ധമ്മുദ്ദേസവാരോ

ഝാനങ്ഗരാസിവണ്ണനാ

വിതക്കേതീതി വിതക്കോ; വിതക്കനം വാ വിതക്കോ; ഊഹനന്തി വുത്തം ഹോതി. സ്വായം ആരമ്മണേ ചിത്തസ്സ അഭിനിരോപനലക്ഖണോ. സോ ഹി ആരമ്മണേ ചിത്തം ആരോപേതി. യഥാ ഹി കോചി രാജവല്ലഭം ഞാതിം വാ മിത്തം വാ നിസ്സായ രാജഗേഹം ആരോഹതി, ഏവം വിതക്കം നിസ്സായ ചിത്തം ആരമ്മണം ആരോഹതി. തസ്മാ സോ ആരമ്മണേ ചിത്തസ്സ അഭിനിരോപനലക്ഖണോതി വുത്തോ. നാഗസേനത്ഥേരോ പനാഹ – ആകോടനലക്ഖണോ വിതക്കോ. ‘‘യഥാ, മഹാരാജ, ഭേരീ ആകോടിതാ അഥ പച്ഛാ അനുരവതി അനുസദ്ദായതി, ഏവമേവ ഖോ, മഹാരാജ, യഥാ ആകോടനാ ഏവം വിതക്കോ ദട്ഠബ്ബോ. യഥാ പച്ഛാ അനുരവനാ അനുസദ്ദായനാ ഏവം വിചാരോ ദട്ഠബ്ബോ’’തി (മി. പ. ൨.൩.൧൪ ഥോകം വിസദിസം). സ്വായം ആഹനനപരിയാഹനനരസോ. തഥാ ഹി തേന യോഗാവചരോ ആരമ്മണം വിതക്കാഹതം വിതക്കപരിയാഹതം കരോതീതി വുച്ചതി. ആരമ്മണേ ചിത്തസ്സ ആനയനപച്ചുപട്ഠാനോ.

ആരമ്മണേ തേന ചിത്തം വിചരതീതി വിചാരോ; വിചരണം വാ വിചാരോ. അനുസഞ്ചരണന്തി വുത്തം ഹോതി. സ്വായം ആരമ്മണാനുമജ്ജനലക്ഖണോ. തത്ഥ സഹജാതാനുയോജനരസോ. ചിത്തസ്സ അനുപ്പബന്ധപച്ചുപട്ഠാനോ. സന്തേപി ച നേസം കത്ഥചി അവിയോഗേ ഓളാരികട്ഠേന പുബ്ബങ്ഗമട്ഠേന ച ഘണ്ടാഭിഘാതോ വിയ അഭിനിരോപനട്ഠേന ച ചേതസോ പഠമാഭിനിപാതോ വിതക്കോ. സുഖുമട്ഠേന അനുമജ്ജനസഭാവട്ഠേന ച ഘണ്ടാനുരവോ വിയ അനുപ്പബന്ധോ വിചാരോ. വിപ്ഫാരവാ ചേത്ഥ വിതക്കോ, പഠമുപ്പത്തികാലേ പരിപ്ഫന്ദഭൂതോ ചിത്തസ്സ. ആകാസേ ഉപ്പതിതുകാമസ്സ പക്ഖിനോ പക്ഖവിക്ഖേപോ വിയ. പദുമാഭിമുഖപാതോ വിയ ച ഗന്ധാനുബദ്ധചേതസോ ഭമരസ്സ. സന്തവുത്തി വിചാരോ നാതിപരിപ്ഫന്ദനഭാവോ ചിത്തസ്സ, ആകാസേ ഉപ്പതിതസ്സ പക്ഖിനോ പക്ഖപ്പസാരണം വിയ, പരിബ്ഭമനം വിയ ച പദുമാഭിമുഖപതിതസ്സ ഭമരസ്സ പദുമസ്സ ഉപരിഭാഗേ.

അട്ഠകഥായം പന ‘‘ആകാസേ ഗച്ഛതോ മഹാസകുണസ്സ ഉഭോഹി പക്ഖേഹി വാതം ഗഹേത്വാ പക്ഖേ സന്നിസീദാപേത്വാ ഗമനം വിയ ആരമ്മണേ ചേതസോ അഭിനിരോപനഭാവേന പവത്തോ വിതക്കോ. സോ ഹി ഏകഗ്ഗോ ഹുത്വാ അപ്പേതി വാതഗ്ഗഹണത്ഥം പക്ഖേ ഫന്ദാപയമാനസ്സ ഗമനം വിയ. അനുമജ്ജഭാവേന പവത്തോ വിചാരോ. സോ ഹി ആരമ്മണം അനുമജ്ജതീതി വുത്തം, തം അനുപ്പബന്ധനേന പവത്തിയം അതിവിയ യുജ്ജതി. സോ പന നേസം വിസേസോ പഠമദുതിയജ്ഝാനേസു പാകടോ ഹോതി. അപിച മലഗ്ഗഹിതം കംസഭാജനം ഏകേന ഹത്ഥേന ദള്ഹം ഗഹേത്വാ ഇതരേന ഹത്ഥേന ചുണ്ണതേലവാലണ്ഡുപകേന പരിമജ്ജന്തസ്സ ദള്ഹഗ്ഗഹണഹത്ഥോ വിയ വിതക്കോ, പരിമജ്ജനഹത്ഥോ വിയ വിചാരോ. തഥാ കുമ്ഭകാരസ്സ ദണ്ഡപ്പഹാരേന ചക്കം ഭമയിത്വാ ഭാജനം കരോന്തസ്സ ഉപ്പീളനഹത്ഥോ വിയ വിതക്കോ, ഇതോ ചിതോ ച സഞ്ചരണഹത്ഥോ വിയ വിചാരോ. തഥാ മണ്ഡലം കരോന്തസ്സ മജ്ഝേ സന്നിരുമ്ഭിത്വാ ഠിതകണ്ടകോ വിയ അഭിനിരോപനോ വിതക്കോ, ബഹിപരിബ്ഭമനകണ്ടകോ വിയ അനുമജ്ജമാനോ വിചാരോ.

പിണയതീതി പീതി. സാ സമ്പിയായനലക്ഖണാ. കായചിത്തപീണനരസാ, ഫരണരസാ വാ. ഓദഗ്യപച്ചുപട്ഠാനാ. സാ പനേസാ ഖുദ്ദികാപീതി, ഖണികാപീതി, ഓക്കന്തികാപീതി, ഉബ്ബേഗാപീതി, ഫരണാപീതീതി പഞ്ചവിധാ ഹോതി.

തത്ഥ ഖുദ്ദികാപീതി സരീരേ ലോമഹംസമത്തമേവ കാതും സക്കോതി. ഖണികാപീതി ഖണേ ഖണേ വിജ്ജുപ്പാദസദിസാ ഹോതി. ഓക്കന്തികാപീതി, സമുദ്ദതീരം വീചി വിയ, കായം ഓക്കമിത്വാ ഓക്കമിത്വാ ഭിജ്ജതി. ഉബ്ബേഗാപീതി ബലവതീ ഹോതി, കായം ഉദ്ധഗ്ഗം കത്വാ ആകാസേ ലങ്ഘാപനപ്പമാണപ്പത്താ. തഥാ ഹി പുണ്ണവല്ലികവാസീ മഹാതിസ്സത്ഥേരോ പുണ്ണമദിവസേ സായം ചേതിയങ്ഗണം ഗന്ത്വാ ചന്ദാലോകം ദിസ്വാ മഹാചേതിയാഭിമുഖോ ഹുത്വാ ‘ഇമായ വത വേലായ ചതസ്സോ പരിസാ മഹാചേതിയം വന്ദന്തീ’തി പകതിയാ ദിട്ഠാരമ്മണവസേന ബുദ്ധാരമ്മണം ഉബ്ബേഗം പീതിം ഉപ്പാദേത്വാ സുധാതലേ പഹടചിത്രഗേണ്ഡുകോ വിയ ആകാസേ ഉപ്പതിത്വാ മഹാചേതിയങ്ഗണേയേവ അട്ഠാസി.

