കാമാവചരകുസലം നിദ്ദേസവാരകഥാ

൨. ഇദാനി താനേവ ധമ്മുദ്ദേസവാരേ പാളിആരുള്ഹാനി ഛപ്പഞ്ഞാസ പദാനി വിഭജിത്വാ ദസ്സേതും ‘കതമോ തസ്മിം സമയേ ഫസ്സോ ഹോതീ’തിആദിനാ നയേന നിദ്ദേസവാരോ ആരദ്ധോ.

തത്ഥ പുച്ഛായ താവ അയമത്ഥോ – യസ്മിം സമയേ കാമാവചരം കുസലം സോമനസ്സസഹഗതം തിഹേതുകം അസങ്ഖാരികം മഹാചിത്തം ഉപ്പജ്ജതി, തസ്മിം സമയേ ഫസ്സോ ഹോതീതി വുത്തോ, കതമോ സോ ഫസ്സോതി ഇമിനാ നയേന സബ്ബപുച്ഛാസു അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ.

യോ തസ്മിം സമയേ ഫസ്സോതി തസ്മിം സമയേ യോ ഫുസനകവസേന ഉപ്പന്നോ ഫസ്സോ, സോ ഫസ്സോതി. ഇദം ഫസ്സസ്സ സഭാവദീപനതോ സഭാവപദം നാമ. ഫുസനാതി ഫുസനാകാരോ. സമ്ഫുസനാതി ഫുസനാകാരോവ ഉപസഗ്ഗേന പദം വഡ്ഢേത്വാ വുത്തോ. സമ്ഫുസിതത്തന്തി സമ്ഫുസിതഭാവോ. അയം പനേത്ഥ യോജനാ – യോ തസ്മിം സമയേ ഫുസനകവസേന ഫസ്സോ, യാ തസ്മിം സമയേ ഫുസനാ, യാ തസ്മിം സമയേ സമ്ഫുസനാ, യം തസ്മിം സമയേ സമ്ഫുസിതത്തം; അഥ വാ, യോ തസ്മിം സമയേ ഫുസനവസേന ഫസ്സോ, അഞ്ഞേനാപി പരിയായേന ഫുസനാ സമ്ഫുസനാ സമ്ഫുസിതത്തന്തി വുച്ചതി, അയം തസ്മിം സമയേ ഫസ്സോ ഹോതീതി. വേദനാദീനമ്പി നിദ്ദേസേസു ഇമിനാവ നയേന പദയോജനാ വേദിതബ്ബാ.

അയം പനേത്ഥ സബ്ബസാധാരണോ വിഭത്തിവിനിച്ഛയോ. യാനിമാനി ഭഗവതാ പഠമം കാമാവചരം കുസലം മഹാചിത്തം ഭാജേത്വാ ദസ്സേന്തേന അതിരേകപണ്ണാസപദാനി മാതികാവസേന ഠപേത്വാ പുന ഏകേകപദം ഗഹേത്വാ വിഭത്തിം ആരോപിതാനി, താനി വിഭത്തിം ഗച്ഛന്താനി തീഹി കാരണേഹി വിഭത്തിം ഗച്ഛന്തി; നാനാ ഹോന്താനി ചതൂഹി കാരണേഹി നാനാ ഭവന്തി. അപരദീപനാ പനേത്ഥ ദ്വേ ഠാനാനി ഗച്ഛതി. കഥം? ഏതാനിഹി ബ്യഞ്ജനവസേന ഉപസഗ്ഗവസേന അത്ഥവസേനാതി ഇമേഹി തീഹി കാരണേഹി വിഭത്തിം ഗച്ഛന്തി. തത്ഥ കോധോ കുജ്ഝനാ കുജ്ഝിതത്തം, ദോസോ ദുസ്സനാ ദുസ്സിതത്തന്തി ഏവം ബ്യഞ്ജനവസേന വിഭത്തിഗമനം വേദിതബ്ബം. ഏത്ഥ ഹി ഏകോവ കോധോ ബ്യഞ്ജനവസേന ഏവം വിഭത്തിം ഗതോ. ചാരോ വിചാരോ അനുവിചാരോ ഉപവിചാരോതി ഏവം പന ഉപസഗ്ഗവസേന വിഭത്തിഗമനം വേദിതബ്ബം. പണ്ഡിച്ചം കോസല്ലം നേപുഞ്ഞം വേഭബ്യാ ചിന്താ ഉപപരിക്ഖാതി ഏവം അത്ഥവസേന വിഭത്തിഗമനം വേദിതബ്ബം. തേസു ഫസ്സപദനിദ്ദേസേ താവ ഇമാ തിസ്സോപി വിഭത്തിയോ ലബ്ഭന്തി. ‘ഫസ്സോ ഫുസനാ’തി ഹി ബ്യഞ്ജനവസേന വിഭത്തിഗമനം ഹോതി. ‘സമ്ഫുസനാ’തി ഉപസഗ്ഗവസേന. ‘സമ്ഫുസിതത്ത’ന്തി അത്ഥവസേന. ഇമിനാ നയേന സബ്ബപദനിദ്ദേസേസു വിഭത്തിഗമനം വേദിതബ്ബം.

നാനാ ഹോന്താനിപി പന നാമനാനത്തേന ലക്ഖണനാനത്തേന കിച്ചനാനത്തേന പടിക്ഖേപനാനത്തേനാതി ഇമേഹി ചതൂഹി കാരണേഹി നാനാ ഹോന്തി. തത്ഥ കതമോ തസ്മിം സമയേ ബ്യാപാദോ ഹോതി? യോ തസ്മിം സമയേ ദോസോ ദുസ്സനാതി (ധ. സ. ൪൧൯) ഏത്ഥ ബ്യാപാദോതി വാ, ദോസോതി വാ, ദ്വേപി ഏതേ കോധോ ഏവ, നാമേന നാനത്തം ഗതാതി. ഏവം ‘നാമനാനത്തേന’ നാനത്തം വേദിതബ്ബം.

രാസട്ഠേന ച പഞ്ചപി ഖന്ധാ ഏകോവ ഖന്ധോ ഹോതി. ഏത്ഥ പന രൂപം രുപ്പനലക്ഖണം, വേദനാ വേദയിതലക്ഖണാ, സഞ്ഞാ സഞ്ജാനനലക്ഖണാ, ചേതനാ ചേതയിതലക്ഖണാ, വിഞ്ഞാണം വിജാനനലക്ഖണന്തി ഇമിനാ ലക്ഖണനാനത്തേന പഞ്ചക്ഖന്ധാ ഹോന്തി. ഏവം ‘ലക്ഖണനാനത്തേന’ നാനത്തം വേദിതബ്ബം.

ചത്താരോ സമ്മപ്പധാനാ – ‘‘ഇധ ഭിക്ഖു അനുപ്പന്നാനം പാപകാനം അകുസലാനം ധമ്മാനം അനുപ്പാദായ…പേ… ചിത്തം പഗ്ഗണ്ഹാതി പദഹതീ’’തി (വിഭ. ൩൯൦; ദീ. നി. ൨.൪൦൨) ഏകമേവ വീരിയം കിച്ചനാനത്തേന ചതൂസു ഠാനേസു ആഗതം. ഏവം ‘കിച്ചനാനത്തേന’ നാനത്തം വേദിതബ്ബം.

ചത്താരോ അസദ്ധമ്മാ – കോധഗരുതാ ന സദ്ധമ്മഗരുതാ, മക്ഖഗരുതാ ന സദ്ധമ്മഗരുതാ, ലാഭഗരുതാ ന സദ്ധമ്മഗരുതാ, സക്കാരഗരുതാ ന സദ്ധമ്മഗരുതാതി, ഏവമാദീസു (അ. നി. ൪.൪൪) പന ‘പടിക്ഖേപനാനത്തേന’ നാനത്തം വേദിതബ്ബം.

ഇമാനി പന ചത്താരി നാനത്താനി ന ഫസ്സേയേവ ലബ്ഭന്തി, സബ്ബേസുപി ഫസ്സപഞ്ചകാദീസു ലബ്ഭന്തി. ഫസ്സസ്സ ഹി ഫസ്സോതി നാമം…പേ… ചിത്തസ്സ ചിത്തന്തി. ഫസ്സോ ച ഫുസനലക്ഖണോ, വേദനാ വേദയിതലക്ഖണാ, സഞ്ഞാ സഞ്ജാനനലക്ഖണാ, ചേതനാ ചേതയിതലക്ഖണാ, വിഞ്ഞാണം വിജാനനലക്ഖണം. തഥാ ഫസ്സോ ഫുസനകിച്ചോ, വേദനാ അനുഭവനകിച്ചാ, സഞ്ഞാ സഞ്ജാനനകിച്ചാ, ചേതനാ ചേതയിതകിച്ചാ, വിഞ്ഞാണം വിജാനനകിച്ചന്തി. ഏവം കിച്ചനാനത്തേന നാനത്തം വേദിതബ്ബം.

പടിക്ഖേപനാനത്തം ഫസ്സപഞ്ചമകേ നത്ഥി. അലോഭാദിനിദ്ദേസേ പന അലോഭോ അലുബ്ഭനാ അലുബ്ഭിതത്തന്തിആദിനാ നയേന ലബ്ഭതീതി ഏവം പടിക്ഖേപനാനത്തേന നാനത്തം വേദിതബ്ബം. ഏവം സബ്ബപദനിദ്ദേസേസു ലബ്ഭമാനവസേന ചതുബ്ബിധമ്പി നാനത്തം വേദിതബ്ബം.

അപരദീപനാ പന പദത്ഥുതി വാ ഹോതി ദള്ഹീകമ്മം വാതി ഏവം ദ്വേ ഠാനാനി ഗച്ഛതി. യട്ഠികോടിയാ ഉപ്പീളേന്തേന വിയ ഹി സകിമേവ ഫസ്സോതി വുത്തേ ഏതം പദം ഫുല്ലിതമണ്ഡിതവിഭൂസിതം നാമ ന ഹോതി. പുനപ്പുനം ബ്യഞ്ജനവസേന ഉപസഗ്ഗവസേന അത്ഥവസേന ‘ഫസ്സോ ഫുസനാ സമ്ഫുസനാ സമ്ഫുസിതത്ത’ന്തി വുത്തേ ഫുല്ലിതമണ്ഡിതവിഭൂസിതം നാമ ഹോതി. യഥാ ഹി ദഹരകുമാരം ന്ഹാപേത്വാ, മനോരമം വത്ഥം പരിദഹാപേത്വാ പുപ്ഫാനി പിളന്ധാപേത്വാ അക്ഖീനി അഞ്ജേത്വാ അഥസ്സ നലാടേ ഏകമേവ മനോസിലാബിന്ദും കരേയ്യും, തസ്സ ന ഏത്താവതാ ചിത്തതിലകോ നാമ ഹോതി. നാനാവണ്ണേഹി പന പരിവാരേത്വാ ബിന്ദൂസു കതേസു ചിത്തതിലകോ നാമ ഹോതി. ഏവംസമ്പദമിദം വേദിതബ്ബം. അയം ‘പദത്ഥുതി’ നാമ.

ബ്യഞ്ജനവസേന ഉപസഗ്ഗവസേന അത്ഥവസേന ച പുനപ്പുനം ഭണനമേവ ദള്ഹീകമ്മം നാമ. യഥാ ഹി ‘ആവുസോ’തി വാ ‘ഭന്തേ’തി വാ ‘യക്ഖോ’തി വാ ‘സപ്പോ’തി വാ വുത്തേ ദള്ഹീകമ്മം നാമ ന ഹോതി. ‘ആവുസോ ആവുസോ’‘ഭന്തേ ഭന്തേ’‘യക്ഖോ യക്ഖോ’‘സപ്പോ സപ്പോ’തി വുത്തേ പന ദള്ഹീകമ്മം നാമ ഹോതി. ഏവമേവ സകിദേവ യട്ഠികോടിയാ ഉപ്പീളേന്തേന വിയ ‘ഫസ്സോ’തി വുത്തേ പദം ദള്ഹീകമ്മം നാമ ന ഹോതി. പുനപ്പുനം ബ്യഞ്ജനവസേന ഉപസഗ്ഗവസേന അത്ഥവസേന ‘ഫസ്സോ ഫുസനാ സമ്ഫുസനാ സമ്ഫുസിതത്ത’ന്തി വുത്തേയേവ ‘ദള്ഹീകമ്മം’ നാമ ഹോതീതി. ഏവം അപരദീപനാ ദ്വേ ഠാനാനി ഗച്ഛതി. ഏതസ്സാപി വസേന ലബ്ഭമാനകപദനിദ്ദേസേസു സബ്ബത്ഥ അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ.

അയം തസ്മിം സമയേ ഫസ്സോ ഹോതീതി യസ്മിം സമയേ പഠമം കാമാവചരം മഹാകുസലചിത്തം ഉപ്പജ്ജതി, തസ്മിം സമയേ അയം ഫസ്സോ നാമ ഹോതീതി അത്ഥോ. അയം താവ ഫസ്സപദനിദ്ദേസസ്സ വണ്ണനാ. ഇതോ പരേസു പന വേദനാദീനം പദാനം നിദ്ദേസേസു വിസേസമത്തമേവ വണ്ണയിസ്സാമ. സേസം ഇധ വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബം.

൩. യം തസ്മിം സമയേതി ഏത്ഥ കിഞ്ചാപി കതമാ തസ്മിം സമയേ വേദനാ ഹോതീതി ആരദ്ധം, ‘സാതപദവസേന പന ‘യ’ന്തി വുത്തം. തജ്ജാമനോവിഞ്ഞാണധാതുസമ്ഫസ്സജന്തി ഏത്ഥ ‘തജ്ജാ’ വുച്ചതി തസ്സ സാതസുഖസ്സ അനുച്ഛവികാ സാരുപ്പാ. അനുച്ഛവികത്ഥോപി ഹി അയം ‘തജ്ജാ’-സദ്ദോ ഹോതി. യഥാഹ – ‘‘തജ്ജം തസ്സാരുപ്പം കഥം മന്തേതീ’’തി (മ. നി. ൩.൨൪൬). തേഹി വാ രൂപാദീഹി ആരമ്മണേഹി ഇമസ്സ ച സുഖസ്സ പച്ചയേഹി ജാതാതിപി തജ്ജാ. മനോവിഞ്ഞാണമേവ നിസ്സത്തട്ഠേന ധാതൂതി മനോവിഞ്ഞാണധാതു. സമ്ഫസ്സതോ ജാതം, സമ്ഫസ്സേ വാ ജാതന്തി സമ്ഫസ്സജം. ചിത്തനിസ്സിതത്താ ചേതസികം. മധുരട്ഠേന സാതം. ഇദം വുത്തം ഹോതി – യം തസ്മിം സമയേ യഥാവുത്തേന അത്ഥേന തജ്ജായ മനോവിഞ്ഞാണധാതുയാ സമ്ഫസ്സജം ചേതസികം സാതം, അയം തസ്മിം സമയേ വേദനാ ഹോതീതി. ഏവം സബ്ബപദേഹി സദ്ധിം യോജനാ വേദിതബ്ബാ.

