജ്ജമാനോവ സമുഗ്ഘാതേതി. ഇദാനി കുതോ അനാഗാമിസ്സ ഏകം ഭവം ഠപേത്വാ ദുതിയഭവേ ഉപാദിന്നകപ്പവത്തം പവത്തിസ്സതി? ഏവം അനാഗാമിമഗ്ഗോ ഉപാദിന്നകപ്പവത്തം അപ്പവത്തം കുരുമാനോ ഉപാദിന്നകതോ വുട്ഠാതി നാമ.
സചേ അരഹതോ അരഹത്തമഗ്ഗോ അഭാവിതോ അഭവിസ്സ, രൂപാരൂപഭവേസു ഉപാദിന്നകപ്പവത്തം പവത്തേയ്യ. കസ്മാ? തസ്സ പവത്തിയാ ഹേതൂനം അത്ഥിതായ. രൂപരാഗോ അരൂപരാഗോ മാനോ ഉദ്ധച്ചം അവിജ്ജാ മാനാനുസയോ ഭവരാഗാനുസയോ അവിജ്ജാനുസയോതി ഇമേ പന അട്ഠ കിലേസേ സോ മഗ്ഗോ ഉപ്പജ്ജമാനോവ സമുഗ്ഘാതേതി. ഇദാനി കുതോ ഖീണാസവസ്സ പുനബ്ഭവേ ഉപാദിന്നകപ്പവത്തം പവത്തിസ്സതി? ഏവം അരഹത്തമഗ്ഗോ ഉപാദിന്നകപ്പവത്തം അപ്പവത്തം കുരുമാനോ ഉപാദിന്നകതോ വുട്ഠാതി നാമ.
സോതാപത്തിമഗ്ഗോ ചേത്ഥ അപായഭവതോ വുട്ഠാതി, സകദാഗാമിമഗ്ഗോ സുഗതികാമഭവേകദേസതോ, അനാഗാമിമഗ്ഗോ കാമഭവതോ, അരഹത്തമഗ്ഗോ രൂപാരൂപഭവതോ സബ്ബഭവേഹിപി വുട്ഠാതി ഏവാതി വദന്തി.
ഇമസ്സ പനത്ഥസ്സ വിഭാവനത്ഥം അയം പാളി – ‘‘സോതാപത്തിമഗ്ഗഞാണേന അഭിസങ്ഖാരവിഞ്ഞാണസ്സ നിരോധേന സത്ത ഭവേ ഠപേത്വാ അനമതഗ്ഗേ സംസാരവട്ടേ യേ ഉപ്പജ്ജേയ്യും, നാമഞ്ച രൂപഞ്ച ഏത്ഥേതേ നിരുജ്ഝന്തി വൂപസമന്തി അത്ഥം ഗച്ഛന്തി പടിപ്പസ്സമ്ഭന്തി.
‘സകദാഗാമിമഗ്ഗഞാണേന അഭിസങ്ഖാരവിഞ്ഞാണസ്സ നിരോധേന ദ്വേ ഭവേ ഠപേത്വാ പഞ്ചസു ഭവേസു യേ ഉപ്പജ്ജേയ്യും, നാമഞ്ച രൂപഞ്ച ഏത്ഥേതേ നിരുജ്ഝന്തി വൂപസമന്തി അത്ഥം ഗച്ഛന്തി പടിപ്പസ്സമ്ഭന്തി.
‘അനാഗാമിമഗ്ഗഞാണേന അഭിസങ്ഖാരവിഞ്ഞാണസ്സ നിരോധേന ഏകം ഭവം ഠപേത്വാ കാമധാതുയാ ദ്വീസു ഭവേസു യേ ഉപ്പജ്ജേയ്യും, നാമഞ്ച രൂപഞ്ച ഏത്ഥേതേ നിരുജ്ഝന്തി വൂപസമന്തി അത്ഥം ഗച്ഛന്തി പടിപ്പസ്സമ്ഭന്തി.
‘അരഹത്തമഗ്ഗഞാണേന അഭിസങ്ഖാരവിഞ്ഞാണസ്സ നിരോധേന രൂപധാതുയാ വാ അരൂപധാതുയാ വാ യേ ഉപ്പജ്ജേയ്യും, നാമഞ്ച രൂപഞ്ച ഏത്ഥേതേ നിരുജ്ഝന്തി വൂപസമന്തി അത്ഥം ഗച്ഛന്തി പടിപ്പസ്സമ്ഭന്തി. അരഹതോ അനുപാദിസേസായ നിബ്ബാനധാതുയാ പരിനിബ്ബായന്തസ്സ ചരിമവിഞ്ഞാണസ്സ നിരോധേന പഞ്ഞാ ച സതി ച നാമഞ്ച രൂപഞ്ച ഏത്ഥേതേ നിരുജ്ഝന്തി വൂപസമന്തി അത്ഥം ഗച്ഛന്തി പടിപ്പസ്സമ്ഭന്തീ’’തി (ചൂളനി. അജിതമാണവപുച്ഛാനിദ്ദേസ ൬). അയം താവ നിമിത്തേ വിനിച്ഛയോ.
