രൂപാവചരകുസലവണ്ണനാ

ചതുക്കനയോ പഠമജ്ഝാനം

൧൬൦. ഇദാനി രൂപാവചരകുസലം ദസ്സേതും കതമേ ധമ്മാ കുസലാതിആദി ആരദ്ധം. തത്ഥ രൂപൂപപത്തിയാ മഗ്ഗം ഭാവേതീതി രൂപം വുച്ചതി രൂപഭവോ. ഉപപത്തീതി നിബ്ബത്തി ജാതി സഞ്ജാതി. മഗ്ഗോതി ഉപായോ. വചനത്ഥോ പനേത്ഥ – തം ഉപപത്തിം മഗ്ഗതി ഗവേസതി ജനേതി നിപ്ഫാദേതീതി മഗ്ഗോ. ഇദം വുത്തം ഹോതി – യേന മഗ്ഗേന രൂപഭവേ ഉപപത്തി ഹോതി നിബ്ബത്തി ജാതി സഞ്ജാതി, തം മഗ്ഗം ഭാവേതീതി. കിം പനേതേന നിയമതോ രൂപഭവേ ഉപപത്തി ഹോതീതി? ന ഹോതി. ‘‘സമാധിം, ഭിക്ഖവേ, ഭാവേഥ, സമാഹിതോ യഥാഭൂതം പജാനാതി പസ്സതീ’’തി (സം. നി. ൩.൫; ൪.൯൯; ൫.൧൦൭൧; നേത്തി. ൪൦; മി. പ. ൨.൧.൧൫) ഏവം വുത്തേന ഹി നിബ്ബേധഭാഗിയേന രൂപഭവാതിക്കമോപി ഹോതി. രൂപൂപപത്തിയാ പന ഇതോ അഞ്ഞോ മഗ്ഗോ നാമ നത്ഥി, തേന വുത്തം ‘രൂപൂപപത്തിയാ മഗ്ഗം ഭാവേതീ’തി. അത്ഥതോ ചായം മഗ്ഗോ നാമ ചേതനാപി ഹോതി, ചേതനായ സമ്പയുത്തധമ്മാപി, തദുഭയമ്പി. ‘‘നിരയഞ്ചാഹം, സാരിപുത്ത, പജാനാമി നിരയഗാമിഞ്ച മഗ്ഗ’’ന്തി (മ. നി. ൧.൧൫൩) ഹി ഏത്ഥ ചേതനാ മഗ്ഗോ നാമ.

‘‘സദ്ധാ ഹിരിയം കുസലഞ്ച ദാനം, ധമ്മാ ഏതേ സപ്പുരിസാനുയാതാ;

ഏതഞ്ഹി മഗ്ഗം ദിവിയം വദന്തി, ഏതേന ഹി ഗച്ഛതി ദേവലോക’’ന്തി. (അ. നി. ൮.൩൨);

ഏത്ഥ ചേതനാസമ്പയുത്തധമ്മാ മഗ്ഗോ നാമ. ‘‘അയം, ഭിക്ഖവേ, മഗ്ഗോ, അയം പടിപദാ’’തി സങ്ഖാരുപപത്തിസുത്താദീസു (മ. നി. ൩.൧൬൧ ആദയോ) ചേതനാപി ചേതനാസമ്പയുത്തധമ്മാപി മഗ്ഗോ നാമ. ഇമസ്മിം പന ഠാനേ ‘ഝാന’ന്തി വചനതോ ചേതനാസമ്പയുത്താ അധിപ്പേതാ. യസ്മാ പന ഝാനചേതനാ പടിസന്ധിം ആകഡ്ഢതി, തസ്മാ ചേതനാപി ചേതനാസമ്പയുത്തധമ്മാപി വട്ടന്തിയേവ.

ഭാവേതീതി ജനേതി ഉപ്പാദേതി വഡ്ഢേതി. അയം താവ ഇധ ഭാവനായ അത്ഥോ. അഞ്ഞത്ഥ പന ഉപസഗ്ഗവസേന സമ്ഭാവനാ പരിഭാവനാ വിഭാവനാതി ഏവം അഞ്ഞഥാപി അത്ഥോ ഹോതി. തത്ഥ ‘‘ഇധുദായി മമ സാവകാ അധിസീലേ സമ്ഭാവേന്തി – സീലവാ സമണോ ഗോതമോ, പരമേന സീലക്ഖന്ധേന സമന്നാഗതോ’’തി (മ. നി. ൨.൨൪൩) അയം സമ്ഭാവനാ നാമ; ഓകപ്പനാതി അത്ഥോ. ‘‘സീലപരിഭാവിതോ സമാധി മഹപ്ഫലോ ഹോതി മഹാനിസംസോ, സമാധിപരിഭാവിതാ പഞ്ഞാ മഹപ്ഫലാ ഹോതി മഹാനിസംസാ, പഞ്ഞാപരിഭാവിതം ചിത്തം സമ്മദേവ ആസവേഹി വിമുച്ചതീ’’തി (ദീ. നി. ൨.൧൮൬) അയം പരിഭാവനാ നാമ; വാസനാതി അത്ഥോ. ‘‘ഇങ്ഘ രൂപം വിഭാവേഹി, വേദനം… സഞ്ഞം… സങ്ഖാരേ… വിഞ്ഞാണം വിഭാവേഹീ’’തി അയം വിഭാവനാ നാമ; അന്തരധാപനാതി അത്ഥോ. ‘‘പുന ചപരം, ഉദായി, അക്ഖാതാ മയാ സാവകാനം പടിപദാ, യഥാപടിപന്നാ മേ സാവകാ ചത്താരോ സതിപട്ഠാനേ ഭാവേന്തീ’’തി (മ. നി. ൨.൨൪൭), അയം പന ഉപ്പാദനവഡ്ഢനട്ഠേന ഭാവനാ നാമ. ഇമസ്മിമ്പി ഠാനേ അയമേവ അധിപ്പേതാ. തേന വുത്തം – ‘ഭാവേതീതി ജനേതി ഉപ്പാദേതി വഡ്ഢേതീ’തി.

കസ്മാ പനേത്ഥ, യഥാ കാമാവചരകുസലനിദ്ദേസേ ധമ്മപുബ്ബങ്ഗമാ ദേസനാ കതാ തഥാ അകത്വാ, പുഗ്ഗലപുബ്ബങ്ഗമാ കതാതി? പടിപദായ സാധേതബ്ബതോ. ഇദഞ്ഹി ചതൂസു പടിപദാസു അഞ്ഞതരായ സാധേതബ്ബം; ന കാമാവചരം വിയ വിനാ പടിപദായ ഉപ്പജ്ജതി. പടിപദാ ച നാമേസാ പടിപന്നകേ സതി ഹോതീതി ഏതമത്ഥം ദസ്സേതും പുഗ്ഗലപുബ്ബങ്ഗമം ദേസനം കരോന്തോ ‘രൂപൂപപത്തിയാ മഗ്ഗം ഭാവേതീ’തി ആഹ.

വിവിച്ചേവ കാമേഹീതി കാമേഹി വിവിച്ചിത്വാ, വിനാ ഹുത്വാ, അപക്കമിത്വാ. യോ പനായമേത്ഥ ‘ഏവ’-കാരോ സോ നിയമത്ഥോതി വേദിതബ്ബോ. യസ്മാ ച നിയമത്ഥോ, തസ്മാ തസ്മിം പഠമം ഝാനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരണസമയേ അവിജ്ജമാനാനമ്പി കാമാനം തസ്സ പഠമജ്ഝാനസ്സ പടിപക്ഖഭാവം, കാമപരിച്ചാഗേനേവ ചസ്സ അധിഗമം ദീപേതി. കഥം? ‘വിവിച്ചേവ കാമേഹീ’തി ഏവഞ്ഹി നിയമേ കരിയമാനേ ഇദം പഞ്ഞായതി – നൂനിമസ്സ കാമാ പടിപക്ഖഭൂതാ യേസു സതി ഇദം ന പവത്തതി, അന്ധകാരേ സതി പദീപോഭാസോ വിയ? തേസം പരിച്ചാഗേനേവ ചസ്സ അധിഗമോ ഹോതി ഓരിമതീരപരിച്ചാഗേന പാരിമതീരസ്സേവ. തസ്മാ നിയമം കരോതീതി.

തത്ഥ സിയാ – ‘കസ്മാ പനേസ പുബ്ബപദേയേവ വുത്തോ, ന ഉത്തരപദേ? കിം അകുസലേഹി ധമ്മേഹി അവിവിച്ചാപി ഝാനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരേയ്യാ’തി? ന ഖോ പനേതം ഏവം ദട്ഠബ്ബം. തംനിസ്സരണതോ ഹി പുബ്ബപദേ ഏസ വുത്തോ. കാമധാതുസമതിക്കമനതോ ഹി കാമരാഗപടിപക്ഖതോ ച ഇദം ഝാനം കാമാനമേവ നിസ്സരണം. യഥാഹ – ‘‘കാമാനമേതം നിസ്സരണം യദിദം നേക്ഖമ്മ’’ന്തി (ഇതിവു. ൭൨; ദീ. നി. ൩.൩൫൩). ഉത്തരപദേപി പന, യഥാ ‘‘ഇധേവ, ഭിക്ഖവേ, സമണോ, ഇധ ദുതിയോ സമണോ’’തി (മ. നി. ൧.൧൩൯; അ. നി. ൪.൨൪൧) ഏത്ഥ ‘ഏവ’-കാരോ ആനേത്വാ വുച്ചതി, ഏവം വത്തബ്ബോ. ന ഹി സക്കാ ഇതോ അഞ്ഞേഹിപി നീവരണസങ്ഖാതേഹി അകുസലേഹി ധമ്മേഹി അവിവിച്ച ഝാനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരിതും, തസ്മാ ‘വിവിച്ചേവ കാമേഹി വിവിച്ചേവ അകുസലേഹി ധമ്മേഹീ’തി ഏവം പദദ്വയേപി ഏസ ദട്ഠബ്ബോ. പദദ്വയേപി ച കിഞ്ചാപി വിവിച്ചാതി ഇമിനാ സാധാരണവചനേന തദങ്ഗവിവേകാദയോ കായവിവേകാദയോ ച സബ്ബേപി വിവേകാ സങ്ഗഹം ഗച്ഛന്തി, തഥാപി കായവിവേകോ ചിത്തവിവേകോ വിക്ഖമ്ഭനവിവേകോതി തയോ ഏവ ഇധ ദട്ഠബ്ബാ.

കാമേഹീതി ഇമിനാ പന പദേന യേ ച നിദ്ദേസേ ‘‘കതമേ വത്ഥുകാമാ? മനാപിയാ രൂപാ’’തിആദിനാ (മഹാനി. ൧) നയേന വത്ഥുകാമാ വുത്താ, യേ ച തത്ഥേവ വിഭങ്ഗേ ച ‘‘ഛന്ദോ കാമോ, രാഗോ കാമോ, ഛന്ദരാഗോ കാമോ; സങ്കപ്പോ കാമോ, രാഗോ കാമോ, സങ്കപ്പരാഗോ കാമോ; ഇമേ വുച്ചന്തി കാമാ’’തി (മഹാനി. ൧; വിഭ. ൫൬൪) ഏവം കിലേസകാമാ വുത്താ, തേ സബ്ബേപി സങ്ഗഹിതാഇച്ചേവ ദട്ഠബ്ബാ. ഏവഞ്ഹി സതി വിവിച്ചേവ കാമേഹീതി വത്ഥുകാമേഹിപി വിവിച്ചേവാതി അത്ഥോ യുജ്ജതി. തേന കായവിവേകോ വുത്തോ ഹോതി.

വിവിച്ച അകുസലേഹി ധമ്മേഹീതി കിലേസകാമേഹി സബ്ബാകുസലേഹി വാ വിവിച്ചാതി അത്ഥോ യുജ്ജതി. തേന ചിത്തവിവേകോ വുത്തോ ഹോതി. പുരിമേന ചേത്ഥ വത്ഥുകാമേഹി വിവേകവചനതോ ഏവ കാമസുഖപരിച്ചാഗോ, ദുതിയേന കിലേസകാമേഹി വിവേകവചനതോ നേക്ഖമ്മസുഖപരിഗ്ഗഹോ വിഭാവിതോ ഹോതി. ഏവം വത്ഥുകാമകിലേസകാമവിവേകവചനതോയേവ ച ഏതേസം പഠമേന സംകിലേസവത്ഥുപ്പഹാനം, ദുതിയേന സംകിലേസപ്പഹാനം; പഠമേന ലോലഭാവസ്സ ഹേതുപരിച്ചാഗോ, ദുതിയേന ബാലഭാവസ്സ; പഠമേന ച പയോഗസുദ്ധി, ദുതിയേന ആസയപോസനം വിഭാവിതം ഹോതീതി ഞാതബ്ബം. ഏസ താവ നയോ ‘കാമേഹീ’തി ഏത്ഥ വുത്തകാമേസു വത്ഥുകാമപക്ഖേ.

കിലേസകാമപക്ഖേ പന ‘ഛന്ദോതി ച രാഗോ’തി ച ഏവമാദീഹി അനേകഭേദോ കാമച്ഛന്ദോയേവ കാമോതി അധിപ്പേതോ. സോ ച അകുസലപരിയാപന്നോപി സമാനോ ‘‘തത്ഥ കതമോ കാമച്ഛന്ദോ കാമോ’’തിആദിനാ നയേന വിഭങ്ഗേ (വിഭ. ൫൬൪) ഝാനപടിപക്ഖതോ വിസും വുത്തോ. കിലേസകാമത്താ വാ പുരിമപദേ വുത്തോ, അകുസലപരിയാപന്നത്താ ദുതിയപദേ. അനേകഭേദതോ ചസ്സ ‘കാമതോ’തി അവത്വാ ‘കാമേഹീ’തി വുത്തം. അഞ്ഞേസമ്പി ച ധമ്മാനം അകുസലഭാവേ വിജ്ജമാനേ ‘‘തത്ഥ കതമേ അകുസലാ ധമ്മാ? കാമച്ഛന്ദോ’’തിആദിനാ നയേന വിഭങ്ഗേ ഉപരിഝാനങ്ഗപച്ചനീകപടിപക്ഖഭാവദസ്സനതോ നീവരണാനേവ വുത്താനി. നീവരണാനി ഹി ഝാനങ്ഗപച്ചനീകാനി. തേസം ഝാനങ്ഗാനേവ പടിപക്ഖാനി, വിദ്ധംസകാനി, വിഘാതകാനീതി വുത്തം ഹോതി. തഥാ ഹി ‘‘സമാധി കാമച്ഛന്ദസ്സ പടിപക്ഖോ, പീതി ബ്യാപാദസ്സ, വിതക്കോ ഥിനമിദ്ധസ്സ, സുഖം ഉദ്ധച്ചകുക്കുച്ചസ്സ, വിചാരോ വിചികിച്ഛായാ’’തി പേടകേ വുത്തം.

ഏവമേത്ഥ ‘വിവിച്ചേവ കാമേഹീ’തി ഇമിനാ കാമച്ഛന്ദസ്സ വിക്ഖമ്ഭനവിവേകോ വുത്തോ ഹോതി. ‘വിവിച്ച അകുസലേഹി ധമ്മേഹീ’തി ഇമിനാ പഞ്ചന്നമ്പി നീവരണാനം. അഗ്ഗഹിതഗ്ഗഹണേന പന പഠമേന കാമച്ഛന്ദസ്സ, ദുതിയേന സേസനീവരണാനം; തഥാ പഠമേന തീസു അകുസലമൂലേസു പഞ്ചകാമഗുണഭേദവിസയസ്സ ലോഭസ്സ, ദുതിയേന ആഘാതവത്ഥുഭേദാദിവിസയാനം ദോസമോഹാനം. ഓഘാദീസു വാ ധമ്മേസു പഠമേന കാമോഘകാമയോഗകാമാസവകാമുപാദാനഅഭിജ്ഝാകായഗന്ഥകാമരാഗസംയോജനാനം, ദുതിയേന അവസേസഓഘയോഗാസവഉപാദാനഗന്ഥസംയോജനാനം. പഠമേന ച തണ്ഹായ തംസമ്പയുത്തകാനഞ്ച, ദുതിയേന അവിജ്ജായ തംസമ്പയുത്തകാനഞ്ച. അപിച പഠമേന ലോഭസമ്പയുത്തഅട്ഠചിത്തുപ്പാദാനം, ദുതിയേന സേസാനം ചതുന്നം അകുസലചിത്തുപ്പാദാനം വിക്ഖമ്ഭനവിവേകോ വുത്തോ ഹോതീതി വേദിതബ്ബോ. അയം താവ ‘വിവിച്ചേവ കാമേഹി വിവിച്ച അകുസലേഹി ധമ്മേഹീ’തി ഏത്ഥ അത്ഥപ്പകാസനാ.

ഏത്താവതാ ച പഠമസ്സ ഝാനസ്സ പഹാനങ്ഗം ദസ്സേത്വാ ഇദാനി സമ്പയോഗങ്ഗം ദസ്സേതും സവിതക്കം സവിചാരന്തിആദി വുത്തം. തത്ഥ ഹേട്ഠാ വുത്തലക്ഖണാദിവിഭാഗേന അപ്പനാസമ്പയോഗതോ രൂപാവചരഭാവപ്പത്തേന വിതക്കേന ചേവ വിചാരേന ച സഹ വത്തതി. രുക്ഖോ വിയ പുപ്ഫേന ച ഫലേന ചാതി ഇദം ഝാനം സവിതക്കം സവിചാരന്തി വുച്ചതി. വിഭങ്ഗേ പന ‘‘ഇമിനാ ച വിതക്കേന ഇമിനാ ച വിചാരേന ഉപേതോ ഹോതി സമുപേതോ’’തിആദിനാ (വിഭ. ൫൬൫) നയേന പുഗ്ഗലാധിട്ഠാനാ ദേസനാ കതാ. അത്ഥോ പന തത്രപി ഏവമേവ ദട്ഠബ്ബോ.