തഥാ ഗിരികണ്ഡകവിഹാരസ്സ ഉപനിസ്സയേ വത്തകാലകഗാമേ ഏകാ കുലധീതാപി ബലവബുദ്ധാരമ്മണായ ഉബ്ബേഗായ പീതിയാ ആകാസേ ലങ്ഘേസി. തസ്സാ കിര മാതാപിതരോ സായം ധമ്മസവനത്ഥായ വിഹാരം ഗച്ഛന്താ ‘അമ്മ, ത്വം ഗരുഭാരാ, അകാലേ വിചരിതും ന സക്കോസി, മയം തുയ്ഹം പത്തിം കത്വാ ധമ്മം സോസ്സാമാ’തി അഗമംസു. സാ ഗന്തുകാമാപി തേസം വചനം പടിബാഹിതും അസക്കോന്തീ ഘരേ ഓഹീയിത്വാ ഘരദ്വാരേ ഠത്വാ ചന്ദാലോകേന ഗിരികണ്ഡകേ ആകാസചേതിയങ്ഗണം ഓലോകേന്തീ ചേതിയസ്സ ദീപപൂജം അദ്ദസ. ചതസ്സോ ച പരിസാ മാലാഗന്ധാദീഹി ചേതിയപൂജം കത്വാ പദക്ഖിണം കരോന്തിയോ ഭിക്ഖുസങ്ഘസ്സ ച ഗണസജ്ഝായസദ്ദം അസ്സോസി. അഥസ്സാ ‘ധഞ്ഞാ വതിമേ മനുസ്സാ യേ വിഹാരം ഗന്ത്വാ ഏവരൂപേ ചേതിയങ്ഗണേ അനുസഞ്ചരിതും ഏവരൂപഞ്ച മധുരം ധമ്മകഥം സോതും ലഭന്തീ’തി മുത്തരാസിസദിസം ചേതിയം പസ്സന്തിയാ ഏവ ഉബ്ബേഗാപീതി ഉദപാദി. സാ ആകാസേ ലങ്ഘിത്വാ മാതാപിതൂനം പുരിമതരംയേവ ആകാസതോ ചേതിയങ്ഗണേ ഓരുയ്ഹ ചേതിയം വന്ദിത്വാ ധമ്മം സുണമാനാ അട്ഠാസി. അഥ നം മാതാപിതരോ ആഗന്ത്വാ ‘അമ്മ, ത്വം കതരേന മഗ്ഗേന ആഗതാസീ’തി പുച്ഛിംസു. സാ ‘ആകാസേന ആഗതാമ്ഹി, ന മഗ്ഗേനാ’തി വത്വാ ‘അമ്മ, ആകാസേന നാമ ഖീണാസവാ സഞ്ചരന്തി, ത്വം കഥം ആഗതാ’തി പുട്ഠാ ആഹ – ‘മയ്ഹം ചന്ദാലോകേന ചേതിയം ഓലോകേന്തിയാ ഠിതായ ബുദ്ധാരമ്മണാ ബലവപീതി ഉപ്പജ്ജതി, അഥാഹം നേവ അത്തനോ ഠിതഭാവം ന നിസിന്നഭാവം അഞ്ഞാസിം, ഗഹിതനിമിത്തേനേവ പന ആകാസം ലങ്ഘിത്വാ ചേതിയങ്ഗണേ പതിട്ഠിതാമ്ഹീ’തി. ഏവം ഉബ്ബേഗാപീതി ആകാസേ ലങ്ഘാപനപ്പമാണാ ഹോതി.

ഫരണപീതിയാ പന ഉപ്പന്നായ സകലസരീരം ധമിത്വാ പൂരിതവത്ഥി വിയ, മഹതാ ഉദകോഘേന പക്ഖന്ദപബ്ബതകുച്ഛി വിയ ച അനുപരിപ്ഫുടം ഹോതി. സാ പനേസാ പഞ്ചവിധാ പീതി ഗബ്ഭം ഗണ്ഹന്തീ പരിപാകം ഗച്ഛന്തീ ദുവിധം പസ്സദ്ധിം പരിപൂരേതി – കായപസ്സദ്ധിഞ്ച ചിത്തപസ്സദ്ധിഞ്ച. പസ്സദ്ധി ഗബ്ഭം ഗണ്ഹന്തീ പരിപാകം ഗച്ഛന്തീ ദുവിധം സുഖം പരിപൂരേതി – കായികം ചേതസികഞ്ച. സുഖം ഗബ്ഭം ഗണ്ഹന്തം പരിപാകം ഗച്ഛന്തം തിവിധം സമാധിം പരിപൂരേതി – ഖണികസമാധിം ഉപചാരസമാധിം അപ്പനാസമാധിന്തി. താസു ഠപേത്വാ അപ്പനാസമാധിപൂരികം ഇതരാ ദ്വേപി ഇധ യുജ്ജന്തി.

സുഖയതീതി സുഖം; യസ്സ ഉപ്പജ്ജതി തം സുഖിതം കരോതീതി അത്ഥോ. സുട്ഠു വാ ഖാദതി, ഖനതി ച കായചിത്താബാധന്തി സുഖം. സോമനസ്സവേദനായേതം നാമം. തസ്സ ലക്ഖണാദീനി വേദനാപദേ വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബാനി.

അപരോ നയോ – സാതലക്ഖണം സുഖം, സമ്പയുത്താനം ഉപബ്രൂഹനരസം, അനുഗ്ഗഹണപച്ചുപട്ഠാനം. സതിപി ച നേസം പീതിസുഖാനം കത്ഥചി അവിപ്പയോഗേ, ഇട്ഠാരമ്മണപടിലാഭതുട്ഠി പീതി; പടിലദ്ധരസാനുഭവനം സുഖം. യത്ഥ പീതി തത്ഥ സുഖം. യത്ഥ സുഖം തത്ഥ ന നിയമതോ പീതി. സങ്ഖാരക്ഖന്ധസങ്ഗഹിതാ പീതി, വേദനാക്ഖന്ധസങ്ഗഹിതം സുഖം. കന്താരഖിന്നസ്സ വനന്തോദകദസ്സനസവനേസു വിയ പീതി. വനച്ഛായാപവേസനഉദകപരിഭോഗേസു വിയ സുഖം.