‘പടിപദാപതീ’തി – ഏത്ഥ പന പടിപദാ ചലതി ന ചലതീതി? ചലതി. തഥാഗതസ്സ ഹി സാരിപുത്തത്ഥേരസ്സ ച ചത്താരോപി മഗ്ഗാ സുഖപടിപദാ ഖിപ്പാഭിഞ്ഞാ അഹേസും. മഹാമോഗ്ഗല്ലാനത്ഥേരസ്സ പഠമമഗ്ഗോ സുഖപടിപദോ ഖിപ്പാഭിഞ്ഞോ, ഉപരി തയോ മഗ്ഗാ ദുക്ഖപടിപദാ ഖിപ്പാഭിഞ്ഞാ. കസ്മാ? നിദ്ദാഭിഭൂതത്താ. സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ കിര സത്താഹം ദഹരകുമാരകം വിയ ഥേരം പരിഹരി. ഥേരോപി ഏകദിവസം നിദ്ദായമാനോ നിസീദി. അഥ നം സത്ഥാ ആഹ – ‘‘പചലായസി നോ ത്വം, മോഗ്ഗല്ലാന, പചലായസി നോ ത്വം മോഗ്ഗല്ലാനാ’’തി (അ. നി. ൭.൬൧). ഏവരൂപസ്സപി മഹാഭിഞ്ഞപ്പത്തസ്സ സാവകസ്സ പടിപദാ ചലതി, സേസാനം കിം ന ചലിസ്സതി? ഏകച്ചസ്സ ഹി ഭിക്ഖുനോ ചത്താരോപി മഗ്ഗാ ദുക്ഖപടിപദാ ദന്ധാഭിഞ്ഞാ ഹോന്തി, ഏകച്ചസ്സ ദുക്ഖപടിപദാ ഖിപ്പാഭിഞ്ഞാ, ഏകച്ചസ്സ സുഖപടിപദാ ദന്ധാഭിഞ്ഞാ, ഏകച്ചസ്സ സുഖപടിപദാ ഖിപ്പാഭിഞ്ഞാ. ഏകച്ചസ്സ പഠമമഗ്ഗോ ദുക്ഖപടിപദോ ദന്ധാഭിഞ്ഞോ ഹോതി, ദുതിയമഗ്ഗോ ദുക്ഖപടിപദോ ഖിപ്പാഭിഞ്ഞോ, തതിയമഗ്ഗോ സുഖപടിപദോ ദന്ധാഭിഞ്ഞോ, ചതുത്ഥമഗ്ഗോ സുഖപടിപദോ ഖിപ്പാഭിഞ്ഞോതി.
യഥാ ച പടിപദാ ഏവം അധിപതിപി ചലതി ഏവ. ഏകച്ചസ്സ ഹി ഭിക്ഖുനോ ചത്താരോപി മഗ്ഗാ ഛന്ദാധിപതേയ്യാ ഹോന്തി, ഏകച്ചസ്സ വീരിയാധിപതേയ്യാ, ഏകച്ചസ്സ ചിത്താധിപതേയ്യാ, ഏകച്ചസ്സ വീമംസാധിപതേയ്യാ. ഏകച്ചസ്സ പന പഠമമഗ്ഗോ ഛന്ദാധിപതേയ്യോ ഹോതി, ദുതിയോ വീരിയാധിപതേയ്യോ, തതിയോ ചിത്താധിപതേയ്യോ, ചതുത്ഥോ വീമംസാധിപതേയ്യോതി.
പകിണ്ണകകഥാ നിട്ഠിതാ.
പഠമമഗ്ഗവീസതിമഹാനയോ
൩൫൭. ഇദാനി യസ്മാ ലോകുത്തരകുസലം ഭാവേന്തോ ന കേവലം ഉപനിജ്ഝായനട്ഠേന ഝാനംയേവ ഭാവേതി, നിയ്യാനട്ഠേന പന മഗ്ഗമ്പി ഭാവേതി, ഉപട്ഠാനട്ഠേന സതിപട്ഠാനമ്പി, പദഹനട്ഠേന സമ്മപ്പധാനമ്പി, ഇജ്ഝനട്ഠേന ഇദ്ധിപാദമ്പി, അധിപതിയട്ഠേന ഇന്ദ്രിയമ്പി, അകമ്പിയട്ഠേന ബലമ്പി, ബുജ്ഝനട്ഠേന ബോജ്ഝങ്ഗമ്പി, തഥട്ഠേന സച്ചമ്പി, അവിക്ഖേപട്ഠേന സമഥമ്പി, സുഞ്ഞതട്ഠേന ധമ്മമ്പി, രാസട്ഠേന ഖന്ധമ്പി, ആയതനട്ഠേന ആയതനമ്പി, സുഞ്ഞസഭാവനിസ്സത്തട്ഠേന ധാതുമ്പി, പച്ചയട്ഠേന ആഹാരമ്പി, ഫുസനട്ഠേന ഫസ്സമ്പി, വേദയിതട്ഠേന വേദനമ്പി, സഞ്ജാനനട്ഠേന സഞ്ഞമ്പി, ചേതയിതട്ഠേന ചേതനമ്പി, വിജാനനട്ഠേന ചിത്തമ്പി ഭാവേതി, തസ്മാ ഏതേസം ഏകൂനവീസതിയാ പദാനം ദസ്സനത്ഥം പുന കതമേ ധമ്മാ കുസലാതിആദി വുത്തം. ഏവം ‘ഇദമ്പി ഭാവേതി, ഇദമ്പി ഭാവേതീ’തി പുഗ്ഗലജ്ഝാസയേന ചേവ ദേസനാവിലാസേന ച വീസതി നയാ ദേസിതാ ഹോന്തി. ധമ്മം സോതും നിസിന്നദേവപരിസായ ഹി യേ ഉപനിജ്ഝായനട്ഠേന ലോകുത്തരം ‘ഝാന’ന്തി കഥിതേ ബുജ്ഝന്തി, തേസം സപ്പായവസേന ഝാനന്തി കഥിതം…പേ… യേ വിജാനനട്ഠേന ‘ചിത്ത’ന്തി വുത്തേ ബുജ്ഝന്തി, തേസം സപ്പായവസേന ചിത്തന്തി കഥിതം. അയമേത്ഥ ‘പുഗ്ഗലജ്ഝാസയോ’.
സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ പന അത്തനോ ബുദ്ധസുബോധിതായ ദസബലചതുവേസാരജ്ജചതുപടിസമ്ഭിദതായ ഛഅസാധാരണഞാണയോഗേന ച ദേസനം യദിച്ഛകം നിയമേത്വാ ദസ്സേതി. ഇച്ഛന്തോ ഉപനിജ്ഝായനട്ഠേന ലോകുത്തരം ഝാനന്തി ദസ്സേതി, ഇച്ഛന്തോ നിയ്യാനട്ഠേന…പേ… വിജാനനട്ഠേന ലോകുത്തരം ചിത്തന്തി. അയം ‘ദേസനാവിലാസോ’ നാമ. തത്ഥ യഥേവ ലോകുത്തരം ഝാനന്തി വുത്തട്ഠാനേ ദസ നയാ വിഭത്താ, ഏവം മഗ്ഗാദീസുപി തേയേവ വേദിതബ്ബാ. ഇതി വീസതിയാ ഠാനേസു ദസ ദസ കത്വാ ദ്വേ നയസതാനി വിഭത്താനി ഹോന്തി.