ഇദാനി ചേതസികം സുഖന്തിആദീസു ചേതസികപദേന കായികസുഖം പടിക്ഖിപതി, സുഖപദേന ചേതസികം ദുക്ഖം. ചേതോസമ്ഫസ്സജന്തി ചിത്തസമ്ഫസ്സേ ജാതം. സാതം സുഖം വേദയിതന്തി സാതം വേദയിതം, ന അസാതം വേദയിതം; സുഖം വേദയിതം, ന ദുക്ഖം വേദയിതം. പരതോ തീണി പദാനി ഇത്ഥിലിങ്ഗവസേന വുത്താനി. സാതാ വേദനാ, ന അസാതാ; സുഖാ വേദനാ, ന ദുക്ഖാതി. അയമേവ പനേത്ഥ അത്ഥോ.

൪. സഞ്ഞാനിദ്ദേസേ തജ്ജാമനോവിഞ്ഞാണധാതുസമ്ഫസ്സജാതി തസ്സാകുസലസഞ്ഞായ അനുച്ഛവികായ മനോവിഞ്ഞാണധാതുയാ സമ്ഫസ്സമ്ഹി ജാതാ. സഞ്ഞാതി സഭാവനാമം. സഞ്ജാനനാതി സഞ്ജാനനാകാരോ. സഞ്ജാനിതത്തന്തി സഞ്ജാനിതഭാവോ.

൫. ചേതനാനിദ്ദേസേപി ഇമിനാവ നയേന വേദിതബ്ബോ.

ചിത്തനിദ്ദേസേ ചിത്തവിചിത്തതായ ചിത്തം. ആരമ്മണം മിനമാനം ജാനാതീതി മനോ. മാനസന്തി മനോ ഏവ. ‘‘അന്തലിക്ഖചരോ പാസോ യ്വായം ചരതി മാനസോ’’തി (സം. നി. ൧.൧൫൧; മഹാവ. ൩൩) ഹി ഏത്ഥ പന സമ്പയുത്തകധമ്മോ ‘മാനസോ’തി വുത്തോ.

‘‘കഥഞ്ഹി ഭഗവാ തുയ്ഹം, സാവകോ സാസനേ രതോ;

അപ്പത്തമാനസോ സേക്ഖോ, കാലം കയിരാ ജനേ സുതാ’’തി. (സം. നി. ൧.൧൫൯);

ഏത്ഥ അരഹത്തം ‘മാനസ’ന്തി വുത്തം. ഇധ പന ‘മനോവ’ മാനസം. ബ്യഞ്ജനവസേന ഹേതം പദം വഡ്ഢിതം.

ഹദയന്തി ചിത്തം. ‘‘ചിത്തം വാ തേ ഖിപിസ്സാമി, ഹദയം വാ തേ ഫാലേസ്സാമീ’’തി (സം. നി. ൧.൨൩൭; സു. നി. ആളവകസുത്ത) ഏത്ഥ ഉരോ ഹദയന്തി വുത്തം. ‘‘ഹദയാ ഹദയം മഞ്ഞേ അഞ്ഞായ തച്ഛതീ’’തി (മ. നി. ൧.൬൩) ഏത്ഥ ചിത്തം. ‘‘വക്കം ഹദയ’’ന്തി (ദീ. നി. ൨.൩൭൭; മ. നി. ൧.൧൧൦) ഏത്ഥ ഹദയവത്ഥു. ഇധ പന ചിത്തമേവ അബ്ഭന്തരട്ഠേന ‘ഹദയ’ന്തി വുത്തം. തമേവ പരിസുദ്ധട്ഠേന പണ്ഡരം. ഭവങ്ഗം സന്ധായേതം വുത്തം. യഥാഹ – ‘‘പഭസ്സരമിദം, ഭിക്ഖവേ, ചിത്തം, തഞ്ച ഖോ ആഗന്തുകേഹി ഉപക്കിലേസേഹി ഉപക്കിലിട്ഠ’’ന്തി (അ. നി. ൧.൪൯). തതോ നിക്ഖന്തത്താ പന അകുസലമ്പി, ഗങ്ഗായ നിക്ഖന്താ നദീ ഗങ്ഗാ വിയ, ഗോധാവരിതോ നിക്ഖന്താ ഗോധാവരീ വിയ ച, പണ്ഡരന്ത്വേവ വുത്തം.

മനോ മനായതനന്തി ഇധ പന മനോഗ്ഗഹണം മനസ്സേവ ആയതനഭാവദീപനത്ഥം. തേനേതം ദീപേതി – ‘നയിദം ദേവായതനം വിയ മനസ്സ ആയതനത്താ മനായതനം, അഥ ഖോ മനോ ഏവ ആയതനം മനായതന’ന്തി. തത്ഥ നിവാസഠാനട്ഠേന ആകരട്ഠേന സമോസരണഠാനട്ഠേന സഞ്ജാതിദേസട്ഠേന കാരണട്ഠേന ച ആയതനം വേദിതബ്ബം. തഥാ ഹി ലോകേ ‘ഇസ്സരായതനം വാസുദേവായതന’ന്തിആദീസു നിവാസട്ഠാനം ആയതനന്തി വുച്ചതി. ‘സുവണ്ണായതനം രജതായതന’ന്തിആദീസു ആകരോ. സാസനേ പന ‘‘മനോരമേ ആയതനേ സേവന്തി നം വിഹങ്ഗമാ’’തിആദീസു (അ. നി. ൫.൩൮) സമോസരണട്ഠാനം. ‘‘ദക്ഖിണാപഥോ ഗുന്നം ആയതന’’ന്തിആദീസു സഞ്ജാതിദേസോ. ‘‘തത്ര തത്രേവ സക്ഖിഭബ്ബതം പാപുണാതി സതി സതിആയതനേ’’തിആദീസു (മ. നി. ൩.൧൫൮) കാരണം. ഇധ പന സഞ്ജാതിദേസട്ഠേന സമോസരണഠാനട്ഠേന കാരണട്ഠേനാതി തിധാപി വട്ടതി.

ഫസ്സാദയോ ഹി ധമ്മാ ഏത്ഥ സഞ്ജായന്തീതി സഞ്ജാതിദേസട്ഠേനപി ഏതം ആയതനം. ബഹിദ്ധാ രൂപസദ്ദഗന്ധരസഫോട്ഠബ്ബാ ആരമ്മണഭാവേനേത്ഥ ഓസരന്തീതി സമോസരണഠാനട്ഠേനപി ആയതനം. ഫസ്സാദീനം പന സഹജാതാദിപച്ചയട്ഠേന കാരണത്താ കാരണട്ഠേനപി ആയതനന്തി വേദിതബ്ബം. മനിന്ദ്രിയം വുത്തത്ഥമേവ.

വിജാനാതീതി വിഞ്ഞാണം വിഞ്ഞാണമേവ ഖന്ധോ വിഞ്ഞാണക്ഖന്ധോ. തസ്സ രാസിആദിവസേന അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. മഹാഉദകക്ഖന്ധോത്വേവ സങ്ഖ്യം ഗച്ഛതീതി (അ. നി. ൪.൫൧). ഏത്ഥ ഹി രാസട്ഠേന ഖന്ധോ വുത്തോ. ‘‘സീലക്ഖന്ധോ സമാധിക്ഖന്ധോ’’തിആദീസു (ദീ. നി. ൩.൩൫൫) ഗുണട്ഠേന. ‘‘അദ്ദസാ ഖോ ഭഗവാ മഹന്തം ദാരുക്ഖന്ധ’’ന്തി (സം. നി. ൪.൨൪൧) ഏത്ഥ പണ്ണത്തിമത്തട്ഠേന. ഇധ പന രുള്ഹിതോ ഖന്ധോ വുത്തോ. രാസട്ഠേന ഹി വിഞ്ഞാണക്ഖന്ധസ്സ ഏകദേസോ ഏകം വിഞ്ഞാണം. തസ്മാ യഥാ രുക്ഖസ്സ ഏകദേസം ഛിന്ദന്തോ രുക്ഖം ഛിന്ദതീതി വുച്ചതി, ഏവമേവ വിഞ്ഞാണക്ഖന്ധസ്സ ഏകദേസഭൂതം ഏകമ്പി വിഞ്ഞാണം രുള്ഹിതോ വിഞ്ഞാണക്ഖന്ധോതി വുത്തം.

തജ്ജാമനോവിഞ്ഞാണധാതൂതി തേസം ഫസ്സാദീനം ധമ്മാനം അനുച്ഛവികാ മനോവിഞ്ഞാണധാതു. ഇമസ്മിഞ്ഹി പദേ ഏകമേവ ചിത്തം മിനനട്ഠേന മനോ, വിജാനനട്ഠേന വിഞ്ഞാണം, സഭാവട്ഠേന നിസ്സത്തട്ഠേന വാ ധാതൂതി തീഹി നാമേഹി വുത്തം. ഇതി ഇമസ്മിം ഫസ്സപഞ്ചമകേ ഫസ്സോ താവ യസ്മാ ഫസ്സോ ഏവ, ന തജ്ജാമനോവിഞ്ഞാണധാതുസമ്ഫസ്സജോ, ചിത്തഞ്ച യസ്മാ തജ്ജാമനോവിഞ്ഞാണധാതു ഏവ, തസ്മാ ഇമസ്മിം പദദ്വയേ ‘തജ്ജാമനോവിഞ്ഞാണധാതുസമ്ഫസ്സജാ’തി പഞ്ഞത്തി ന ആരോപിതാ. വിതക്കപദാദീസു പന ലബ്ഭമാനാപി ഇധ പച്ഛിന്നത്താ ന ഉദ്ധടാ.

ഇമേസഞ്ച പന ഫസ്സപഞ്ചമകാനം ധമ്മാനം പാടിയേക്കം പാടിയേക്കം വിനിബ്ഭോഗം കത്വാ പഞ്ഞത്തിം ഉദ്ധരമാനേന ഭഗവതാ ദുക്കരം കതം. നാനാഉദകാനഞ്ഹി നാനാതേലാനം വാ ഏകഭാജനേ പക്ഖിപിത്വാ ദിവസം നിമ്മഥിതാനം വണ്ണ ഗന്ധരസാനം നാനതായ ദിസ്വാ വാ ഘായിത്വാ വാ സായിത്വാ വാ നാനാകരണം സക്കാ ഭവേയ്യ ഞാതും. ഏവം സന്തേപി തം ദുക്കരന്തി വുത്തം. സമ്മാസമ്ബുദ്ധേന പന ഇമേസം അരൂപീനം ചിത്തചേതസികാനം ധമ്മാനം ഏകാരമ്മണേ പവത്തമാനാനം പാടിയേക്കം പാടിയേക്കം വിനിബ്ഭോഗം കത്വാ പഞ്ഞത്തിം ഉദ്ധരമാനേന അതിദുക്കരം കതം. തേനാഹ ആയസ്മാ നാഗസേനത്ഥേരോ –

‘‘ദുക്കരം, മഹാരാജ, ഭഗവതാ കതന്തി. ‘കിം, ഭന്തേ നാഗസേന, ഭഗവതാ ദുക്കരം കത’ന്തി. ‘ദുക്കരം, മഹാരാജ, ഭഗവതാ കതം, യം ഇമേസം അരൂപീനം ചിത്തചേതസികാനം ധമ്മാനം ഏകാരമ്മണേ പവത്തമാനാനം വവത്ഥാനം അക്ഖാതം – അയം ഫസ്സോ, അയം വേദനാ, അയം സഞ്ഞാ, അയം ചേതനാ, ഇദം ചിത്ത’ന്തി. ‘ഓപമ്മം, ഭന്തേ, കരോഹീ’തി. ‘യഥാ, മഹാരാജ, കോചിദേവ പുരിസോ നാവായ സമുദ്ദം അജ്ഝോഗാഹേത്വാ ഹത്ഥപുടേന ഉദകം ഗഹേത്വാ ജിവ്ഹായ സായിത്വാ ജാനേയ്യ നു ഖോ, മഹാരാജ, സോ പുരിസോ – ഇദം ഗങ്ഗായ ഉദകം, ഇദം യമുനായ ഉദകം, ഇദം അചിരവതിയാ ഉദകം, ഇദം സരഭുയാ ഉദകം, ഇദം മഹിയാ ഉദക’ന്തി? ‘ദുക്കരം, ഭന്തേ, ജാനിതു’ന്തി. ‘തതോ ദുക്കരതരം ഖോ, മഹാരാജ, ഭഗവതാ കതം യം ഇമേസം അരൂപീനം ചിത്തചേതസികാനം ധമ്മാനം…പേ… ഇദം ചിത്ത’’’ന്തി (മി. പ. ൨.൭.൧൬).

൭. വിതക്കനിദ്ദേസേ തക്കനവസേന തക്കോ. തസ്സ തിത്തകം തക്കേസി കുമ്ഭം തക്കേസി സകടം തക്കേസി യോജനം തക്കേസി അദ്ധയോജനം തക്കേസീതി ഏവം തക്കനവസേന പവത്തി വേദിതബ്ബാ. ഇദം തക്കസ്സ സഭാവപദം. വിതക്കനവസേന വിതക്കോ. ബലവതരതക്കസ്സേതം നാമം. സുട്ഠു കപ്പനവസേന സങ്കപ്പോ. ഏകഗ്ഗം ചിത്തം ആരമ്മണേ അപ്പേതീതി അപ്പനാ. ദുതിയപദം ഉപസഗ്ഗവസേന വഡ്ഢിതം. ബലവതരാ വാ അപ്പനാ ബ്യപ്പനാ. ആരമ്മണേ ചിത്തം അഭിനിരോപേതി പതിട്ഠാപേതീതി ചേതസോ അഭിനിരോപനാ. യാഥാവതായ നിയ്യാനികതായ ച കുസലഭാവപ്പത്തോ പസത്ഥോ സങ്കപ്പോതി സമ്മാസങ്കപ്പോ.