യഥാ ഹി പുരിസോ മഹാകന്താരമഗ്ഗം പടിപന്നോ ഘമ്മപരേതോ തസിതോ പിപാസിതോ പടിപഥേ പുരിസം ദിസ്വാ ‘കത്ഥ പാനീയം അത്ഥീ’തി പുച്ഛേയ്യ. സോ ‘അടവിം ഉത്തരിത്വാ ജാതസ്സരവനസണ്ഡോ അത്ഥി, തത്ഥ ഗന്ത്വാ ലഭിസ്സസീ’തി വദേയ്യ. സോ തസ്സ കഥം സുത്വാ ഹട്ഠപഹട്ഠോ ഭവേയ്യ. തതോ ഗച്ഛന്തോ ഭൂമിയം പതിതാനി ഉപ്പലദലനാലപത്താദീനി ദിസ്വാ സുട്ഠുതരം ഹട്ഠപഹട്ഠോ ഹുത്വാ ഗച്ഛന്തോ അല്ലവത്ഥേ അല്ലകേസേ പുരിസേ പസ്സേയ്യ, വനകുക്കുടമോരാദീനം സദ്ദം സുണേയ്യ, ജാതസ്സരപരിയന്തേ ജാതം മണിജാലസദിസം നീലവനസണ്ഡം പസ്സേയ്യ, സരേ ജാതാനി ഉപ്പലപദുമകുമുദാദീനി പസ്സേയ്യ, അച്ഛം വിപ്പസന്നം ഉദകം പസ്സേയ്യ. സോ ഭിയ്യോ ഭിയ്യോ ഹട്ഠപഹട്ഠോ ഹുത്വാ ജാതസ്സരം ഓതരിത്വാ യഥാരുചി ന്ഹത്വാ ച പിവിത്വാ ച പടിപ്പസ്സദ്ധദരഥോ ഭിസമുളാലപോക്ഖരാദീനി ഖാദിത്വാ നീലുപ്പലാദീനി പിളന്ധിത്വാ മന്ദാലകമൂലാനി ഖന്ധേ കരിത്വാ ഉത്തരിത്വാ സാടകം നിവാസേത്വാ, ഉദകസാടകം ആതപേ കത്വാ, സീതച്ഛായായ മന്ദമന്ദേ വാതേ പഹരന്തേ നിപന്നോ ‘അഹോ സുഖം, അഹോ സുഖ’ന്തി വദേയ്യ. ഏവംസമ്പദമിദം ദട്ഠബ്ബം.

തസ്സ ഹി പുരിസസ്സ ജാതസ്സരവനസണ്ഡസവനതോ പട്ഠായ യാവ ഉദകദസ്സനാ ഹട്ഠപഹട്ഠകാലോ വിയ പുബ്ബഭാഗാരമ്മണേ ഹട്ഠപഹട്ഠാകാരാ പീതി. ന്ഹത്വാ ച പിവിത്വാ ച സീതച്ഛായായ മന്ദമന്ദേ വാതേ പഹരന്തേ ‘അഹോ സുഖം, അഹോ സുഖ’ന്തി വദതോ നിപന്നകാലോ വിയ ബലവപ്പത്തം ആരമ്മണരസാനുഭവനാകാരസണ്ഠിതം സുഖം. തസ്മിം തസ്മിം സമയേ പാകടഭാവതോ ചേതം വുത്തന്തി വേദിതബ്ബം. യത്ഥ പന പീതി സുഖമ്പി തത്ഥ അത്ഥീതി വുത്തമേവേതം.

ചിത്തസ്സേകഗ്ഗതാതി ചിത്തസ്സ ഏകഗ്ഗഭാവോ; സമാധിസ്സേതം നാമം. ലക്ഖണാദീസു പനസ്സ അട്ഠകഥായം താവ വുത്തം – ‘‘പാമോക്ഖലക്ഖണോ ച സമാധി അവിക്ഖേപലക്ഖണോ ച’’. യഥാ ഹി കൂടാഗാരകണ്ണികാ സേസദബ്ബസമ്ഭാരാനം ആബന്ധനതോ പമുഖാ ഹോതി ഏവമേവ സബ്ബകുസലധമ്മാനം സമാധിചിത്തേന ഇജ്ഝനതോ സബ്ബേസമ്പി തേസം ധമ്മാനം സമാധി പാമോക്ഖോ ഹോതി. തേന വുത്തം –

‘‘യഥാ, മഹാരാജ, കൂടാഗാരസ്സ യാ കാചി ഗോപാനസിയോ സബ്ബാ താ കൂടങ്ഗമാ ഹോന്തി, കൂടനിന്നാ കൂടസമോസരണാ, കൂടം താസം അഗ്ഗമക്ഖായതി, ഏവമേവ ഖോ, മഹാരാജ, യേ കേചി കുസലാ ധമ്മാ സബ്ബേ തേ സമാധിനിന്നാ ഹോന്തി, സമാധിപോണാ, സമാധിപബ്ഭാരാ, സമാധി തേസം അഗ്ഗമക്ഖായതീ’’തി (മി. പ. ൨.൧.൧൪).

യഥാ ച സേനങ്ഗം പത്വാ രാജാ നാമ യത്ഥ യത്ഥ സേനാ ഓസീദതി തം തം ഠാനം ഗച്ഛതി, തസ്സ ഗതഗതട്ഠാനേ സേനാ പരിപൂരതി, പരസേനാ ഭിജ്ജിത്വാ രാജാനമേവ അനുവത്തതി, ഏവമേവ സഹജാതധമ്മാനം വിക്ഖിപിതും വിപ്പകിരിതും അപ്പദാനതോ സമാധി അവിക്ഖേപലക്ഖണോ നാമ ഹോതീതി.

അപരോ പന നയോ – അയം ചിത്തസ്സേകഗ്ഗതാസങ്ഖാതോ സമാധി നാമ അവിസാരലക്ഖണോ വാ അവിക്ഖേപലക്ഖണോ വാ, സഹജാതധമ്മാനം, സമ്പിണ്ഡനരസോ ന്ഹാനിയചുണ്ണാനം ഉദകം വിയ, ഉപസമപച്ചുപട്ഠാനോ ഞാണപച്ചുപട്ഠാനോ വാ. ‘‘സമാഹിതോ യഥാഭൂതം ജാനാതി പസ്സതീ’’തി ഹി വുത്തം. വിസേസതോ സുഖപദട്ഠാനോ, നിവാതേ ദീപച്ചീനം ഠിതി വിയ ചേതസോ ഠിതീതി ദട്ഠബ്ബോ.

ഇന്ദ്രിയരാസിവണ്ണനാ

സദ്ദഹന്തി ഏതായ, സയം വാ സദ്ദഹതി, സദ്ദഹനമത്തമേവ വാ ഏസാതി സദ്ധാ. സാവ അസ്സദ്ധിയസ്സ അഭിഭവനതോ അധിപതിയട്ഠേന ഇന്ദ്രിയം. അധിമോക്ഖലക്ഖണേ വാ ഇന്ദട്ഠം കാരേതീതി ഇന്ദ്രിയം. സദ്ധാവ ഇന്ദ്രിയം സദ്ധിന്ദ്രിയം. സാ പനേസാ സമ്പസാദനലക്ഖണാ ച സദ്ധാ സമ്പക്ഖന്ദനലക്ഖണാ ച.