൩൫൮. ഇദാനി അധിപതിഭേദം ദസ്സേതും പുന കതമേ ധമ്മാ കുസലാതിആദി ആരദ്ധം. തത്ഥ ഛന്ദം ധുരം ജേട്ഠകം പുബ്ബങ്ഗമം കത്വാ നിബ്ബത്തിതം ലോകുത്തരം ഝാനം ഛന്ദാധിപതേയ്യം നാമ. സേസേസുപി ഏസേവ നയോ. ഇതി പുരിമസ്മിം സുദ്ധികേ ദ്വേനയസതാനി ഛന്ദാധിപതേയ്യാദീസുപി ദ്വേ ദ്വേതി നയസഹസ്സേന ഭാജേത്വാ പഠമമഗ്ഗം ദസ്സേസി ധമ്മരാജാ.
പഠമമഗ്ഗോ നിട്ഠിതോ.
ദുതിയമഗ്ഗോ
൩൬൧. ഇദാനി ദുതിയമഗ്ഗാദീനം ദസ്സനത്ഥം പുന കതമേ ധമ്മാ കുസലാതിആദി ആരദ്ധം. തത്ഥ കാമരാഗബ്യാപാദാനം തനുഭാവായാതി ഏതേസം കിലേസാനം തനുഭാവത്ഥായ. തത്ഥ ദ്വീഹി കാരണേഹി തനുഭാവോ വേദിതബ്ബോ – അധിച്ചുപ്പത്തിയാ ച പരിയുട്ഠാനമന്ദതായ ച. സകദാഗാമിസ്സ ഹി, വട്ടാനുസാരിമഹാജനസ്സേവ, കിലേസാ അഭിണ്ഹം നുപ്പജ്ജന്തി, കദാചി കദാചി ഉപ്പജ്ജന്തി; ഉപ്പജ്ജന്താപി വിരളാകാരാ ഹുത്വാ ഉപ്പജ്ജന്തി, വിരളവാപിതഖേത്തേ അങ്കുരാ വിയ. ഉപ്പജ്ജമാനാപി, ച വട്ടാനുസാരിമഹാജനസ്സേവ, മദ്ദന്താ ഫരന്താ ഛാദേന്താ അന്ധകാരം കരോന്താ നുപ്പജ്ജന്തി. ദ്വീഹി പന മഗ്ഗേഹി പഹീനത്താ മന്ദാ മന്ദാ ഉപ്പജ്ജന്തി. തനുകാകാരാ ഹുത്വാ ഉപ്പജ്ജന്തി, അബ്ഭപടലം വിയ മക്ഖികാപത്തം വിയ ച.
തത്ഥ കേചി ഥേരാ വദന്തി – ‘സകദാഗാമിസ്സ കിലേസാ കിഞ്ചാപി ചിരേന ഉപ്പജ്ജന്തി, ബഹലാവ പന ഹുത്വാ ഉപ്പജ്ജന്തി, തഥാ ഹിസ്സ പുത്താ ച ധീതരോ ച ദിസ്സന്തീ’തി. ഏതം പന അപ്പമാണം. പുത്തധീതരോ ഹി അങ്ഗപച്ചങ്ഗപരാമസനമത്തേനപി ഹോന്തി. ദ്വീഹി പന മഗ്ഗേഹി പഹീനത്താ നത്ഥി കിലേസാനം ബഹലതാതി. ദ്വീഹി ഏവ കാരണേഹിസ്സ കിലേസാനം തനുഭാവോ വേദിതബ്ബോ – അധിച്ചുപ്പത്തിയാ ച പരിയുട്ഠാനമന്ദതായ ചാതി.
ദുതിയായാതി ഗണനവസേനാപി ദുതിയുപ്പത്തിവസേനാപി ദുതിയായ. ഭൂമിയാ പത്തിയാതി സാമഞ്ഞഫലസ്സ പടിലാഭത്ഥായ. തതിയചതുത്ഥേസുപി ഏസേവ നയോ. വിസേസമത്തംയേവ പന വക്ഖാമ.
അഞ്ഞിന്ദ്രിയന്തി ആജാനനകം ഇന്ദ്രിയം. പഠമമഗ്ഗേന ഞാതമരിയാദം അനതിക്കമിത്വാ തേസംയേവ തേന മഗ്ഗേന ഞാതാനം ചതുസച്ചധമ്മാനം ജാനനകം ഇന്ദ്രിയന്തി വുത്തം ഹോതി. നിദ്ദേസവാരേപിസ്സ ഇമിനാവ നയേന അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. കോട്ഠാസവാരേപി ഇമിനാവ സദ്ധിം നവിന്ദ്രിയാനി ഹോന്തി. സേസം പുരിമനയേനേവ വേദിതബ്ബം.
ദുതിയമഗ്ഗോ നിട്ഠിതോ.
തതിയചതുത്ഥമഗ്ഗാ
൩൬൨. തതിയേ അനവസേസപ്പഹാനായാതി തേസംയേവ സകദാഗാമിമഗ്ഗേന തനുഭൂതാനം സംയോജനാനം നിസ്സേസപജഹനത്ഥായ.
ചതുത്ഥേ രൂപരാഗഅരൂപരാഗമാനഉദ്ധച്ചഅവിജ്ജായ അനവസേസപ്പഹാനായാതി ഏതേസം പഞ്ചന്നം ഉദ്ധമ്ഭാഗിയസംയോജനാനം നിസ്സേസപജഹനത്ഥായ. തത്ഥ രൂപരാഗോതി രൂപഭവേ ഛന്ദരാഗോ. അരൂപരാഗോതി അരൂപഭവേ ഛന്ദരാഗോ. മാനോതി അരഹത്തമഗ്ഗവജ്ഝകോ മാനോ ഏവ. തഥാ ഉദ്ധച്ചാവിജ്ജാ. ഇമേസുപി ദ്വീസു മഗ്ഗേസു നവമം അഞ്ഞിന്ദ്രിയമേവ ഹോതി.