൮. വിചാരനിദ്ദേസേ ആരമ്മണേ ചരണകവസേന ചാരോ. ഇദമസ്സ സഭാവപദം. വിചരണവസേന വിചാരോ. അനുഗന്ത്വാ വിചരണവസേന അനുവിചാരോ. ഉപഗന്ത്വാ വിചരണവസേന ഉപവിചാരോതി. ഉപസഗ്ഗവസേന വാ പദാനി വഡ്ഢിതാനി. ആരമ്മണേ ചിത്തം, സരം വിയ ജിയായ, അനുസന്ദഹിത്വാ ഠപനതോ ചിത്തസ്സ അനുസന്ധാനതാ. ആരമ്മണം അനുപേക്ഖമാനോ വിയ തിട്ഠതീതി അനുപേക്ഖനതാ. വിചരണവസേന വാ ഉപേക്ഖനതാ അനുപേക്ഖനതാ.

൯. പീതിനിദ്ദേസേ പീതീതി സഭാവപദം. പമുദിതസ്സ ഭാവോ പാമോജ്ജം. ആമോദനാകാരോ ആമോദനാ. പമോദനാകാരോ പമോദനാ. യഥാ വാ ഭേസജ്ജാനം വാ തേലാനം വാ ഉണ്ഹോദകസീതോദകാനം വാ ഏകതോകരണം മോദനാതി വുച്ചതി, ഏവമയമ്പി പീതി ധമ്മാനം ഏകതോകരണേന മോദനാ. ഉപസഗ്ഗവസേന പന മണ്ഡേത്വാ ആമോദനാ പമോദനാതി വുത്താ. ഹാസേതീതി ഹാസോ. പഹാസേതീതി പഹാസോ. ഹട്ഠപഹട്ഠാകാരാനമേതം അധിവചനം. വിത്തീതി വിത്തം; ധനസ്സേതം നാമം. അയം പന സോമനസ്സപച്ചയത്താ വിത്തിസരിക്ഖതായ വിത്തി. യഥാ ഹി ധനിനോ ധനം പടിച്ച സോമനസ്സം ഉപ്പജ്ജതി, ഏവം പീതിമതോപി പീതിം പടിച്ച സോമനസ്സം ഉപ്പജ്ജതി, തസ്മാ വിത്തീതി വുത്താ. തുട്ഠിസഭാവസണ്ഠിതായ പീതിയാ ഏതം നാമം. പീതിമാ പന പുഗ്ഗലോ കായചിത്താനം ഉഗ്ഗതത്താ അബ്ഭുഗ്ഗതത്താ ഉദഗ്ഗോതി വുച്ചതി. ഉദഗ്ഗസ്സ ഭാവോ ഓദഗ്യം. അത്തനോ മനതാ അത്തമനതാ. അനഭിരദ്ധസ്സ ഹി മനോ ദുക്ഖപദട്ഠാനത്താ അത്തനോ മനോ നാമ ന ഹോതി, അഭിരദ്ധസ്സ പന സുഖപദട്ഠാനത്താ അത്തനോ മനോ നാമ ഹോതി. ഇതി അത്തനോ മനതാ അത്തമനതാ, സകമനതാ. സകമനസ്സ ഭാവോതി അത്ഥോ. സാ പന യസ്മാ ന അഞ്ഞസ്സ കസ്സചി അത്തനോ മനതാ, ചിത്തസ്സേവ പനേസോ ഭാവോ, ചേതസികോ ധമ്മോ, തസ്മാ അത്തമനതാ ചിത്തസ്സാതി വുത്താ.

൧൧. ഏകഗ്ഗതാനിദ്ദേസേ അചലഭാവേന ആരമ്മണേ തിട്ഠതീതി ഠിതി. പരതോ പദദ്വയം ഉപസഗ്ഗവസേന വഡ്ഢിതം. അപിച സമ്പയുത്തധമ്മേ ആരമ്മണമ്ഹി സമ്പിണ്ഡേത്വാ തിട്ഠതീതി സണ്ഠിതി. ആരമ്മണം ഓഗാഹേത്വാ അനുപവിസിത്വാ തിട്ഠതീതി അവട്ഠിതി. കുസലപക്ഖസ്മിഞ്ഹി ചത്താരോ ധമ്മാ ആരമ്മണം ഓഗാഹന്തി – സദ്ധാ സതി സമാധി പഞ്ഞാതി. തേനേവ സദ്ധാ ഓകപ്പനാതി വുത്താ, സതി അപിലാപനതാതി, സമാധി അവട്ഠിതീതി, പഞ്ഞാ പരിയോഗാഹനാതി. അകുസലപക്ഖേ പന തയോ ധമ്മാ ആരമ്മണം ഓഗാഹന്തി – തണ്ഹാ ദിട്ഠി അവിജ്ജാതി. തേനേവ തേ ഓഘാതി വുത്താ. ചിത്തേകഗ്ഗതാ പനേത്ഥ ന ബലവതീ ഹോതി. യഥാ ഹി രജുട്ഠാനട്ഠാനേ ഉദകേന സിഞ്ചിത്വാ സമ്മട്ഠേ ഥോകമേവ കാലം രജോ സന്നിസീദതി, സുക്ഖന്തേ സുക്ഖന്തേ പുന പകതിഭാവേന വുട്ഠാതി, ഏവമേവ അകുസലപക്ഖേ ചിത്തേകഗ്ഗതാ ന ബലവതീ ഹോതി. യഥാ പന തസ്മിം ഠാനേ ഘടേഹി ഉദകം ആസിഞ്ചിത്വാ കുദാലേന ഖനിത്വാ ആകോടനമദ്ദനഘട്ടനാനി കത്വാ ഉപലിത്തേ ആദാസേ വിയ ഛായാ പഞ്ഞായതി, വസ്സസതാതിക്കമേപി തംമുഹുത്തകതം വിയ ഹോതി, ഏവമേവ കുസലപക്ഖേ ചിത്തേകഗ്ഗതാ ബലവതീ ഹോതി.

ഉദ്ധച്ചവിചികിച്ഛാവസേന പവത്തസ്സ വിസാഹാരസ്സ പടിപക്ഖതോ അവിസാഹാരോ. ഉദ്ധച്ചവിചികിച്ഛാവസേനേവ ഗച്ഛന്തം ചിത്തം വിക്ഖിപതി നാമ. അയം പന തഥാവിധോ വിക്ഖേപോ ന ഹോതീതി അവിക്ഖേപോ. ഉദ്ധച്ചവിചികിച്ഛാവസേനേവ ച ചിത്തം വിസാഹടം നാമ ഹോതി, ഇതോ ചിതോ ച ഹരീയതി. അയം പന ഏവം അവിസാഹടസ്സ മാനസസ്സ ഭാവോതി അവിസാഹടമാനസതാ.

സമഥോതി തിവിധോ സമഥോ – ചിത്തസമഥോ, അധികരണസമഥോ, സബ്ബസങ്ഖാരസമഥോതി. തത്ഥ അട്ഠസു സമാപത്തീസു ചിത്തേകഗ്ഗതാ ചിത്തസമഥോ നാമ. തഞ്ഹി ആഗമ്മ ചിത്തചലനം ചിത്തവിപ്ഫന്ദിതം സമ്മതി വൂപസമ്മതി, തസ്മാ സോ ചിത്തസമഥോതി വുച്ചതി. സമ്മുഖാവിനയാദിസത്തവിധോ സമഥോ അധികരണസമഥോ നാമ. തഞ്ഹി ആഗമ്മ താനി താനി അധികരണാനി സമ്മന്തി വൂപസമ്മന്തി, തസ്മാ സോ അധികരണസമഥോതി വുച്ചതി. യസ്മാ പന സബ്ബേ സങ്ഖാരാ നിബ്ബാനം ആഗമ്മ സമ്മന്തി വൂപസമ്മന്തി, തസ്മാ തം സബ്ബസങ്ഖാരസമഥോതി വുച്ചതി. ഇമസ്മിം അത്ഥേ ചിത്തസമഥോ അധിപ്പേതോ. സമാധിലക്ഖണേ ഇന്ദട്ഠം കാരേതീതി സമാധിന്ദ്രിയം. ഉദ്ധച്ചേ ന കമ്പതീതി സമാധിബലം. സമ്മാസമാധീതി യാഥാവസമാധി നിയ്യാനികസമാധി കുസലസമാധി.

൧൨. സദ്ധിന്ദ്രിയനിദ്ദേസേ ബുദ്ധാദിഗുണാനം സദ്ദഹനവസേന സദ്ധാ. ബുദ്ധാദീനി വാ രതനാനി സദ്ദഹതി പത്തിയായതീതി സദ്ധാ. സദ്ദഹനാതി സദ്ദഹനാകാരോ. ബുദ്ധാദീനം ഗുണേ ഓഗാഹതി, ഭിന്ദിത്വാ വിയ അനുപവിസതീതി ഓകപ്പനാ. ബുദ്ധാദീനം ഗുണേസു ഏതായ സത്താ അതിവിയ പസീദന്തി, സയം വാ അഭിപ്പസീദതീതി അഭിപ്പസാദോ. ഇദാനി യസ്മാ സദ്ധിന്ദ്രിയാദീനം സമാസപദാനം വസേന അഞ്ഞസ്മിം പരിയായേ ആരദ്ധേ ആദിപദം ഗഹേത്വാവ പദഭാജനം കരീയതി – അയം അഭിധമ്മേ ധമ്മതാ – തസ്മാ പുന സദ്ധാതി വുത്തം. യഥാ വാ ഇത്ഥിയാ ഇന്ദ്രിയം ഇത്ഥിന്ദ്രിയം, ന തഥാ ഇദം. ഇദം പന സദ്ധാവ ഇന്ദ്രിയം സദ്ധിന്ദ്രിയന്തി. ഏവം സമാനാധികരണഭാവഞാപനത്ഥമ്പി പുന സദ്ധാതി വുത്തം. ഏവം സബ്ബപദനിദ്ദേസേസു ആദിപദസ്സ പുന വചനേ പയോജനം വേദിതബ്ബം. അധിമോക്ഖലക്ഖണേ ഇന്ദട്ഠം കാരേതീതി സദ്ധിന്ദ്രിയം. അസദ്ധിയേ ന കമ്പതീതി സദ്ധാബലം.

൧൩. വീരിയിന്ദ്രിയനിദ്ദേസേ ചേതസികോതി ഇദം വീരിയസ്സ നിയമതോ ചേതസികഭാവദീപനത്ഥം വുത്തം. ഇദഞ്ഹി വീരിയം ‘‘യദപി, ഭിക്ഖവേ, കായികം വീരിയം തദപി വീരിയസമ്ബോജ്ഝങ്ഗോ, യദപി ചേതസികം വീരിയം തദപി വീരിയസമ്ബോജ്ഝങ്ഗോതി. ഇതിഹിദം ഉദ്ദേസം ഗച്ഛതീ’’തി (സം. നി. ൫.൨൩൩) ഏവമാദീസു സുത്തേസു ചങ്കമാദീനി കരോന്തസ്സ ഉപ്പന്നത്താ ‘കായിക’ന്തി വുച്ചമാനമ്പി കായവിഞ്ഞാണം വിയ കായികം നാമ നത്ഥി, ചേതസികമേവ പനേതന്തി ദസ്സേതും ‘ചേതസികോ’തി വുത്തം. വീരിയാരമ്ഭോതി വീരിയസങ്ഖാതോ ആരമ്ഭോ. ഇമിനാ സേസാരമ്ഭേ പടിക്ഖിപതി. അയഞ്ഹി ‘ആരമ്ഭ’-സദ്ദോ കമ്മേ ആപത്തിയം കിരിയായം വീരിയേ ഹിംസായ വികോപനേതി അനേകേസു അത്ഥേസു ആഗതോ.

‘‘യംകിഞ്ചി ദുക്ഖം സമ്ഭോതി, സബ്ബം ആരമ്ഭപച്ചയാ;

ആരമ്ഭാനം നിരോധേന, നത്ഥി ദുക്ഖസ്സ സമ്ഭവോ’’തി. (സു. നി. ൭൪൯);

ഏത്ഥ ഹി കമ്മം ‘ആരമ്ഭോ’തി ആഗതം. ‘‘ആരമ്ഭതി ച വിപ്പടിസാരീ ച ഹോതീ’’തി (അ. നി. ൫.൧൪൨; പു. പ. ൧൯൧) ഏത്ഥ ആപത്തി. ‘‘മഹായഞ്ഞാ മഹാരമ്ഭാ ന തേ ഹോന്തി മഹപ്ഫലാ’’തി (അ. നി. ൪.൩൯; സം. നി. ൧.൧൨൦) ഏത്ഥ യൂപുസ്സാപനാദികിരിയാ. ‘‘ആരമ്ഭഥ നിക്കമഥ യുഞ്ജഥ ബുദ്ധസാസനേ’’തി (സം. നി. ൧.൧൮൫) ഏത്ഥ വീരിയം. ‘‘സമണം ഗോതമം ഉദ്ദിസ്സ പാണം ആരഭന്തീ’’തി (മ. നി. ൨.൫൧-൫൨) ഏത്ഥ ഹിംസാ. ‘‘ബീജഗാമഭൂതഗാമസമാരമ്ഭാ പടിവിരതോ ഹോതീ’’തി (ദീ. നി. ൧.൧൦; മ. നി. ൧.൨൯൩) ഏത്ഥ ഛേദനഭഞ്ജനാദികം വികോപനം. ഇധ പന വീരിയമേവ അധിപ്പേതം. തേനാഹ – ‘വീരിയാരമ്ഭോതി വീരിയസങ്ഖാതോ ആരമ്ഭോ’തി. വീരിയഞ്ഹി ആരമ്ഭനകവസേന ആരമ്ഭോതി വുച്ചതി. ഇദമസ്സ സഭാവപദം. കോസജ്ജതോ നിക്ഖമനവസേന നിക്കമോ. പരം പരം ഠാനം അക്കമനവസേന പരക്കമോ. ഉഗ്ഗന്ത്വാ യമനവസേന ഉയ്യാമോ. ബ്യായമനവസേന വായാമോ. ഉസ്സാഹനവസേന ഉസ്സാഹോ. അധിമത്തുസ്സാഹനവസേന ഉസ്സോള്ഹീ. ഥിരഭാവട്ഠേന ഥാമോ. ചിത്തചേതസികാനം ധാരണവസേന അവിച്ഛേദതോ വാ പവത്തനവസേന കുസലസന്താനം ധാരേതീതി ധിതി.