യഥാ ഹി രഞ്ഞോ ചക്കവത്തിസ്സ ഉദകപ്പസാദകോ മണി ഉദകേ പക്ഖിത്തോ പങ്കസേവാലപണകകദ്ദമം സന്നിസീദാപേതി, ഉദകം അച്ഛം കരോതി വിപ്പസന്നം അനാവിലം, ഏവമേവ സദ്ധാ ഉപ്പജ്ജമാനാ നീവരണേ വിക്ഖമ്ഭേതി, കിലേസേ സന്നിസീദാപേതി, ചിത്തം പസാദേതി, അനാവിലം കരോതി. പസന്നേന ചിത്തേന യോഗാവചരോ കുലപുത്തോ ദാനം ദേതി, സീലം സമാദിയതി, ഉപോസഥകമ്മം കരോതി, ഭാവനം ആരഭതി. ഏവം താവ സദ്ധാ സമ്പസാദനലക്ഖണാതി വേദിതബ്ബാ. തേനാഹ ആയസ്മാ നാഗസേനോ –

‘‘യഥാ, മഹാരാജ, രാജാ ചക്കവത്തി ചതുരങ്ഗിനിയാ സേനായ സദ്ധിം അദ്ധാനമഗ്ഗപ്പടിപന്നോ പരിത്തം ഉദകം തരേയ്യ, തം ഉദകം ഹത്ഥീഹി ച അസ്സേഹി ച രഥേഹി ച പത്തീഹി ച സങ്ഖുഭിതം ഭവേയ്യ ആവിലം ലുലിതം കലലീഭൂതം, ഉത്തിണ്ണോ ച രാജാ ചക്കവത്തി മനുസ്സേ ആണാപേയ്യ ‘പാനീയം ഭണേ ആഹരഥ, തം പിവിസ്സാമീ’തി. രഞ്ഞോ ച ഉദകപ്പസാദകോ മണി ഭവേയ്യ. ‘ഏവം ദേവാ’തി ഖോ തേ മനുസ്സാ രഞ്ഞോ ചക്കവത്തിസ്സ പടിസ്സുത്വാ തം ഉദകപ്പസാദകം മണിം ഉദകേ പക്ഖിപേയ്യും. തസ്മിം ഉദകേ പക്ഖിത്തമത്തേ പങ്കസേവാലപണകം വിഗച്ഛേയ്യ, കദ്ദമോ ച സന്നിസീദേയ്യ, അച്ഛം ഭവേയ്യ ഉദകം വിപ്പസന്നം അനാവിലം, തതോ രഞ്ഞോ ചക്കവത്തിസ്സ പാനീയം ഉപനാമേയ്യും – ‘പിവതു ദേവോ പാനീയ’ന്തി.

‘‘യഥാ, മഹാരാജ, ഉദകം ഏവം ചിത്തം ദട്ഠബ്ബം. യഥാ തേ മനുസ്സാ ഏവം യോഗാവചരോ ദട്ഠബ്ബോ. യഥാ പങ്കസേവാലപണകം കദ്ദമോ ച ഏവം കിലേസാ ദട്ഠബ്ബാ. യഥാ ഉദകപ്പസാദകോ മണി ഏവം സദ്ധാ ദട്ഠബ്ബാ. യഥാ ഉദകപ്പസാദകേ മണിമ്ഹി പക്ഖിത്തമത്തേ പങ്കസേവാലപണകം വിഗച്ഛതി കദ്ദമോ ച സന്നിസീദതി, അച്ഛം ഭവതി ഉദകം വിപ്പസന്നം അനാവിലം, ഏവമേവ ഖോ, മഹാരാജ, സദ്ധാ ഉപ്പജ്ജമാനാ നീവരണേ വിക്ഖമ്ഭേതി, വിനീവരണം ചിത്തം ഹോതി അച്ഛം വിപ്പസന്നം അനാവില’’ന്തി (മി. പ. ൨.൧.൧൦).

യഥാ പന കുമ്ഭിലമകരഗാഹരക്ഖസാദികിണ്ണം പൂരം മഹാനദിം ആഗമ്മ ഭീരുകജനോ ഉഭോസു തീരേസു തിട്ഠതി. സങ്ഗാമസൂരോ പന മഹായോധോ ആഗന്ത്വാ ‘കസ്മാ ഠിതത്ഥാ’തി പുച്ഛിത്വാ ‘സപ്പടിഭയഭാവേന ഓതരിതും ന വിസഹാമാ’തി വുത്തേ സുനിസിതം അസിം ഗഹേത്വാ ‘മമ പച്ഛതോ ഏഥ, മാ ഭായിത്ഥാ’തി വത്വാ നദിം ഓതരിത്വാ ആഗതാഗതേ കുമ്ഭിലാദയോ പടിബാഹിത്വാ ഓരിമതീരതോ മനുസ്സാനം സോത്ഥിഭാവം കരോന്തോ പാരിമതീരം നേതി. പാരിമതീരതോപി സോത്ഥിനാ ഓരിമതീരം ആനേതി. ഏവമേവ ദാനം ദദതോ സീലം രക്ഖതോ ഉപോസഥകമ്മം കരോതോ ഭാവനം ആരഭതോ സദ്ധാ പുബ്ബങ്ഗമാ പുരേചാരികാ ഹോതി. തേന വുത്തം ‘സമ്പക്ഖന്ദനലക്ഖണാ ച സദ്ധാ’തി.

അപരോ നയോ – സദ്ദഹനലക്ഖണാ സദ്ധാ, ഓകപ്പനലക്ഖണാ വാ. പസാദനരസാ ഉദകപ്പസാദകമണി വിയ, പക്ഖന്ദനരസാ വാ ഓഘുത്തരണോ വിയ. അകാലുസിയപച്ചുപട്ഠാനാ, അധിമുത്തിപച്ചുപട്ഠാനാ വാ. സദ്ധേയ്യവത്ഥുപദട്ഠാനാ സോതാപത്തിയങ്ഗപദട്ഠാനാ വാ, സാ ഹത്ഥവിത്തബീജാനി വിയ ദട്ഠബ്ബാ.

വീരസ്സ ഭാവോ വീരിയം, വീരാനം വാ കമ്മം വീരിയം. വിധിനാ വാ നയേന ഉപായേന ഈരയിതബ്ബം പവത്തയിതബ്ബന്തി വീരിയം. തദേവ കോസജ്ജസ്സ അഭിഭവനതോ അധിപതിയട്ഠേന ഇന്ദ്രിയം. പഗ്ഗഹണലക്ഖണേ വാ ഇന്ദട്ഠം കാരേതീതി ഇന്ദ്രിയം. വീരിയമേവ ഇന്ദ്രിയം വീരിയിന്ദ്രിയം. തം പനേതം ഉപത്ഥമ്ഭനലക്ഖണഞ്ച വീരിയം പഗ്ഗഹണലക്ഖണഞ്ച. യഥാ ഹി ജിണ്ണഘരം ആഗന്തുകേന ഥൂണുപത്ഥമ്ഭേന തിട്ഠതി, ഏവമേവ യോഗാവചരോ വീരിയുപത്ഥമ്ഭേന ഉപത്ഥമ്ഭിതോ ഹുത്വാ സബ്ബകുസലധമ്മേഹി ന ഹായതി, ന പരിഹായതി. ഏവം താവസ്സ ഉപത്ഥമ്ഭനലക്ഖണതാ വേദിതബ്ബാ. തേനാഹ ഥേരോ നാഗസേനോ –

‘‘യഥാ, മഹാരാജ, പുരിസോ ഗേഹേ പതന്തേ തമഞ്ഞേന ദാരുനാ ഉപത്ഥമ്ഭേയ്യ, ഉപത്ഥമ്ഭിതം സന്തം ഏവം തം ഗേഹം ന പതേയ്യ, ഏവമേവ ഖോ മഹാരാജ ഉപത്ഥമ്ഭനലക്ഖണം വീരിയം, വീരിയുപത്ഥമ്ഭിതാ സബ്ബേ കുസലാ ധമ്മാ ന ഹായന്തി ന പരിഹായന്തീ’’തി (മി. പ. ൨.൧.൧൨).