വിവേകജന്തി – ഏത്ഥ വിവിത്തി വിവേകോ. നീവരണവിഗമോതി അത്ഥോ. വിവിത്തോതി വാ വിവേകോ, നീവരണവിവിത്തോ ഝാനസമ്പയുത്തധമ്മരാസീതി അത്ഥോ. തസ്മാ വിവേകാ, തസ്മിം വാ വിവേകേ, ജാതന്തി വിവേകജം. പീതിസുഖന്തി – ഏത്ഥ പീതിസുഖാനി ഹേട്ഠാ പകാസിതാനേവ. തേസു പന വുത്തപ്പകാരായ പഞ്ചവിധായ പീതിയാ യാ അപ്പനാസമാധിസ്സ മൂലം ഹുത്വാ വഡ്ഢമാനാ സമാധിസമ്പയോഗം ഗതാ ഫരണാപീതി – അയം ഇമസ്മിം അത്ഥേ അധിപ്പേതാ പീതീതി. അയഞ്ച പീതി ഇദഞ്ച സുഖം അസ്സ ഝാനസ്സ, അസ്മിം വാ ഝാനേ അത്ഥീതി ഇദം ഝാനം പീതിസുഖന്തി വുച്ചതി. അഥ വാ പീതി ച സുഖഞ്ച പീതിസുഖം, ധമ്മവിനയാദയോ വിയ. വിവേകജം പീതിസുഖമസ്സ ഝാനസ്സ, അസ്മിം വാ ഝാനേ, അത്ഥീതി ഏവമ്പി വിവേകജം പീതിസുഖം. യഥേവ ഹി ഝാനം ഏവം പീതിസുഖമ്പേത്ഥ വിവേകജമേവ ഹോതി. തഞ്ചസ്സ അത്ഥി. തസ്മാ ഏകപദേനേവ ‘വിവേകജം പീതിസുഖ’ന്തി വത്തും യുജ്ജതി. വിഭങ്ഗേ പന ‘‘ഇദം സുഖം ഇമായ പീതിയാ സഹഗത’’ന്തിആദിനാ നയേന വുത്തം. അത്ഥോ പന തത്ഥാപി ഏവമേവ ദട്ഠബ്ബോ.

പഠമം ഝാനന്തി – ഏത്ഥ ഗണനാനുപുബ്ബതാ പഠമം. പഠമം ഉപ്പന്നന്തി പഠമം. പഠമം സമാപജ്ജിതബ്ബന്തിപി പഠമം. ഇദം പന ന ഏകന്തലക്ഖണം. ചിണ്ണവസീഭാവോ ഹി അട്ഠസമാപത്തിലാഭീ ആദിതോ പട്ഠായ മത്ഥകം പാപേന്തോപി സമാപജ്ജിതും സക്കോതി. മത്ഥകതോ പട്ഠായ ആദിം പാപേന്തോപി സമാപജ്ജിതും സക്കോതി. അന്തരന്തരാ ഓക്കമന്തോപി സക്കോതി. ഏവം പുബ്ബുപ്പത്തിയട്ഠേന പന പഠമം നാമ ഹോതി.

ഝാനന്തി ദുവിധം ഝാനം – ആരമ്മണൂപനിജ്ഝാനം ലക്ഖണൂപനിജ്ഝാനന്തി. തത്ഥ അട്ഠ സമാപത്തിയോ പഥവികസിണാദിആരമ്മണം ഉപനിജ്ഝായന്തീതി ആരമ്മണൂപനിജ്ഝാനന്തി സങ്ഖ്യം ഗതാ. വിപസ്സനാമഗ്ഗഫലാനി പന ലക്ഖണൂപനിജ്ഝാനം നാമ. തത്ഥ വിപസ്സനാ അനിച്ചാദിലക്ഖണസ്സ ഉപനിജ്ഝാനതോ ലക്ഖണൂപനിജ്ഝാനം. വിപസ്സനായ കതകിച്ചസ്സ മഗ്ഗേന ഇജ്ഝനതോ മഗ്ഗോ ലക്ഖണൂപനിജ്ഝാനം. ഫലം പന നിരോധസച്ചം തഥലക്ഖണം ഉപനിജ്ഝായതീതി ലക്ഖണൂപനിജ്ഝാനം നാമ. തേസു ഇമസ്മിം അത്ഥേ ആരമ്മണൂപനിജ്ഝാനം അധിപ്പേതം. തസ്മാ ആരമ്മണൂപനിജ്ഝാനതോ പച്ചനീകജ്ഝാപനതോ വാ ഝാനന്തി വേദിതബ്ബം.

ഉപസമ്പജ്ജാതി ഉപഗന്ത്വാ, പാപുണിത്വാതി വുത്തം ഹോതി. ഉപസമ്പാദയിത്വാ വാ നിപ്ഫാദേത്വാതി വുത്തം ഹോതി. വിഭങ്ഗേ പന ‘‘ഉപസമ്പജ്ജാതി പഠമസ്സ ഝാനസ്സ ലാഭോ പടിലാഭോ പത്തി സമ്പത്തി ഫുസനാ സച്ഛികിരിയാ ഉപസമ്പദാ’’തി (വിഭ. ൫൭൦) വുത്തം. തസ്സാപി ഏവമേവത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ. വിഹരതീതി തദനുരൂപേന ഇരിയാപഥവിഹാരേന ഇതിവുത്തപ്പകാരജ്ഝാനസമങ്ഗീ ഹുത്വാ അത്തഭാവസ്സ ഇരിയനം വുത്തിം പാലനം യപനം യാപനം ചാരം വിഹാരം അഭിനിപ്ഫാദേതി. വുത്തഞ്ഹേതം വിഭങ്ഗേ – ‘‘വിഹരതീതി ഇരിയതി വത്തതി പാലേതി യപേതി യാപേതി ചരതി വിഹരതി, തേന വുച്ചതി വിഹരതീ’’തി (വിഭ. ൫൧൨, ൫൭൧).

പഥവികസിണന്തി ഏത്ഥ പഥവിമണ്ഡലമ്പി സകലട്ഠേന പഥവികസിണന്തി വുച്ചതി. തം നിസ്സായ പടിലദ്ധം നിമിത്തമ്പി. പഥവികസിണനിമിത്തേ പടിലദ്ധജ്ഝാനമ്പി. തത്ഥ ഇമസ്മിം അത്ഥേ ഝാനം പഥവീകസിണന്തി വേദിതബ്ബം. പഥവികസിണസങ്ഖാതം ഝാനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതീതി അയഞ്ഹേത്ഥ സങ്ഖേപത്ഥോ. ഇമസ്മിം പന പഥവികസിണേ പരികമ്മം കത്വാ ചതുക്കപഞ്ചകജ്ഝാനാനി നിബ്ബത്തേത്വാ ഝാനപദട്ഠാനം വിപസ്സനം വഡ്ഢേത്വാ അരഹത്തം പത്തുകാമേന കുലപുത്തേന കിം കത്തബ്ബന്തി? ആദിതോ താവ പാതിമോക്ഖസംവരഇന്ദ്രിയസംവരആജീവപാരിസുദ്ധിപച്ചയസന്നിസ്സിതസങ്ഖാതാനി ചത്താരി സീലാനി വിസോധേത്വാ സുപരിസുദ്ധേ സീലേ പതിട്ഠിതേന, യ്വാസ്സ ആവാസാദീസു ദസസു പലിബോധേസു പലിബോധോ അത്ഥി, തം ഉപച്ഛിന്ദിത്വാ കമ്മട്ഠാനദായകം കല്യാണമിത്തം ഉപസങ്കമിത്വാ പാളിയാ ആഗതേസു അട്ഠതിംസായ കമ്മട്ഠാനേസു അത്തനോ ചരിയാനുകൂലം കമ്മട്ഠാനം ഉപപരിക്ഖന്തേന സചസ്സ ഇദം പഥവികസിണം അനുകൂലം ഹോതി, ഇദമേവ കമ്മട്ഠാനം ഗഹേത്വാ ഝാനഭാവനായ അനനുരൂപം വിഹാരം പഹായ അനുരൂപേ വിഹാരേ വിഹരന്തേന ഖുദ്ദകപലിബോധുപച്ഛേദം കത്വാ കസിണപരികമ്മനിമിത്താനുരക്ഖണസത്തഅസപ്പായപരിവജ്ജനസത്തസപ്പായസേവനദസവിധഅപ്പനാകോസല്ലപ്പഭേദം സബ്ബം ഭാവനാവിധാനം അപരിഹാപേന്തേന ഝാനാധിഗമത്ഥായ പടിപജ്ജിതബ്ബം. അയമേത്ഥ സങ്ഖേപോ. വിത്ഥാരോ പന വിസുദ്ധിമഗ്ഗേ (വിസുദ്ധി. ൧.൫൧ ആദയോ) വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബോ. യഥാ ചേത്ഥ ഏവം ഇതോ പരേസുപി. സബ്ബകമ്മട്ഠാനാനഞ്ഹി ഭാവനാവിധാനം സബ്ബം അട്ഠകഥാനയേന ഗഹേത്വാ വിസുദ്ധിമഗ്ഗേ വിത്ഥാരിതം. കിം തേന തത്ഥ തത്ഥ പുന വുത്തേനാതി ന നം പുന വിത്ഥാരയാമ. പാളിയാ പന ഹേട്ഠാ അനാഗതം അത്ഥം അപരിഹാപേന്താ നിരന്തരം അനുപദവണ്ണനമേവ കരിസ്സാമ.

തസ്മിം സമയേതി തസ്മിം പഠമജ്ഝാനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരണസമയേ. ഫസ്സോ ഹോതി…പേ… അവിക്ഖേപോ ഹോതീതി ഇമേ കാമാവചരപഠമകുസലചിത്തേ വുത്തപ്പകാരായ പദപടിപാടിയാ ഛപണ്ണാസ ധമ്മാ ഹോന്തി. കേവലഞ്ഹി തേ കാമാവചരാ, ഇമേ ഭൂമന്തരവസേന മഹഗ്ഗതാ രൂപാവചരാതി അയമേത്ഥ വിസേസോ. സേസം താദിസമേവ. യേവാപനകാ പനേത്ഥ ഛന്ദാദയോ ചത്താരോവ ലബ്ഭന്തി. കോട്ഠാസവാരസുഞ്ഞതവാരാ പാകതികാ ഏവാതി.

പഠമം.

ദുതിയജ്ഝാനം

൧൬൧-൧൬൨. ദുതിയജ്ഝാനനിദ്ദേസേ വിതക്കവിചാരാനം വൂപസമാതി വിതക്കസ്സ ച വിചാരസ്സ ചാതി ഇമേസം ദ്വിന്നം വൂപസമാ, സമതിക്കമാ; ദുതിയജ്ഝാനക്ഖണേ അപാതുഭാവാതി വുത്തം ഹോതി. തത്ഥ കിഞ്ചാപി ദുതിയജ്ഝാനേ സബ്ബേപി പഠമജ്ഝാനധമ്മാ ന സന്തി, അഞ്ഞേയേവ ഹി പഠമജ്ഝാനേ ഫസ്സാദയോ അഞ്ഞേ ഇധ, ഓളാരികസ്സ പന ഓളാരികസ്സ അങ്ഗസ്സ സമതിക്കമാ പഠമജ്ഝാനതോ പരേസം ദുതിയജ്ഝാനാദീനം അധിഗമോ ഹോതീതി ദീപനത്ഥം വിതക്കവിചാരാനം വൂപസമാതി ഏവം വുത്തന്തി വേദിതബ്ബം. അജ്ഝത്തന്തി ഇധ – നിയകജ്ഝത്തം അധിപ്പേതം. വിഭങ്ഗേ പന ‘‘അജ്ഝത്തം പച്ചത്ത’’ന്തി (വിഭ. ൫൭൩) ഏത്തകമേവ വുത്തം. യസ്മാ നിയകജ്ഝത്തം അധിപ്പേതം, തസ്മാ അത്തനി ജാതം, അത്തനോ സന്താനേ നിബ്ബത്തന്തി അയമേത്ഥ അത്ഥോ.

സമ്പസാദനന്തി സമ്പസാദനം വുച്ചതി സദ്ധാ. സമ്പസാദനയോഗതോ ഝാനമ്പി സമ്പസാദനം, നീലവണ്ണയോഗതോ നീലവത്ഥം വിയ. യസ്മാ വാ തം ഝാനം സമ്പസാദനസമന്നാഗതത്താ വിതക്കവിചാരക്ഖോഭവൂപസമനേന ച ചേതോ സമ്പസാദയതി, തസ്മാപി സമ്പസാദനന്തി വുത്തം. ഇമസ്മിഞ്ച അത്ഥവികപ്പേ ‘സമ്പസാദനം ചേതസോ’തി ഏവം പദസമ്ബന്ധോ വേദിതബ്ബോ. പുരിമസ്മിം പന അത്ഥവികപ്പേ ‘ചേതസോ’തി ഏതം ഏകോദിഭാവേന സദ്ധിം യോജേതബ്ബം.

തത്രായം അത്ഥയോജനാ – ഏകോ ഉദേതീതി ഏകോദി, വിതക്കവിചാരേഹി അനജ്ഝാരുള്ഹത്താ അഗ്ഗോ സേട്ഠോ ഹുത്വാ ഉദേതീതി അത്ഥോ. സേട്ഠോപി ഹി ലോകേ ഏകോതി വുച്ചതി. വിതക്കവിചാരവിരഹതോ വാ ഏകോ അസഹായോ ഹുത്വാതിപി വത്തും വട്ടതി. അഥ വാ സമ്പയുത്തധമ്മേ ഉദായതീതി ഉദി. ഉട്ഠാപേതീതി അത്ഥോ. സേട്ഠട്ഠേന ഏകോ ച സോ ഉദി ചാതി ഏകോദി. സമാധിസ്സേതം അധിവചനം. ഇതി ഇമം ഏകോദിം ഭാവേതി വഡ്ഢേതീതി ഇദം ദുതിയജ്ഝാനം ഏകോദിഭാവം. സോ പനായം ഏകോദി യസ്മാ ചേതസോ, ന സത്തസ്സ, ന ജീവസ്സ, തസ്മാ ഏതം ‘ചേതസോ ഏകോദിഭാവ’ന്തി വുത്തം.

‘നനു ചായം സദ്ധാ പഠമജ്ഝാനേപി അത്ഥി, അയഞ്ച ഏകോദിനാമകോ സമാധി, അഥ കസ്മാ ഇദമേവ സമ്പസാദനം ചേതസോ ഏകോദിഭാവഞ്ചാതി വുത്തന്തി? വുച്ചതേ – ‘അദുഞ്ഹി പഠമജ്ഝാനം വിതക്കവിചാരക്ഖോഭേന വീചിതരങ്ഗസമാകുലമിവ ജലം ന സുപ്പസന്നം ഹോതി, തസ്മാ സതിയാപി സദ്ധായ സമ്പസാദന’ന്തി ന വുത്തം. ന സുപ്പസന്നത്താ ഏവ ചേത്ഥ സമാധിപി ന സുട്ഠു പാകടോ. തസ്മാ ഏകോദിഭാവന്തിപി ന വുത്തം. ഇമസ്മിം പന ഝാനേ വിതക്കവിചാരപലിബോധാഭാവേന ലദ്ധോകാസാ ബലവതീ സദ്ധാ, ബലവസദ്ധാസഹായപടിലാഭേനേവ സമാധിപി പാകടോ. തസ്മാ ഇദമേവ ഏവം വുത്തന്തി വേദിതബ്ബം. വിഭങ്ഗേ പന ‘‘സമ്പസാദനന്തി യാ സദ്ധാ സദ്ദഹനാ ഓകപ്പനാ അഭിപ്പസാദോ; ചേതസോ ഏകോദിഭാവന്തി യാ ചിത്തസ്സ ഠിതി…പേ… സമ്മാസമാധീ’’തി (വിഭ. ൫൭൪-൫൭൫) ഏത്തകമേവ വുത്തം. ഏവം വുത്തേന പനേതേന സദ്ധിം അയം അത്ഥവണ്ണനാ യഥാ ന വിരുജ്ഝതി അഞ്ഞദത്ഥു സംസന്ദതി ചേവ സമേതി ച, ഏവം വേദിതബ്ബാ.

അവിതക്കം അവിചാരന്തി ഭാവനായ പഹീനത്താ ഏതസ്മിം ഏതസ്സ വാ വിതക്കോ നത്ഥീതി അവിതക്കം. ഇമിനാവ നയേന അവിചാരം. വിഭങ്ഗേപി വുത്തം – ‘‘ഇതി അയഞ്ച വിതക്കോ അയഞ്ച വിചാരോ സന്താ ഹോന്തി സമിതാ വൂപസന്താ അത്ഥങ്ഗതാ അബ്ഭത്ഥങ്ഗതാ അപ്പിതാ ബ്യപ്പിതാ സോസിതാ വിസോസിതാ ബ്യന്തീകതാ, തേന വുച്ചതി അവിതക്കം അവിചാര’’ന്തി.

ഏത്ഥാഹ – നനു ച വിതക്കവിചാരാനം വൂപസമാതി ഇമിനാപി അയമത്ഥോ സിദ്ധോ? അഥ കസ്മാ പുന ‘വുത്തം അവിതക്കം അവിചാര’ന്തി? വുച്ചതേ – ഏവമേതം, സിദ്ധോവായമത്ഥോ, ന പനേതം തദത്ഥദീപകം. നനു അവോചുമ്ഹ – ‘ഓളാരികസ്സ പന ഓളാരികസ്സ അങ്ഗസ്സ സമതിക്കമാ പഠമജ്ഝാനതോ പരേസം ദുതിയജ്ഝാനാദീനം സമധിഗമോ ഹോതീതി ദീപനത്ഥം വിതക്കവിചാരാനം വൂപസമാതി ഏവം വുത്ത’ന്തി.

അപിച വിതക്കവിചാരാനം വൂപസമാ ഇദം സമ്പസാദനം, ന കിലേസകാലുസിയസ്സ; വിതക്കവിചാരാനഞ്ച വൂപസമാ ഏകോദിഭാവം, ന ഉപചാരജ്ഝാനമിവ നീവരണപ്പഹാനാ; ന പഠമജ്ഝാനമിവ ച അങ്ഗപാതുഭാവാതി ഏവം സമ്പസാദനഏകോദിഭാവാനം ഹേതുപരിദീപകമിദം വചനം. തഥാ വിതക്കവിചാരാനം വൂപസമാ ഇദം അവിതക്കം അവിചാരം, ന തതിയചതുത്ഥജ്ഝാനാനി വിയ, ചക്ഖുവിഞ്ഞാണാദീനി വിയ ച, അഭാവാതി ഏവം അവിതക്കഅവിചാരഭാവസ്സ ഹേതുപരിദീപകഞ്ച, ന വിതക്കവിചാരാഭാവമത്തപരിദീപകം. വിതക്കവിചാരാഭാവമത്തപരിദീപകമേവ പന അവിതക്കം അവിചാരന്തി ഇദം വചനം, തസ്മാ പുരിമം വത്വാപി പുന വത്തബ്ബമേവാതി.