ചതുമഗ്ഗനയസഹസ്സം
സബ്ബമഗ്ഗേസു പദപടിപാടിയാ സമസട്ഠിപദാനി, ചതൂഹി അപണ്ണകങ്ഗേഹി സദ്ധിം ചതുസട്ഠി ഹോന്തി. അസമ്ഭിന്നതോ പന തേത്തിംസ. കോട്ഠാസവാരസുഞ്ഞതവാരാ പാകതികാ ഏവ. യഥാ ച പന പഠമമഗ്ഗേ ഏവം ദുതിയാദീസുപി നയസഹസ്സമേവാതി ചത്താരോ മഗ്ഗേ ചതൂഹി നയസഹസ്സേഹി ഭാജേത്വാ ദസ്സേസി ധമ്മരാജാ.
സച്ചവിഭങ്ഗേ പന സട്ഠി നയസഹസ്സാനി ലോകുത്തരാനി ഇമേസം ഏവ വസേന നിക്ഖിത്താനി. സതിപട്ഠാനവിഭങ്ഗേ വീസതി നയസഹസ്സാനി ലോകുത്തരാനി, സമ്മപ്പധാനവിഭങ്ഗേ വീസതി, ഇദ്ധിപാദവിഭങ്ഗേ ദ്വത്തിംസ, ബോജ്ഝങ്ഗവിഭങ്ഗേ ദ്വത്തിംസ, മഗ്ഗങ്ഗവിഭങ്ഗേ അട്ഠവീസതി നയസഹസ്സാനി ലോകുത്തരാനി ഇമേസം ഏവ വസേന നിക്ഖിത്താനി.
ഇധ പന ചതൂസു മഗ്ഗേസു ചത്താരിയേവ നയസഹസ്സാനി. തേസു പഠമജ്ഝാനികേ പഠമമഗ്ഗേ അട്ഠങ്ഗാനി ഭാജിതാനി; തഥാ ദുതിയാദീസു. തത്ഥ പഠമമഗ്ഗേ സമ്മാദിട്ഠി മിച്ഛാദിട്ഠിം പജഹതീതി സമ്മാദിട്ഠി. സമ്മാസങ്കപ്പാദയോപി മിച്ഛാസങ്കപ്പാദീനം പജഹനട്ഠേനേവ വേദിതബ്ബാ. ഏവം സന്തേ ‘പഠമമഗ്ഗേനേവ ദ്വാസട്ഠിയാ ദിട്ഠിഗതാനം പഹീനത്താ ഉപരിമഗ്ഗത്തയേന പഹാതബ്ബാ ദിട്ഠി നാമ നത്ഥി. തത്ഥ സമ്മാദിട്ഠീതി നാമം കഥം ഹോതീ’തി? ‘യഥാ വിസം അത്ഥി വാ, ഹോതു മാ വാ, അഗദോ അഗദോ ത്വേവ വുച്ചതി, ഏവം മിച്ഛാദിട്ഠി അത്ഥി വാ, ഹോതു മാ വാ, അയം സമ്മാദിട്ഠി ഏവ നാമ’.
‘യദി ഏവം നാമമത്തമേവേതം ഹോതി, ഉപരിമഗ്ഗത്തയേ പന സമ്മാദിട്ഠിയാ കിച്ചാഭാവോ ആപജ്ജതി, മഗ്ഗങ്ഗാനി ന പരിപൂരേന്തി, തസ്മാ സമ്മാദിട്ഠി സകിച്ചകാ കാതബ്ബാ മഗ്ഗങ്ഗാനി പൂരേതബ്ബാനീ’തി. സകിച്ചകാ ചേത്ഥ സമ്മാദിട്ഠി യഥാലാഭനിയമേന ദീപേതബ്ബാ. ഉപരിമഗ്ഗത്തയവജ്ഝോ ഹി ഏകോ മാനോ അത്ഥി, സോ ദിട്ഠിട്ഠാനേ തിട്ഠതി. സാ തം മാനം പജഹതീതി സമ്മാദിട്ഠി. സോതാപത്തിമഗ്ഗസ്മിഞ്ഹി സമ്മാദിട്ഠി മിച്ഛാദിട്ഠിം പജഹതി. സോതാപന്നസ്സ പന സകദാഗാമിമഗ്ഗവജ്ഝോ മാനോ അത്ഥി, സോ ദിട്ഠിട്ഠാനേ തിട്ഠതി സാ തം മാനം പജഹതീതി സമ്മാദിട്ഠി. തസ്സേവ സത്തഅകുസലചിത്തസഹജാതോ സങ്കപ്പോ അത്ഥി. തേഹേവ ചിത്തേഹി വാചങ്ഗചോപനം അത്ഥി, കായങ്ഗചോപനം അത്ഥി, പച്ചയപരിഭോഗോ അത്ഥി, സഹജാതവായാമോ അത്ഥി, അസതിഭാവോ അത്ഥി, സഹജാതചിത്തേകഗ്ഗതാ അത്ഥി. ഏതേ മിച്ഛാസങ്കപ്പാദയോ നാമ സകദാഗാമിമഗ്ഗേ സമ്മാസങ്കപ്പാദയോ. തേസം പഹാനേന സമ്മാസങ്കപ്പാദയോതി വേദിതബ്ബാ. ഏവം സകദാഗാമിമഗ്ഗേ അട്ഠങ്ഗാനി സകിച്ചകാനി കത്വാ ആഗതാനി. സകദാഗാമിസ്സ അനാഗാമിമഗ്ഗവജ്ഝോ മാനോ അത്ഥി. സോ ദിട്ഠിട്ഠാനേ തിട്ഠതി. തസ്സേവ സത്തഹി ചിത്തേഹി സഹജാതാ സങ്കപ്പാദയോ. തേസം പഹാനേന അനാഗാമിമഗ്ഗേ അട്ഠന്നം അങ്ഗാനം സകിച്ചകതാ വേദിതബ്ബാ. അനാഗാമിസ്സ അരഹത്തമഗ്ഗവജ്ഝോ മാനോ അത്ഥി. സോ ദിട്ഠിട്ഠാനേ തിട്ഠതി. യാനി പനസ്സ പഞ്ച അകുസലചിത്താനി, തേഹി സഹജാതാ സങ്കപ്പാദയോ. തേസം പഹാനേന അരഹത്തമഗ്ഗേ അട്ഠന്നം അങ്ഗാനം സകിച്ചകതാ വേദിതബ്ബാ.