അപരോ നയോ – നിക്കമോ ചേസോ കാമാനം പനുദനായ, പരക്കമോ ചേസോ ബന്ധനച്ഛേദായ, ഉയ്യാമോ ചേസോ ഓഘനിത്ഥരണായ, വായാമോ ചേസോ പാരങ്ഗമനട്ഠേന, ഉസ്സാഹോ ചേസോ പുബ്ബങ്ഗമട്ഠേന, ഉസ്സോള്ഹീ ചേസോ അധിമത്തട്ഠേന, ഥാമോ ചേസോ പലിഘുഗ്ഘാടനതായ, ധിതി ചേസോ അവട്ഠിതികാരിതായാതി.

‘‘കാമം തചോ ച ന്ഹാരു ച അട്ഠി ച അവസിസ്സതൂ’’തി (മ. നി. ൨.൧൮൪; സം. നി. ൨.൨൨, ൨൩൭; അ. നി. ൨.൫; മഹാനി. ൧൯൬; ചൂളനി. ഖഗ്ഗവിസാണസുത്തനിദ്ദേസ ൧൫൪) ഏവം പവത്തികാലേ അസിഥിലപരക്കമവസേന അസിഥിലപരക്കമതാ; ഥിരപരക്കമോ, ദള്ഹപരക്കമോതി അത്ഥോ. യസ്മാ പനേതം വീരിയം കുസലകമ്മകരണട്ഠാനേ ഛന്ദം ന നിക്ഖിപതി, ധുരം ന നിക്ഖിപതി, ന ഓതാരേതി, ന വിസ്സജ്ജേതി, അനോസക്കിതമാനസതം ആവഹതി, തസ്മാ അനിക്ഖിത്തഛന്ദതാ അനിക്ഖിത്തധുരതാതി വുത്തം. യഥാ പന തജ്ജാതികേ ഉദകസമ്ഭിന്നട്ഠാനേ ധുരവാഹഗോണം ഗണ്ഹഥാതി വദന്തി, സോ ജണ്ണുനാ ഭൂമിം ഉപ്പീളേത്വാപി ധുരം വഹതി, ഭൂമിയം പതിതും ന ദേതി, ഏവമേവ വീരിയം കുസലകമ്മകരണട്ഠാനേ ധുരം ഉക്ഖിപതി പഗ്ഗണ്ഹാതി, തസ്മാ ധുരസമ്പഗ്ഗാഹോതി വുത്തം. പഗ്ഗഹലക്ഖണേ ഇന്ദട്ഠം കാരേതീതി വീരിയിന്ദ്രിയം. കോസജ്ജേ ന കമ്പതീതി വീരിയബലം. യാഥാവനിയ്യാനികകുസലവായാമതായ സമ്മാവായാമോ.

൧൪. സതിന്ദ്രിയനിദ്ദേസേ സരണകവസേന സതി. ഇദം സതിയാ സഭാവപദം. പുനപ്പുനം സരണതോ അനുസ്സരണവസേന അനുസ്സതി. അഭിമുഖം ഗന്ത്വാ വിയ സരണതോ പടിസരണവസേന പടിസ്സതി. ഉപസഗ്ഗവസേന വാ വഡ്ഢിതമത്തമേതം. സരണാകാരോ സരണതാ. യസ്മാ പന സരണതാതി തിണ്ണം സരണാനമ്പി നാമം, തസ്മാ തം പടിസേധേതും പുന സതിഗ്ഗഹണം കതം. സതിസങ്ഖാതാ സരണതാതി അയഞ്ഹേത്ഥ അത്ഥോ. സുതപരിയത്തസ്സ ധാരണഭാവതോ ധാരണതാ. അനുപവിസനസങ്ഖാതേന ഓഗാഹനട്ഠേന അപിലാപനഭാവോ അപിലാപനതാ. യഥാ ഹി ലാബുകടാഹാദീനി ഉദകേ പ്ലവന്തി, ന അനുപവിസന്തി, ന തഥാ ആരമ്മണേ സതി. ആരമ്മണഞ്ഹേസാ അനുപവിസതി, തസ്മാ അപിലാപനതാതി വുത്താ. ചിരകതചിരഭാസിതാനം അസമ്മുസ്സനഭാവതോ അസമ്മുസ്സനതാ. ഉപട്ഠാനലക്ഖണേ ജോതനലക്ഖണേ ച ഇന്ദട്ഠം കാരേതീതി ഇന്ദ്രിയം. സതിസങ്ഖാതം ഇന്ദ്രിയം സതിന്ദ്രിയം. പമാദേ ന കമ്പതീതി സതിബലം. യാഥാവസതി നിയ്യാനികസതി കുസലസതീതി സമ്മാസതി.

൧൬. പഞ്ഞിന്ദ്രിയനിദ്ദേസേ തസ്സ തസ്സ അത്ഥസ്സ പാകടകരണസങ്ഖാതേന പഞ്ഞാപനട്ഠേന പഞ്ഞാ. തേന തേന വാ അനിച്ചാദിനാ പകാരേന ധമ്മേ ജാനാതീതിപി പഞ്ഞാ. ഇദമസ്സാ സഭാവപദം. പജാനനാകാരോ പജാനനാ. അനിച്ചാദീനി വിചിനാതീതി വിചയോ. പവിചയോതി ഉപസഗ്ഗേന പദം വഡ്ഢിതം. ചതുസച്ചധമ്മേ വിചിനാതീതി ധമ്മവിചയോ. അനിച്ചാദീനം സല്ലക്ഖണവസേന സല്ലക്ഖണാ. സായേവ പുന ഉപസഗ്ഗനാനത്തേന ഉപലക്ഖണാ പച്ചുപലക്ഖണാതി വുത്താ. പണ്ഡിതസ്സ ഭാവോ പണ്ഡിച്ചം. കുസലസ്സ ഭാവോ കോസല്ലം. നിപുണസ്സ ഭാവോ നേപുഞ്ഞം. അനിച്ചാദീനം വിഭാവനവസേന വേഭബ്യാ. അനിച്ചാദീനം ചിന്തനകവസേന ചിന്താ. യസ്സ വാ ഉപ്പജ്ജതി തം അനിച്ചാദീനി ചിന്താപേതീതിപി ചിന്താ. അനിച്ചാദീനി ഉപപരിക്ഖതീതി ഉപപരിക്ഖാ. ഭൂരീതി പഥവിയാ നാമം. അയമ്പി സണ്ഹട്ഠേന വിത്ഥടട്ഠേന ച ഭൂരീ വിയാതി ഭൂരീ. തേന വുത്തം – ‘‘ഭൂരീ വുച്ചതി പഥവീ. തായ പഥവീസമായ വിത്ഥടായ വിപുലായ പഞ്ഞായ സമന്നാഗതോതി ഭൂരിപഞ്ഞോതി (മഹാനി. ൨൭). അപിച പഞ്ഞായ ഏതം അധിവചനം ഭൂരീ’’തി. ഭൂതേ അത്ഥേ രമതീതിപി ഭൂരീ. അസനി വിയ സിലുച്ചയേ കിലേസേ മേധതി ഹിംസതീതി മേധാ. ഖിപ്പം ഗഹണധാരണട്ഠേന വാ മേധാ. യസ്സ ഉപ്പജ്ജതി തം അത്തഹിതപടിപത്തിയം സമ്പയുത്തധമ്മേ ച യാഥാവലക്ഖണപടിവേധേ പരിനേതീതി പരിണായികാ. അനിച്ചാദിവസേന ധമ്മേ വിപസ്സതീതി വിപസ്സനാ. സമ്മാ പകാരേഹി അനിച്ചാദീനി ജാനാതീതി സമ്പജഞ്ഞം. ഉപ്പഥപടിപന്നേ സിന്ധവേ വീഥിആരോപനത്ഥം പതോദോ വിയ ഉപ്പഥേ ധാവനകം കൂടചിത്തം വീഥിആരോപനത്ഥം വിജ്ഝതീതി പതോദോ വിയ പതോദോ. ദസ്സനലക്ഖണേ ഇന്ദട്ഠം കാരേതീതി ഇന്ദ്രിയം. പഞ്ഞാസങ്ഖാതം ഇന്ദ്രിയം പഞ്ഞിന്ദ്രിയം. അവിജ്ജായ ന കമ്പതീതി പഞ്ഞാബലം. കിലേസച്ഛേദനട്ഠേന പഞ്ഞാവ സത്ഥം പഞ്ഞാസത്ഥം. അച്ചുഗ്ഗതട്ഠേന പഞ്ഞാവ പാസാദോ പഞ്ഞാപാസാദോ.

ആലോകനട്ഠേന പഞ്ഞാവ ആലോകോ പഞ്ഞാആലോകോ. ഓഭാസനട്ഠേന പഞ്ഞാവ ഓഭാസോ പഞ്ഞാഓഭാസോ. പജ്ജോതനട്ഠേന പഞ്ഞാവ പജ്ജോതോ പഞ്ഞാപജ്ജോതോ. പഞ്ഞവതോ ഹി ഏകപല്ലങ്കേന നിസിന്നസ്സ ദസസഹസ്സിലോകധാതു ഏകാലോകാ ഏകോഭാസാ ഏകപജ്ജോതാ ഹോതി, തേനേതം വുത്തം. ഇമേസു പന തീസു പദേസു ഏകപദേനപി ഏതസ്മിം അത്ഥേ സിദ്ധേ, യാനി പനേതാനി ‘‘ചത്താരോമേ, ഭിക്ഖവേ, ആലോകാ. കതമേ ചത്താരോ? ചന്ദാലോകോ സൂരിയാലോകോ അഗ്യാലോകോ പഞ്ഞാലോകോ. ഇമേ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ചത്താരോ ആലോകാ. ഏതദഗ്ഗം, ഭിക്ഖവേ, ഇമേസം ചതുന്നം ആലോകാനം യദിദം പഞ്ഞാലോകോ’’. തഥാ ‘‘ചത്താരോമേ, ഭിക്ഖവേ, ഓഭാസാ…പേ… ചത്താരോമേ, ഭിക്ഖവേ, പജ്ജോതാ’’തി (അ. നി. ൪.൧൪൪) സത്താനം അജ്ഝാസയവസേന സുത്താനി ദേസിതാനി, തദനുരൂപേനേവ ഇധാപി ദേസനാ കതാ. അത്ഥോ ഹി അനേകേഹി ആകാരേഹി വിഭജ്ജമാനോ സുവിഭത്തോ ഹോതി. അഞ്ഞഥാ ച അഞ്ഞോ ബുജ്ഝതി, അഞ്ഞഥാ ച അഞ്ഞോതി.

രതികരണട്ഠേന പന രതിദായകട്ഠേന രതിജനകട്ഠേന ചിത്തീകതട്ഠേന ദുല്ലഭപാതുഭാവട്ഠേന അതുലട്ഠേന അനോമസത്തപരിഭോഗട്ഠേന ച പഞ്ഞാവ രതനം പഞ്ഞാരതനം. ന തേന സത്താ മുയ്ഹന്തി, സയം വാ ആരമ്മണേ ന മുയ്ഹതീതി അമോഹോ. ധമ്മവിചയപദം വുത്തത്ഥമേവ. കസ്മാ പനേതം പുന വുത്തന്തി? അമോഹസ്സ മോഹപടിപക്ഖഭാവദീപനത്ഥം. തേനേതം ദീപേതി – യ്വായം അമോഹോ സോ ന കേവലം മോഹതോ അഞ്ഞോ ധമ്മോ, മോഹസ്സ പന പടിപക്ഖോ, ധമ്മവിചയസങ്ഖാതോ അമോഹോ നാമ ഇധ അധിപ്പേതോതി. സമ്മാദിട്ഠീതി യാഥാവനിയ്യാനികകുസലദിട്ഠി.

൧൯. ജീവിതിന്ദ്രിയനിദ്ദേസേ യോ തേസം അരൂപീനം ധമ്മാനം ആയൂതി തേസം സമ്പയുത്തകാനം അരൂപധമ്മാനം യോ ആയാപനട്ഠേന ആയു, തസ്മിഞ്ഹി സതി അരൂപധമ്മാ അയന്തി ഗച്ഛന്തി പവത്തന്തി, തസ്മാ ആയൂതി വുച്ചതി. ഇദമസ്സ സഭാവപദം. യസ്മാ പനേതേ ധമ്മാ ആയുസ്മിംയേവ സതി തിട്ഠന്തി യപേന്തി യാപേന്തി ഇരിയന്തി വത്തന്തി പാലയന്തി, തസ്മാ ഠിതീതിആദീനി വുത്താനി. വചനത്ഥോ പനേത്ഥ – ഏതായ തിട്ഠന്തീതി ഠിതി. യപേന്തീതി യപനാ. തഥാ യാപനാ. ഏവം ബുജ്ഝന്താനം പന വസേന പുരിമപദേ രസ്സത്തം കതം. ഏതായ ഇരിയന്തീതി ഇരിയനാ. വത്തന്തീതി വത്തനാ. പാലയന്തീതി പാലനാ. ജീവന്തി ഏതേനാതി ജീവിതം. അനുപാലനലക്ഖണേ ഇന്ദട്ഠം കാരേതീതി ജീവിതിന്ദ്രിയം.