സമാധിജന്തി പഠമജ്ഝാനസമാധിതോ സമ്പയുത്തസമാധിതോ വാ ജാതന്തി അത്ഥോ. തത്ഥ കിഞ്ചാപി പഠമമ്പി സമ്പയുത്തസമാധിതോ ജാതം, അഥ ഖോ അയമേവ സമാധി ‘സമാധീ’തി വത്തബ്ബതം അരഹതി, വിതക്കവിചാരക്ഖോഭവിരഹേന അതിവിയ അചലത്താ സുപ്പസന്നത്താ ച. തസ്മാ ഇമസ്സ വണ്ണഭണനത്ഥം ഇദമേവ സമാധിജന്തി വുത്തം. പീതിസുഖന്തി ഇദം വുത്തനയമേവ.

ദുതിയന്തി ഗണനാനുപുബ്ബതാ ദുതിയം. ഇദം ദുതിയം സമാപജ്ജതീതിപി ദുതിയം. തസ്മിം സമയേ ഫസ്സോ ഹോതീതിആദീസു ഝാനപഞ്ചകേ വിതക്കവിചാരപദാനി മഗ്ഗപഞ്ചകേ ച സമ്മാസങ്കപ്പപദം പരിഹീനം. തേസം വസേന സവിഭത്തികാവിഭത്തികപദവിനിച്ഛയോ വേദിതബ്ബോ. കോട്ഠാസവാരേപി തിവങ്ഗികം ഝാനം ഹോതി, ചതുരങ്ഗികോ മഗ്ഗോ ഹോതീതി ആഗതം. സേസം പഠമജ്ഝാനസദിസമേവാതി.

ദുതിയം.

തതിയജ്ഝാനം

൧൬൩. തതിയജ്ഝാനനിദ്ദേസേ പീതിയാ ച വിരാഗാതി വിരാഗോ നാമ വുത്തപ്പകാരായ പീതിയാ ജിഗുച്ഛനം വാ സമതിക്കമോ വാ. ഉഭിന്നം പന അന്തരാ ‘ച’-സദ്ദോ സമ്പിണ്ഡനത്ഥോ. സോ വൂപസമം വാ സമ്പിണ്ഡേതി വിതക്കവിചാരവൂപസമം വാ. തത്ഥ യദാ വൂപസമമേവ സമ്പിണ്ഡേതി തദാ പീതിയാ വിരാഗാ ച, കിഞ്ച ഭിയ്യോ ‘വൂപസമാ’ ചാതി ഏവം യോജനാ വേദിതബ്ബാ. ഇമിസ്സാ ച യോജനായ വിരാഗോ ജിഗുച്ഛനത്ഥോ ഹോതി. തസ്മാ പീതിയാ ജിഗുച്ഛനാ ച വൂപസമാ ചാതി അയമത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ. യദാ പന വിതക്കവിചാരാനം വൂപസമം സമ്പിണ്ഡേതി തദാ പീതിയാ ച വിരാഗാ കിഞ്ച ഭിയ്യോ ‘വിതക്കവിചാരാനഞ്ച വൂപസമാ’തി ഏവം യോജനാ വേദിതബ്ബാ. ഇമിസ്സാ ച യോജനായ വിരാഗോ സമതിക്കമനത്ഥോ ഹോതി, തസ്മാ പീതിയാ ച സമതിക്കമാ വിതക്കവിചാരാനഞ്ച വൂപസമാതി അയമത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ.

കാമഞ്ചേതേ വിതക്കവിചാരാ ദുതിയജ്ഝാനേയേവ വൂപസന്താ, ഇമസ്സ പന ഝാനസ്സ മഗ്ഗപരിദീപനത്ഥം വണ്ണഭണനത്ഥഞ്ചേതം വുത്തം. വിതക്കവിചാരാനഞ്ച വൂപസമാതി ഹി വുത്തേ ഇദം പഞ്ഞായതി – നൂന വിതക്കവിചാരവൂപസമോ മഗ്ഗോ ഇമസ്സ ഝാനസ്സാതി? യഥാ ച തതിയേ അരിയമഗ്ഗേ അപ്പഹീനാനമ്പി സക്കായദിട്ഠാദീനം ‘‘പഞ്ചന്നം ഓരമ്ഭാഗിയാനം സംയോജനാനം പഹാനാ’’തി (മ. നി. ൨.൧൩൨) ഏവം പഹാനം വുച്ചമാനം വണ്ണഭണനം ഹോതി, തദധിഗമായ ഉസ്സുക്കാനം ഉസ്സാഹജനകം, ഏവമേവ ഇധ അവൂപസന്താനമ്പി വിതക്കവിചാരാനം വൂപസമോ വുച്ചമാനോ വണ്ണഭണനം ഹോതി. തേനായമത്ഥോ വുത്തോ – ‘പീതിയാ ച സമതിക്കമാ വിതക്കവിചാരാനഞ്ച വൂപസമാ’തി.

ഉപേക്ഖകോ ച വിഹരതീതി – ഏത്ഥ ഉപപത്തിതോ ഇക്ഖതീതി ഉപേക്ഖാ. സമം പസ്സതി, അപക്ഖപതിതാ ഹുത്വാ പസ്സതീതി അത്ഥോ. തായ വിസദായ വിപുലായ ഥാമഗതായ സമന്നാഗതത്താ തതിയജ്ഝാനസമങ്ഗീ ഉപേക്ഖകോതി വുച്ചതി.

ഉപേക്ഖാ പന ദസവിധാ ഹോതി – ഛളങ്ഗുപേക്ഖാ ബ്രഹ്മവിഹാരുപേക്ഖാ ബോജ്ഝങ്ഗുപേക്ഖാ വീരിയുപേക്ഖാ സങ്ഖാരുപേക്ഖാ വേദനുപേക്ഖാ വിപസ്സനുപേക്ഖാ തത്രമജ്ഝത്തുപേക്ഖാ ഝാനുപേക്ഖാ പാരിസുദ്ധുപേക്ഖാതി.

തത്ഥ യാ ‘‘ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു ചക്ഖുനാ രൂപം ദിസ്വാ നേവ സുമനോ ഹോതി, ന ദുമ്മനോ, ഉപേക്ഖകോ ച വിഹരതി സതോ സമ്പജാനോ’’തി (അ. നി. ൫.൧; മഹാനി. ൯൦; ചൂളനി. മേത്തഗൂമാണവപുച്ഛാനിദ്ദേസ ൧൮; പടി. മ. ൩.൧൭) ഏവമാഗതാ ഖീണാസവസ്സ ഛസു ദ്വാരേസു ഇട്ഠാനിട്ഠഛളാരമ്മണാപാഥേ പരിസുദ്ധപകതിഭാവാവിജഹനാകാരഭൂതാ ഉപേക്ഖാ, അയം ‘ഛളങ്ഗുപേക്ഖാ’ നാമ.

യാ പന ‘‘ഉപേക്ഖാസഹഗതേന ചേതസാ ഏകം ദിസം ഫരിത്വാ വിഹരതീ’’തി (ദീ. നി. ൧.൫൫൬; മ. നി. ൧.൭൭) ഏവമാഗതാ സത്തേസു മജ്ഝത്താകാരഭൂതാ ഉപേക്ഖാ, അയം ‘ബ്രഹ്മവിഹാരുപേക്ഖാ’ നാമ.

യാ ‘‘ഉപേക്ഖാസമ്ബോജ്ഝങ്ഗം ഭാവേതി വിവേകനിസ്സിത’’ന്തി (മ. നി. ൧.൨൭; ൩.൨൪൭) ഏവമാഗതാ സഹജാതധമ്മാനം മജ്ഝത്താകാരഭൂതാ ഉപേക്ഖാ, അയം ‘ബോജ്ഝങ്ഗുപേക്ഖാ’ നാമ.

യാ പന ‘‘കാലേന കാലം ഉപേക്ഖാനിമിത്തം മനസി കരോതീ’’തി (അ. നി. ൩.൧൦൩) ഏവമാഗതാ അനച്ചാരദ്ധനാതിസിഥിലവീരിയസങ്ഖാതാ ഉപേക്ഖാ, അയം ‘വീരിയുപേക്ഖാ’ നാമ.

യാ ‘‘കതി സങ്ഖാരുപേക്ഖാ സമഥവസേന ഉപ്പജ്ജന്തി, കതി സങ്ഖാരുപേക്ഖാ വിപസ്സനാവസേന ഉപ്പജ്ജന്തി? അട്ഠ സങ്ഖാരുപേക്ഖാ സമഥവസേന ഉപ്പജ്ജന്തി, ദസ സങ്ഖാരുപേക്ഖാ വിപസ്സനാവസേന ഉപ്പജ്ജന്തീ’’തി (പടി. മ. ൧.൫൭) ഏവമാഗതാ നീവരണാദിപടിസങ്ഖാസന്തിട്ഠനാഗഹണേ മജ്ഝത്തഭൂതാ ഉപേക്ഖാ, അയം ‘സങ്ഖാരുപേക്ഖാ’ നാമ.

യാ പന ‘‘യസ്മിം സമയേ കാമാവചരം കുസലം ചിത്തം ഉപ്പന്നം ഹോതി ഉപേക്ഖാസഹഗത’’ന്തി (ധ. സ. ൧൫൦) ഏവമാഗതാ അദുക്ഖമസുഖസങ്ഖാതാ ഉപേക്ഖാ അയം ‘വേദനുപേക്ഖാ’ നാമ.

യാ ‘‘യദത്ഥി, യം ഭൂതം, തം പജഹതി, ഉപേക്ഖം പടിലഭതീ’’തി (മ. നി. ൩.൭൧; അ. നി. ൭.൫൫) ഏവമാഗതാ വിചിനനേ മജ്ഝത്തഭൂതാ ഉപേക്ഖാ, അയം ‘വിപസ്സനുപേക്ഖാ’ നാമ.

യാ പന ഛന്ദാദീസു യേവാപനകേസു ആഗതാ സഹജാതാനം സമവാഹിതഭൂതാ ഉപേക്ഖാ അയം, ‘തത്രമജ്ഝത്തുപേക്ഖാ’ നാമ.

യാ ‘‘ഉപേക്ഖകോ ച വിഹരതീ’’തി (ധ. സ. ൧൬൩; ദീ. നി. ൧.൨൩൦) ഏവമാഗതാ അഗ്ഗസുഖേപി തസ്മിം അപക്ഖപാതജനനീ ഉപേക്ഖാ, അയം ‘ഝാനുപേക്ഖാ’ നാമ.

യാ ‘‘ഉപേക്ഖാസതിപാരിസുദ്ധിം ചതുത്ഥം ഝാന’’ന്തി ഏവമാഗതാ സബ്ബപച്ചനീകപരിസുദ്ധാ പച്ചനീകവൂപസമനേപി അബ്യാപാരഭൂതാ ഉപേക്ഖാ, അയം ‘പാരിസുദ്ധുപേക്ഖാ’ നാമ.

തത്ഥ ഛളങ്ഗുപേക്ഖാ ച ബ്രഹ്മവിഹാരുപേക്ഖാ ച ബോജ്ഝങ്ഗുപേക്ഖാ ച തത്രമജ്ഝത്തുപേക്ഖാ ച ഝാനുപേക്ഖാ ച പാരിസുദ്ധുപേക്ഖാ ച അത്ഥതോ ഏകാ തത്രമജ്ഝത്തുപേക്ഖാവ ഹോതി. തേന തേന അവത്ഥാഭേദേന പനസ്സാ അയം ഭേദോ. ഏകസ്സാപി സതോ സത്തസ്സ കുമാരയുവഥേര സേനാപതിരാജാദിവസേന ഭേദോ വിയ. തസ്മാ താസു യത്ഥ ഛളങ്ഗുപേക്ഖാ ന തത്ഥ ബോജ്ഝങ്ഗുപേക്ഖാദയോ, യത്ഥ വാ പന ബോജ്ഝങ്ഗുപേക്ഖാ ന തത്ഥ ഛളങ്ഗുപേക്ഖാദയോ ഹോന്തീതി വേദിതബ്ബാ.

യഥാ ചേതാസം അത്ഥതോ ഏകീഭാവോ, ഏവം സങ്ഖാരുപേക്ഖാവിപസ്സനുപേക്ഖാനമ്പി. പഞ്ഞാ ഏവ ഹി ഏസാ കിച്ചവസേന ദ്വിധാ ഭിന്നാ. യഥാ ഹി പുരിസസ്സ സായം ഗേഹം പവിട്ഠം സപ്പം അജപദദണ്ഡം ഗഹേത്വാ പരിയേസമാനസ്സ തം ഥുസകോട്ഠകേ നിപന്നം ദിസ്വാ ‘സപ്പോ നു ഖോ നോ’തി അവലോകേന്തസ്സ സോവത്ഥികത്തയം ദിസ്വാ നിബ്ബേമതികസ്സ ‘സപ്പോ, ന സപ്പോ’തി വിചിനനേ മജ്ഝത്തതാ ഹോതി; ഏവമേവ യാ ആരദ്ധവിപസ്സകസ്സ വിപസ്സനാഞാണേന ലക്ഖണത്തയേ ദിട്ഠേ സങ്ഖാരാനം അനിച്ചഭാവാദിവിചിനനേ മജ്ഝത്തതാ ഉപ്പജ്ജതി, അയം ‘വിപസ്സനുപേക്ഖാ’. യഥാ പന തസ്സ പുരിസസ്സ അജപദദണ്ഡകേന ഗാള്ഹം സപ്പം ഗഹേത്വാ ‘കിന്താഹം ഇമം സപ്പം അവിഹേഠേന്തോ അത്താനഞ്ച ഇമിനാ അഡംസാപേന്തോ മുഞ്ചേയ്യ’ന്തി മുഞ്ചനാകാരമേവ പരിയേസതോ ഗഹണേ മജ്ഝത്തതാ ഹോതി; ഏവമേവ യാ ലക്ഖണത്തയസ്സ ദിട്ഠത്താ, ആദിത്തേ വിയ തയോ ഭവേ പസ്സതോ, സങ്ഖാരഗ്ഗഹണേ മജ്ഝത്തതാ, അയം ‘സങ്ഖാരുപേക്ഖാ’. ഇതി വിപസ്സനുപേക്ഖായ സിദ്ധായ സങ്ഖാരുപേക്ഖാപി സിദ്ധാവ ഹോതി. ഇമിനാ പനേസാ വിചിനനഗ്ഗഹണേസു മജ്ഝത്തസങ്ഖാതേന കിച്ചേന ദ്വിധാ ഭിന്നാതി. വിരിയുപേക്ഖാ പന വേദനുപേക്ഖാ ച അഞ്ഞമഞ്ഞഞ്ച അവസേസാഹി ച അത്ഥതോ ഭിന്നായേവാതി.

ഇമാസു ദസസു ഉപേക്ഖാസു ‘ഝാനുപേക്ഖാ’ ഇധ അധിപ്പേതാ. സാ മജ്ഝത്തലക്ഖണാ അനാഭോഗരസാ അബ്യാപാരപച്ചുപട്ഠാനാ പീതിവിരാഗപദട്ഠാനാതി. ഏത്ഥാഹ – നനു ചായം അത്ഥതോ തത്രമജ്ഝത്തുപേക്ഖാവ ഹോതി? സാ ച പഠമദുതിയജ്ഝാനേസുപി അത്ഥി, തസ്മാ തത്രാപി ‘ഉപേക്ഖകോ ച വിഹരതീ’തി ഏവമയം വത്തബ്ബാ സിയാ. സാ കസ്മാ ന വുത്താതി? അപരിബ്യത്തകിച്ചതോ. അപരിബ്യത്തഞ്ഹി തസ്സാ തത്ഥ കിച്ചം, വിതക്കാദീഹി അഭിഭൂതത്താ. ഇധ പനായം വിതക്കവിചാരപീതീഹി അനഭിഭൂതത്താ ഉക്ഖിത്തസിരാ വിയ ഹുത്വാ പരിബ്യത്തകിച്ചാ ജാതാ, തസ്മാ വുത്താതി.

നിട്ഠിതാ ഉപേക്ഖകോ ച വിഹരതീതി ഏതസ്സ

സബ്ബസോ അത്ഥവണ്ണനാ.

ഇദാനി സതോ ച സമ്പജാനോതി ഏത്ഥ സരതീതി സതോ. സമ്പജാനാതീതി സമ്പജാനോ. ഇതി പുഗ്ഗലേന സതി ച സമ്പജഞ്ഞഞ്ച വുത്തം. തത്ഥ സരണലക്ഖണാ സതി, അസമ്മുസ്സനരസാ, ആരക്ഖപച്ചുപട്ഠാനാ. അസമ്മോഹലക്ഖണം സമ്പജഞ്ഞം, തീരണരസം, പവിചയപച്ചുപട്ഠാനം.