ഇമേസു ചതൂസു മഗ്ഗേസു പഠമമഗ്ഗേന ചത്താരി സച്ചാനി ദിട്ഠാനി. ‘ഉപരിമഗ്ഗത്തയം ദിട്ഠകമേവ പസ്സതി, അദിട്ഠകം പസ്സതീ’തി ദിട്ഠകമേവ പസ്സതീതി അയം ആചരിയാനം സമാനത്ഥകഥാ. വിതണ്ഡവാദീ പനാഹ ‘അദിട്ഠം പസ്സതീ’തി. സോ വത്തബ്ബോ – ‘പഠമമഗ്ഗേ കതമം ഇന്ദ്രിയം ഭാജേസീ’തി? ജാനമാനോ ‘അനഞ്ഞാതഞ്ഞസ്സാമീതിന്ദ്രിയ’ന്തി വക്ഖതി. ‘ഉപരിമഗ്ഗേസു കതര’ന്തി? വുത്തേപി ‘അഞ്ഞിന്ദ്രിയ’ന്തി വക്ഖതി. സോ വത്തബ്ബോ – ‘അദിട്ഠസച്ചദസ്സനേ സതി ഉപരിമഗ്ഗേസുപി അനഞ്ഞാതഞ്ഞസ്സാമീതിന്ദ്രിയമേവ ഭാജേഹി. ഏവം തേ പഞ്ഹോ സമേസ്സതീ’തി. ‘കിലേസേ പന അഞ്ഞേ അഞ്ഞോ പജഹതി; പഹീനേ ഏവ പജഹതീ’തി? ‘അഞ്ഞേ അഞ്ഞോ പജഹതീ’തി. ‘യദി അഞ്ഞേ അഞ്ഞോ, അപ്പഹീനേ കിലേസേ പജഹതി. സച്ചാനിപി അദിട്ഠാനേവ പസ്സതീ’തി ഏവംവാദീ പുഗ്ഗലോ പുച്ഛിതബ്ബോ – ‘സച്ചാനി നാമ കതീ’തി? ജാനന്തോ ‘ചത്താരീ’തി വക്ഖതി. സോ വത്തബ്ബോ – ‘തവ വാദേ സോളസ സച്ചാനി ആപജ്ജന്തി. ത്വം ബുദ്ധേഹിപി അദിട്ഠം പസ്സസി. ബഹുസച്ചകോ നാമ ത്വം. ഏവം മാ ഗണ്ഹ. സച്ചദസ്സനം നാമ അപുബ്ബം നത്ഥി, കിലേസേ പന അപ്പഹീനേ പജഹതീ’തി.
തത്ഥ സച്ചദസ്സനസ്സ അപുബ്ബാഭാവേ പേളോപമം നാമ ഗഹിതം – ഏകസ്സ കിര ചത്താരോ രതനപേളാ സാരഗബ്ഭേ ഠപിതാ. സോ രത്തിഭാഗേ പേളാസു ഉപ്പന്നകിച്ചോ ദ്വാരം വിവരിത്വാ, ദീപം ജാലേത്വാ, ദീപേന വിഹതേ അന്ധകാരേ, പേളാസു പാകടഭാവം ഗതാസു, താസു കിച്ചം കത്വാ ദ്വാരം പിദഹിത്വാ ഗതോ. പുന അന്ധകാരം അവത്ഥരി. ദുതിയവാരേപി തതിയവാരേപി തഥേവ അകാസി. ചതുത്ഥവാരേ ദ്വാരേ വിവടേ അന്ധകാരേ പേളാ ന പഞ്ഞായന്തീതി വീമംസന്തസ്സേവ സൂരിയോ ഉഗ്ഗഞ്ഛി, സൂരിയോഭാസേന വിഹതേ അന്ധകാരേ പേളാസു കിച്ചം കത്വാ പക്കാമി.
തത്ഥ ചത്താരോ പേളാ വിയ ചത്താരി സച്ചാനി. താസു കിച്ചേ ഉപ്പന്നേ ദ്വാരവിവരണകാലോ വിയ സോതാപത്തിമഗ്ഗസ്സ വിപസ്സനാഭിനീഹരണകാലോ. അന്ധകാരം വിയ സച്ചപടിച്ഛാദകതമം. ദീപോ ഭാസോ വിയ സോതാപത്തിമഗ്ഗോഭാസോ. വിഹതേ അന്ധകാരേ തസ്സ പുരിസസ്സ പേളാനം പാകടഭാവോ വിയ മഗ്ഗഞാണസ്സ സച്ചാനം പാകടഭാവോ. മഗ്ഗഞാണസ്സ പാകടാനി പന മഗ്ഗസമങ്ഗിസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ പാകടാനേവ ഹോന്തി. പേളാസു കിച്ചം കത്വാ ഗതകാലോ വിയ സോതാപത്തിമഗ്ഗസ്സ അത്തനാ പഹാതബ്ബകിലേസേ പജഹിത്വാ നിരുദ്ധകാലോ. പുന അന്ധകാരാവത്ഥരണം വിയ ഉപരിമഗ്ഗത്തയവജ്ഝസച്ചപടിച്ഛാദകതമം.
ദുതിയവാരേ ദ്വാരവിവരണകാലോ വിയ സകദാഗാമിമഗ്ഗസ്സ വിപസ്സനാഭിനീഹരണകാലോ. ദീപോഭാസോ വിയ സകദാഗാമിമഗ്ഗോഭാസോ. പേളാസു കിച്ചം കത്വാ ഗതകാലോ വിയ സകദാഗാമിമഗ്ഗസ്സ അത്തനാ പഹാതബ്ബകിലേസേ പജഹിത്വാ നിരുദ്ധകാലോ. പുന അന്ധകാരാവത്ഥരണം വിയ ഉപരിമഗ്ഗദ്വയവജ്ഝസച്ചപടിച്ഛാദകതമം.