൩൦. ഹിരിബലനിദ്ദേസേ യം തസ്മിം സമയേതി യേന ധമ്മേന തസ്മിം സമയേ. ലിങ്ഗവിപല്ലാസം വാ കത്വാ യോ ധമ്മോ തസ്മിം സമയേതിപി അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. ഹിരിയിതബ്ബേനാതി ഉപയോഗത്ഥേ കരണവചനം. ഹിരിയിതബ്ബയുത്തകം കായദുച്ചരിതാദിധമ്മം ഹിരിയതി ജിഗുച്ഛതീതി അത്ഥോ. പാപകാനന്തി ലാമകാനം. അകുസലാനം ധമ്മാനന്തി അകോസല്ലസമ്ഭൂതാനം ധമ്മാനം. സമാപത്തിയാതി ഇദമ്പി ഉപയോഗത്ഥേ കരണവചനം. തേസം ധമ്മാനം സമാപത്തിം പടിലാഭം സമങ്ഗീഭാവം ഹിരിയതി ജിഗുച്ഛതീതി അത്ഥോ.

൩൧. ഓത്തപ്പബലനിദ്ദേസേ ഓത്തപ്പിതബ്ബേനാതി ഹേത്വത്ഥേ കരണവചനം. ഓത്തപ്പിതബ്ബയുത്തകേന ഓത്തപ്പസ്സ ഹേതുഭൂതേന കായദുച്ചരിതാദിനാ വുത്തപ്പകാരായ ച സമാപത്തിയാ ഓത്തപ്പസ്സ ഹേതുഭൂതായ ഓത്തപ്പതി, ഭായതീതി അത്ഥോ.

൩൨. അലോഭനിദ്ദേസേ അലുബ്ഭനകവസേന അലോഭോ. ന ലുബ്ഭതീതിപി അലോഭോ. ഇദമസ്സ സഭാവപദം. അലുബ്ഭനാതി അലുബ്ഭനാകാരോ. ലോഭസമങ്ഗീ പുഗ്ഗലോ ലുബ്ഭിതോ നാമ. ന ലുബ്ഭിതോ അലുബ്ഭിതോ. അലുബ്ഭിതസ്സ ഭാവോ അലുബ്ഭിതത്തം. സാരാഗപടിപക്ഖതോ ന സാരാഗോതി അസാരാഗോ. അസാരജ്ജനാതി അസാരജ്ജനാകാരോ. അസാരജ്ജിതസ്സ ഭാവോ അസാരജ്ജിതത്തം. ന അഭിജ്ഝായതീതി അനഭിജ്ഝാ. അലോഭോ കുസലമൂലന്തി അലോഭസങ്ഖാതം കുസലമൂലം. അലോഭോ ഹി കുസലാനം ധമ്മാനം മൂലം പച്ചയട്ഠേനാതി കുസലമൂലം. കുസലഞ്ച തം പച്ചയട്ഠേന മൂലഞ്ചാതിപി കുസലമൂലം.

൩൩. അദോസനിദ്ദേസേ അദുസ്സനകവസേന അദോസോ. ന ദുസ്സതീതിപി അദോസോ. ഇദമസ്സ സഭാവപദം. അദുസ്സനാതി അദുസ്സനാകാരോ. അദുസ്സിതസ്സ ഭാവോ അദുസ്സിതത്തം. ബ്യാപാദപടിപക്ഖതോ ന ബ്യാപാദോതി അബ്യാപാദോ. കോധദുക്ഖപടിപക്ഖതോ ന ബ്യാപജ്ജോതി അബ്യാപജ്ജോ. അദോസസങ്ഖാതം കുസലമൂലം അദോസോ കുസലമൂലം. തം വുത്തത്ഥമേവ.

൪൦-൪൧. കായപസ്സദ്ധിനിദ്ദേസാദീസു യസ്മാ കായോതി തയോ ഖന്ധാ അധിപ്പേതാ, തസ്മാ വേദനാക്ഖന്ധസ്സാതിആദി വുത്തം. പസ്സമ്ഭന്തി ഏതായ തേ ധമ്മാ, വിഗതദരഥാ ഭവന്തി, സമസ്സാസപ്പത്താതി പസ്സദ്ധി. ദുതിയപദം ഉപസഗ്ഗവസേന വഡ്ഢിതം. പസ്സമ്ഭനാതി പസ്സമ്ഭനാകാരോ. ദുതിയപദം ഉപസഗ്ഗവസേന വഡ്ഢിതം. പസ്സദ്ധിസമങ്ഗിതായ പടിപ്പസ്സമ്ഭിതസ്സ ഖന്ധത്തയസ്സ ഭാവോ പടിപ്പസ്സമ്ഭിതത്തം. സബ്ബപദേഹിപി തിണ്ണം ഖന്ധാനം കിലേസദരഥപടിപ്പസ്സദ്ധി ഏവ കഥിതാ. ദുതിയനയേന വിഞ്ഞാണക്ഖന്ധസ്സ ദരഥപടിപ്പസ്സദ്ധി കഥിതാ.

൪൨-൪൩. ലഹുതാതി ലഹുതാകാരോ. ലഹുപരിണാമതാതി ലഹുപരിണാമോ ഏതേസം ധമ്മാനന്തി ലഹുപരിണാമാ; തേസം ഭാവോ ലഹുപരിണാമതാ; സീഘം സീഘം പരിവത്തനസമത്ഥതാതി വുത്തം ഹോതി. അദന്ധനതാതി ഗരുഭാവപടിക്ഖേപവചനമേതം; അഭാരിയതാതി അത്ഥോ. അവിത്ഥനതാതി മാനാദികിലേസഭാരസ്സ അഭാവേന അഥദ്ധതാ. ഏവം പഠമേന തിണ്ണം ഖന്ധാനം ലഹുതാകാരോ കഥിതോ. ദുതിയേന വിഞ്ഞാണക്ഖന്ധസ്സ ലഹുതാകാരോ കഥിതോ.

൪൪-൪൫. മുദുതാതി മുദുഭാവോ. മദ്ദവതാതി മദ്ദവം വുച്ചതി സിനിദ്ധം, മട്ഠം; മദ്ദവസ്സ ഭാവോ മദ്ദവതാ. അകക്ഖളതാതി അകക്ഖളഭാവോ. അകഥിനതാതി അകഥിനഭാവോ. ഇധാപി പുരിമനയേന തിണ്ണം ഖന്ധാനം, പച്ഛിമനയേന വിഞ്ഞാണക്ഖന്ധസ്സ മുദുതാകാരോവ കഥിതോ.

൪൬-൪൭. കമ്മഞ്ഞതാതി കമ്മനി സാധുതാ; കുസലകിരിയായ വിനിയോഗക്ഖമതാതി അത്ഥോ. സേസപദദ്വയം ബ്യഞ്ജനവസേന വഡ്ഢിതം. പദദ്വയേനാപി ഹി പുരിമനയേന തിണ്ണം ഖന്ധാനം, പച്ഛിമനയേന വിഞ്ഞാണക്ഖന്ധസ്സ കമ്മനിയാകാരോവ കഥിതോ.

൪൮-൪൯. പഗുണതാതി പഗുണഭാവോ, അനാതുരതാ നിഗ്ഗിലാനതാതി അത്ഥോ. സേസപദദ്വയം ബ്യഞ്ജനവസേന വഡ്ഢിതം. ഇധാപി പുരിമനയേന തിണ്ണം ഖന്ധാനം, പച്ഛിമനയേന വിഞ്ഞാണക്ഖന്ധസ്സ നിഗ്ഗിലാനാകാരോവ കഥിതോ.

൫൦-൫൧. ഉജുകതാതി ഉജുകഭാവോ, ഉജുകേനാകാരേന പവത്തനതാതി അത്ഥോ. ഉജുകസ്സ ഖന്ധത്തയസ്സ വിഞ്ഞാണക്ഖന്ധസ്സ ച ഭാവോ ഉജുകതാ. അജിമ്ഹതാതി ഗോമുത്തവങ്കഭാവപടിക്ഖേപോ. അവങ്കതാതി ചന്ദലേഖാവങ്കഭാവപടിക്ഖേപോ. അകുടിലതാതി നങ്ഗലകോടിവങ്കഭാവപടിക്ഖേപോ.

യോ ഹി പാപം കത്വാവ ‘ന കരോമീ’തി ഭാസതി, സോ ഗന്ത്വാ പച്ചോസക്കനതായ ‘ഗോമുത്തവങ്കോ’ നാമ ഹോതി. യോ പാപം കരോന്തോവ ‘ഭായാമഹം പാപസ്സാ’തി ഭാസതി, സോ യേഭുയ്യേന കുടിലതായ ‘ചന്ദലേഖാവങ്കോ’ നാമ ഹോതി. യോ പാപം കരോന്തോവ ‘കോ പാപസ്സ ന ഭായേയ്യാ’തി ഭാസതി, സോ നാതികുടിലതായ ‘നങ്ഗലകോടിവങ്കോ’ നാമ ഹോതി. യസ്സ വാ തീണിപി കമ്മദ്വാരാനി അസുദ്ധാനി, സോ ‘ഗോമുത്തവങ്കോ’ നാമ ഹോതി. യസ്സ യാനി കാനിചി ദ്വേ, സോ ‘ചന്ദലേഖാവങ്കോ’ നാമ. യസ്സ യംകിഞ്ചി ഏകം, സോ ‘നങ്ഗലകോടിവങ്കോ നാമ.

ദീഘഭാണകാ പനാഹു – ഏകച്ചോ ഭിക്ഖു സബ്ബവയേ ഏകവീസതിയാ അനേസനാസു, ഛസു ച അഗോചരേസു ചരതി, അയം ‘ഗോമുത്തവങ്കോ’ നാമ. ഏകോ പഠമവയേ ചതുപാരിസുദ്ധിസീലം പരിപൂരേതി, ലജ്ജീ കുക്കുച്ചകോ സിക്ഖാകാമോ ഹോതി, മജ്ഝിമവയപച്ഛിമവയേസു പുരിമസദിസോ, അയം ‘ചന്ദലേഖാവങ്കോ’ നാമ. ഏകോ പഠമവയേ മജ്ഝിമവയേപി ചതുപാരിസുദ്ധിസീലം പൂരേതി, ലജ്ജീ കുക്കുച്ചകോ സിക്ഖാകാമോ ഹോതി, പച്ഛിമവയേ പുരിമസദിസോ. അയം ‘നങ്ഗലകോടിവങ്കോ’ നാമ.

തസ്സ കിലേസവസേന ഏവം വങ്കസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ ഭാവോ ജിമ്ഹതാ വങ്കതാ കുടിലതാതി വുച്ചതി. താസം പടിക്ഖേപവസേന അജിമ്ഹതാദികാ വുത്താ. ഖന്ധാധിട്ഠാനാവ ദേസനാ കതാ. ഖന്ധാനഞ്ഹി ഏതാ അജിമ്ഹതാദികാ, നോ പുഗ്ഗലസ്സാതി. ഏവം സബ്ബേഹിപി ഇമേഹി പദേഹി പുരിമനയേന തിണ്ണം ഖന്ധാനം, പച്ഛിമനയേന വിഞ്ഞാണക്ഖന്ധസ്സാതി അരൂപീനം ധമ്മാനം നിക്കിലേസതായ ഉജുതാകാരോവ കഥിതോതി വേദിതബ്ബോ.

ഇദാനി യ്വായം യേവാപനാതി അപ്പനാവാരോ വുത്തോ, തേന ധമ്മുദ്ദേസവാരേ ദസ്സിതാനം ‘യേവാപനകാനം’യേവ സങ്ഖേപതോ നിദ്ദേസോ കഥിതോ ഹോതീതി.

നിദ്ദേസവാരകഥാ നിട്ഠിതാ.

ഏത്താവതാ പുച്ഛാ സമയനിദ്ദേസോ ധമ്മുദ്ദേസോ അപ്പനാതി ഉദ്ദേസവാരേ ചതൂഹി പരിച്ഛേദേഹി, പുച്ഛാ സമയനിദ്ദേസോ ധമ്മുദ്ദേസോ അപ്പനാതി നിദ്ദേസവാരേ ചതൂഹി പരിച്ഛേദേഹീതി അട്ഠപരിച്ഛേദപടിമണ്ഡിതോ ധമ്മവവത്ഥാനവാരോ നിട്ഠിതോവ ഹോതി.

കോട്ഠാസവാരോ

൫൮-൧൨൦. ഇദാനി തസ്മിം ഖോ പന സമയേ ചത്താരോ ഖന്ധാ ഹോന്തീതി സങ്ഗഹവാരോ ആരദ്ധോ. സോ ഉദ്ദേസനിദ്ദേസപടിനിദ്ദേസാനം വസേന തിവിധോ ഹോതി. തത്ഥ ‘തസ്മിം ഖോ പന സമയേ ചത്താരോ ഖന്ധാ’തി ഏവമാദികോ ഉദ്ദേസോ. കതമേ തസ്മിം സമയേ ചത്താരോ ഖന്ധാ’തിആദികോ നിദ്ദേസോ. കതമോ തസ്മിം സമയേ വേദനാക്ഖന്ധോതിആദികോ പടിനിദ്ദേസോതി വേദിതബ്ബോ.

തത്ഥ ഉദ്ദേസവാരേ ചത്താരോ ഖന്ധാതിആദയോ തേവീസതി കോട്ഠാസാ ഹോന്തി. തേസം ഏവമത്ഥോ വേദിതബ്ബോ – യസ്മിം സമയേ കാമാവചരം പഠമം മഹാകുസലചിത്തം ഉപ്പജ്ജതി, യേ തസ്മിം സമയേ ചിത്തങ്ഗവസേന ഉപ്പന്നാ, ഠപേത്വാ യേവാപനകേ, പാളിആരുള്ഹാ അതിരേകപണ്ണാസധമ്മാ, തേ സബ്ബേപി സങ്ഗയ്ഹമാനാ രാസട്ഠേന ചത്താരോവ ഖന്ധാ ഹോന്തി. ഹേട്ഠാ വുത്തേന ആയതനട്ഠേന ദ്വേ ആയതനാനി ഹോന്തി. സഭാവട്ഠേന സുഞ്ഞതട്ഠേന നിസ്സത്തട്ഠേന ദ്വേവ ധാതുയോ ഹോന്തി. പച്ചയസങ്ഖാതേന ആഹാരട്ഠേന തയോവേത്ഥ ധമ്മാ ആഹാരാ ഹോന്തി. അവസേസാ നോ ആഹാരാ.