യഥാ വാ പന ഖുദ്ദികായ ച മഹതികായ ച സേനായ സങ്ഗാമേ പവത്തേ ഖുദ്ദികാ സേനാ ഓലീയേയ്യ, തതോ രഞ്ഞോ ആരോചേയ്യ, രാജാ ബലവാഹനം പേസേയ്യ, തേന പഗ്ഗഹിതാ സകസേനാ പരസേനം പരാജേയ്യ, ഏവമേവ വീരിയം സഹജാതസമ്പയുത്തധമ്മാനം ഓലീയിതും ഓസക്കിതും ന ദേതി, ഉക്ഖിപതി, പഗ്ഗണ്ഹാതി. തേന വുത്തം ‘പഗ്ഗഹണലക്ഖണഞ്ച വീരിയ’ന്തി.

അപരോ നയോ – ഉസ്സാഹലക്ഖണം വീരിയം, സഹജാതാനം ഉപത്ഥമ്ഭനരസം, അസംസീദനഭാവപച്ചുപട്ഠാനം, ‘‘സംവിഗ്ഗോ യോനിസോ പദഹതീ’’തി (അ. നി. ൪.൧൧൩) വചനതോ സംവേഗപദട്ഠാനം, വീരിയാരമ്ഭവത്ഥുപദട്ഠാനം വാ. സമ്മാ ആരദ്ധം സബ്ബാസം സമ്പത്തീനം മൂലം ഹോതീതി ദട്ഠബ്ബം.

സരന്തി ഏതായ, സയം വാ സരതി, സരണമത്തമേവ വാ ഏസാതി സതി. സാവ മുട്ഠസ്സച്ചസ്സ അഭിഭവനതോ അധിപതിയട്ഠേന ഇന്ദ്രിയം, ഉപട്ഠാനലക്ഖണേ വാ ഇന്ദട്ഠം കാരേതീതി ഇന്ദ്രിയം. സതി ഏവ ഇന്ദ്രിയം സതിന്ദ്രിയം. സാ പനേസാ അപിലാപനലക്ഖണാ ച സതി ഉപഗ്ഗണ്ഹനലക്ഖണാ ച. യഥാ ഹി രഞ്ഞോ ഭണ്ഡാഗാരികോ ദസവിധം രതനം ഗോപയന്തോ സായംപാതം രാജാനം ഇസ്സരിയസമ്പത്തിം സല്ലക്ഖാപേതി സാരേതി, ഏവമേവ സതി കുസലം ധമ്മം സല്ലക്ഖാപേതി സരാപേതി. തേനാഹ ഥേരോ –

‘‘യഥാ, മഹാരാജ, രഞ്ഞോ ചക്കവത്തിസ്സ ഭണ്ഡാഗാരികോ രാജാനം ചക്കവത്തിം സായംപാതം യസം സരാപേതി – ‘ഏത്തകാ, ദേവ, ഹത്ഥീ, ഏത്തകാ അസ്സാ, ഏത്തകാ രഥാ, ഏത്തകാ പത്തീ, ഏത്തകം ഹിരഞ്ഞം, ഏത്തകം സുവണ്ണം, ഏത്തകം സബ്ബം സാപതേയ്യം, തം ദേവോ സരതൂ’തി, ഏവമേവ ഖോ, മഹാരാജ, സതി കുസലേ ധമ്മേ അപിലാപേതി – ഇമേ ചത്താരോ സതിപട്ഠാനാ, ഇമേ ചത്താരോ സമ്മപ്പധാനാ, ഇമേ ചത്താരോ ഇദ്ധിപാദാ, ഇമാനി പഞ്ചിന്ദ്രിയാനി, ഇമാനി പഞ്ച ബലാനി, ഇമേ സത്ത ബോജ്ഝങ്ഗാ, അയം അരിയോ അട്ഠങ്ഗികോ മഗ്ഗോ, അയം സമഥോ, അയം വിപസ്സനാ, അയം വിജ്ജാ, അയം വിമുത്തി, ഇമേ ലോകുത്തരാ ധമ്മാതി. ഏവം ഖോ, മഹാരാജ, അപിലാപനലക്ഖണാ സതീ’’തി (മി. പ. ൨.൧.൧൩).

യഥാ പന രഞ്ഞോ ചക്കവത്തിസ്സ പരിണായകരതനം രഞ്ഞോ അഹിതേ ച ഹിതേ ച ഞത്വാ അഹിതേ അപയാപേതി, ഹിതേ ഉപയാപേതി, ഏവമേവ സതി ഹിതാഹിതാനം ധമ്മാനം ഗതിയോ സമന്വേസിത്വാ ‘ഇമേ കായദുച്ചരിതാദയോ ധമ്മാ അഹിതാ’തി അഹിതേ ധമ്മേ അപനുദേതി, ‘ഇമേ കായസുചരിതാദയോ ധമ്മാ ഹിതാ’തി ഹിതേ ധമ്മേ ഉപഗ്ഗണ്ഹാതി. തേനാഹ ഥേരോ –

‘‘യഥാ, മഹാരാജ, രഞ്ഞോ ചക്കവത്തിസ്സ പരിണായകരതനം രഞ്ഞോ ഹിതാഹിതേ ജാനാതി ‘ഇമേ രഞ്ഞോ ഹിതാ ഇമേ അഹിതാ, ഇമേ ഉപകാരാ ഇമേ അനുപകാരാ’തി, തതോ അഹിതേ അപനുദേതി ഹിതേ ഉപഗ്ഗണ്ഹാതി, ഏവമേവ ഖോ, മഹാരാജ, സതി ഉപ്പജ്ജമാനാ ഹിതാഹിതാനം ധമ്മാനം ഗതിയോ സമന്വേസതി ‘ഇമേ ധമ്മാ ഹിതാ ഇമേ ധമ്മാ അഹിതാ, ഇമേ ധമ്മാ ഉപകാരാ ഇമേ ധമ്മാ അനുപകാരാ’തി, തതോ അഹിതേ ധമ്മേ അപനുദേതി ഹിതേ ധമ്മേ ഉപഗ്ഗണ്ഹാതി. ഏവം ഖോ, മഹാരാജ, ഉപഗ്ഗണ്ഹനലക്ഖണാ സതീ’’തി (മി. പ. ൨.൧.൧൩).

അപരോ നയോ – അപിലാപനലക്ഖണാ സതി, അസമ്മോസനരസാ, ആരക്ഖപച്ചുപട്ഠാനാ വിസയാഭിമുഖീഭാവപച്ചുപട്ഠാനാ വാ, ഥിരസഞ്ഞാപദട്ഠാനാ, കായാദിസതിപട്ഠാനപദട്ഠാനാ വാ, ആരമ്മണേ ദള്ഹം പതിട്ഠിതത്താ പന ഏസികാ വിയ, ചക്ഖുദ്വാരാദിരക്ഖണതോ ദോവാരികോ വിയ ച ദട്ഠബ്ബാ.