തത്ഥ കിഞ്ചാപി ഇദം സതിസമ്പജഞ്ഞം പുരിമജ്ഝാനേസുപി അത്ഥി – മുട്ഠസ്സതിസ്സ ഹി അസമ്പജാനസ്സ ഉപചാരമത്തമ്പി ന സമ്പജ്ജതി, പഗേവ അപ്പനാ – ഓളാരികത്താ പന തേസം ഝാനാനം, ഭൂമിയം വിയ പുരിസസ്സ, ചിത്തസ്സ ഗതി സുഖാ ഹോതി, അബ്യത്തം തത്ഥ സതിസമ്പജഞ്ഞകിച്ചം. ഓളാരികങ്ഗപ്പഹാനേന പന സുഖുമത്താ ഇമസ്സ ഝാനസ്സ, പുരിസസ്സ ഖുരധാരായം വിയ, സതിസമ്പജഞ്ഞകിച്ചപരിഗ്ഗഹിതാ ഏവ ചിത്തസ്സ ഗതി ഇച്ഛിതബ്ബാതി ഇധേവ വുത്തം. കിഞ്ച ഭിയ്യോ? യഥാ ധേനുപഗോ വച്ഛോ ധേനുതോ അപനീതോ അരക്ഖിയമാനോ പുനദേവ ധേനും ഉപഗച്ഛതി, ഏവമിദം തതിയജ്ഝാനസുഖം പീതിതോ അപനീതമ്പി സതിസമ്പജഞ്ഞാരക്ഖേന അരക്ഖിയമാനം പുനദേവ പീതിം ഉപഗച്ഛേയ്യ, പീതിസമ്പയുത്തമേവ സിയാ. സുഖേ വാപി സത്താ സാരജ്ജന്തി, ഇദഞ്ച അതിമധുരം സുഖം, തതോ പരം സുഖാഭാവാ. സതിസമ്പജഞ്ഞാനുഭാവേന പനേത്ഥ സുഖേ അസാരജ്ജനാ ഹോതി, നോ അഞ്ഞഥാതി ഇമമ്പി അത്ഥവിസേസം ദസ്സേതും ഇദമിധേവ വുത്തന്തി വേദിതബ്ബം.

ഇദാനി സുഖഞ്ച കായേന പടിസംവേദേതീതി ഏത്ഥ കിഞ്ചാപി തതിയജ്ഝാനസമങ്ഗിനോ സുഖപടിസംവേദനാഭോഗോ നത്ഥി, ഏവം സന്തേപി യസ്മാ തസ്സ നാമകായേന സമ്പയുത്തം സുഖം, യം വാ തം നാമകായസമ്പയുത്തം സുഖം, തംസമുട്ഠാനേനസ്സ യസ്മാ അതിപണീതേന രൂപേന രൂപകായോ ഫുടോ, യസ്സ ഫുടത്താ ഝാനാ വുട്ഠിതോപി സുഖം പടിസംവേദേയ്യ, തസ്മാ ഏതമത്ഥം ദസ്സേന്തോ ‘സുഖഞ്ച കായേന പടിസംവേദേതീ’തി ആഹ.

ഇദാനി യം തം അരിയാ ആചിക്ഖന്തി ഉപേക്ഖകോ സതിമാ സുഖവിഹാരീതി ഏത്ഥ യംഝാനഹേതു യംഝാനകാരണാ തം തതിയജ്ഝാനസമങ്ഗീപുഗ്ഗലം ബുദ്ധാദയോ അരിയാ ‘‘ആചിക്ഖന്തി ദേസേന്തി പഞ്ഞാപേന്തി പട്ഠപേന്തി വിവരന്തി വിഭജന്തി ഉത്താനീകരോന്തി പകാസേ’’ന്തി പസംസന്തീതി അധിപ്പായോ – കിന്തി? ‘ഉപേക്ഖകോ സതിമാ സുഖവിഹാരീ’തി – തം തതിയജ്ഝാനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതീതി ഏവമേത്ഥ യോജനാ വേദിതബ്ബാ.

കസ്മാ പന തം തേ ഏവം പസംസന്തീതി? പസംസാരഹതോ. അയഞ്ഹി യസ്മാ അതിമധുരസുഖേ സുഖപാരമിപ്പത്തേപി തതിയജ്ഝാനേ ഉപേക്ഖകോ, ന തത്ഥ സുഖാഭിസങ്ഗേന ആകഡ്ഢീയതി, ‘യഥാ ച പീതി ന ഉപ്പജ്ജതി’ ഏവം ഉപട്ഠിതസതിതായ സതിമാ, യസ്മാ ച അരിയകന്തം അരിയജനസേവിതമേവ അസംകിലിട്ഠം സുഖം നാമകായേന പടിസംവേദേതി തസ്മാ പസംസാരഹോ; ഇതി പസംസാരഹതോ നം അരിയാ തേ ഏവം പസംസാഹേതുഭൂതേ ഗുണേ പകാസേന്താ ‘ഉപേക്ഖകോ സതിമാ സുഖവിഹാരീ’തി ഏവം പസംസന്തീതി വേദിതബ്ബം.

തതിയന്തി ഗണനാനുപുബ്ബതാ തതിയം. ഇദം തതിയം സമാപജ്ജതീതിപി തതിയം. തസ്മിം സമയേ ഫസ്സോ ഹോതീതിആദീസു ഝാനപഞ്ചകേ പീതിപദമ്പി പരിഹീനം. തസ്സാപി വസേന സവിഭത്തികാവിഭത്തികപദവിനിച്ഛയോ വേദിതബ്ബോ. കോട്ഠാസവാരേപി ദുവങ്ഗികം ഝാനം ഹോതീതി ആഗതം. സേസം ദുതിയജ്ഝാനസദിസമേവാതി.

തതിയം.

ചതുത്ഥജ്ഝാനം

൧൬൫. ചതുത്ഥജ്ഝാനനിദ്ദേസേ സുഖസ്സ ച പഹാനാ ദുക്ഖസ്സ ച പഹാനാതി കായികസുഖസ്സ ച കായികദുക്ഖസ്സ ച പഹാനാ. പുബ്ബേവാതി തഞ്ച ഖോ പുബ്ബേവ ന ചതുത്ഥജ്ഝാനക്ഖണേ. സോമനസ്സദോമനസ്സാനം അത്ഥങ്ഗമാതി ചേതസികസുഖസ്സ ച ചേതസികദുക്ഖസ്സ ചാതി ഇമേസമ്പി ദ്വിന്നം പുബ്ബേവ അത്ഥങ്ഗമാ; പഹാനാ ഇച്ചേവ വുത്തം ഹോതി. കദാ പന നേസം പഹാനം ഹോതി? ചതുന്നം ഝാനാനം ഉപചാരക്ഖണേ. സോമനസ്സഞ്ഹി ചതുത്ഥജ്ഝാനസ്സ ഉപചാരക്ഖണേയേവ പഹീയതി. ദുക്ഖദോമനസ്സസുഖാനി പഠമദുതിയതതിയജ്ഝാനാനം ഉപചാരക്ഖണേസു. ഏവമേതേസം പഹാനക്കമേന അവുത്താനം ഇന്ദ്രിയവിഭങ്ഗേ പന ഇന്ദ്രിയാനം ഉദ്ദേസക്കമേനേവ ഇധാപി വുത്താനം സുഖദുക്ഖസോമനസ്സദോമനസ്സാനം പഹാനം വേദിതബ്ബം.

യദി പനേതാനി തസ്സ തസ്സ ഝാനസ്സ ഉപചാരക്ഖണേയേവ പഹീയന്തി, അഥ കസ്മാ ‘‘കത്ഥ ചുപ്പന്നം ദുക്ഖിന്ദ്രിയം അപരിസേസം നിരുജ്ഝതി? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു വിവിച്ചേവ കാമേഹി…പേ… പഠമം ഝാനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതി, ഏത്ഥുപ്പന്നം ദുക്ഖിന്ദ്രിയം അപരിസേസം നിരുജ്ഝതി. കത്ഥ ചുപ്പന്നം ദോമനസ്സിന്ദ്രിയം… സുഖിന്ദ്രിയം… സോമനസ്സിന്ദ്രിയം അപരിസേസം നിരുജ്ഝതി? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു സുഖസ്സ ച പഹാനാ…പേ… ചതുത്ഥം ഝാനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതി. ഏത്ഥുപ്പന്നം സോമനസ്സിന്ദ്രിയം അപരിസേസം നിരുജ്ഝതീ’’തി (സം. നി. ൫.൫൧൦) ഏവം ഝാനേസ്വേവ നിരോധോ വുത്തോതി? അതിസയനിരോധത്താ. അതിസയനിരോധോ ഹി തേസം പഠമജ്ഝാനാദീസു, ന നിരോധോയേവ. നിരോധോയേവ പന ഉപചാരക്ഖണേ, നാതിസയനിരോധോ. തഥാ ഹി നാനാവജ്ജനേ പഠമജ്ഝാനുപചാരേ നിരുദ്ധസ്സാപി ദുക്ഖിന്ദ്രിയസ്സ ഡംസമകസാദിസമ്ഫസ്സേന വാ, വിസമാസനുപതാപേന വാ സിയാ ഉപ്പത്തി, നത്വേവ അന്തോഅപ്പനായം. ഉപചാരേ വാ നിരുദ്ധമ്പേതം ന സുട്ഠു നിരുദ്ധം ഹോതി, പടിപക്ഖേന അവിഹതത്താ. അന്തോഅപ്പനായം പന പീതിഫരണേന സബ്ബോ കായോ സുഖോക്കന്തോ ഹോതി. സുഖോക്കന്തകായസ്സ ച സുട്ഠു നിരുദ്ധം ഹോതി ദുക്ഖിന്ദ്രിയം, പടിപക്ഖേന വിഹതത്താ. നാനാവജ്ജനേയേവ ച ദുതിയജ്ഝാനുപചാരേ പഹീനസ്സ ദോമനസ്സിന്ദ്രിയസ്സ യസ്മാ ഏതം വിതക്കവിചാരപച്ചയേപി കായകിലമഥേ ചിത്തുപഘാതേ ച സതി ഉപ്പജ്ജതി, വിതക്കവിചാരാഭാവേ നേവ ഉപ്പജ്ജതി; യത്ഥ പന ഉപ്പജ്ജതി തത്ഥ വിതക്കവിചാരഭാവേ; അപ്പഹീനാ ഏവ ച ദുതിയജ്ഝാനുപചാരേ വിതക്കവിചാരാതി തത്ഥസ്സ സിയാ ഉപ്പത്തി, നത്വേവ ദുതിയജ്ഝാനേ, പഹീനപച്ചയത്താ. തഥാ തതിയജ്ഝാനുപചാരേ പഹീനസ്സാപി സുഖിന്ദ്രിയസ്സ പീതിസമുട്ഠാനപണീതരൂപഫുടകായസ്സ സിയാ ഉപ്പത്തി, നത്വേവ തതിയജ്ഝാനേ. തതിയജ്ഝാനേ ഹി സുഖസ്സ പച്ചയഭൂതാ പീതി സബ്ബസോ നിരുദ്ധാതി. തഥാ ചതുത്ഥജ്ഝാനുപചാരേ പഹീനസ്സാപി സോമനസ്സിന്ദ്രിയസ്സ ആസന്നത്താ, അപ്പനാപ്പത്തായ ഉപേക്ഖായ അഭാവേന സമ്മാ അനതിക്കന്തത്താ ച, സിയാ ഉപ്പത്തി, നത്വേവ ചതുത്ഥജ്ഝാനേ. തസ്മാ ഏവ ച ‘ഏത്ഥുപ്പന്നം ദുക്ഖിന്ദ്രിയം അപരിസേസം നിരുജ്ഝതീ’തി തത്ഥ തത്ഥ അപരിസേസഗ്ഗഹണം കതന്തി.

ഏത്ഥാഹ – ‘അഥേവം തസ്സ തസ്സ ഝാനസ്സുപചാരേ പഹീനാപി ഏതാ വേദനാ ഇധ കസ്മാ സമാഹടാ’തി? ‘സുഖഗ്ഗഹണത്ഥം’. യാ ഹി അയം ‘അദുക്ഖമസുഖ’ന്തി ഏത്ഥ അദുക്ഖമസുഖാ വേദനാ വുത്താ, സാ സുഖുമാ, ദുബ്ബിഞ്ഞേയ്യാ, ന സക്കാ സുഖേന ഗഹേതും. തസ്മാ യഥാ നാമ ദുട്ഠസ്സ യഥാ തഥാ വാ ഉപസങ്കമിത്വാ ഗഹേതും അസക്കുണേയ്യസ്സ ഗോണസ്സ ഗഹണത്ഥം ഗോപോ ഏകസ്മിം വജേ സബ്ബാ ഗാവോ സമാഹരതി, അഥേകേകം നീഹരന്തോ പടിപാടിയാ ആഗതം ‘അയം സോ, ഗണ്ഹഥ ന’ന്തി തമ്പി ഗാഹാപയതി; ഏവമേവ ഭഗവാ സുഖഗഹണത്ഥം സബ്ബാപി ഏതാ സമാഹരീതി. ഏവഞ്ഹി സമാഹടാ ഏതാ ദസ്സേത്വാ യം നേവ സുഖം ന ദുക്ഖം, ന സോമനസ്സം ന ദോമനസ്സം, അയം അദുക്ഖമസുഖാവേദനാതി സക്കാ ഹോതി ഏസാ ഗാഹയിതും.

അപിച അദുക്ഖമസുഖായ ചേതോവിമുത്തിയാ പച്ചയദസ്സനത്ഥഞ്ചാപി ഏതാ വുത്താതി വേദിതബ്ബാ. സുഖദുക്ഖപ്പഹാനാദയോ ഹി തസ്സാ പച്ചയാ. യഥാഹ – ‘‘ചത്താരോ ഖോ, ആവുസോ, പച്ചയാ അദുക്ഖമസുഖായ ചേതോവിമുത്തിയാ സമാപത്തിയാ. ഇധാവുസോ ഭിക്ഖു, സുഖസ്സ ച പഹാനാ…പേ… ചതുത്ഥം ഝാനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതി, ഇമേ ഖോ, ആവുസോ, ചത്താരോ പച്ചയാ അദുക്ഖമസുഖായ ചേതോവിമുത്തിയാ സമാപത്തിയാ’’തി (മ. നി. ൧.൪൫൮). യഥാ വാ അഞ്ഞത്ഥ പഹീനാപി സക്കായദിട്ഠിആദയോ തതിയമഗ്ഗസ്സ വണ്ണഭണനത്ഥം തത്ഥ പഹീനാതി വുത്താ, ഏവം വണ്ണഭണനത്ഥമ്പേതസ്സ ഝാനസ്സേതാ ഇധ വുത്താതി വേദിതബ്ബാ. പച്ചയഘാതേന വാ ഏത്ഥ രാഗദോസാനം അതിദൂരഭാവം ദസ്സേതുമ്പേതാ വുത്താതി വേദിതബ്ബാ. ഏതാസു ഹി സുഖം സോമനസ്സസ്സ പച്ചയോ, സോമനസ്സം രാഗസ്സ; ദുക്ഖം ദോമനസ്സസ്സ, ദോമനസ്സം ദോസസ്സ. സുഖാദിഘാതേന ച സപ്പച്ചയാ രാഗദോസാ ഹതാതി അതിദൂരേ ഹോന്തീതി.

അദുക്ഖമസുഖന്തി ദുക്ഖാഭാവേന അദുക്ഖം, സുഖാഭാവേന അസുഖം. ഏതേനേത്ഥ ദുക്ഖസുഖപ്പടിപക്ഖഭൂതം തതിയവേദനം ദീപേതി, ന ദുക്ഖസുഖാഭാവമത്തം. തതിയവേദനാ നാമ അദുക്ഖമസുഖാ. ഉപേക്ഖാതിപി വുച്ചതി. സാ ഇട്ഠാനിട്ഠവിപരീതാനുഭവനലക്ഖണാ, മജ്ഝത്തരസാ, അവിഭൂതപച്ചുപട്ഠാനാ, സുഖനിരോധപദട്ഠാനാതി വേദിതബ്ബാ.

ഉപേക്ഖാസതിപാരിസുദ്ധിന്തി ഉപേക്ഖായ ജനിതസതിപാരിസുദ്ധിം. ഇമസ്മിഞ്ഹി ഝാനേ സുപരിസുദ്ധാ സതി. യാ ച തസ്സാ സതിയാ പാരിസുദ്ധി സാ ഉപേക്ഖായ കതാ, ന അഞ്ഞേന. തസ്മാ ഏതം ഉപേക്ഖാസതിപാരിസുദ്ധീതി വുച്ചതി. വിഭങ്ഗേപി വുത്തം – ‘‘അയം സതി ഇമായ ഉപേക്ഖായ വിസദാ ഹോതി പരിസുദ്ധാ പരിയോദാതാ, തേന വുച്ചതി ഉപേക്ഖാസതിപാരിസുദ്ധീ’’തി (വിഭ. ൫൯൭). യായ ച ഉപേക്ഖായ ഏത്ഥ സതി പാരിസുദ്ധി ഹോതി സാ അത്ഥതോ തത്രമജ്ഝത്തതാതി വേദിതബ്ബാ. ന കേവലഞ്ചേത്ഥ തായ സതിയേവ പരിസുദ്ധാ അപിച ഖോ സബ്ബേപി സമ്പയുത്തധമ്മാ. സതിസീസേന പന ദേസനാ വുത്താ.

തത്ഥ കിഞ്ചാപി അയം ഉപേക്ഖാ ഹേട്ഠാപി തീസു ഝാനേസു വിജ്ജതി – യഥാ പന ദിവാ സൂരിയപ്പഭാഭിഭവാ സോമ്മഭാവേന ച അത്തനോ ഉപകാരകത്തേന വാ സഭാഗായ രത്തിയാ അലാഭാ ദിവാ വിജ്ജമാനാപി ചന്ദലേഖാ അപരിസുദ്ധാ ഹോതി അപരിയോദാതാ – ഏവമയമ്പി തത്രമജ്ഝത്തുപേക്ഖാചന്ദലേഖാ വിതക്കാദിപച്ചനീകധമ്മതേജാഭിഭവാ സഭാഗായ ച ഉപേക്ഖാവേദനാരത്തിയാ അപ്പടിലാഭാ വിജ്ജമാനാപി പഠമാദിജ്ഝാനഭേദേസു അപരിസുദ്ധാ ഹോതി. തസ്സാ ച അപരിസുദ്ധായ ദിവാ അപരിസുദ്ധചന്ദലേഖായ പഭാ വിയ സഹജാതാപി സതിആദയോ അപരിസുദ്ധാവ ഹോന്തി. തസ്മാ തേസു ഏകമ്പി ‘ഉപേക്ഖാസതിപാരിസുദ്ധീ’തി ന വുത്തം. ഇധ പന വിതക്കാദിപച്ചനീകധമ്മതേജാഭിഭവാഭാവാ സഭാഗായ ച ഉപേക്ഖാ വേദനാരത്തിയാ പടിലാഭാ അയം തത്രമജ്ഝത്തുപേക്ഖാചന്ദലേഖാ അതിവിയ പരിസുദ്ധാ. തസ്സാ പരിസുദ്ധത്താ പരിസുദ്ധചന്ദലേഖായ പഭാ വിയ സഹജാതാപി സതിആദയോ പരിസുദ്ധാ ഹോന്തി പരിയോദാതാ. തസ്മാ ഇദമേവ ഉപേക്ഖാസതിപാരിസുദ്ധീതി വുത്തന്തി വേദിതബ്ബം.