‘കിം പനേതേ അഞ്ഞമഞ്ഞം വാ തംസമുട്ഠാനരൂപസ്സ വാ പച്ചയാ ന ഹോന്തീ’തി? ‘നോ ന ഹോന്തി. ഇമേ പന തഥാ ച ഹോന്തി, അഞ്ഞഥാ ചാതി സമാനേപി പച്ചയത്തേ അതിരേകപച്ചയാ ഹോന്തി, തസ്മാ ആഹാരാതി വുത്താ. കഥം? ഏതേസു ഹി ഫസ്സാഹാരോ, യേസം ധമ്മാനം അവസേസാ ചിത്തചേതസികാ പച്ചയാ ഹോന്തി, തേസഞ്ച പച്ചയോ ഹോതി, തിസ്സോ ച വേദനാ ആഹരതി. മനോസഞ്ചേതനാഹാരോ തേസഞ്ച പച്ചയോ ഹോതി തയോ ച ഭവേ ആഹരതി. വിഞ്ഞാണാഹാരോ തേസഞ്ച പച്ചയോ ഹോതി പടിസന്ധിനാമരൂപഞ്ച ആഹരതീ’തി. ‘നനു ച സോ വിപാകോവ ഇദം പന കുസലവിഞ്ഞാണ’ന്തി? ‘കിഞ്ചാപി കുസലവിഞ്ഞാണം, തംസരിക്ഖതായ പന വിഞ്ഞാണാഹാരോ’ത്വേവ വുത്തം. ഉപത്ഥമ്ഭകട്ഠേന വാ ഇമേ തയോ ആഹാരാതി വുത്താ. ഇമേ ഹി സമ്പയുത്തധമ്മാനം, കബളീകാരാഹാരോ വിയ രൂപകായസ്സ, ഉപത്ഥമ്ഭകപച്ചയാ ഹോന്തി. തേനേവ വുത്തം – ‘‘അരൂപിനോ ആഹാരാ സമ്പയുത്തകാനം ധമ്മാനം തംസമുട്ഠാനാനഞ്ച രൂപാനം ആഹാരപച്ചയേന പച്ചയോ’’തി (പട്ഠാ. ൧.൧.൧൫).

അപരോ നയോ – അജ്ഝത്തികസന്തതിയാ വിസേസപച്ചയത്താ കബളീകാരാഹാരോ ച ഇമേ ച തയോ ധമ്മാ ആഹാരാതി വുത്താ. വിസേസപച്ചയോ ഹി കബളീകാരാഹാരഭക്ഖാനം സത്താനം രൂപകായസ്സ കബളീകാരോ ആഹാരോ; നാമകായേ വേദനായ ഫസ്സോ, വിഞ്ഞാണസ്സ മനോസഞ്ചേതനാ, നാമരൂപസ്സ വിഞ്ഞാണം. യഥാഹ –

‘‘സേയ്യഥാപി, ഭിക്ഖവേ, അയം കായോ ആഹാരട്ഠിതികോ, ആഹാരം പടിച്ച തിട്ഠതി, അനാഹാരോ നോ തിട്ഠതി’’ (സം. നി. ൫.൧൮൩). തഥാ ഫസ്സപച്ചയാ വേദനാ, സങ്ഖാരപച്ചയാ വിഞ്ഞാണം, വിഞ്ഞാണപച്ചയാ നാമരൂപന്തി (സം. നി. ൨.൧).

അധിപതിയട്ഠേന പന അട്ഠേവ ധമ്മാ ഇന്ദ്രിയാനി ഹോന്തി, ന അവസേസാ. തേന വുത്തം – അട്ഠിന്ദ്രിയാനി ഹോന്തീതി. ഉപനിജ്ഝായനട്ഠേന പഞ്ചേവ ധമ്മാ ഝാനങ്ഗാനി ഹോന്തി. തേന വുത്തം – പഞ്ചങ്ഗികം ഝാനം ഹോതീതി.

നിയ്യാനട്ഠേന ച ഹേത്വട്ഠേന ച പഞ്ചേവ ധമ്മാ മഗ്ഗങ്ഗാനി ഹോന്തി. തേന വുത്തം – പഞ്ചങ്ഗികോ മഗ്ഗോ ഹോതീതി. കിഞ്ചാപി ഹി അട്ഠങ്ഗികോ അരിയമഗ്ഗോ, ലോകിയചിത്തേ പന ഏകക്ഖണേ തിസ്സോ വിരതിയോ ന ലബ്ഭന്തി, തസ്മാ പഞ്ചങ്ഗികോതി വുത്തോ. ‘നനു ച ‘‘യഥാഗതമഗ്ഗോതി ഖോ, ഭിക്ഖു, അരിയസ്സേതം അട്ഠങ്ഗികസ്സ മഗ്ഗസ്സ അധിവചന’’ന്തി (സം. നി. ൪.൨൪൫) ഇമസ്മിം സുത്തേ ‘യഥേവ ലോകുത്തരമഗ്ഗോ അട്ഠങ്ഗികോ, പുബ്ബഭാഗവിപസ്സനാമഗ്ഗോപി തഥേവ അട്ഠങ്ഗികോ’തി യഥാഗതവചനേന ഇമസ്സത്ഥസ്സ ദീപിതത്താ, ലോകിയമഗ്ഗേനാപി അട്ഠങ്ഗികേന ഭവിതബ്ബന്തി? ന ഭവിതബ്ബം. അയഞ്ഹി സുത്തന്തികദേസനാ നാമ പരിയായദേസനാ. തേനാഹ – ‘‘പുബ്ബേവ ഖോ പനസ്സ കായകമ്മം വചീകമ്മം ആജീവോ സുപരിസുദ്ധോ ഹോതീ’’തി (മ. നി. ൩.൪൩൧). അയം പന നിപ്പരിയായദേസനാ. ലോകിയചിത്തസ്മിഞ്ഹി തിസ്സോ വിരതിയോ ഏകക്ഖണേ ന ലബ്ഭന്തി, തസ്മാ ‘പഞ്ചങ്ഗികോ’വ വുത്തോതി.

അകമ്പിയട്ഠേന പന സത്തേവ ധമ്മാ ബലാനി ഹോന്തി. മൂലട്ഠേന തയോവ ധമ്മാ ഹേതൂ. ഫുസനട്ഠേന ഏകോവ ധമ്മോ ഫസ്സോ. വേദയിതട്ഠേന ഏകോവ ധമ്മോ വേദനാ. സഞ്ജാനനട്ഠേന ഏകോവ ധമ്മോ സഞ്ഞാ. ചേതയനട്ഠേന ഏകോവ ധമ്മോ ചേതനാ. ചിത്തവിചിത്തട്ഠേന ഏകോവ ധമ്മോ ചിത്തം. രാസട്ഠേന ചേവ വേദയിതട്ഠേന ച ഏകോവ ധമ്മോ വേദനാക്ഖന്ധോ. രാസട്ഠേന ച സഞ്ജാനനട്ഠേന ച ഏകോവ ധമ്മോ സഞ്ഞാക്ഖന്ധോ. രാസട്ഠേന ച അഭിസങ്ഖരണട്ഠേന ച ഏകോവ ധമ്മോ സങ്ഖാരക്ഖന്ധോ. രാസട്ഠേന ച ചിത്തവിചിത്തട്ഠേന ച ഏകോവ ധമ്മോ വിഞ്ഞാണക്ഖന്ധോ. വിജാനനട്ഠേന ചേവ ഹേട്ഠാ വുത്തആയതനട്ഠേന ച ഏകമേവ മനായതനം. വിജാനനട്ഠേന ച അധിപതിയട്ഠേന ച ഏകമേവ മനിന്ദ്രിയം. വിജാനനട്ഠേന ച സഭാവസുഞ്ഞതനിസ്സത്തട്ഠേന ച ഏകോവ ധമ്മോ മനോവിഞ്ഞാണധാതു നാമ ഹോതി, ന അവസേസാ. ഠപേത്വാ പന ചിത്തം, യഥാവുത്തേന അത്ഥേന അവസേസാ സബ്ബേപി ധമ്മാ ഏകം ധമ്മായതനമേവ, ഏകാ ച ധമ്മധാതുയേവ ഹോതീതി.

യേ വാ പന തസ്മിം സമയേതി ഇമിനാ പന അപ്പനാവാരേന ഇധാപി ഹേട്ഠാ വുത്താ യേവാപനകാവ സങ്ഗഹിതാ. യഥാ ച ഇധ ഏവം സബ്ബത്ഥ. ഇതോ പരഞ്ഹി ഏത്തകമ്പി ന വിചാരയിസ്സാമ. നിദ്ദേസപടിനിദ്ദേസവാരേസു ഹേട്ഠാ വുത്തനയേനേവ അത്ഥോ വേദിതബ്ബോതി.

സങ്ഗഹവാരോ നിട്ഠിതോ.

കോട്ഠാസവാരോതിപി ഏതസ്സേവ നാമം.

സുഞ്ഞതവാരോ

൧൨൧-൧൪൫. ഇദാനി തസ്മിം ഖോ പന സമയേ ധമ്മാ ഹോന്തീതി സുഞ്ഞതവാരോ ആരദ്ധോ. സോ ഉദ്ദേസനിദ്ദേസവസേന ദ്വിധാ വവത്ഥിതോ. തത്ഥ ഉദ്ദേസവാരേ ‘ധമ്മാ ഹോന്തീ’തി ഇമിനാ സദ്ധിം ചതുവീസതി കോട്ഠാസാ ഹോന്തി. സബ്ബകോട്ഠാസേസു ച ‘ചത്താരോ ദ്വേ തയോ’തി ഗണനപരിച്ഛേദോ ന വുത്തോ. കസ്മാ? സങ്ഗഹവാരേ പരിച്ഛിന്നത്താ. തത്ഥ പരിച്ഛിന്നധമ്മായേവ ഹി ഇധാപി വുത്താ. ന ഹേത്ഥ സത്തോ വാ ഭാവോ വാ അത്താ വാ ഉപലബ്ഭതി. ധമ്മാവ ഏതേ ധമ്മമത്താ അസാരാ അപരിണായകാതി ഇമിസ്സാ സുഞ്ഞതായ ദീപനത്ഥം വുത്താ. തസ്മാ ഏവമേത്ഥ അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ – യസ്മിം സമയേ കാമാവചരം പഠമം മഹാകുസലചിത്തം ഉപ്പജ്ജതി, തസ്മിം സമയേ ചിത്തങ്ഗവസേന ഉപ്പന്നാ അതിരേകപണ്ണാസധമ്മാ സഭാവട്ഠേന ധമ്മാ ഏവ ഹോന്തി. ന അഞ്ഞോ കോചി സത്തോ വാ ഭാവോ വാ പോസോ വാ പുഗ്ഗലോ വാ ഹോതീതി. തഥാ രാസട്ഠേന ഖന്ധാവ ഹോന്തീതി. ഏവം പുരിമനയേനേവ സബ്ബപദേസു അത്ഥയോജനാ വേദിതബ്ബാ. യസ്മാ പന ഝാനതോ അഞ്ഞം ഝാനങ്ഗം, മഗ്ഗതോ വാ അഞ്ഞം മഗ്ഗങ്ഗം നത്ഥി, തസ്മാ ഇധ ‘ഝാനം ഹോതി, മഗ്ഗോ ഹോതി’ ഇച്ചേവ വുത്തം. ഉപനിജ്ഝായനട്ഠേന ഹി ഝാനമേവ ഹേത്വട്ഠേന മഗ്ഗോവ ഹോതി. ന അഞ്ഞോ കോചി സത്തോ വാ ഭാവോ വാതി. ഏവം സബ്ബപദേസു അത്ഥയോജനാ കാതബ്ബാ. നിദ്ദേസവാരോ ഉത്താനത്ഥോയേവാതി.

സുഞ്ഞതവാരോ നിട്ഠിതോ.

നിട്ഠിതാ ച തീഹി മഹാവാരേഹി മണ്ഡേത്വാ നിദ്ദിട്ഠസ്സ

പഠമചിത്തസ്സ അത്ഥവണ്ണനാ.

ദുതിയചിത്തം

൧൪൬. ഇദാനി ദുതിയചിത്താദീനി ദസ്സേതും പുന ‘‘കതമേ ധമ്മാ’’തിആദി ആരദ്ധം. തേസു സബ്ബേസുപി പഠമചിത്തേ വുത്തനയേനേവ തയോ തയോ മഹാവാരാ വേദിതബ്ബാ. ന കേവലഞ്ച മഹാവാരാ ഏവ, പഠമചിത്തേ വുത്തസദിസാനം സബ്ബപദാനം അത്ഥോപി വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബോ. ഇതോ പരമ്പി അപുബ്ബപദവണ്ണനംയേവ കരിസ്സാമ. ഇമസ്മിം താവ ദുതിയചിത്തനിദ്ദേസേ സസങ്ഖാരേനാതി ഇദമേവ അപുബ്ബം. തസ്സത്ഥോ – സഹ സങ്ഖാരേനാതി സസങ്ഖാരോ. തേന സസങ്ഖാരേന സപ്പയോഗേന സഉപായേന പച്ചയഗണേനാതി അത്ഥോ. യേന ഹി ആരമ്മണാദിനാ പച്ചയഗണേന പഠമം മഹാചിത്തം ഉപ്പജ്ജതി, തേനേവ സപ്പയോഗേന സഉപായേന ഇദം ഉപ്പജ്ജതി.