ആരമ്മണേ ചിത്തം സമ്മാ അധിയതി ഠപേതീതി സമാധി. സോവ വിക്ഖേപസ്സ അഭിഭവനതോ അധിപതിയട്ഠേന ഇന്ദ്രിയം. അവിക്ഖേപലക്ഖണേ വാ ഇന്ദട്ഠം കാരേതീതി ഇന്ദ്രിയം. സമാധിയേവ ഇന്ദ്രിയം സമാധിന്ദ്രിയം. ലക്ഖണാദീനി പനസ്സ ഹേട്ഠാ വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബാനി.

പജാനാതീതി പഞ്ഞാ. കിം പജാനാതി? ‘ഇദം ദുക്ഖ’ന്തിആദിനാ നയേന അരിയസച്ചാനി. അട്ഠകഥായം പന ‘പഞ്ഞാപേതീതി പഞ്ഞാ’തി വുത്തം. കിന്തി പഞ്ഞാപേതീതി? അനിച്ചം ദുക്ഖം അനത്താതി പഞ്ഞാപേതി. സാവ അവിജ്ജായ അഭിഭവനതോ അധിപതിയട്ഠേന ഇന്ദ്രിയം. ദസ്സനലക്ഖണേ വാ ഇന്ദട്ഠം കാരേതീതി ഇന്ദ്രിയം. പഞ്ഞാവ ഇന്ദ്രിയം പഞ്ഞിന്ദ്രിയം. സാ പനേസാ ഓഭാസനലക്ഖണാ ച പഞ്ഞാ പജാനനലക്ഖണാ ച. യഥാ ഹി ചതുഭിത്തികേ ഗേഹേ രത്തിഭാഗേ ദീപേ ജലിതേ അന്ധകാരോ നിരുജ്ഝതി ആലോകോ പാതുഭവതി, ഏവമേവ ഓഭാസനലക്ഖണാ പഞ്ഞാ. പഞ്ഞോഭാസസമോ ഓഭാസോ നാമ നത്ഥി. പഞ്ഞവതോ ഹി ഏകപല്ലങ്കേന നിസിന്നസ്സ ദസസഹസ്സിലോകധാതു ഏകാലോകാ ഹോതി. തേനാഹ ഥേരോ –

‘‘യഥാ, മഹാരാജ, പുരിസോ അന്ധകാരേ ഗേഹേ പദീപം പവേസേയ്യ, പവിട്ഠോ പദീപോ അന്ധകാരം വിദ്ധംസേതി, ഓഭാസം ജനേതി, ആലോകം വിദംസേതി, പാകടാനി ച രൂപാനി കരോതി, ഏവമേവ ഖോ, മഹാരാജ, പഞ്ഞാ ഉപ്പജ്ജമാനാ അവിജ്ജന്ധകാരം വിദ്ധംസേതി, വിജ്ജോഭാസം ജനേതി, ഞാണാലോകം വിദംസേതി, പാകടാനി ച അരിയസച്ചാനി കരോതി. ഏവം ഖോ, മഹാരാജ, ഓഭാസനലക്ഖണാ പഞ്ഞാ’’തി (മി. പ. ൨.൧.൧൫).

യഥാ പന ഛേകോ ഭിസക്കോ ആതുരാനം സപ്പായാസപ്പായാനി ഭോജനാനി ജാനാതി, ഏവം പഞ്ഞാ ഉപ്പജ്ജമാനാ കുസലാകുസലേ സേവിതബ്ബാസേവിതബ്ബേ ഹീനപ്പണീതകണ്ഹസുക്കസപ്പടിഭാഗഅപ്പടിഭാഗേ ധമ്മേ പജാനാതി. വുത്തമ്പി ചേതം ധമ്മസേനാപതിനാ – ‘‘പജാനാതി പജാനാതീതി ഖോ, ആവുസോ, തസ്മാ പഞ്ഞവാതി വുച്ചതി. കിഞ്ച പജാനാതി? ഇദം ദുക്ഖന്തി പജാനാതീ’’തി (മ. നി. ൧.൪൪൯) വിത്ഥാരേതബ്ബം. ഏവമസ്സാ പജാനനലക്ഖണതാ വേദിതബ്ബാ.

അപരോ നയോ – യഥാസഭാവപടിവേധലക്ഖണാ പഞ്ഞാ; അക്ഖലിതപടിവേധലക്ഖണാ വാ കുസലിസ്സാസഖിത്തഉസുപടിവേധോ വിയ. വിസയോഭാസരസാ പദീപോ വിയ. അസമ്മോഹപച്ചുപട്ഠാനാ അരഞ്ഞഗതസുദേസകോ വിയ.

മനതീതി മനോ; വിജാനാതീതി അത്ഥോ. അട്ഠകഥാചരിയാ പനാഹു – നാളിയാ മിനമാനോ വിയ, മഹാതുലായ ധാരയമാനോ വിയ ച, ആരമ്മണം മിനതി പജാനാതീതി മനോതി. തദേവ മനനലക്ഖണേ ഇന്ദട്ഠം കാരേതീതി ഇന്ദ്രിയം. മനോവ ഇന്ദ്രിയം മനിന്ദ്രിയം. ഹേട്ഠാ വുത്തചിത്തസ്സേവേതം വേവചനം.

പീതിസോമനസ്സസമ്പയോഗതോ സോഭനം മനോ അസ്സാതി സുമനോ. സുമനസ്സ ഭാവോ സോമനസ്സം. സാതലക്ഖണേ ഇന്ദട്ഠം കാരേതീതി ഇന്ദ്രിയം. സോമനസ്സമേവ ഇന്ദ്രിയം സോമനസ്സിന്ദ്രിയം. ഹേട്ഠാ വുത്തവേദനായേവേതം വേവചനം.

ജീവന്തി തേന തംസമ്പയുത്തകാ ധമ്മാതി ജീവിതം. അനുപാലനലക്ഖണേ ഇന്ദട്ഠം കാരേതീതി ഇന്ദ്രിയം. ജീവിതമേവ ഇന്ദ്രിയം ജീവിതിന്ദ്രിയം. തം പവത്തസന്തതാധിപതേയ്യം ഹോതി. ലക്ഖണാദീഹി പന അത്തനാ അവിനിഭുത്താനം ധമ്മാനം അനുപാലനലക്ഖണം ജീവിതിന്ദ്രിയം, തേസം പവത്തനരസം, തേസംയേവ ഠപനപച്ചുപട്ഠാനം, യാപയിതബ്ബധമ്മപദട്ഠാനം. സന്തേപി ച അനുപാലനലക്ഖണാദിമ്ഹി വിധാനേ അത്ഥിക്ഖണേയേവ തം തേ ധമ്മേ അനുപാലേതി ഉദകം വിയ ഉപ്പലാദീനി, യഥാസകംപച്ചയുപ്പന്നേപി ച ധമ്മേ പാലേതി ധാതീ വിയ കുമാരം, സയംപവത്തിതധമ്മസമ്ബന്ധേനേവ ച പവത്തതി നിയാമകോ വിയ, ന ഭങ്ഗതോ ഉദ്ധം പവത്തയതി അത്തനോ ച പവത്തയിതബ്ബാനഞ്ച അഭാവാ, ന ഭങ്ഗക്ഖണേ ഠപേതി സയം ഭിജ്ജമാനത്താ ഖീയമാനോ വിയ വട്ടിസിനേഹോ ദീപസിഖം. ന ച അനുപാലനപവത്തനട്ഠപനാനുഭാവവിരഹിതം യഥാവുത്തക്ഖണേ തസ്സ തസ്സ സാധനതോതി ദട്ഠബ്ബം.