ചതുത്ഥന്തി ഗണനാനുപുബ്ബതാ ചതുത്ഥം. ഇദം ചതുത്ഥം സമാപജ്ജതീതിപി ചതുത്ഥം. ഫസ്സോ ഹോതീതിആദീസു ഫസ്സപഞ്ചകേ താവ വേദനാതി ഉപേക്ഖാവേദനാ വേദിതബ്ബാ. ഝാനപഞ്ചകഇന്ദ്രിയഅട്ഠകേസു പന ഉപേക്ഖാ ഹോതി ഉപേക്ഖിന്ദ്രിയം ഹോതീതി (ധ. സ. ൧൬൫) വുത്തമേവ. സേസാനി തതിയേ പരിഹീനപദാനി ഇധാപി പരിഹീനാനേവ. കോട്ഠാസവാരേപി ദുവങ്ഗികം ഝാനന്തി ഉപേക്ഖാചിത്തേകഗ്ഗതാവസേനേവ വേദിതബ്ബം. സേസം സബ്ബം തതിയസദിസമേവാതി.

ചതുക്കനയോ നിട്ഠിതോ.

പഞ്ചകനയോ

൧൬൭. ഇദാനി കതമേ ധമ്മാ കുസലാതി പഞ്ചകനയോ ആരദ്ധോ. കസ്മാതി ചേ, പുഗ്ഗലജ്ഝാസയവസേന ചേവ ദേസനാവിലാസേന ച. സന്നിസിന്നദേവപരിസായ കിര ഏകച്ചാനം ദേവാനം വിതക്കോ ഏവ ഓളാരികതോ ഉപട്ഠാസി, വിചാരപീതിസുഖചിത്തേകഗ്ഗതാ സന്തതോ. തേസം സപ്പായവസേന സത്ഥാ ചതുരങ്ഗികം അവിതക്കം വിചാരമത്തം ദുതിയജ്ഝാനം നാമ ഭാജേസി. ഏകച്ചാനം വിചാരോ ഓളാരികതോ ഉപട്ഠാസി, പീതിസുഖചിത്തേകഗ്ഗതാ സന്തതോ. തേസം സപ്പായവസേന തിവങ്ഗികം തതിയജ്ഝാനം നാമ ഭാജേസി. ഏകച്ചാനം പീതി ഓളാരികതോ ഉപട്ഠാസി, സുഖചിത്തേകഗ്ഗതാ സന്തതോ. തേസം സപ്പായവസേന ദുവങ്ഗികം ചതുത്ഥജ്ഝാനം നാമ ഭാജേസി. ഏകച്ചാനം സുഖം ഓളാരികതോ ഉപട്ഠാസി, ഉപേക്ഖാചിത്തേകഗ്ഗതാ സന്തതോ. തേസം സപ്പായവസേന ദുവങ്ഗികം പഞ്ചമജ്ഝാനം നാമ ഭാജേസി. അയം താവ ‘പുഗ്ഗലജ്ഝാസയോ’.

യസ്സാ പന ധമ്മധാതുയാ സുപ്പടിവിദ്ധത്താ ദേസനാവിലാസപ്പത്തോ നാമ ഹോതി – സാ തഥാഗതസ്സ സുട്ഠു പടിവിദ്ധാ – തസ്മാ ഞാണമഹത്തതായ ദേസനാവിധാനേസു കുസലോ ദേസനാവിലാസപ്പത്തോ സത്ഥാ യം യം അങ്ഗം ലബ്ഭതി തസ്സ തസ്സ വസേന യഥാ യഥാ ഇച്ഛതി തഥാ തഥാ ദേസനം നിയാമേതീതി സോ ഇധ പഞ്ചങ്ഗികം പഠമജ്ഝാനം ഭാജേസി, ചതുരങ്ഗികം അവിതക്കം വിചാരമത്തം ദുതിയജ്ഝാനം, ഭാജേസി തിവങ്ഗികം തതിയജ്ഝാനം, ഭാജേസി ദുവങ്ഗികം ചതുത്ഥജ്ഝാനം, ദുവങ്ഗികമേവ പഞ്ചമജ്ഝാനം ഭാജേസി. അയം ‘ദേസനാവിലാസോ’ നാമ.

അപിച യേ ഭഗവതാ ‘‘തയോമേ, ഭിക്ഖവേ, സമാധീ – സവിതക്കസവിചാരോ സമാധി, അവിതക്കവിചാരമത്തോ സമാധി, അവിതക്കഅവിചാരോ സമാധീ’’തി (ദീ. നി. ൩.൩൦൫) സുത്തന്തേ തയോ സമാധീ ദേസിതാ, തേസു ഹേട്ഠാ സവിതക്കസവിചാരോ സമാധി അവിതക്കഅവിചാരോ സമാധി ച ഭാജേത്വാ ദസ്സിതോ, അവിതക്കവിചാരമത്തോ ന ദസ്സിതോ. തം ദസ്സേതുമ്പി അയം പഞ്ചകനയോ ആരദ്ധോതി വേദിതബ്ബോ.

തത്ഥ ദുതിയജ്ഝാനനിദ്ദേസേ ഫസ്സാദീസു വിതക്കമത്തം പരിഹായതി, കോട്ഠാസവാരേ ‘‘ചതുരങ്ഗികം ഝാനം ഹോതി ചതുരങ്ഗികോ മഗ്ഗോ ഹോതീ’’തി അയമേവ വിസേസോ. സേസം സബ്ബം പഠമജ്ഝാനസദിസമേവ. യാനി ച ചതുക്കനയേ ദുതിയതതിയചതുത്ഥാനി താനേവ ഇധ തതിയചതുത്ഥപഞ്ചമാനി. തേസം അധിഗമപടിപാടിദീപനത്ഥം അയം നയോ വേദിതബ്ബോ –

ഏകോ കിര അമച്ചപുത്തോ രാജാനം ഉപട്ഠാതും ജനപദതോ നഗരം ആഗതോ. സോ ഏകദിവസമേവ രാജാനം ദിസ്വാ പാനബ്യസനേന സബ്ബം വിഭവജാതം നാസേസി. തം ഏകദിവസം സുരാമദമത്തം നിച്ചോളം കത്വാ ജിണ്ണകടസാരകമത്തേന പടിച്ഛാദേത്വാ പാനാഗാരതോ നീഹരിംസു. തമേനം സങ്കാരകൂടേ നിപജ്ജിത്വാ നിദ്ദായന്തം ഏകോ അങ്ഗവിജ്ജാപാഠകോ ദിസ്വാ ‘അയം പുരിസോ മഹാജനസ്സ അവസ്സയോ ഭവിസ്സതി, പടിജഗ്ഗിതബ്ബോ ഏസോ’തി സന്നിട്ഠാനം കത്വാ മത്തികായ ന്ഹാപേത്വാ ഥൂലസാടകയുഗം നിവാസാപേത്വാ പുന ഗന്ധോദകേന ന്ഹാപേത്വാ സുഖുമേന ദുകൂലയുഗളേന അച്ഛാദേത്വാ പാസാദം ആരോപേത്വാ സുഭോജനം ഭോജേത്വാ ‘ഏവം നം പരിചാരേയ്യാഥാ’തി പരിചാരകേ പടിപാദേത്വാ പക്കാമി. അഥ നം തേ സയനം ആരോപേസും. പാനാഗാരഗമനപടിബാഹനത്ഥഞ്ച നം ചത്താരോ താവ ജനാ ചതൂസു ഹത്ഥപാദേസു ഉപ്പീളേത്വാ അട്ഠംസു. ഏകോ പാദേ പരിമജ്ജി. ഏകോ താലവണ്ടം ഗഹേത്വാ ബീജി. ഏകോ വീണം വാദയമാനോ ഗായന്തോ നിസീദി.

സോ സയനുപഗമനേന വിഗതകിലമഥോ ഥോകം നിദ്ദായിത്വാ വുട്ഠിതോ ഹത്ഥപാദനിപ്പീളനം അസഹമാനോ ‘കോ മേ ഹത്ഥപാദേ ഉപ്പീളേതി? അപഗച്ഛഥാ’തി തജ്ജേസി. തേ ഏകവചനേനേവ അപഗച്ഛിംസു. തതോ പുന ഥോകം നിദ്ദായിത്വാ വുട്ഠിതോ പാദപരിമജ്ജനം അസഹമാനോ ‘കോ മേ പാദേ പരിമജ്ജതി? അപഗച്ഛാ’തി ആഹ. സോപി ഏകവചനേനേവ അപഗച്ഛി. പുന ഥോകം നിദ്ദായിത്വാ വുട്ഠിതോ വാതവുട്ഠി വിയ താലവണ്ടവാതം അസഹന്തോ ‘കോ ഏസ? അപഗച്ഛതൂ’തി ആഹ. സോപി ഏകവചനേനേവ അപഗച്ഛി. പുന ഥോകം നിദ്ദായിത്വാ വുട്ഠിതോ കണ്ണസൂലം വിയ ഗീതവാദിതസദ്ദം അസഹമാനോ വീണാവാദകം തജ്ജേസി. സോപി ഏകവചനേനേവ അപഗച്ഛി. അഥേവം അനുക്കമേന പഹീനകിലമഥുപ്പീളനപരിമജ്ജനവാതപ്പഹാരഗീതവാദിതസദ്ദുപദ്ദവോ സുഖം സയിത്വാ വുട്ഠായ രഞ്ഞോ സന്തികം അഗമാസി. രാജാപിസ്സ മഹന്തം ഇസ്സരിയമദാസി. സോ മഹാജനസ്സ അവസ്സയോ ജാതോ.

തത്ഥ പാനബ്യസനേന പാരിജുഞ്ഞപ്പത്തോ സോ അമച്ചപുത്തോ വിയ അനേകബ്യസനപാരിജുഞ്ഞപ്പത്തോ ഘരാവാസഗതോ കുലപുത്തോ ദട്ഠബ്ബോ. അങ്ഗവിജ്ജാപാഠകോ പുരിസോ വിയ തഥാഗതോ. തസ്സ പുരിസസ്സ ‘അയം മഹാജനസ്സ അവസ്സയോ ഭവിസ്സതി, പടിജഗ്ഗനം അരഹതീ’തി സന്നിട്ഠാനം വിയ തഥാഗതസ്സ ‘അയം മഹാജനസ്സ അവസ്സയോ ഭവിസ്സതി, പബ്ബജ്ജം അരഹതി കുലപുത്തോ’തി സന്നിട്ഠാനകരണം.

അഥസ്സ അമച്ചപുത്തസ്സ മത്തികാമത്തേന ന്ഹാപനം വിയ കുലപുത്തസ്സാപി പബ്ബജ്ജാപടിലാഭോ. അഥസ്സ ഥൂലസാടകനിവാസനം വിയ ഇമസ്സാപി ദസസിക്ഖാപദസങ്ഖാതസീലവത്ഥനിവാസനം. പുന തസ്സ ഗന്ധോദകന്ഹാപനം വിയ ഇമസ്സാപി പാതിമോക്ഖസംവരാദിസീലഗന്ധോദകന്ഹാപനം. പുന തസ്സ സുഖുമദുകൂലയുഗളച്ഛാദനം വിയ ഇമസ്സാപി യഥാവുത്തസീലവിസുദ്ധിസമ്പദാസങ്ഖാതദുകൂലച്ഛാദനം.

ദുകൂലച്ഛാദിതസ്സ പനസ്സ പാസാദാരോപനം വിയ ഇമസ്സാപി സീലവിസുദ്ധിദുകൂലച്ഛാദിതസ്സ സമാധിഭാവനാപാസാദാരോഹനം. തതോ തസ്സ സുഭോജനഭുഞ്ജനം വിയ ഇമസ്സാപി സമാധിഉപകാരകസതിസമ്പജഞ്ഞാദിധമ്മാമതപരിഭുഞ്ജനം.

ഭുത്തഭോജനസ്സ പന തസ്സ പരിചാരകേഹി സയനാരോപനം വിയ ഇമസ്സാപി വിതക്കാദീഹി ഉപചാരജ്ഝാനാരോപനം. പുന തസ്സ പാനാഗാരഗമനപടിബാഹനത്ഥം ഹത്ഥപാദുപ്പീളനകപുരിസചതുക്കം വിയ ഇമസ്സാപി കാമസഞ്ഞാഭിമുഖഗമനപടിബാഹനത്ഥം ആരമ്മണേ ചിത്തുപ്പീളനകോ നേക്ഖമ്മവിതക്കോ. തസ്സ പാദപരിമജ്ജകപുരിസോ വിയ ഇമസ്സാപി ആരമ്മണേ ചിത്താനുമജ്ജനകോ വിചാരോ. തസ്സ താലവണ്ടവാതദായകോ വിയ ഇമസ്സാപി ചേതസോ സീതലഭാവദായികാ പീതി.

തസ്സ സോതാനുഗ്ഗഹകരോ ഗന്ധബ്ബപുരിസോ വിയ ഇമസ്സാപി ചിത്താനുഗ്ഗാഹകം സോമനസ്സം. തസ്സ സയനുപഗമനേന വിഗതകിലമഥസ്സ ഥോകം നിദ്ദുപഗമനം വിയ ഇമസ്സാപി ഉപചാരജ്ഝാനസന്നിസ്സയേന വിഗതനീവരണകിലമഥസ്സ പഠമജ്ഝാനുപഗമനം.

അഥസ്സ നിദ്ദായിത്വാ വുട്ഠിതസ്സ ഹത്ഥപാദുപ്പീളനാസഹനേന ഹത്ഥപാദുപ്പീളകാനം സന്തജ്ജനം തേസഞ്ച അപഗമനേന പുന ഥോകം നിദ്ദുപഗമനം വിയ ഇമസ്സാപി പഠമജ്ഝാനതോ വുട്ഠിതസ്സ ചിത്തുപ്പീളകവിതക്കാസഹനേന വിതക്കദോസദസ്സനം, വിതക്കപ്പഹാനാ ച പുന അവിതക്കവിചാരമത്തദുതിയജ്ഝാനുപഗമനം.

തതോ തസ്സ പുനപ്പുനം നിദ്ദായിത്വാ വുട്ഠിതസ്സ യഥാവുത്തേന കമേന പാദപരിമജ്ജനാദീനം അസഹനേന പടിപാടിയാ പാദപരിമജ്ജകാദീനം സന്തജ്ജനം, തേസം തേസഞ്ച അപഗമനേന പുനപ്പുനം ഥോകം നിദ്ദുപഗമനം വിയ ഇമസ്സാപി പുനപ്പുനം ദുതിയാദീഹി ഝാനേഹി വുട്ഠിതസ്സ യഥാവുത്തദോസാനം വിചാരാദീനം അസഹനേന പടിപാടിയാ വിചാരാദിദോസദസ്സനം. തേസം തേസഞ്ച പഹാനാ പുനപ്പുനം അവിതക്കഅവിചാരനിപ്പീതിക പഹീനസോമനസ്സജ്ഝാനുപഗമനം.

തസ്സ പന സയനാ വുട്ഠായ രഞ്ഞോ സന്തികം ഗതസ്സ ഇസ്സരിയപ്പത്തി വിയ ഇമസ്സാപി പഞ്ചമജ്ഝാനതോ വുട്ഠിതസ്സ വിപസ്സനാ മഗ്ഗം ഉപഗതസ്സ അരഹത്തപ്പത്തി.

തസ്സ പത്തിസ്സരിയസ്സ ബഹൂനം ജനാനം അവസ്സയഭാവോ വിയ ഇമസ്സാപി അരഹത്തപ്പത്തസ്സ ബഹൂനം അവസ്സയഭാവോ വേദിതബ്ബോ. ഏത്താവതാ ഹി ഏസ അനുത്തരം പുഞ്ഞക്ഖേത്തം നാമ ഹോതീതി.

പഞ്ചകനയോ നിട്ഠിതോ.

ഏത്താവതാ ചതുക്കപഞ്ചകനയദ്വയഭേദോ സുദ്ധികനവകോ നാമ പകാസിതോ ഹോതി. അത്ഥതോ പനേസ പഞ്ചകനയേ ചതുക്കനയസ്സ പവിട്ഠത്താ ഝാനപഞ്ചകോ ഏവാതി വേദിതബ്ബോ.

പടിപദാചതുക്കം

൧൭൬-൧൮൦. ഇദാനി യസ്മാ ഏതം ഝാനം നാമ പടിപദാകമേന സിജ്ഝതി, തസ്മാ തസ്സ പടിപദാഭേദം ദസ്സേതും പുന കതമേ ധമ്മാ കുസലാതിആദി ആരദ്ധം. തത്ഥ ദുക്ഖാ പടിപദാ അസ്സാതി ദുക്ഖപടിപദം. ദന്ധാ അഭിഞ്ഞാ അസ്സാതി ദന്ധാഭിഞ്ഞം. ഇതി ദുക്ഖപടിപദന്തി വാ ദന്ധാഭിഞ്ഞന്തി വാ പഥവീകസിണന്തി വാ തീണിപി ഝാനസ്സേവ നാമാനി. ദുക്ഖപടിപദം ഖിപ്പാഭിഞ്ഞന്തിആദീസുപി ഏസേവ നയോ.