തസ്സേവം ഉപ്പത്തി വേദിതബ്ബാ – ഇധേകച്ചോ ഭിക്ഖു വിഹാരപച്ചന്തേ വസമാനോ ചേതിയങ്ഗണസമ്മജ്ജനവേലായ വാ ഥേരുപട്ഠാനവേലായ വാ സമ്പത്തായ, ധമ്മസവനദിവസേ വാ സമ്പത്തേ ‘മയ്ഹം ഗന്ത്വാ പച്ചാഗച്ഛതോ അതിദൂരം ഭവിസ്സതി, ന ഗമിസ്സാമീ’തി ചിന്തേത്വാ പുന ചിന്തേതി – ‘ഭിക്ഖുസ്സ നാമ ചേതിയങ്ഗണം വാ ഥേരുപട്ഠാനം വാ ധമ്മസവനം വാ അഗന്തും അസാരുപ്പം, ഗമിസ്സാമീ’തി ഗച്ഛതി. തസ്സേവം അത്തനോ പയോഗേന വാ, പരേന വാ വത്താദീനം അകരണേ ച ആദീനവം കരണേ ച ആനിസംസം ദസ്സേത്വാ ഓവദിയമാനസ്സ, നിഗ്ഗഹവസേനേവ വാ ‘ഏഹി, ഇദം കരോഹീ’തി കാരിയമാനസ്സ ഉപ്പന്നം കുസലചിത്തം സസങ്ഖാരേന പച്ചയഗണേന ഉപ്പന്നം നാമ ഹോതീതി.

ദുതിയചിത്തം.

തതിയചിത്തം

൧൪൭-൧൪൮. തതിയേ ഞാണേന വിപ്പയുത്തന്തി ഞാണവിപ്പയുത്തം. ഇദമ്പി ഹി ആരമ്മണേ ഹട്ഠപഹട്ഠം ഹോതി പരിച്ഛിന്ദകഞാണം പനേത്ഥ ന ഹോതി. തസ്മാ ഇദം ദഹരകുമാരകാനം ഭിക്ഖും ദിസ്വാ ‘അയം ഥേരോ മയ്ഹ’ന്തി വന്ദനകാലേ, തേനേവ നയേന ചേതിയവന്ദനധമ്മസവനകാലാദീസു ച ഉപ്പജ്ജതീതി വേദിതബ്ബം. പാളിയം പനേത്ഥ സത്തസു ഠാനേസു പഞ്ഞാ പരിഹായതി. സേസം പാകതികമേവാതി.

തതിയചിത്തം.

ചതുത്ഥചിത്തം

൧൪൯. ചതുത്ഥചിത്തേപി ഏസേവ നയോ. ഇദം പന സസങ്ഖാരേനാതി വചനതോ യദാ മാതാപിതരോ ദഹരകുമാരകേ സീസേ ഗഹേത്വാ ചേതിയാദീനി വന്ദാപേന്തി തേ ച അനത്ഥികാ സമാനാപി ഹട്ഠപഹട്ഠാവ വന്ദന്തി. ഏവരൂപേ കാലേ ലബ്ഭതീതി വേദിതബ്ബം.

ചതുത്ഥചിത്തം.

പഞ്ചമചിത്തം

൧൫൦. പഞ്ചമേ ഉപേക്ഖാസഹഗതന്തി ഉപേക്ഖാവേദനായ സമ്പയുത്തം. ഇദഞ്ഹി ആരമ്മണേ മജ്ഝത്തം ഹോതി. പരിച്ഛിന്ദകഞാണം പനേത്ഥ ഹോതിയേവ. പാളിയം പനേത്ഥ ഝാനചതുക്കേ ഉപേക്ഖാ ഹോതീതി ഇന്ദ്രിയട്ഠകേ ഉപേക്ഖിന്ദ്രിയം ഹോതീതി വത്വാ സബ്ബേസമ്പി വേദനാദിപദാനം നിദ്ദേസേ സാതാസാതസുഖദുക്ഖപടിക്ഖേപവസേന ദേസനം കത്വാ അദുക്ഖമസുഖവേദനാ കഥിതാ. തസ്സാ മജ്ഝത്തലക്ഖണേ ഇന്ദത്തകരണവസേന ഉപേക്ഖിന്ദ്രിയഭാവോ വേദിതബ്ബോ. പദപടിപാടിയാ ച ഏകസ്മിം ഠാനേ പീതി പരിഹീനാ. തസ്മാ ചിത്തങ്ഗവസേന പാളിആരുള്ഹാ പഞ്ചപണ്ണാസേവ ധമ്മാ ഹോന്തി. തേസം വസേന സബ്ബകോട്ഠാസേസു സബ്ബവാരേസു ച വിനിച്ഛയോ വേദിതബ്ബോ.

പഞ്ചമചിത്തം.

ഛട്ഠചിത്താദി

൧൫൬-൯. ഛട്ഠസത്തമഅട്ഠമാനി ദുതിയതതിയചതുത്ഥേസു വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബാനി. കേവലഞ്ഹി ഇമേസു വേദനാപരിവത്തനഞ്ചേവ പീതിപരിഹാനഞ്ച ഹോതി. സേസം സദ്ധിം ഉപ്പത്തിനയേന താദിസമേവ. കരുണാമുദിതാ പരികമ്മകാലേപി ഹി ഇമേസം ഉപ്പത്തി മഹാഅട്ഠകഥായം അനുഞ്ഞാതാ ഏവ. ഇമാനി അട്ഠ കാമാവചരകുസലചിത്താനി നാമ.

പുഞ്ഞകിരിയവത്ഥാദികഥാ

താനി സബ്ബാനിപി ദസഹി പുഞ്ഞകിരിയവത്ഥൂഹി ദീപേതബ്ബാനി. കഥം? ദാനമയം പുഞ്ഞകിരിയവത്ഥു, സീലമയം… ഭാവനാമയം… അപചിതിസഹഗതം… വേയ്യാവച്ചസഹഗതം… പത്താനുപ്പദാനം… അബ്ഭനുമോദനം… ദേസനാമയം… സവനമയം… ദിട്ഠിജുകമ്മം പുഞ്ഞകിരിയവത്ഥൂതി ഇമാനി ദസ പുഞ്ഞകിരിയവത്ഥൂനി നാമ. തത്ഥ ദാനമേവ ദാനമയം. പുഞ്ഞകിരിയാ ച സാ തേസം തേസം ആനിസംസാനം വത്ഥു ചാതി പുഞ്ഞകിരിയവത്ഥു. സേസേസുപി ഏസേവ നയോ.

തത്ഥ ചീവരാദീസു ചതൂസു പച്ചയേസു, രൂപാദീസു വാ ഛസു ആരമ്മണേസു, അന്നാദീസു വാ ദസസു ദാനവത്ഥൂസു, തം തം ദേന്തസ്സ തേസം തേസം ഉപ്പാദനതോ പട്ഠായ പുബ്ബഭാഗേ, പരിച്ചാഗകാലേ, പച്ഛാ സോമനസ്സചിത്തേന അനുസ്സരണകാലേ ചാതി തീസു കാലേസു പവത്താ ചേതനാ ‘ദാനമയം പുഞ്ഞകിരിയവത്ഥു’ നാമ.

പഞ്ചസീലം അട്ഠസീലം ദസസീലം സമാദിയന്തസ്സ, ‘പബ്ബജിസ്സാമീ’തി വിഹാരം ഗച്ഛന്തസ്സ, പബ്ബജന്തസ്സ, ‘മനോരഥം മത്ഥകം പാപേത്വാ പബ്ബജിതോ വത’മ്ഹി, ‘സാധു സാധൂ’തി ആവജ്ജേന്തസ്സ, പാതിമോക്ഖം സംവരന്തസ്സ, ചീവരാദയോ പച്ചയേ പച്ചവേക്ഖന്തസ്സ, ആപാഥഗതേസു രൂപാദീസു ചക്ഖുദ്വാരാദീനി സംവരന്തസ്സ, ആജീവം സോധേന്തസ്സ ച പവത്താ ചേതനാ ‘സീലമയം പുഞ്ഞകിരിയവത്ഥു’ നാമ.

പടിസമ്ഭിദായം വുത്തേന വിപസ്സനാമഗ്ഗേന ചക്ഖും അനിച്ചതോ ദുക്ഖതോ അനത്തതോ ഭാവേന്തസ്സ…പേ… മനം… രൂപേ…പേ… ധമ്മേ… ചക്ഖുവിഞ്ഞാണം…പേ… മനോവിഞ്ഞാണം,… ചക്ഖുസമ്ഫസ്സം…പേ… മനോസമ്ഫസ്സം, ചക്ഖുസമ്ഫസ്സജം വേദനം…പേ… മനോസമ്ഫസ്സജം വേദനം, …പേ… രൂപസഞ്ഞം…പേ… ജരാമരണം അനിച്ചതോ ദുക്ഖതോ അനത്തതോ ഭാവേന്തസ്സ പവത്താ ചേതനാ, അട്ഠതിംസായ വാ ആരമ്മണേസു അപ്പനം അപ്പത്താ സബ്ബാപി ചേതനാ ‘ഭാവനാമയം പുഞ്ഞകിരിയവത്ഥു’ നാമ.

മഹല്ലകം പന ദിസ്വാ പച്ചുഗ്ഗമനപത്തചീവരപടിഗ്ഗഹണഅഭിവാദനമഗ്ഗസമ്പദാനാദിവസേന ‘അപചിതിസഹഗതം’ വേദിതബ്ബം.

വുഡ്ഢതരാനം വത്തപ്പടിപത്തികരണവസേന ഗാമം പിണ്ഡായ പവിട്ഠം ഭിക്ഖും ദിസ്വാ പത്തം ഗഹേത്വാ ഗാമേ ഭിക്ഖം സമാദപേത്വാ ഉപസംഹരണവസേന, ‘ഗച്ഛ ഭിക്ഖൂനം പത്തം ആഹരാ’തി സുത്വാ വേഗേന ഗന്ത്വാ പത്താഹരണാദിവസേന ച കായവേയ്യാവടികകാലേ ‘വേയ്യാവച്ചസഹഗതം’ വേദിതബ്ബം.

ദാനം ദത്വാ ഗന്ധാദീഹി പൂജം കത്വാ ‘അസുകസ്സ നാമ പത്തി ഹോതൂ’തി വാ, ‘സബ്ബസത്താനം ഹോതൂ’തി വാ പത്തിം ദദതോ ‘പത്താനുപ്പദാനം’ വേദിതബ്ബം. കിം പനേവം പത്തിം ദദതോ പുഞ്ഞക്ഖയോ ഹോതീതി? ന ഹോതി. യഥാ പന ഏകം ദീപം ജാലേത്വാ തതോ ദീപസഹസ്സം ജാലേന്തസ്സ പഠമദീപോ ഖീണോതി ന വത്തബ്ബോ; പുരിമാലോകേന പന സദ്ധിം പച്ഛിമാലോകോ ഏകതോ ഹുത്വാ അതിമഹാ ഹോതി. ഏവമേവ പത്തിം ദദതോ പരിഹാനി നാമ നത്ഥി. വുഡ്ഢിയേവ പന ഹോതീതി വേദിതബ്ബോ.

പരേഹി ദിന്നായ പത്തിയാ വാ അഞ്ഞായ വാ പുഞ്ഞകിരിയായ ‘സാധു സാധൂ’തി അനുമോദനവസേന ‘അബ്ഭനുമോദനം’ വേദിതബ്ബം.

ഏകോ ‘ഏവം മം ധമ്മകഥികോതി മം ജാനിസ്സന്തീ’തി ഇച്ഛായ ഠത്വാ ലാഭഗരുകോ ഹുത്വാ ദേസേതി, തം ന മഹപ്ഫലം. ഏകോ അത്തനോ പഗുണം ധമ്മം അപച്ചാസീസമാനോ വിമുത്തായതനസീസേന പരേസം ദേസേതി, ഇദം ‘ദേസനാമയം പുഞ്ഞകിരിയവത്ഥു’ നാമ.

ഏകോ സുണന്തോ ‘ഇതി മം സദ്ധോതി ജാനിസ്സന്തീ’തി സുണാതി, തം ന മഹപ്ഫലം. ഏകോ ‘ഏവം മേ മഹപ്ഫലം ഭവിസ്സതീ’തി ഹിതഫരണേന മുദുചിത്തേന ധമ്മം സുണാതി, ഇദം ‘സവനമയം പുഞ്ഞകിരിയവത്ഥു’ നാമ.

ദിട്ഠിം ഉജും കരോന്തസ്സ ‘ദിട്ഠിജുകമ്മം പുഞ്ഞകിരിയവത്ഥു’ നാമ. ദീഘഭാണകാ പനാഹു – ‘ദിട്ഠിജുകമ്മം സബ്ബേസം നിയമലക്ഖണം, യംകിഞ്ചി പുഞ്ഞം കരോന്തസ്സ ഹി ദിട്ഠിയാ ഉജുകഭാവേനേവ മഹപ്ഫലം ഹോതീ’തി.

ഏതേസു പന പുഞ്ഞകിരിയവത്ഥൂസു ദാനമയം താവ ‘ദാനം ദസ്സാമീ’തി ചിന്തേന്തസ്സ ഉപ്പജ്ജതി, ദാനം ദദതോ ഉപ്പജ്ജതി, ‘ദിന്നം മേ’തി പച്ചവേക്ഖന്തസ്സ ഉപ്പജ്ജതി. ഏവം പുബ്ബചേതനം മുഞ്ചനചേതനം അപരചേതനന്തി തിസ്സോപി ചേതനാ ഏകതോ കത്വാ ‘ദാനമയം പുഞ്ഞകിരിയവത്ഥു’ നാമ ഹോതി. സീലമയമ്പി ‘സീലം പൂരേസ്സാമീ’തി ചിന്തേന്തസ്സ ഉപ്പജ്ജതി, സീലപൂരണകാലേ ഉപ്പജ്ജതി, ‘പൂരിതം മേ’തി പച്ചവേക്ഖന്തസ്സ ഉപ്പജ്ജതി. താ സബ്ബാപി ഏകതോ കത്വാ ‘സീലമയം പുഞ്ഞകിരിയവത്ഥു’ നാമ ഹോതി…പേ… ദിട്ഠിജുകമ്മമ്പി ‘ദിട്ഠിം ഉജുകം കരിസ്സാമീ’തി ചിന്തേന്തസ്സ ഉപ്പജ്ജതി, ദിട്ഠിം ഉജും കരോന്തസ്സ ഉപ്പജ്ജതി, ‘ദിട്ഠി മേ ഉജുകാ കതാ’തി പച്ചവേക്ഖന്തസ്സ ഉപ്പജ്ജതി. താ സബ്ബാപി ഏകതോ കത്വാ ‘ദിട്ഠിജുകമ്മം പുഞ്ഞകിരിയവത്ഥു’ നാമ ഹോതി.