മഗ്ഗങ്ഗരാസിവണ്ണനാ

സമ്മാദിട്ഠിആദീസു ദസ്സനട്ഠേന സമ്മാദിട്ഠി. അഭിനിരോപനട്ഠേന സമ്മാസങ്കപ്പോ, പഗ്ഗഹനട്ഠേന സമ്മാവായാമോ, ഉപട്ഠാനട്ഠേന സമ്മാസതി, അവിക്ഖേപനട്ഠേന സമ്മാസമാധീതി വേദിതബ്ബോ. വചനത്ഥതോ പന സമ്മാ പസ്സതി, സമ്മാ വാ തായ പസ്സന്തീതി സമ്മാദിട്ഠി. സമ്മാ സങ്കപ്പേതി, സമ്മാ വാ തേന സങ്കപ്പേന്തീതി സമ്മാസങ്കപ്പോ. സമ്മാ വായാമേതി, സമ്മാ വാ തേന വായമന്തീതി സമ്മാവായാമോ. സമ്മാ സരതി, സമ്മാ വാ തായ സരന്തീതി സമ്മാസതി. സമ്മാ സമാധിയതി, സമ്മാ വാ തേന സമാധിയന്തീതി സമ്മാസമാധി. അപിച, പസത്ഥാ സുന്ദരാ വാ ദിട്ഠി സമ്മാദിട്ഠീതി. ഇമിനാപി നയേന തേസം വചനത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. ലക്ഖണാദീനി പന ഹേട്ഠാ വുത്താനേവ.

ബലരാസിവണ്ണനാ

സദ്ധാബലാദീസുപി സദ്ധാദീനി വുത്തത്ഥാനേവ. അകമ്പിയട്ഠേന പന ബലന്തി വേദിതബ്ബം. ഏവമേതേസു അസ്സദ്ധിയേ ന കമ്പതീതി സദ്ധാബലം. കോസജ്ജേ ന കമ്പതീതി വീരിയബലം. മുട്ഠസ്സച്ചേ ന കമ്പതീതി സതിബലം. ഉദ്ധച്ചേ ന കമ്പതീതി സമാധിബലം. അവിജ്ജായ ന കമ്പതീതി പഞ്ഞാബലം. അഹിരികേ ന കമ്പതീതി ഹിരിബലം. അനോത്തപ്പേ ന കമ്പതീതി ഓത്തപ്പബലന്തി. അയം ഉഭയപദവസേന അത്ഥവണ്ണനാ ഹോതി.

തത്ഥ പുരിമാനി പഞ്ച ഹേട്ഠാ ലക്ഖണാദീഹി പകാസിതാനേവ. പച്ഛിമദ്വയേ കായദുച്ചരിതാദീഹി ഹിരിയതീതി ഹിരീ; ലജ്ജായേതം അധിവചനം. തേഹി ഏവ ഓത്തപ്പതീതി ഓത്തപ്പം; പാപതോ ഉബ്ബേഗസ്സേതം അധിവചനം. തേസം നാനാകരണദീപനത്ഥം ‘സമുട്ഠാനം അധിപതി ലജ്ജാ ഭയലക്ഖണേന ചാ’തി ഇമം മാതികം ഠപേത്വാ അയം വിത്ഥാരകഥാ വുത്താ.

അജ്ഝത്തസമുട്ഠാനാ ഹിരീ നാമ; ബഹിദ്ധാസമുട്ഠാനം ഓത്തപ്പം നാമ. അത്താധിപതി ഹിരീ നാമ; ലോകാധിപതി ഓത്തപ്പം നാമ. ലജ്ജാസഭാവസണ്ഠിതാ ഹിരീ നാമ; ഭയസഭാവസണ്ഠിതം ഓത്തപ്പം നാമ. സപ്പതിസ്സവലക്ഖണാ ഹിരീ നാമ; വജ്ജഭീരുകഭയദസ്സാവിലക്ഖണം ഓത്തപ്പം നാമ.

തത്ഥ അജ്ഝത്തസമുട്ഠാനം ഹിരിം ചതൂഹി കാരണേഹി സമുട്ഠാപേതി – ജാതിം പച്ചവേക്ഖിത്വാ, വയം പച്ചവേക്ഖിത്വാ, സൂരഭാവം പച്ചവേക്ഖിത്വാ, ബാഹുസച്ചം പച്ചവേക്ഖിത്വാ. കഥം? ‘പാപകരണം നാമേതം ന ജാതിസമ്പന്നാനം കമ്മം, ഹീനജച്ചാനം കേവട്ടാദീനം ഇദം കമ്മം. മാദിസസ്സ ജാതിസമ്പന്നസ്സ ഇദം കമ്മം കാതും ന യുത്ത’ന്തി, ഏവം താവ ജാതിം പച്ചവേക്ഖിത്വാ പാണാതിപാതാദിപാപം അകരോന്തോ ഹിരിം സമുട്ഠാപേതി. തഥാ ‘പാപകരണം നാമേതം ദഹരേഹി കത്തബ്ബം കമ്മം, മാദിസസ്സ വയേ ഠിതസ്സ ഇദം കമ്മം കാതും ന യുത്ത’ന്തി, ഏവം വയം പച്ചവേക്ഖിത്വാ പാണാതിപാതാദിപാപം അകരോന്തോ ഹിരിം സമുട്ഠാപേതി. തഥാ ‘പാപകമ്മം നാമേതം ദുബ്ബലജാതികാനം കമ്മം, ന സൂരഭാവാനം. മാദിസസ്സ സൂരഭാവസമ്പന്നസ്സ ഇദം കമ്മം കാതും ന യുത്ത’ന്തി, ഏവം സൂരഭാവം പച്ചവേക്ഖിത്വാ പാണാതിപാതാദിപാപം അകരോന്തോ ഹിരിം സമുട്ഠാപേതി. തഥാ ‘പാപകമ്മം നാമേതം അന്ധബാലാനം കമ്മം, ന പണ്ഡിതാനം. മാദിസസ്സ പണ്ഡിതസ്സ ബഹുസ്സുതസ്സ ഇദം കമ്മം കാതും ന യുത്ത’ന്തി, ഏവം ബാഹുസച്ചം പച്ചവേക്ഖിത്വാ പാണാതിപാതാദിപാപം അകരോന്തോ ഹിരിം സമുട്ഠാപേതി. ഏവം അജ്ഝത്തസമുട്ഠാനഹിരിം ചതൂഹി കാരണേഹി സമുട്ഠാപേതി. സമുട്ഠാപേത്വാ ച പന അത്തനോ ചിത്തേ ഹിരിം പവേസേത്വാ പാപകമ്മം ന കരോതി. ഏവം അജ്ഝത്തസമുട്ഠാനാ ഹിരീ നാമ ഹോതി.

കഥം ബഹിദ്ധാസമുട്ഠാനം ഓത്തപ്പം നാമ? സചേ ത്വം പാപകമ്മം കരിസ്സസി ചതൂസു പരിസാസു ഗരഹപ്പത്തോ ഭവിസ്സസി.