തതിയവാരേ ദ്വാരവിവരണകാലോ വിയ അനാഗാമിമഗ്ഗസ്സ വിപസ്സനാഭിനീഹരണകാലോ. ദീപോഭാസോ വിയ അനാഗാമിമഗ്ഗോഭാസോ. പേളാസു കിച്ചം കത്വാ ഗതകാലോ വിയ അനാഗാമിമഗ്ഗസ്സ അത്തനാ പഹാതബ്ബകിലേസേ പജഹിത്വാ നിരുദ്ധകാലോ. പുന അന്ധകാരാവത്ഥരണം വിയ ഉപരിഅരഹത്തമഗ്ഗവജ്ഝസച്ചപടിച്ഛാദകതമം.
ചതുത്ഥവാരേ ദ്വാരവിവരണകാലോ വിയ അരഹത്തമഗ്ഗസ്സ വിപസ്സനാഭിനീഹരണകാലോ. സൂരിയുഗ്ഗമനം വിയ അരഹത്തമഗ്ഗുപ്പാദോ. അന്ധകാരവിധമനം വിയ അരഹത്തമഗ്ഗസ്സ സച്ചപടിച്ഛാദകതമവിനോദനം. വിഹതേ അന്ധകാരേ തസ്സ പേളാനം പാകടഭാവോ വിയ അരഹത്തമഗ്ഗഞാണസ്സ ചതുന്നം സച്ചാനം പാകടഭാവോ. ഞാണസ്സ പാകടാനി പന പുഗ്ഗലസ്സ പാകടാനേവ ഹോന്തി. പേളാസു കിച്ചം കത്വാ ഗതകാലോ വിയ അരഹത്തമഗ്ഗസ്സ സബ്ബകിലേസഖേപനം. സൂരിയുഗ്ഗമനതോ പട്ഠായ ആലോകസ്സേവ പവത്തികാലോ വിയ അരഹത്തമഗ്ഗസ്സ ഉപ്പന്നകാലതോ പട്ഠായ പുന സച്ചപടിച്ഛാദകതമാഭാവോ. ഇദം താവ സച്ചദസ്സനസ്സ അപുബ്ബാഭാവേ ഓപമ്മം.
ദിട്ഠകമേവ ഹി പസ്സതി. ‘കിലേസേ പന അഞ്ഞേ അഞ്ഞോ പജഹതീ’തി ഏത്ഥ ഖാരോപമം നാമ ഗഹിതം. ഏകോ പുരിസോ കിലിട്ഠം വത്ഥം രജകസ്സ അദാസി. രജകോ ഊസഖാരം ഛാരികഖാരം ഗോമയഖാരന്തി തയോ ഖാരേ ദത്വാ ഖാരേഹി ഖാദിതഭാവം ഞത്വാ ഉദകേ വിക്ഖാലേത്വാ ഓളാരികോളാരികം മലം പവാഹേസി. തതോ ന താവ പരിസുദ്ധന്തി ദുതിയമ്പി തഥേവ ഖാരേ ദത്വാ, ഉദകേ വിക്ഖാലേത്വാ, തതോ നാതിസണ്ഹതരം മലം പവാഹേസി. തതോ ന താവ പരിസുദ്ധന്തി തതിയമ്പി തേ ഖാരേ ദത്വാ ഉദകേ വിക്ഖാലേത്വാ തതോ സണ്ഹതരം മലം പവാഹേസി. തതോ ന താവ പരിസുദ്ധന്തി ചതുത്ഥമ്പി തേ ഖാരേ ദത്വാ, ഉദകേ വിക്ഖാലേത്വാ അംസുഅബ്ഭന്തരഗതമ്പി നിസ്സേസം മലം പവാഹേത്വാ സാമികസ്സ അദാസി. സോ ഗന്ധകരണ്ഡകേ പക്ഖിപിത്വാ ഇച്ഛിതിച്ഛിതകാലേ പരിദഹതി.
തത്ഥ കിലിട്ഠവത്ഥം വിയ കിലേസാനുഗതം ചിത്തം. തിവിധഖാരദാനകാലോ വിയ തീസു അനുപസ്സനാസു കമ്മസ്സ പവത്തനകാലോ. ഉദകേ വിക്ഖാലേത്വാ ഓളാരികോളാരികമലപ്പവാഹനം വിയ സോതാപത്തിമഗ്ഗേന പഞ്ചകിലേസഖേപനം. ദുതിയമ്പി തേസം ഖാരാനം അനുപ്പദാനം വിയ ‘ന താവ പരിസുദ്ധം ഇദം ചിത്ത’ന്തി താസുയേവ തീസു അനുപസ്സനാസു കമ്മപ്പവത്തനം. തതോ നാതിസണ്ഹതരമലപ്പവാഹനം വിയ സകദാഗാമിമഗ്ഗേന ഓളാരികസംയോജനദ്വയഖേപനം. തതോ ‘ന താവ പരിസുദ്ധം വത്ഥ’ന്തി പുന ഖാരത്തയദാനം വിയ ‘ന താവ പരിസുദ്ധം ഇദം ചിത്ത’ന്തി താസുയേവ തീസു അനുപസ്സനാസു കമ്മപ്പവത്തനം. തതോ സണ്ഹതരമലപ്പവാഹനം വിയ അനാഗാമിമഗ്ഗേന അണുസഹഗതസംയോജനദ്വയഖേപനം. ‘ന താവ പരിസുദ്ധം വത്ഥ’ന്തി പുന ഖാരത്തയദാനം വിയ ‘ന താവ പരിസുദ്ധം ഇദം ചിത്ത’ന്തി താസുയേവ തീസു അനുപസ്സനാസു കമ്മപ്പവത്തനം. തതോ വിക്ഖാലനേന അംസുഅബ്ഭന്തരഗതേ മലേ പവാഹേത്വാ പരിസുദ്ധസ്സ രജതപട്ടസദിസസ്സ ഗന്ധകരണ്ഡകേ നിക്ഖിത്തസ്സ വത്ഥസ്സ ഇച്ഛിതിച്ഛിതക്ഖണേ പരിദഹനം വിയ അരഹത്തമഗ്ഗേന അട്ഠന്നം കിലേസാനം ഖേപിതത്താ പരിസുദ്ധസ്സ ഖീണാസവചിത്തസ്സ ഇച്ഛിതിച്ഛിതക്ഖണേ ഫലസമാപത്തിവിഹാരേന വീതിനാമനം. ഇദം ‘അഞ്ഞേ അഞ്ഞോ കിലേസേ പജഹതീ’തി ഏത്ഥ ഓപമ്മം. വുത്തമ്പി ചേതം –