തത്ഥ പഠമസമന്നാഹാരതോ പട്ഠായ യാവ തസ്സ തസ്സ ഝാനസ്സ ഉപചാരം ഉപ്പജ്ജതി താവ പവത്താ ഝാനഭാവനാ ‘പടിപദാ’തി വുച്ചതി. ഉപചാരതോ പന പട്ഠായ യാവ അപ്പനാ താവ പവത്താ പഞ്ഞാ ‘അഭിഞ്ഞാ’തി വുച്ചതി. സാ പനേസാ പടിപദാ ഏകച്ചസ്സ ദുക്ഖാ ഹോതി. നീവരണാദിപച്ചനീകധമ്മസമുദാചാരഗഹനതായ കിച്ഛാ അസുഖസേവനാതി അത്ഥോ. ഏകച്ചസ്സ തദഭാവേന സുഖാ. അഭിഞ്ഞാപി ഏകച്ചസ്സ ദന്ധാ ഹോതി, മന്ദാ, അസീഘപ്പവത്തി. ഏകച്ചസ്സ ഖിപ്പാ അമന്ദാ സീഘപ്പവത്തി. തസ്മാ യോ ആദിതോ കിലേസേ വിക്ഖമ്ഭേന്തോ ദുക്ഖേന സസങ്ഖാരേന സപ്പയോഗേന കിലമന്തോ വിക്ഖമ്ഭേതി, തസ്സ ദുക്ഖാ പടിപദാ നാമ ഹോതി. യോ പന വിക്ഖമ്ഭിതകിലേസോ അപ്പനാപരിവാസം വസന്തോ ചിരേന അങ്ഗപാതുഭാവം പാപുണാതി, തസ്സ ദന്ധാഭിഞ്ഞാ നാമ ഹോതി. യോ ഖിപ്പം അങ്ഗപാതുഭാവം പാപുണാതി തസ്സ ഖിപ്പാഭിഞ്ഞാ നാമ ഹോതി. യോ കിലേസേ വിക്ഖമ്ഭേന്തോ സുഖേന അകിലമന്തോ വിക്ഖമ്ഭേതി, തസ്സ സുഖാ പടിപദാ നാമ ഹോതി.

തത്ഥ യാനി സപ്പായാസപ്പായാനി ച പലിബോധുപച്ഛേദാദീനി പുബ്ബകിച്ചാനി ച അപ്പനാകോസല്ലാനി ച വിസുദ്ധിമഗ്ഗേ ചിത്തഭാവനാനിദ്ദേസേ നിദ്ദിട്ഠാനി, തേസു യോ അസപ്പായസേവീ ഹോതി, തസ്സ ദുക്ഖാ പടിപദാ ദന്ധാ ച അഭിഞ്ഞാ ഹോതി. സപ്പായസേവിനോ സുഖാ പടിപദാ ഖിപ്പാ ച അഭിഞ്ഞാ. യോ പന പുബ്ബഭാഗേ അസപ്പായം സേവിത്വാ അപരഭാഗേ സപ്പായസേവീ ഹോതി, പുബ്ബഭാഗേ വാ സപ്പായം സേവിത്വാ അപരഭാഗേ അസപ്പായസേവീ, തസ്സ വോമിസ്സകതാ വേദിതബ്ബാ. തഥാ പലിബോധുപച്ഛേദാദികം പുബ്ബകിച്ചം അസമ്പാദേത്വാ ഭാവനം അനുയുത്തസ്സ ദുക്ഖാ പടിപദാ ഹോതി, വിപരിയായേന സുഖാ. അപ്പനാകോസല്ലാനി പന അസമ്പാദേന്തസ്സ ദന്ധാ അഭിഞ്ഞാ ഹോതി, സമ്പാദേന്തസ്സ ഖിപ്പാ.

അപിച തണ്ഹാഅവിജ്ജാവസേന സമഥവിപസ്സനാകതാധികാരവസേന ചാപി ഏതാസം പഭേദോ വേദിതബ്ബോ. തണ്ഹാഭിഭൂതസ്സ ഹി ദുക്ഖാ പടിപദാ ഹോതി, അനഭിഭൂതസ്സ സുഖാ. അവിജ്ജാഭിഭൂതസ്സ ച ദന്ധാ അഭിഞ്ഞാ ഹോതി, അനഭിഭൂതസ്സ ഖിപ്പാ. യോ ച സമഥേ അകതാധികാരോ തസ്സ ദുക്ഖാ പടിപദാ ഹോതി, കതാധികാരസ്സ സുഖാ. യോ പന വിപസ്സനായ അകതാധികാരോ ഹോതി, തസ്സ ദന്ധാ അഭിഞ്ഞാ ഹോതി, കതാധികാരസ്സ ഖിപ്പാ.

കിലേസിന്ദ്രിയവസേന ചാപി ഏതാസം പഭേദോ വേദിതബ്ബോ. തിബ്ബകിലേസസ്സ ഹി മുദിന്ദ്രിയസ്സ ദുക്ഖാ പടിപദാ ഹോതി ദന്ധാ ച അഭിഞ്ഞാ, തിക്ഖിന്ദ്രിയസ്സ പന ഖിപ്പാ അഭിഞ്ഞാ. മന്ദകിലേസസ്സ ച മുദിന്ദ്രിയസ്സ സുഖാ പടിപദാ ഹോതി ദന്ധാ ച അഭിഞ്ഞാ, തിക്ഖിന്ദ്രിയസ്സ പന ഖിപ്പാ അഭിഞ്ഞാതി.

ഇതി ഇമാസു പടിപദാഅഭിഞ്ഞാസു യോ പുഗ്ഗലോ ദുക്ഖായ പടിപദായ ദന്ധായ അഭിഞ്ഞായ ഝാനം പാപുണാതി, തസ്സ തം ഝാനം ദുക്ഖപടിപദം ദന്ധാഭിഞ്ഞന്തി വുച്ചതി. സേസേസുപി ഏസേവ നയോ.

തത്ഥ ‘തദനുധമ്മതാ സതി സന്തിട്ഠതി ഠിതിഭാഗിനീ പഞ്ഞാ’തി (വിഭ. ൭൯൯) ഏവം വുത്തസതിയാ വാ തംതംഝാനനികന്തിയാ വാ വിക്ഖമ്ഭനേ പടിപദാ, തംതംഝാനുപചാരപ്പത്തസ്സ അപ്പനായ പരിവാസേ അഭിഞ്ഞാ ച വേദിതബ്ബാ. ആഗമനവസേനാപി ച പടിപദാ അഭിഞ്ഞാ ഹോന്തിയേവ. ദുക്ഖപടിപദഞ്ഹി ദന്ധാഭിഞ്ഞം പഠമജ്ഝാനം പത്വാ പവത്തം ദുതിയമ്പി താദിസമേവ ഹോതി. തതിയചതുത്ഥേസുപി ഏസേവ നയോ. യഥാ ച ചതുക്കനയേ ഏവം പഞ്ചകനയേപി പടിപദാവസേന ചതുധാ ഭേദോ വേദിതബ്ബോ. ഇതി പടിപദാവസേനപി ചത്താരോ നവകാ വുത്താ ഹോന്തി. തേസു പാഠതോ ഛത്തിംസ ചിത്താനി, അത്ഥതോ പന പഞ്ചകനയേ ചതുക്കനയസ്സ പവിട്ഠത്താ വീസതിമേവ ഭവന്തീതി.

പടിപദാചതുക്കം.

ആരമ്മണചതുക്കം

൧൮൧. ഇദാനി യസ്മാ ഏതം ഝാനം നാമ യഥാ പടിപദാഭേദേന ഏവം ആരമ്മണഭേദേനാപി ചതുബ്ബിധം ഹോതി. തസ്മാസ്സ തം പഭേദം ദസ്സേതും പുന കതമേ ധമ്മാ കുസലാതിആദി ആരദ്ധം. തത്ഥ പരിത്തം പരിത്താരമ്മണന്തിആദീസു യം അപ്പഗുണം ഹോതി, ഉപരിജ്ഝാനസ്സ പച്ചയോ ഭവിതും ന സക്കോതി, ഇദം പരിത്തം നാമ. യം പന അവഡ്ഢിതേ സുപ്പമത്തേ വാ സരാവമത്തേ വാ ആരമ്മണേ പവത്തം, തം പരിത്തം ആരമ്മണം അസ്സാതി പരിത്താരമ്മണം. യം പഗുണം സുഭാവിതം ഉപരിജ്ഝാനസ്സ പച്ചയോ ഭവിതും സക്കോതി, ഇദം അപ്പമാണം നാമ. യം വിപുലേ ആരമ്മണേ പവത്തം തം വുഡ്ഢിപ്പമാണത്താ അപ്പമാണം ആരമ്മണം അസ്സാതി അപ്പമാണാരമ്മണം. വുത്തലക്ഖണവോമിസ്സകതായ പന വോമിസ്സകനയോ വേദിതബ്ബോ. ഇതി ആരമ്മണവസേനപി ചത്താരോ നവകാ വുത്താ ഹോന്തി. ചിത്തഗണനാപേത്ഥ പുരിമസദിസാ ഏവാതി.

ആരമ്മണചതുക്കം.

ആരമ്മണപടിപദാമിസ്സകം

൧൮൬. ഇദാനി ആരമ്മണപടിപദാമിസ്സകം സോളസക്ഖത്തുകനയം ദസ്സേതും പുന കതമേ ധമ്മാ കുസലാതിആദി ആരദ്ധം. തത്ഥ പഠമനയേ വുത്തജ്ഝാനം ദുക്ഖപടിപദത്താ ദന്ധാഭിഞ്ഞത്താ പരിത്തത്താ പരിത്താരമ്മണത്താതി ചതൂഹി കാരണേഹി ഹീനം, സോളസമനയേ വുത്തജ്ഝാനം സുഖപടിപദത്താ ഖിപ്പാഭിഞ്ഞത്താ അപ്പമാണത്താ അപ്പമാണാരമ്മണത്താതി ചതൂഹി കാരണേഹി പണീതം. സേസേസു ചുദ്ദസസു ഏകേന ദ്വീഹി തീഹി ച കാരണേഹി ഹീനപ്പണീതതാ വേദിതബ്ബാ.

കസ്മാ പനായം നയോ ദേസിതോതി? ഝാനുപ്പത്തികാരണത്താ. സമ്മാസമ്ബുദ്ധേന ഹി പഥവീകസിണേ സുദ്ധികജ്ഝാനം ചതുക്കനയവസേന പഞ്ചകനയവസേന ച ദസ്സിതം; തഥാ സുദ്ധികപടിപദാ, തഥാ സുദ്ധികാരമ്മണം. തത്ഥ യാ ദേവതാ പഥവീകസിണേ സുദ്ധികജ്ഝാനം ചതുക്കനയവസേന ദേസിയമാനം ബുജ്ഝിതും സക്കോന്തി, താസം സപ്പായവസേന സുദ്ധികജ്ഝാനേ ചതുക്കനയോ ദേസിതോ. യാ പഞ്ചകനയവസേന ദേസിയമാനം ബുജ്ഝിതും സക്കോന്തി, താസം സപ്പായവസേന പഞ്ചകനയോ. യാ സുദ്ധികപടിപദായ, സുദ്ധികാരമ്മണേ ചതുക്കനയവസേന ദേസിയമാനം ബുജ്ഝിതും സക്കോന്തി, താസം സപ്പായവസേന സുദ്ധികപടിപദായ സുദ്ധികാരമ്മണേ ചതുക്കനയോ ദേസിതോ. യാ പഞ്ചകനയവസേന ദേസിയമാനം ബുജ്ഝിതും സക്കോന്തി താസം സപ്പായവസേന പഞ്ചകനയോ. ഇതി ഹേട്ഠാ പുഗ്ഗലജ്ഝാസയവസേന ദേസനാ കതാ.

ദേസനാവിലാസപ്പത്തോ ചേസ പഭിന്നപടിസമ്ഭിദോ ദസബലചതുവേസാരജ്ജവിസദഞാണോ ധമ്മാനം യാഥാവസരസലക്ഖണസ്സ സുപ്പടിവിദ്ധത്താ ധമ്മപഞ്ഞത്തികുസലതായ യോ യോ നയോ ലബ്ഭതി തസ്സ തസ്സ വസേന ദേസനം നിയമേതും സക്കോതി, തസ്മാ ഇമായ ദേസനാവിലാസപ്പത്തിയാപി തേന ഏസാ പഥവീകസിണേ സുദ്ധികചതുക്കനയാദിവസേന ദേസനാ കതാ.

യസ്മാ പന യേ കേചി ഝാനം ഉപ്പാദേന്തി നാമ ന തേ ആരമ്മണപടിപദാഹി വിനാ ഉപ്പാദേതും സക്കോന്തി, തസ്മാ നിയമതോ ഝാനുപ്പത്തികാരണത്താ അയം സോളസക്ഖത്തുകനയോ കഥിതോ.

ഏത്താവതാ സുദ്ധികനവകോ, ചത്താരോ പടിപദാനവകാ, ചത്താരോ ആരമ്മണനവകാ, ഇമേ ച സോളസ നവകാതി പഞ്ചവീസതി നവകാ കഥിതാ ഹോന്തി. തത്ഥ ഏകേകസ്മിം നവകേ ചതുക്കപഞ്ചകവസേന ദ്വേ ദ്വേ നയാതി പഞ്ഞാസ നയാ. തത്ഥ ‘‘പഞ്ചവീസതിയാ ചതുക്കനയേസു സതം, പഞ്ചകനയേസു പഞ്ചവീസസത’’ന്തി പാഠതോ പഞ്ചവീസാധികാനി ദ്വേ ഝാനചിത്തസതാനി ഹോന്തി. പഞ്ചകനയേ പന ചതുക്കനയസ്സ പവിട്ഠത്താ അത്ഥതോ പഞ്ചവീസാധികമേവ ചിത്തസതം ഹോതി. യാനി ചേതാനി പാഠേ പഞ്ചവീസാധികാനി ദ്വേ ചിത്തസതാനി തേസു ഏകേകസ്സ നിദ്ദേസേ ധമ്മവവത്ഥാനാദയോ തയോ തയോ മഹാവാരാ ഹോന്തി. തേ പന തത്ഥ തത്ഥ നയമത്തമേവ ദസ്സേത്വാ സംഖിത്താതി.

പഥവീകസിണം.

൨൦൩. ഇദാനി യസ്മാ ആപോകസിണാദീസുപി ഏതാനി ഝാനാനി ഉപ്പജ്ജന്തി, തസ്മാ തേസം ദസ്സനത്ഥം പുന കതമേ ധമ്മാ കുസലാതിആദി ആരദ്ധം. തേസു സബ്ബോ പാളിനയോ ച അത്ഥവിഭാവനാ ച ചിത്തഗണനാ ച വാരസങ്ഖേപോ ച പഥവീകസിണേ വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബോ. ഭാവനാനയോ പന കസിണപരികമ്മം ആദിം കത്വാ സബ്ബോ വിസുദ്ധിമഗ്ഗേ (വിസുദ്ധി ൧.൯൧ ആദയോ) പകാസിതോയേവ. മഹാസകുലുദായിസുത്തേ പന ദസകസിണാനി (മ. നി. ൨.൨൫൦) വുത്താനി. തേസു വിഞ്ഞാണകസിണം ആകാസേ പവത്തിതമഹഗ്ഗതവിഞ്ഞാണമ്പി തത്ഥ പരികമ്മം കത്വാ നിബ്ബത്താ വിഞ്ഞാണഞ്ചായതനസമാപത്തിപി ഹോതീതി സബ്ബപ്പകാരേന ആരുപ്പദേസനമേവ ഭജതി, തസ്മാ ഇമസ്മിം ഠാനേ ന കഥിതം.

ആകാസകസിണന്തി പന കസിണുഗ്ഘാടിമമാകാസമ്പി, തം ആരമ്മണം കത്വാ പവത്തക്ഖന്ധാപി, ഭിത്തിച്ഛിദ്ദാദീസു അഞ്ഞതരസ്മിം ഗഹേതബ്ബനിമിത്തപരിച്ഛേദാകാസമ്പി, തം ആരമ്മണം കത്വാ ഉപ്പന്നം ചതുക്കപഞ്ചകജ്ഝാനമ്പി വുച്ചതി. തത്ഥ പുരിമനയോ ആരുപ്പദേസനം ഭജതി, പച്ഛിമനയോ രൂപാവചരദേസനം. ഇതി മിസ്സകത്താ ഇമം രൂപാവചരദേസനം ന ആരുള്ഹം. പരിച്ഛേദാകാസേ നിബ്ബത്തജ്ഝാനം പന രൂപൂപപത്തിയാ മഗ്ഗോ ഹോതി തസ്മാ തം ഗഹേതബ്ബം. തസ്മിം പന ചതുക്കപഞ്ചകജ്ഝാനമേവ ഉപ്പജ്ജതി, അരൂപജ്ഝാനം നുപ്പജ്ജതി. കസ്മാ? കസിണുഗ്ഘാടനസ്സ അലാഭതോ. തഞ്ഹി പുനപ്പുനം ഉഗ്ഘാടിയമാനമ്പി ആകാസമേവ ഹോതീതി ന തത്ഥ കസിണുഗ്ഘാടനം ലബ്ഭതി, തസ്മാ തത്ഥുപ്പന്നം ഝാനം ദിട്ഠധമ്മസുഖവിഹാരായ സംവത്തതി, അഭിഞ്ഞാപാദകം ഹോതി, വിപസ്സനാപാദകം ഹോതി, നിരോധപാദകം ന ഹോതി. അനുപുബ്ബനിരോധോ പനേത്ഥ യാവ പഞ്ചമജ്ഝാനാ ലബ്ഭതി വട്ടപാദകം ഹോതിയേവ. യഥാ ചേതം ഏവം പുരിമകസിണേസു ഉപ്പന്നം ഝാനമ്പി. നിരോധപാദകഭാവോ പനേത്ഥ വിസേസോ. സേസമേത്ഥ ആകാസകസിണേ യം വത്തബ്ബം സിയാ തം സബ്ബം വിസുദ്ധിമഗ്ഗേ (വിസുദ്ധി. ൧.൯൮-൯൯) വുത്തമേവ.

‘ഏകോപി ഹുത്വാ ബഹുധാ ഹോതീ’തിആദിനയം (ദീ. നി. ൧.൨൩൯; പടി. മ. ൧.൧൦൨) പന വികുബ്ബനം ഇച്ഛന്തേന പുരിമേസു അട്ഠസു കസിണേസു അട്ഠ സമാപത്തിയോ നിബ്ബത്തേത്വാ കസിണാനുലോമതോ കസിണപടിലോമതോ, കസിണാനുലോമപടിലോമതോ; ഝാനാനുലോമതോ, ഝാനപടിലോമതോ, ഝാനാനുലോമപടിലോമതോ; ഝാനുക്കന്തികതോ, കസിണുക്കന്തികതോ, ഝാനകസിണുക്കന്തികതോ; അങ്ഗസങ്കന്തികതോ, ആരമ്മണസങ്കന്തികതോ, അങ്ഗാരമ്മണസങ്കന്തികതോ; അങ്ഗവവത്ഥാനതോ, ആരമ്മണവവത്ഥാനതോതി ഇമേഹി ചുദ്ദസഹാകാരേഹി ചിത്തം പരിദമേതബ്ബം. തേസം വിത്ഥാരകഥാ വിസുദ്ധിമഗ്ഗേ (വിസുദ്ധി. ൨.൩൬൫-൩൬൬) വുത്തായേവ.