സുത്തേ പന തീണിയേവ പുഞ്ഞകിരിയവത്ഥൂനി ആഗതാനി. തേസു ഇതരേസമ്പി സങ്ഗഹോ വേദിതബ്ബോ. അപചിതിവേയ്യാവച്ചാനി ഹി സീലമയേ സങ്ഗഹം ഗച്ഛന്തി. പത്താനുപ്പദാനഅബ്ഭനുമോദനാനി ദാനമയേ. ദേസനാസവനദിട്ഠിജുകമ്മാനി ഭാവനാമയേ. യേ പന ‘ദിട്ഠിജുകമ്മം സബ്ബേസം നിയമലക്ഖണ’ന്തി വദന്തി തേസം തം തീസുപി സങ്ഗഹം ഗച്ഛതി. ഏവമേതാനി സങ്ഖേപതോ തീണി ഹുത്വാ വിത്ഥാരതോ ദസ ഹോന്തി.

തേസു ‘ദാനം ദസ്സാമീ’തി ചിന്തേന്തോ അട്ഠന്നം കാമാവചരകുസലചിത്താനം അഞ്ഞതരേനേവ ചിന്തേതി; ദദമാനോപി തേസംയേവ അഞ്ഞതരേന ദേതി; ‘ദാനം മേ ദിന്ന’ന്തി പച്ചവേക്ഖന്തോപി തേസംയേവ അഞ്ഞതരേന പച്ചവേക്ഖതി. ‘സീലം പൂരേസ്സാമീ’തി ചിന്തേന്തോപി തേസംയേവ അഞ്ഞതരേന ചിന്തേതി; സീലം പൂരേന്തോപി തേസംയേവ അഞ്ഞതരേന പൂരേതി, ‘സീലം മേ പൂരിത’ന്തി പച്ചവേക്ഖന്തോപി തേസംയേവ അഞ്ഞതരേന പച്ചവേക്ഖതി. ‘ഭാവനം ഭാവേസ്സാമീ’തി ചിന്തേന്തോപി തേസംയേവ അഞ്ഞതരേന ചിന്തേതി; ഭാവേന്തോപി തേസംയേവ അഞ്ഞതരേന ഭാവേതി; ‘ഭാവനാ മേ ഭാവിതാ’തി പച്ചവേക്ഖന്തോപി തേസംയേവ അഞ്ഞതരേന പച്ചവേക്ഖതി.

‘ജേട്ഠാപചിതികമ്മം കരിസ്സാമീ’തി ചിന്തേന്തോപി തേസംയേവ അഞ്ഞതരേന ചിന്തേതി, കരോന്തോപി തേസംയേവ അഞ്ഞതരേന കരോതി, ‘കതം മേ’തി പച്ചവേക്ഖന്തോപി തേസംയേവ അഞ്ഞതരേന പച്ചവേക്ഖതി. ‘കായവേയ്യാവടികകമ്മം കരിസ്സാമീ’തി ചിന്തേന്തോപി, കരോന്തോപി, ‘കതം മേ’തി പച്ചവേക്ഖന്തോപി തേസംയേവ അഞ്ഞതരേന പച്ചവേക്ഖതി. ‘പത്തിം ദസ്സാമീ’തി ചിന്തേന്തോപി, ദദന്തോപി, ‘ദിന്നം മേ’തി പച്ചവേക്ഖന്തോപി, ‘പത്തിം വാ സേസകുസലം വാ അനുമോദിസ്സാമീ’തി ചിന്തേന്തോപി തേസംയേവ അഞ്ഞതരേന ചിന്തേതി; അനുമോദന്തോപി തേസംയേവ അഞ്ഞതരേന അനുമോദതി, ‘അനുമോദിതം മേ’തി പച്ചവേക്ഖന്തോപി തേസംയേവ അഞ്ഞതരേന പച്ചവേക്ഖതി. ‘ധമ്മം ദേസേസ്സാമീ’തി ചിന്തേന്തോപി തേസംയേവ അഞ്ഞതരേന ചിന്തേതി, ദേസേന്തോപി തേസംയേവ അഞ്ഞതരേന ദേസേതി, ‘ദേസിതോ മേ’തി പച്ചവേക്ഖന്തോപി തേസംയേവ അഞ്ഞതരേന പച്ചവേക്ഖതി. ‘ധമ്മം സോസ്സാമീ’തി ചിന്തേന്തോപി തേസംയേവ അഞ്ഞതരേന ചിന്തേതി, സുണന്തോപി തേസംയേവ അഞ്ഞതരേന സുണാതി, ‘സുതോ മേ’തി പച്ചവേക്ഖന്തോപി തേസംയേവ അഞ്ഞതരേന പച്ചവേക്ഖതി. ‘ദിട്ഠിം ഉജുകം കരിസ്സാമീ’തി ചിന്തേന്തോപി തേസംയേവ അഞ്ഞതരേന ചിന്തേതി, ഉജും കരോന്തോ പന ചതുന്നം ഞാണസമ്പയുത്താനം അഞ്ഞതരേന കരോതി, ‘ദിട്ഠി മേ ഉജുകാ കതാ’തി പച്ചവേക്ഖന്തോ അട്ഠന്നം അഞ്ഞതരേന പച്ചവേക്ഖതി.

ഇമസ്മിം ഠാനേ ചത്താരി അനന്താനി നാമ ഗഹിതാനി. ചത്താരി ഹി അനന്താനി – ആകാസോ അനന്തോ, ചക്കവാളാനി അനന്താനി, സത്തനികായോ അനന്തോ, ബുദ്ധഞ്ഞാണം അനന്തം. ആകാസസ്സ ഹി പുരത്ഥിമായ ദിസായ വാ പച്ഛിമുത്തരദക്ഖിണാസു വാ ഏത്തകാനി വാ യോജനസതാനി ഏത്തകാനി വാ യോജനസഹസ്സാനീതി പരിച്ഛേദോ നത്ഥി. സിനേരുമത്തമ്പി അയോകൂടം പഥവിം ദ്വിധാ കത്വാ ഹേട്ഠാ ഖിത്തം ഭസ്സേഥേവ, നോ പതിട്ഠം ലഭേഥ, ഏവം ആകാസം അനന്തം നാമ.

ചക്കവാളാനമ്പി സതേഹി വാ സഹസ്സേഹി വാ പരിച്ഛേദോ നത്ഥി. സചേപി ഹി അകനിട്ഠഭവനേ നിബ്ബത്താ, ദള്ഹഥാമധനുഗ്ഗഹസ്സ ലഹുകേന സരേന തിരിയം താലച്ഛായം അതിക്കമനമത്തേന കാലേന ചക്കവാളസതസഹസ്സം അതിക്കമനസമത്ഥേന ജവേന സമന്നാഗതാ ചത്താരോ മഹാബ്രഹ്മാനോ ‘ചക്കവാളപരിയന്തം പസ്സിസ്സാമാ’തി തേന ജവേന ധാവേയ്യും, ചക്കവാളപരിയന്തം അദിസ്വാവ പരിനിബ്ബായേയ്യും, ഏവം ചക്കവാളാനി അനന്താനി നാമ.

ഏത്തകേസു പന ചക്കവാളേസു ഉദകട്ഠകഥലട്ഠകസത്താനം പമാണം നത്ഥി. ഏവം സത്തനികായോ അനന്തോ നാമ. തതോപി ബുദ്ധഞാണം അനന്തമേവ.

ഏവം അപരിമാണേസു ചക്കവാളേസു അപരിമാണാനം സത്താനം കാമാവചരസോമനസ്സസഹഗതഞാണസമ്പയുത്തഅസങ്ഖാരികകുസലചിത്താനി ഏകസ്സ ബഹൂനി ഉപ്പജ്ജന്തി. ബഹൂനമ്പി ബഹൂനി ഉപ്പജ്ജന്തി. താനി സബ്ബാനിപി കാമാവചരട്ഠേന സോമനസ്സസഹഗതട്ഠേന ഞാണസമ്പയുത്തട്ഠേന അസങ്ഖാരികട്ഠേന ഏകത്തം ഗച്ഛന്തി. ഏകമേവ സോമനസ്സസഹഗതം തിഹേതുകം അസങ്ഖാരികം മഹാചിത്തം ഹോതി. തഥാ സസങ്ഖാരികം മഹാചിത്തം…പേ… തഥാ ഉപേക്ഖാസഹഗതം ഞാണവിപ്പയുത്തം ദ്വിഹേതുകം സസങ്ഖാരികചിത്തന്തി. ഏവം സബ്ബാനിപി അപരിമാണേസു ചക്കവാളേസു അപരിമാണാനം സത്താനം ഉപ്പജ്ജമാനാനി കാമാവചരകുസലചിത്താനി സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ മഹാതുലായ തുലയമാനോ വിയ, തുമ്ബേ പക്ഖിപിത്വാ മിനമാനോ വിയ, സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണേന പരിച്ഛിന്ദിത്വാ ‘അട്ഠേവേതാനീ’തി സരിക്ഖട്ഠേന അട്ഠേവ കോട്ഠാസേ കത്വാ ദസ്സേസി.

പുന ഇമസ്മിം ഠാനേ ഛബ്ബിധേന പുഞ്ഞായൂഹനം നാമ ഗഹിതം. പുഞ്ഞഞ്ഹി അത്ഥി സയംകാരം അത്ഥി പരംകാരം, അത്ഥി സാഹത്ഥികം അത്ഥി ആണത്തികം, അത്ഥി സമ്പജാനകതം അത്ഥി അസമ്പജാനകതന്തി.

തത്ഥ അത്തനോ ധമ്മതായ കതം ‘സയംകാരം’ നാമ. പരം കരോന്തം ദിസ്വാ കതം ‘പരംകാരം’ നാമ. സഹത്ഥേന കതം ‘സാഹത്ഥികം’ നാമ. ആണാപേത്വാ കാരിതം ‘ആണത്തികം’ നാമ. കമ്മഞ്ച ഫലഞ്ച സദ്ദഹിത്വാ കതം ‘സമ്പജാനകതം’ നാമ. കമ്മമ്പി ഫലമ്പി അജാനിത്വാ കതം ‘അസമ്പജാനകതം’ നാമ. തേസു സയംകാരം കരോന്തോപി ഇമേസം അട്ഠന്നം കുസലചിത്താനം അഞ്ഞതരേനേവ കരോതി. പരംകാരം കരോന്തോപി, സഹത്ഥേന കരോന്തോപി, ആണാപേത്വാ കരോന്തോപി ഇമേസം അട്ഠന്നം കുസലചിത്താനം അഞ്ഞതരേനേവ കരോതി. സമ്പജാനകരണം പന ചതൂഹി ഞാണസമ്പയുത്തേഹി ഹോതി. അസമ്പജാനകരണം ചതൂഹി ഞാണവിപ്പയുത്തേഹി.

അപരാപി ഇമസ്മിം ഠാനേ ചതസ്സോ ദക്ഖിണാവിസുദ്ധിയോ ഗഹിതാ – പച്ചയാനം ധമ്മികതാ, ചേതനാമഹത്തം, വത്ഥുസമ്പത്തി, ഗുണാതിരേകതാതി. തത്ഥ ധമ്മേന സമേന ഉപ്പന്നാ പച്ചയാ ‘ധമ്മികാ’ നാമ. സദ്ദഹിത്വാ ഓകപ്പേത്വാ ദദതോ പന ‘ചേതനാമഹത്തം’ നാമ ഹോതി. ഖീണാസവഭാവോ ‘വത്ഥുസമ്പത്തി’ നാമ. ഖീണാസവസ്സേവ നിരോധാ വുട്ഠിതഭാവോ ‘ഗുണാതിരേകതാ’ നാമ. ഇമാനി ചത്താരി സമോധാനേത്വാ ദാതും സക്കോന്തസ്സ കാമാവചരം കുസലം ഇമസ്മിംയേവ അത്തഭാവേ വിപാകം ദേതി. പുണ്ണകസേട്ഠികാകവലിയസുമനമാലാകാരാദീനം (ധ. പ. അട്ഠ. ൨.൨൨൫ പുണ്ണദാസീവത്ഥു) (ധ. പ. അട്ഠ. ൧.൬൭ സുമനമാലാകാരവത്ഥു) വിയ.

സങ്ഖേപതോ പനേതം സബ്ബമ്പി കാമാവചരകുസലചിത്തം ‘ചിത്ത’ന്തി കരിത്വാ ചിത്തവിചിത്തട്ഠേന ഏകമേവ ഹോതി. വേദനാവസേന സോമനസ്സസഹഗതം ഉപേക്ഖാസഹഗതന്തി ദുവിധം ഹോതി. ഞാണവിഭത്തിദേസനാവസേന ചതുബ്ബിധം ഹോതി. സോമനസ്സസഹഗതം ഞാണസമ്പയുത്തം അസങ്ഖാരികം മഹാചിത്തഞ്ഹി ഉപേക്ഖാസഹഗതം ഞാണസമ്പയുത്തം അസങ്ഖാരികം മഹാചിത്തഞ്ച ഞാണസമ്പയുത്തട്ഠേന അസങ്ഖാരികട്ഠേന ച ഏകമേവ ഹോതി. തഥാ ഞാണസമ്പയുത്തം സസങ്ഖാരികം, ഞാണവിപ്പയുത്തം അസങ്ഖാരികം, ഞാണവിപ്പയുത്തം സസങ്ഖാരികഞ്ചാതി. ഏവം ഞാണവിഭത്തിദേസനാവസേന ചതുബ്ബിധേ പനേതസ്മിം അസങ്ഖാരസസങ്ഖാരവിഭത്തിതോ ചത്താരി അസങ്ഖാരികാനി ചത്താരി സസങ്ഖാരികാനീതി അട്ഠേവ കുസലചിത്താനി ഹോന്തി. താനി യാഥാവതോ ഞത്വാ ഭഗവാ സബ്ബഞ്ഞൂ ഗണീവരോ മുനിസേട്ഠോ ആചിക്ഖതി ദേസേതി പഞ്ഞപേതി പട്ഠപേതി വിവരതി വിഭജതി ഉത്താനീകരോതീതി.

അട്ഠസാലിനിയാ ധമ്മസങ്ഗഹട്ഠകഥായ

കാമാവചരകുസലനിദ്ദേസോ സമത്തോ.