‘‘സേയ്യഥാപി, ആവുസോ, വത്ഥം സംകിലിട്ഠം മലഗ്ഗഹിതം, തമേനം സാമികാ രജകസ്സ അനുപദജ്ജേയ്യും. തമേനം രജകോ ഊസേ വാ ഖാരേ വാ ഗോമയേ വാ സമ്മദ്ദിത്വാ അച്ഛേ ഉദകേ വിക്ഖാലേതി. കിഞ്ചാപി തം ഹോതി വത്ഥം പരിസുദ്ധം പരിയോദാതം, അഥ ഖ്വസ്സ ഹോതിയേവ ‘അണുസഹഗതോ ഊസഗന്ധോ വാ ഖാരഗന്ധോ വാ ഗോമയഗന്ധോ വാ അസമൂഹതോ’. തമേനം രജകോ സാമികാനം ദേതി. തമേനം സാമികാ ഗന്ധപരിഭാവിതേ കരണ്ഡകേ നിക്ഖിപന്തി. യോപിസ്സ ഹോതി അണുസഹഗതോ ഊസഗന്ധോ വാ ഖാരഗന്ധോ വാ ഗോമയഗന്ധോ വാ അസമൂഹതോ, സോപി സമുഗ്ഘാതം ഗച്ഛതി. ഏവമേവ ഖോ, ആവുസോ, കിഞ്ചാപി അരിയസാവകസ്സ പഞ്ചോരമ്ഭാഗിയാനി സംയോജനാനി പഹീനാനി ഭവന്തി, അഥ ഖ്വസ്സ ഹോതിയേവ പഞ്ചസു ഉപാദാനക്ഖന്ധേസു അണുസഹഗതോ ‘അസ്മീ’തി മാനോ, ‘അസ്മീ’തി ഛന്ദോ, ‘അസ്മീ’തി അനുസയോ അസമൂഹതോ, സോ അപരേന സമയേന പഞ്ചസു ഉപാദാനക്ഖന്ധേസു ഉദയബ്ബയാനുപസ്സീ വിഹരതി – ‘ഇതി രൂപം, ഇതി രൂപസ്സ സമുദയോ, ഇതി രൂപസ്സ അത്ഥങ്ഗമോ; ഇതി വേദനാ ഇതി സഞ്ഞാ ഇതി സങ്ഖാരാ ഇതി വിഞ്ഞാണം, ഇതി വിഞ്ഞാണസ്സ സമുദയോ, ഇതി വിഞ്ഞാണസ്സ അത്ഥങ്ഗമോ’തി. തസ്സിമേസു പഞ്ചസു ഉപാദാനക്ഖന്ധേസു ഉദയബ്ബയാനുപസ്സിനോ വിഹരതോ യോപിസ്സ ഹോതി പഞ്ചസു ഉപാദാനക്ഖന്ധേസു അണുസഹഗതോ ‘അസ്മീ’തി മാനോ, ‘അസ്മീ’തി ഛന്ദോ, ‘അസ്മീ’തി അനുസയോ അസമൂഹതോ, സോപി സമുഗ്ഘാതം ഗച്ഛതീ’’തി (സം. നി. ൩.൮൯).
തത്ഥ സോതാപത്തിമഗ്ഗേന പഞ്ച അകുസലചിത്താനി പഹീയന്തി സദ്ധിം ചിത്തങ്ഗവസേന ഉപ്പജ്ജനകപാപധമ്മേഹി. സകദാഗാമിമഗ്ഗേന ദ്വേ ദോമനസ്സസഹഗതചിത്താനി തനുകാനി ഭവന്തി സദ്ധിം ചിത്തങ്ഗവസേന ഉപ്പജ്ജനകപാപധമ്മേഹി. അനാഗാമിമഗ്ഗേന താനിയേവ പഹീയന്തി സദ്ധിം സമ്പയുത്തധമ്മേഹി. അരഹത്തമഗ്ഗേന പഞ്ച അകുസലചിത്താനി പഹീയന്തി സദ്ധിം ചിത്തങ്ഗവസേന ഉപ്പജ്ജനകപാപധമ്മേഹി. ഇമേസം ദ്വാദസന്നം അകുസലചിത്താനം പഹീനകാലതോ പട്ഠായ ഖീണാസവസ്സ ചിത്തങ്ഗവസേന പുന പച്ഛതോപവത്തനകകിലേസോ നാമ ന ഹോതി.
തത്രിദം ഓപമ്മം – ഏകോ കിര മഹാരാജാ പച്ചന്തേ ആരക്ഖം ദത്വാ മഹാനഗരേ ഇസ്സരിയം അനുഭവന്തോ വസതി. അഥസ്സ പച്ചന്തോ കുപ്പി. തസ്മിം സമയേ ദ്വാദസ ചോരജേട്ഠകാ അനേകേഹി പുരിസസഹസ്സേഹി സദ്ധിം രട്ഠം വിലുമ്പന്തി. പച്ചന്തവാസിനോ മഹാമത്താ ‘പച്ചന്തോ കുപിതോ’തി രഞ്ഞോ പഹിണിംസു. രാജാ ‘വിസ്സട്ഠാ ഗണ്ഹഥ, അഹം തുമ്ഹാകം കത്തബ്ബം കരിസ്സാമീ’തി സാസനം പഹിണി. തേ പഠമസമ്പഹാരേനേവ അനേകേഹി പുരിസസഹസ്സേഹി സദ്ധിം പഞ്ച ചോരജേട്ഠകേ ഘാതയിംസു. സേസാ സത്ത ജനാ അത്തനോ അത്തനോ പരിവാരേ ഗഹേത്വാ പബ്ബതം പവിസിംസു. അമച്ചാ തം പവത്തിം രഞ്ഞോ പേസയിംസു.