ഏവം പന ചുദ്ദസഹാകാരേഹി ചിത്തം അപരിദമേത്വാ, പുബ്ബേ അഭാവിതഭാവനോ ആദികമ്മികോ യോഗാവചരോ ഇദ്ധിവികുബ്ബനം സമ്പാദേസ്സതീതി നേതം ഠാനം വിജ്ജതി. ആദികമ്മികസ്സ ഹി കസിണപരികമ്മമ്പി ഭാരോ; സതേസു സഹസ്സേസു വാ ഏകോവ സക്കോതി. കതകസിണപരികമ്മസ്സ നിമിത്തുപ്പാദനം ഭാരോ; സതേസു സഹസ്സേസു വാ ഏകോവ സക്കോതി. ഉപ്പന്നേ നിമിത്തേ തം വഡ്ഢേത്വാ അപ്പനാധിഗമോ ഭാരോ, സതേസു സഹസ്സേസു വാ ഏകോവ സക്കോതി. അധിഗതപ്പനസ്സ ചുദ്ദസഹാകാരേഹി ചിത്തപരിദമനം ഭാരോ; സതേസു സഹസ്സേസു വാ ഏകോവ സക്കോതി. ചുദ്ദസഹാകാരേഹി പരിദമിതചിത്തസ്സാപി ഇദ്ധിവികുബ്ബനം നാമ ഭാരോ, സതേസു സഹസ്സേസു വാ ഏകോവ സക്കോതി. വികുബ്ബനപ്പത്തസ്സാപി ഖിപ്പനിസന്തിഭാവോ നാമ ഭാരോ; സതേസു സഹസ്സേസു വാ ഏകോവ ഖിപ്പനിസന്തി ഹോതി. ഥേരമ്ബത്ഥലേ മഹാരോഹനഗുത്തത്ഥേരസ്സ ഗിലാനുപട്ഠാനം ആഗതേസു തിംസമത്തേസു ഇദ്ധിമന്തസഹസ്സേസു ഉപസമ്പദായ അട്ഠവസ്സികോ രക്ഖിതത്ഥേരോ വിയ. സബ്ബം വത്ഥു വിസുദ്ധിമഗ്ഗേ (വിസുദ്ധി. ൨.൩൬൭) വിത്ഥാരിതമേവാതി.

കസിണകഥാ.

അഭിഭായതനകഥാ

൨൦൪. ഏവം അട്ഠസു കസിണേസു രൂപാവചരകുസലം നിദ്ദിസിത്വാ, ഇദാനി യസ്മാ സമാനേപി ആരമ്മണേ ഭാവനായ അസമാനം ഇമേസു അട്ഠസു കസിണേസു അഞ്ഞമ്പി അഭിഭായതനസങ്ഖാതം രൂപാവചരകുസലം പവത്തതി, തസ്മാ തം ദസ്സേതും പുന കതമേ ധമ്മാ കുസലാതിആദി ആരദ്ധം. തത്ഥ അജ്ഝത്തം അരൂപസഞ്ഞീതി അലാഭിതായ വാ അനത്ഥികതായ വാ അജ്ഝത്തരൂപേ പരികമ്മസഞ്ഞാവിരഹിതോ. ബഹിദ്ധാ രൂപാനി പസ്സതീതി ബഹിദ്ധാ അട്ഠസു കസിണേസു കതപരികമ്മതായ പരികമ്മവസേന ചേവ അപ്പനാവസേന ച താനി ബഹിദ്ധാ അട്ഠസു കസിണേസു രൂപാനി പസ്സതി. പരിത്താനീതി അവഡ്ഢിതാനി. താനി അഭിഭുയ്യാതി യഥാ നാമ സമ്പന്നഗഹണികോ കടച്ഛുമത്തം ഭത്തം ലഭിത്വാ ‘കിം ഏത്ഥ ഭുഞ്ജിതബ്ബം അത്ഥീ’തി സങ്കഡ്ഢിത്വാ ഏകകബളമേവ കരോതി, ഏവമേവ ഞാണുത്തരികോ പുഗ്ഗലോ വിസദഞാണോ ‘കിമേത്ഥ പരിത്തകേ ആരമ്മണേ സമാപജ്ജിതബ്ബം അത്ഥി, നായം മമ ഭാരോ’തി താനി രൂപാനി അഭിഭവിത്വാ സമാപജ്ജതി. സഹ നിമിത്തുപ്പാദേനേവേത്ഥ അപ്പനം നിബ്ബത്തേതീതി അത്ഥോ. ജാനാമി പസ്സാമീതി ഇമിനാ പനസ്സ പുബ്ബഭാഗോ കഥിതോ. ആഗമട്ഠകഥാസു പന വുത്തം – ഇമിനാസ്സ പന ആഭോഗോ കഥിതോ. സോ ച ഖോ സമാപത്തിതോ വുട്ഠിതസ്സ, ന അന്തോസമാപത്തിയന്തി (അ. നി. അട്ഠ. ൩.൮.൬൫).

അപ്പമാണാനീതി വഡ്ഢിതപ്പമാണാനി. അഭിഭുയ്യാതി ഏത്ഥ പന യഥാ മഹഗ്ഘസോ പുരിസോ ഏകം ഭത്തവഡ്ഢിതകം ലഭിത്വാ ‘അഞ്ഞാപി ഹോതു ‘കിമേസാ മയ്ഹം കരിസ്സതീ’തി തം ന മഹന്തതോ പസ്സതി, ഏവമേവ ഞാണുത്തരോ പുഗ്ഗലോ വിസദഞ്ഞാണോ ‘കിമേത്ഥ സമാപജ്ജിതബ്ബം, ന ഇദം അപ്പമാണം, ന മയ്ഹം ചിത്തേകഗ്ഗതാകരണേ ഭാരോ അത്ഥീ’തി താനി അഭിഭവിത്വാ സമാപജ്ജതി. സഹ നിമിത്തുപ്പാദേനേവേത്ഥ അപ്പനം നിബ്ബത്തേതീതി അത്ഥോ.

പരിത്തം പരിത്താരമ്മണം അപ്പമാണം പരിത്താരമ്മണന്തി ഇധ പരിത്താനീതി ആഗതത്താ അപ്പമാണാരമ്മണതാ ന ഗഹിതാ, പരതോ അപ്പമാണാനീതി ആഗതത്താ പരിത്താരമ്മണതാ. അട്ഠകഥായം പന വുത്തം – ‘ഇമസ്മിം ഠാനേ ചത്താരി ചത്താരി ആരമ്മണാനി അഗ്ഗഹേത്വാ ദ്വേ ദ്വേവ ഗഹിതാനി. കിം കാരണാ? ചതൂസു ഹി ഗഹിതേസു ദേസനാ സോളസക്ഖത്തുകാ ഹോതി, സത്ഥാരാ ച ഹേട്ഠാ സോളസക്ഖത്തുകാ ദേസനാ കിലഞ്ജമ്ഹി തിലേ പത്ഥരന്തേന വിയ വിത്ഥാരതോ കഥിതാ. തസ്സ ഇമസ്മിം ഠാനേ അട്ഠക്ഖത്തുകം ദേസനം കാതും അജ്ഝാസയോ. തസ്മാ ദ്വേ ദ്വേയേവ ഗഹിതാനീതി വേദിതബ്ബാനീതി.

സുവണ്ണദുബ്ബണ്ണാനീതി പരിസുദ്ധാപരിസുദ്ധവണ്ണാനി. പരിസുദ്ധാനി ഹി നീലാദീനി സുവണ്ണാനി, അപരിസുദ്ധാനി ച ദുബ്ബണ്ണാനീതി ഇധ അധിപ്പേതാനി. ആഗമട്ഠകഥാസു പന ‘സുവണ്ണാനി വാ ഹോന്തു ദുബ്ബണ്ണാനി വാ, പരിത്തഅപ്പമാണവസേനേവ ഇമാനി അഭിഭായതനാനി ദേസിതാനീ’തി (അ. നി. അട്ഠ. ൩.൮.൬൫) വുത്തം. ഇമേസു പന ചതൂസു പരിത്തം വിതക്കചരിതവസേന ആഗതം, അപ്പമാണം മോഹചരിതവസേന, സുവണ്ണം ദോസചരിതവസേന, ദുബ്ബണ്ണം രാഗചരിതവസേന. ഏതേസഞ്ഹി ഏതാനി സപ്പായാനി. സാ ച തേസം സപ്പായതാ വിത്ഥാരതോ വിസുദ്ധിമഗ്ഗേ (വിസുദ്ധി. ൧.൪൩) ചരിയനിദ്ദേസേ വുത്താ.

കസ്മാ പന, യഥാ സുത്തന്തേ ‘‘അജ്ഝത്തം രൂപസഞ്ഞീ ഏകോ ബഹിദ്ധാ രൂപാനി പസ്സതി പരിത്താനീ’’തിആദി (ദീ. നി. ൨.൧൭൩; മ. നി. ൨.൨൪൯; അ. നി. ൮.൬൫) വുത്തം, ഏവം അവത്വാ ഇധ ചതൂസുപി അഭിഭായതനേസു അജ്ഝത്തം അരൂപസഞ്ഞിതാവ വുത്താതി? അജ്ഝത്തരൂപാനം അനഭിഭവനീയതോ. തത്ഥ വാ ഹി ഇധ വാ ബഹിദ്ധാരൂപാനേവ അഭിഭവിതബ്ബാനി, തസ്മാ താനി നിയമതോ വത്തബ്ബാനീതി തത്രപി ഇധപി വുത്താനി. അജ്ഝത്തം അരൂപസഞ്ഞീതി ഇദം പന സത്ഥു ദേസനാവിലാസമത്തമേവ. അയം താവ ചതൂസു അഭിഭായതനേസു അപുബ്ബപദവണ്ണനാ. സുദ്ധികനയപടിപദാഭേദോ പനേത്ഥ പഥവീകസിണേ വുത്തനയേനേവ ഏകേകസ്മിം അഭിഭായതനേ വേദിതബ്ബോ. കേവലഞ്ചേത്ഥ ആരമ്മണചതുക്കം ആരമ്മണദുകം ഹോതി, സോളസക്ഖത്തുകഞ്ച അട്ഠക്ഖത്തുകം. സേസം താദിസമേവ. ഏവമേത്ഥ ഏകേകസ്മിം അഭിഭായതനേ ഏകോ സുദ്ധികനവകോ, ചത്താരോ പടിപദാനവകാ, ദ്വേ ആരമ്മണനവകാ, ആരമ്മണപടിപദാമിസ്സകേ അട്ഠ നവകാതി പന്നരസ നവകാതി ചതൂസുപി അഭിഭായതനേസു സമസട്ഠി നവകാ വേദിതബ്ബാ.

൨൪൬. പഞ്ചമഅഭിഭായതനാദീസു നീലാനീതി സബ്ബസങ്ഗാഹികവസേന വുത്തം. നീലവണ്ണാനീതി വണ്ണവസേന, നീലനിദസ്സനാനീതി നിദസ്സനവസേന, അപഞ്ഞായമാനവിവരാനി, അസമ്ഭിന്നവണ്ണാനി, ഏകനീലാനേവ ഹുത്വാ ദിസ്സന്തീതി വുത്തം ഹോതി. നീലനിഭാസാനീതി ഇദം പന ഓഭാസനവസേന വുത്തം; നീലോഭാസാനി നീലപ്പഭായുത്താനീതി അത്ഥോ. ഏതേന നേസം സുവിസുദ്ധതം ദസ്സേതി. സുവിസുദ്ധവണ്ണവസേന ഹി ഇമാനി ചത്താരി അഭിഭായതനാനി വുത്താനി. പീതാനീതിആദീസുപി ഇമിനാവ നയേന അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. നീലകസിണം ഉഗ്ഗണ്ഹന്തോ നീലസ്മിം നിമിത്തം ഗണ്ഹാതി. പുപ്ഫസ്മിം വാ വത്ഥസ്മിം വാ വണ്ണധാതുയാ വാതിആദികം പനേത്ഥ കസിണകരണഞ്ച പരികമ്മഞ്ച അപ്പനാവിധാനഞ്ച സബ്ബം വിസുദ്ധിമഗ്ഗേ (വിസുദ്ധി. ൧.൯൩ ആദയോ) വിത്ഥാരതോ വുത്തമേവ. യഥാ ച പഥവീകസിണേ ഏവമേത്ഥ ഏകേകസ്മിം അഭിഭായതനേ പഞ്ചവീസതി പഞ്ചവീസതി നവകാ വേദിതബ്ബാ.

അഭിഭായതനകഥാ.

വിമോക്ഖകഥാ

൨൪൮. ഇദാനി യസ്മാ ഇദം രൂപാവചരകുസലം നാമ ന കേവലം ആരമ്മണസങ്ഖാതാനം ആയതനാനം അഭിഭവനതോ അഭിഭായതനവസേനേവ ഉപ്പജ്ജതി, അഥ ഖോ വിമോക്ഖവസേനപി ഉപ്പജ്ജതി, തസ്മാ തമ്പി നയം ദസ്സേതും പുന കതമേ ധമ്മാ കുസലാതിആദി ആരദ്ധം.

കേനട്ഠേന പന വിമോക്ഖോ വേദിതബ്ബോതി? അധിമുച്ചനട്ഠേന. കോ അയം അധിമുച്ചനട്ഠോ നാമ? പച്ചനീകധമ്മേഹി ച സുട്ഠു വിമുച്ചനട്ഠോ, ആരമ്മണേ ച അഭിരതിവസേന സുട്ഠു വിമുച്ചനട്ഠോ. പിതുഅങ്കേ വിസ്സട്ഠഅങ്ഗപച്ചങ്ഗസ്സ ദാരകസ്സ സയനം വിയ അനിഗ്ഗഹിതഭാവേന നിരാസങ്കതായ ആരമ്മണേ പവത്തീതി വുത്തം ഹോതി. ഏവംലക്ഖണഞ്ഹി വിമോക്ഖഭാവപ്പത്തം രൂപാവചരകുസലം ദസ്സേതും അയം നയോ ആരദ്ധോ.

തത്ഥ രൂപീതി അജ്ഝത്തം കേസാദീസു ഉപ്പാദിതം രൂപജ്ഝാനം രൂപം, തദസ്സത്ഥീതി രൂപീ. അജ്ഝത്തഞ്ഹി നീലപരികമ്മം കരോന്തോ കേസേ വാ പിത്തേ വാ അക്ഖിതാരകായ വാ കരോതി. പീതപരികമ്മം കരോന്തോ മേദേ വാ ഛവിയാ വാ അക്ഖീനം പീതട്ഠാനേ വാ കരോതി. ലോഹിതപരികമ്മം കരോന്തോ മംസേ വാ ലോഹിതേ വാ ജിവ്ഹായ വാ ഹത്ഥതലപാദതലേസു വാ അക്ഖീനം രത്തട്ഠാനേ വാ കരോതി. ഓദാതപരികമ്മം കരോന്തോ അട്ഠിമ്ഹി വാ ദന്തേ വാ നഖേ വാ അക്ഖീനം സേതട്ഠാനേ വാ കരോതി. ഏവം പരികമ്മം കത്വാ ഉപ്പന്നജ്ഝാനസമങ്ഗിനം സന്ധായേതം വുത്തം. രൂപാനി പസ്സതീതി ബഹിദ്ധാപി നീലകസിണാദിരൂപാനി ഝാനചക്ഖുനാ പസ്സതി. ഇമിനാ അജ്ഝത്തബഹിദ്ധാവത്ഥുകേസു കസിണേസു ഝാനപടിലാഭോ ദസ്സിതോ.

അജ്ഝത്തം അരൂപസഞ്ഞീതി അജ്ഝത്തം ന രൂപസഞ്ഞീ. അത്തനോ കേസാദീസു അനുപ്പാദിതരൂപാവചരജ്ഝാനോതി അത്ഥോ. ഇമിനാ ബഹിദ്ധാ പരികമ്മം കത്വാ ബഹിദ്ധാവ പടിലദ്ധജ്ഝാനതാ ദസ്സിതാ.

സുഭന്തി ഇമിനാ സുവിസുദ്ധേസു നീലാദീസു വണ്ണകസിണേസു ഝാനാനി ദസ്സിതാനി. തത്ഥ കിഞ്ചാപി അന്തോഅപ്പനായ ‘സുഭ’ന്തി ആഭോഗോ നത്ഥി, യോ പന സുവിസുദ്ധം സുഭകസിണം ആരമ്മണം കത്വാ വിഹരതി, സോ യസ്മാ ‘സുഭ’ന്തി…പേ… പഠമം ഝാനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതി, തഥാ ദുതിയാദീനി, തസ്മാ ഏവം ദേസനാ കതാ. പടിസമ്ഭിദാമഗ്ഗേ പന ‘‘കഥം സുഭന്ത്വേവ അധിമുത്തോ ഹോതീതി വിമോക്ഖോ? ഇധ ഭിക്ഖു മേത്താസഹഗതേന ചേതസാ ഏകം ദിസം…പേ… വിഹരതി, മേത്തായ ഭാവിതത്താ സത്താ അപ്പടികൂലാ ഹോന്തി; കരുണാ… മുദിതാ… ഉപേക്ഖാസഹഗതേന ചേതസാ ഏകം ദിസം…പേ… വിഹരതി, ഉപേക്ഖായ ഭാവിതത്താ സത്താ അപ്പടികൂലാ ഹോന്തി, ഏവം സുഭന്ത്വേവ അധിമുത്തോ ഹോതീ’’തി വിമോക്ഖോതി (പടി. മ. ൧.൨൧൨) വുത്തം. ഇധ പന ഉപരി പാളിയംയേവ ബ്രഹ്മവിഹാരാനം ആഗതത്താ തം നയം പടിക്ഖിപിത്വാ സുനീലകസുപീതകസുലോഹിതകസുഓദാതകപരിസുദ്ധനീലകപരിസുദ്ധപീതകപരിസുദ്ധലോഹിതകപരിസുദ്ധഓദാതകവസേനേവ സുഭവിമോക്ഖോ അനുഞ്ഞാതോ. ഇതി കസിണന്തി വാ അഭിഭായതനന്തി വാ വിമോക്ഖോതി വാ രൂപാവചരജ്ഝാനമേവ. തഞ്ഹി ആരമ്മണസ്സ സകലട്ഠേന കസിണം നാമ, ആരമ്മണം അഭിഭവനട്ഠേന അഭിഭായതനം നാമ, ആരമ്മണേ അധിമുച്ചനട്ഠേന പച്ചനീകധമ്മേഹി ച വിമുച്ചനട്ഠേന വിമോക്ഖോ നാമാതി വുത്തം. തത്ഥ കസിണദേസനാ അഭിധമ്മവസേന, ഇതരാ പന സുത്തന്തദേസനാവസേന വുത്താതി വേദിതബ്ബാ. അയമേത്ഥ അപുബ്ബപദവണ്ണനാ. ഏകേകസ്മിം പന വിമോക്ഖേ പഥവീകസിണേ വിയ പഞ്ചവീസതി പഞ്ചവീസതീതി കത്വാ പഞ്ചസത്തതി നവകാ വേദിതബ്ബാ.