രാജാ ‘തുമ്ഹാകം കത്തബ്ബയുത്തം അഹം ജാനിസ്സാമി, തേപി ഗണ്ഹഥാ’തി ധനം പഹിണി. തേ ദുതിയസമ്പഹാരേന ദ്വേ ചോരജേട്ഠകേ പഹരിംസു, പരിവാരേപി തേസം ദുബ്ബലേ അകംസു. തേ സബ്ബേപി പലായിത്വാ പബ്ബതം പവിസിംസു. തമ്പി പവത്തിം അമച്ചാ രഞ്ഞോ പേസയിംസു.
പുന രാജാ ‘വിസ്സട്ഠാ ഗണ്ഹന്തൂ’തി ധനം പഹിണി. തേ തതിയസമ്പഹാരേന സദ്ധിം സഹായപുരിസേഹി ദ്വേ ചോരജേട്ഠകേ ഘാതയിത്വാ തം പവത്തിം രഞ്ഞോ പേസയിംസു.
പുന രാജാ ‘അവസേസേ വിസ്സട്ഠാ ഗണ്ഹന്തൂ’തി ധനം പഹിണി. തേ ചതുത്ഥസമ്പഹാരേന സപരിവാരേ പഞ്ച ചോരജേട്ഠകേ ഘാതയിംസു. ദ്വാദസന്നം ചോരജേട്ഠകാനം ഘാതിതകാലതോ പട്ഠായ കോചി ചോരോ നാമ നത്ഥി. ഖേമാ ജനപദാ ഉരേ പുത്തേ നച്ചേന്താ മഞ്ഞേ വിഹരന്തി. രാജാ വിജിതസങ്ഗാമേഹി യോധേഹി പരിവുതോ വരപാസാദഗതോ മഹാസമ്പത്തിം അനുഭവി.
തത്ഥ മഹന്തോ രാജാ വിയ ധമ്മരാജാ. പച്ചന്തവാസിനോ അമച്ചാ വിയ യോഗാവചരാ കുലപുത്താ. ദ്വാദസ ചോരജേട്ഠകാ വിയ ദ്വാദസ അകുസലചിത്താനി. തേസം സഹായാ അനേകസഹസ്സപുരിസാ വിയ ചിത്തങ്ഗവസേന ഉപ്പജ്ജനകപാപധമ്മാ. രഞ്ഞോ പച്ചന്തോ കുപിതോതി പഹിതകാലോ വിയ ആരമ്മണേ കിലേസേസു ഉപ്പന്നേസു ‘ഭന്തേ, കിലേസോ മേ ഉപ്പന്നോ’തി സത്ഥു ആരോചനകാലോ. ‘വിസ്സട്ഠാ ഗണ്ഹന്തൂ’തി ധനദാനം വിയ ‘കിലേസേ നിഗ്ഗണ്ഹ ഭിക്ഖൂ’തി ധമ്മരഞ്ഞോ കമ്മട്ഠാനാചിക്ഖനം. സപരിവാരാനം പഞ്ചന്നം ചോരജേട്ഠകാനം ഘാതിതകാലോ വിയ സോതാപത്തിമഗ്ഗേന സമ്പയുത്താനം പഞ്ചന്നം അകുസലചിത്താനം പഹാനം.
പുന രഞ്ഞോ പവത്തിപേസനം വിയ സമ്മാസമ്ബുദ്ധസ്സ പടിലദ്ധഗുണാരോചനം. ‘സേസകേ ച ഗണ്ഹന്തൂ’തി പുന ധനദാനം വിയ ഭഗവതോ സകദാഗാമിമഗ്ഗസ്സ വിപസ്സനാചിക്ഖനം. ദുതിയസമ്പഹാരേന സപരിവാരാനം ദ്വിന്നം ചോരജേട്ഠകാനം ദുബ്ബലീകരണം വിയ സകദാഗാമിമഗ്ഗേന സസമ്പയുത്താനം ദ്വിന്നം ദോമനസ്സചിത്താനം തനുഭാവകരണം.
പുന രഞ്ഞോ പവത്തിപേസനം വിയ സത്ഥു പടിലദ്ധഗുണാരോചനം. ‘വിസ്സട്ഠാ ഗണ്ഹന്തൂ’തി പുന ധനദാനം വിയ ഭഗവതോ അനാഗാമിമഗ്ഗസ്സ വിപസ്സനാചിക്ഖനം. തതിയസമ്പഹാരേന സപരിവാരാനം ദ്വിന്നം ചോരജേട്ഠകാനം ഘാതനം വിയ അനാഗാമിമഗ്ഗേന സസമ്പയുത്താനം ദ്വിന്നം ദോമനസ്സചിത്താനം പഹാനം.
പുന രഞ്ഞോ പവത്തിപേസനം വിയ തഥാഗതസ്സ പടിലദ്ധഗുണാരോചനം. ‘വിസ്സട്ഠാ ഗണ്ഹന്തൂ’തി പുന ധനദാനം വിയ ഭഗവതോ അരഹത്തമഗ്ഗസ്സ വിപസ്സനാചിക്ഖനം. ചതുത്ഥസമ്പഹാരേന സപരിവാരാനം പഞ്ചന്നം ചോരജേട്ഠകാനം ഘാതിതകാലതോ പട്ഠായ ജനപദസ്സ ഖേമകാലോ വിയ അരഹത്തമഗ്ഗേന സസമ്പയുത്തേസു പഞ്ചസു അകുസലചിത്തേസു പഹീനേസു ദ്വാദസന്നം അകുസലചിത്താനം പഹീനകാലതോ പട്ഠായ പുന ചിത്തങ്ഗവസേന ഉപ്പജ്ജനകസ്സ അകുസലധമ്മസ്സ അഭാവോ. രഞ്ഞോ വിജിതസങ്ഗാമസ്സ അമച്ചഗണപരിവുതസ്സ വരപാസാദേ മഹാസമ്പത്തിഅനുഭവനം വിയ ഖീണാസവപരിവുതസ്സ ധമ്മരഞ്ഞോ സുഞ്ഞതഅനിമിത്തഅപ്പണിഹിതഭേദേസു സമാപത്തിസുഖേസു ഇച്ഛിതിച്ഛിതഫലസമാപത്തിസുഖാനുഭവനം വേദിതബ്ബന്തി.
കുസലാ ധമ്മാതിപദസ്സ വണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.