വിമോക്ഖകഥാ.

ബ്രഹ്മവിഹാരകഥാ

൨൫൧. ഇദാനി മേത്താദിബ്രഹ്മവിഹാരവസേന പവത്തമാനം രൂപാവചരകുസലം ദസ്സേതും പുന കതമേ ധമ്മാ കുസലാതിആദി ആരദ്ധം. തത്ഥ മേത്താസഹഗതന്തി മേത്തായ സമന്നാഗതം. പരതോ കരുണാസഹഗതാദീസുപി ഏസേവ നയോ. യേന പനേസ വിധാനേന പടിപന്നോ മേത്താദിസഹഗതാനി ഝാനാനി ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതി, തം മേത്താദീനം ഭാവനാവിധാനം സബ്ബം വിസുദ്ധിമഗ്ഗേ (വിസുദ്ധി. ൧.൨൪൦) വിത്ഥാരിതമേവ. അവസേസായ പാളിയാ അത്ഥോ പഥവീകസിണേ വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബോ.

കേവലഞ്ഹി പഥവീകസിണേ പഞ്ചവീസതി നവകാ, ഇധ പുരിമാസു തീസു തികചതുക്കജ്ഝാനികവസേന പഞ്ചവീസതി സത്തകാ, ഉപേക്ഖായ ചതുത്ഥജ്ഝാനവസേന പഞ്ചവീസതി ഏകകാ, കരുണാമുദിതാസു ച ഛന്ദാദീഹി ചതൂഹി സദ്ധിം കരുണാമുദിതാതി ഇമേപി യേവാപനകാ ലബ്ഭന്തി. ദുക്ഖപടിപദാദിഭാവോ ചേത്ഥ മേത്തായ താവ ബ്യാപാദവിക്ഖമ്ഭനവസേന, കരുണായ വിഹിംസാവിക്ഖമ്ഭനവസേന, മുദിതായ അരതിവിക്ഖമ്ഭനവസേന, ഉപേക്ഖായ രാഗപടിഘവിക്ഖമ്ഭനവസേന വേദിതബ്ബോ. പരിത്താരമ്മണതാ പന നബഹുസത്താരമ്മണവസേന; അപ്പമാണാരമ്മണതാ ബഹുസത്താരമ്മണവസേന ഹോതീതി അയം വിസേസോ. സേസം താദിസമേവ.

ഏവം താവ പാളിവസേനേവ –

ബ്രഹ്മുത്തമേന കഥിതേ, ബ്രഹ്മവിഹാരേ ഇമേ ഇതി വിദിത്വാ;

ഭിയ്യോ ഏതേസു അയം, പകിണ്ണകകഥാപി വിഞ്ഞേയ്യാ.

ഏതാസു ഹി മേത്താകരുണാമുദിതാഉപേക്ഖാസു അത്ഥതോ താവ മേജ്ജതീതി മേത്താ, സിനിയ്ഹതീതി അത്ഥോ. മിത്തേ വാ ഭവാ, മിത്തസ്സ വാ ഏസാ പവത്തതീപി മേത്താ. പരദുക്ഖേ സതി സാധൂനം ഹദയകമ്പനം കരോതീതി കരുണാ. കിണാതി വാ പരദുക്ഖം ഹിംസതി വിനാസേതീതി കരുണാ. കിരീയതി വാ ദുക്ഖിതേസു ഫരണവസേന പസാരിയതീതി കരുണാ. മോദന്തി തായ തംസമങ്ഗിനോ, സയം വാ മോദതി, മോദനമത്തമേവ വാ തന്തി മുദിതാ. ‘അവേരാ ഹോന്തൂ’തിആദിബ്യാപാരപ്പഹാനേന മജ്ഝത്തഭാവൂപഗമനേന ച ഉപേക്ഖതീതി ഉപേക്ഖാ.

ലക്ഖണാദിതോ പനേത്ഥ ഹിതാകാരപ്പവത്തിലക്ഖണാ ‘മേത്താ’, ഹിതൂപസംഹാരരസാ, ആഘാതവിനയപച്ചുപട്ഠാനാ, സത്താനം മനാപഭാവദസ്സനപദട്ഠാനാ. ബ്യാപാദൂപസമോ ഏതിസ്സാ സമ്പത്തി, സിനേഹസമ്ഭവോ വിപത്തി. ദുക്ഖാപനയനാകാരപ്പവത്തിലക്ഖണാ ‘കരുണാ’, പരദുക്ഖാസഹനരസാ, അവിഹിംസാപച്ചുപട്ഠാനാ, ദുക്ഖാഭിഭൂതാനം അനാഥഭാവദസ്സനപദട്ഠാനാ. വിഹിംസൂപസമോ തസ്സാ സമ്പത്തി, സോകസമ്ഭവോ വിപത്തി. സത്തേസു പമോദനലക്ഖണാ ‘മുദിതാ’, അനിസ്സായനരസാ, അരതിവിഘാതപച്ചുപട്ഠാനാ, സത്താനം സമ്പത്തിദസ്സനപദട്ഠാനാ. അരതിവൂപസമോ തസ്സാ സമ്പത്തി, പഹാസസമ്ഭവോ വിപത്തി. സത്തേസു മജ്ഝത്താകാരപ്പവത്തിലക്ഖണാ ‘ഉപേക്ഖാ’, സത്തേസു സമഭാവദസ്സനരസാ, പടിഘാനുനയവൂപസമപച്ചുപട്ഠാനാ, ‘‘കമ്മസ്സകാ സത്താ, തേ കസ്സ രുചിയാ സുഖിതാ വാ ഭവിസ്സന്തി, ദുക്ഖതോ വാ മുച്ചിസ്സന്തി, പത്തസമ്പത്തിതോ വാ ന പരിഹായിസ്സന്തീ’’തി? ഏവം പവത്തകമ്മസ്സകതാദസ്സനപദട്ഠാനാ. പടിഘാനുനയവൂപസമോ തസ്സാ സമ്പത്തി, ഗേഹസ്സിതായ അഞ്ഞാണുപേക്ഖായ സമ്ഭവോ വിപത്തി.

ചതുന്നമ്പി പനേതേസം ബ്രഹ്മവിഹാരാനം വിപസ്സനാസുഖഞ്ചേവ ഭവസമ്പത്തി ച സാധാരണപ്പയോജനം, ബ്യാപാദാദിപടിഘാതോ ആവേണികം. ബ്യാപാദപടിഘാതപ്പയോജനാ ഹേത്ഥ മേത്താ, വിഹിംസാഅരതിരാഗപടിഘാതപ്പയോജനാ ഇതരാ. വുത്തമ്പി ചേതം –

‘‘നിസ്സരണഞ്ഹേതം, ആവുസോ, ബ്യാപാദസ്സ യദിദം മേത്താചേതോവിമുത്തി, നിസ്സരണഞ്ഹേതം, ആവുസോ, വിഹേസായ യദിദം കരുണാചേതോവിമുത്തി; നിസ്സരണഞ്ഹേതം, ആവുസോ, അരതിയാ യദിദം മുദിതാചേതോവിമുത്തി, നിസ്സരണഞ്ഹേതം, ആവുസോ, രാഗസ്സ യദിദം ഉപേക്ഖാചേതോവിമുത്തീ’’തി (ദീ. നി. ൩.൩൨൬; അ. നി. ൬.൧൩).

ഏകമേകസ്സ ചേത്ഥ ആസന്നദൂരവസേന ദ്വേ ദ്വേ പച്ചത്ഥികാ. മേത്താബ്രഹ്മവിഹാരസ്സ ഹി, സമീപചാരോ വിയ പുരിസസ്സ സപത്തോ, ഗുണദസ്സനസഭാഗതായ രാഗോ ആസന്നപച്ചത്ഥികോ. സോ ലഹും ഓതാരം ലഭതി. തസ്മാ തതോ സുട്ഠു മേത്താ രക്ഖിതബ്ബാ. പബ്ബതാദിഗഹനനിസ്സിതോ വിയ പുരിസസ്സ സപത്തോ സഭാവവിസഭാഗതായ ബ്യാപാദോ ദൂരപച്ചത്ഥികോ. തസ്മാ തതോ നിബ്ഭയേന മേത്തായിതബ്ബം. മേത്തായിസ്സതി ച നാമ കോപഞ്ച കരിസ്സതീതി അട്ഠാനമേതം.

കരുണാബ്രഹ്മവിഹാരസ്സ ‘‘ചക്ഖുവിഞ്ഞേയ്യാനം രൂപാനം ഇട്ഠാനം കന്താനം മനാപാനം മനോരമാനം ലോകാമിസപടിസംയുത്താനം അപ്പടിലാഭം വാ അപ്പടിലാഭതോ സമനുപസ്സതോ പുബ്ബേ വാ പടിലദ്ധപുബ്ബം അതീതം നിരുദ്ധം വിപരിണതം സമനുസ്സരതോ ഉപ്പജ്ജതി ദോമനസ്സം. യം ഏവരൂപം ദോമനസ്സം ഇദം വുച്ചതി ഗേഹസ്സിതം ദോമനസ്സ’’ന്തിആദിനാ നയേന ആഗതം ഗേഹസ്സിതം ദോമനസ്സം വിപത്തിദസ്സനസഭാഗതായ ആസന്നപച്ചത്ഥികം. സഭാവവിസഭാഗതായ വിഹേസാ ദൂരപച്ചത്ഥികാ. തസ്മാ തതോ നിബ്ഭയേന കരുണായിതബ്ബം. കരുണഞ്ച നാമ കരിസ്സതി പാണിആദീഹി ച വിഹേസിസ്സതീതി അട്ഠാനമേതം.

മുദിതാബ്രഹ്മവിഹാരസ്സ ‘‘ചക്ഖുവിഞ്ഞേയ്യാനം രൂപാനം ഇട്ഠാനം കന്താനം മനാപാനം മനോരമാനം ലോകാമിസപടിസംയുത്താനം പടിലാഭം വാ പടിലാഭതോ സമനുപസ്സതോ പുബ്ബേ വാ പടിലദ്ധപുബ്ബം അതീതം നിരുദ്ധം വിപരിണതം സമനുസ്സരതോ ഉപ്പജ്ജതി സോമനസ്സം. യം ഏവരൂപം സോമനസ്സം ഇദം വുച്ചതി ഗേഹസ്സിതം സോമനസ്സ’’ന്തിആദിനാ (മ. നി. ൩.൩൦൬) നയേന ആഗതം ഗേഹസ്സിതം സോമനസ്സം സമ്പത്തിദസ്സനസഭാഗതായ ആസന്നപച്ചത്ഥികം. സഭാവവിസഭാഗതായ അരതി ദൂരപച്ചത്ഥികാ. തസ്മാ തതോ നിബ്ഭയേന മുദിതാ ഭാവേതബ്ബാ. പമുദിതോ ച നാമ ഭവിസ്സതി പന്തസേനാസനേസു ച അധികുസലധമ്മേസു ച ഉക്കണ്ഠിസ്സതീതി അട്ഠാനമേതം.

ഉപേക്ഖാബ്രഹ്മവിഹാരസ്സ പന ‘‘ചക്ഖുനാ രൂപം ദിസ്വാ ഉപ്പജ്ജതി ഉപേക്ഖാ ബാലസ്സ മൂള്ഹസ്സ പുഥുജ്ജനസ്സ അനോധിജിനസ്സ അവിപാകജിനസ്സ അനാദീനവദസ്സാവിനോ അസ്സുതവതോ പുഥുജ്ജനസ്സ. യാ ഏവരൂപാ ഉപേക്ഖാ രൂപം സാ നാതിവത്തതി. തസ്മാ സാ ഉപേക്ഖാ ഗേഹസ്സിതാതി വുച്ചതീ’’തിആദിനാ (മ. നി. ൩.൩൦൮) നയേന ആഗതാ ഗേഹസ്സിതാ അഞ്ഞാണുപേക്ഖാ ദോസഗുണാനം അവിചാരണവസേന സഭാഗത്താ ആസന്നപച്ചത്ഥികാ. സഭാവവിസഭാഗതായ രാഗപടിഘാ ദൂരപച്ചത്ഥികാ. തസ്മാ തതോ നിബ്ഭയേന ഉപേക്ഖിതബ്ബം. ഉപേക്ഖിസ്സതി ച നാമ രജ്ജിസ്സതി ച പടിഹഞ്ഞിസ്സതി ചാതി അട്ഠാനമേതം.

സബ്ബേസമ്പി ച ഏതേസം കത്തുകാമതാഛന്ദോ ആദി, നീവരണാദിവിക്ഖമ്ഭനം മജ്ഝം, അപ്പനാ പരിയോസാനം, പഞ്ഞത്തിധമ്മവസേന ഏകോ വാ സത്തോ അനേകാ വാ സത്താ ആരമ്മണം, ഉപചാരേ വാ അപ്പനായ വാ പത്തായ ആരമ്മണവഡ്ഢനം.

തത്രായം വഡ്ഢനക്കമോ – യഥാ ഹി കുസലോ കസ്സകോ കസിതബ്ബട്ഠാനം പരിച്ഛിന്ദിത്വാ കസതി, ഏവം പഠമമേവ ഏകം ആവാസം പരിച്ഛിന്ദിത്വാ തത്ഥ സത്തേസു ‘ഇമസ്മിം ആവാസേ സത്താ അവേരാ ഹോന്തൂ’തിആദിനാ നയേന മേത്താ ഭാവേതബ്ബാ. തത്ഥ ചിത്തം മുദും കമ്മനിയം കത്വാ ദ്വേ ആവാസാ പരിച്ഛിന്ദിതബ്ബാ. തതോ അനുക്കമേന തയോ ചത്താരോ പഞ്ച ഛ സത്ത അട്ഠ നവ ദസ, ഏകാ രച്ഛാ, ഉപഡ്ഢഗാമോ, ഗാമോ, ജനപദോ, രജ്ജം, ഏകാ ദിസാതി ഏവം യാവ ഏകം ചക്കവാളം, തതോ വാ പന ഭിയ്യോ തത്ഥ തത്ഥ സത്തേസു മേത്താ ഭാവേതബ്ബാ. തഥാ കരുണാദയോതി. അയമേത്ഥ ആരമ്മണവഡ്ഢനക്കമോ.

യഥാ പന കസിണാനം നിസ്സന്ദോ ആരുപ്പാ, സമാധീനം നിസ്സന്ദോ നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞായതനം, വിപസ്സനാനം നിസ്സന്ദോ ഫലസമാപത്തി, സമഥവിപസ്സനാനം നിസ്സന്ദോ നിരോധസമാപത്തി, ഏവം പുരിമബ്രഹ്മവിഹാരത്തയസ്സ നിസ്സന്ദോ ഏത്ഥ ഉപേക്ഖാബ്രഹ്മവിഹാരോ. യഥാ ഹി ഥമ്ഭേ അനുസ്സാപേത്വാ തുലാസങ്ഘാടം അനാരോപേത്വാ ന സക്കാ ആകാസേ കൂടഗോപാനസിയോ ഠപേതും, ഏവം പുരിമേസു തതിയജ്ഝാനം വിനാ ന സക്കാ ചതുത്ഥം ഭാവേതും. കസിണേസു പന ഉപ്പന്നതതിയജ്ഝാനസ്സപേസാ നുപ്പജ്ജതി വിസഭാഗാരമ്മണത്താതി.

ഏത്ഥ സിയാ – ‘കസ്മാ പനേതാ മേത്താ കരുണാ മുദിതാ ഉപേക്ഖാ ബ്രഹ്മവിഹാരാതി വുച്ചന്തി? കസ്മാ ച, ചതസ്സോവ? കോ ച ഏതാസം കമോ? വിഭങ്ഗേ ച കസ്മാ അപ്പമഞ്ഞാതി വുത്താ’തി? വുച്ചതേ – സേട്ഠട്ഠേന താവ നിദ്ദോസഭാവേന ചേത്ഥ ബ്രഹ്മവിഹാരതാ വേദിതബ്ബാ. സത്തേസു സമ്മാപടിപത്തിഭാവേന ഹി സേട്ഠാ ഏതേ വിഹാരാ. യഥാ ച ബ്രഹ്മാനോ നിദ്ദോസചിത്താ വിഹരന്തി, ഏവം ഏതേഹി സമ്പയുത്താ യോഗിനോ ബ്രഹ്മസമാവ ഹുത്വാ വിഹരന്തീതി സേട്ഠട്ഠേന നിദ്ദോസഭാവേന ച ബ്രഹ്മവിഹാരാതി വുച്ചന്തി.

കസ്മാ ച ചതസ്സോതിആദിപഞ്ഹസ്സ പന ഇദം വിസ്സജ്ജനം –

വിസുദ്ധിമഗ്ഗാദിവസാ ചതസ്സോ,

ഹിതാദിആകാരവസാ പനാസം;

കമോ പവത്തന്തി ച അപ്പമാണേ,

താ ഗോചരേ യേന തദപ്പമഞ്ഞാ.