ഗരഹിസ്സന്തി തം വിഞ്ഞൂ, അസുചിം നാഗരികോ യഥാ;

വജ്ജിതോ സീലവന്തേഹി, കഥം ഭിക്ഖു കരിസ്സസീതി.

ഏവം പച്ചവേക്ഖന്തോ ഹി ബഹിദ്ധാസമുട്ഠിതേന ഓത്തപ്പേന പാപകമ്മം ന കരോതി. ഏവം ബഹിദ്ധാസമുട്ഠാനം ഓത്തപ്പം നാമ ഹോതി.

കഥം അത്താധിപതി ഹിരീ നാമ? ഇധേകച്ചോ കുലപുത്തോ അത്താനം അധിപതിം ജേട്ഠകം കത്വാ ‘മാദിസസ്സ സദ്ധാപബ്ബജിതസ്സ ബഹുസ്സുതസ്സ ധുതങ്ഗധരസ്സ ന യുത്തം പാപകമ്മം കാതു’ന്തി പാപം ന കരോതി. ഏവം അത്താധിപതി ഹിരീ നാമ ഹോതി. തേനാഹ ഭഗവാ – ‘‘സോ അത്താനംയേവ അധിപതിം ജേട്ഠകം കരിത്വാ അകുസലം പജഹതി കുസലം ഭാവേതി, സാവജ്ജം പജഹതി അനവജ്ജം ഭാവേതി, സുദ്ധമത്താനം പരിഹരതീ’’തി (അ. നി. ൩.൪൦).

കഥം ലോകാധിപതി ഓത്തപ്പം നാമ? ഇധേകച്ചോ കുലപുത്തോ ലോകം അധിപതിം ജേട്ഠകം കത്വാ പാപകമ്മം ന കരോതി. യഥാഹ – ‘‘മഹാ ഖോ പനായം ലോകസന്നിവാസോ. മഹന്തസ്മിം ഖോ പന ലോകസന്നിവാസേ സന്തി സമണബ്രാഹ്മണാ ഇദ്ധിമന്തോ ദിബ്ബചക്ഖുകാ പരചിത്തവിദുനോ, തേ ദൂരതോപി പസ്സന്തി, ആസന്നാപി ന ദിസ്സന്തി, ചേതസാപി ചിത്തം പജാനന്തി, തേപിമം ഏവം ജാനിസ്സന്തി ‘പസ്സഥ ഭോ ഇമം കുലപുത്തം, സദ്ധാ അഗാരസ്മാ അനഗാരിയം പബ്ബജിതോ സമാനോ വോകിണ്ണോ വിഹരതി പാപകേഹി അകുസലേഹി ധമ്മേഹീ’തി. സന്തി ദേവതാ ഇദ്ധിമന്തിനിയോ ദിബ്ബചക്ഖുകാ പരചിത്തവിദുനിയോ. താ ദൂരതോപി പസ്സന്തി, ആസന്നാപി ന ദിസ്സന്തി, ചേതസാപി ചിത്തം പജാനന്തി, താപി മം ജാനിസ്സന്തി ‘പസ്സഥ ഭോ ഇമം കുലപുത്തം, സദ്ധാ അഗാരസ്മാ അനഗാരിയം പബ്ബജിതോ സമാനോ വോകിണ്ണോ വിഹരതി പാപകേഹി അകുസലേഹി ധമ്മേഹീ’തി… സോ ലോകംയേവ അധിപതിം ജേട്ഠകം കത്വാ അകുസലം പജഹതി കുസലം ഭാവേതി, സാവജ്ജം പജഹതി അനവജ്ജം ഭാവേതി, സുദ്ധമത്താനം പരിഹരതീ’’തി (അ. നി. ൩.൧൪൬). ഏവം ലോകാധിപതി ഓത്തപ്പം നാമ ഹോതി.

ലജ്ജാസഭാവസണ്ഠിതാ ഹിരീ, ഭയസഭാവസണ്ഠിതം ഓത്തപ്പന്തി. ഏത്ഥ പന ലജ്ജാതി ലജ്ജനാകാരോ; തേന സഭാവേന സണ്ഠിതാ ഹിരീ. ഭയന്തി അപായഭയം; തേന സഭാവേന സണ്ഠിതം ഓത്തപ്പം. തദുഭയമ്പി പാപപരിവജ്ജനേ പാകടം ഹോതി. ഏകച്ചോ ഹി, യഥാ നാമ ഏകോ കുലപുത്തോ ഉച്ചാരപസ്സാവാദീനി കരോന്തോ ലജ്ജിതബ്ബയുത്തകം ഏകം ദിസ്വാ ലജ്ജനാകാരപ്പത്തോ ഭവേയ്യ ഹീളിതോ, ഏവമേവ അജ്ഝത്തം ലജ്ജിധമ്മം ഓക്കമിത്വാ പാപകമ്മം ന കരോതി. ഏകച്ചോ അപായഭയഭീതോ ഹുത്വാ പാപകമ്മം ന കരോതി.

തത്രിദം ഓപമ്മം – യഥാ ഹി ദ്വീസു അയോഗുളേസു ഏകോ സീതലോ ഭവേയ്യ ഗൂഥമക്ഖിതോ, ഏകോ ഉണ്ഹോ ആദിത്തോ. തത്ഥ പണ്ഡിതോ സീതലം ഗൂഥമക്ഖിതത്താ ജിഗുച്ഛന്തോ ന ഗണ്ഹാതി, ഇതരം ഡാഹഭയേന. തത്ഥ സീതലസ്സ ഗൂഥമക്ഖനജിഗുച്ഛായ അഗണ്ഹനം വിയ അജ്ഝത്തം ലജ്ജിധമ്മം ഓക്കമിത്വാ പാപസ്സ അകരണം. ഉണ്ഹസ്സ ഡാഹഭയേന അഗണ്ഹനം വിയ അപായഭയേന പാപസ്സ അകരണം വേദിതബ്ബം.

സപ്പതിസ്സവലക്ഖണാ ഹിരീ, വജ്ജഭീരുകഭയദസ്സാവിലക്ഖണം ഓത്തപ്പന്തി. ഇദമ്പി ദ്വയം പാപപരിവജ്ജനേ ഏവ പാകടം ഹോതി. ഏകച്ചോ ഹി ജാതിമഹത്തപച്ചവേക്ഖണാ സത്ഥുമഹത്തപച്ചവേക്ഖണാ ദായജ്ജമഹത്തപച്ചവേക്ഖണാ സബ്രഹ്മചാരീമഹത്തപച്ചവേക്ഖണാതി ചതൂഹി കാരണേഹി സപ്പതിസ്സവലക്ഖണം ഹിരിം സമുട്ഠാപേത്വാ പാപം ന കരോതി. ഏകച്ചോ അത്താനുവാദഭയം പരാനുവാദഭയം ദണ്ഡഭയം ദുഗ്ഗതിഭയന്തി ചതൂഹി കാരണേഹി വജ്ജഭീരുകഭയദസ്സാവിലക്ഖണം ഓത്തപ്പം സമുട്ഠാപേത്വാ പാപം ന കരോതി. തത്ഥ ജാതിമഹത്തപച്ചവേക്ഖണാദീനി ചേവ അത്താനുവാദഭയാദീനി ച വിത്ഥാരേത്വാ കഥേതബ്ബാനി.

മൂലരാസിവണ്ണനാ

ന ലുബ്ഭന്തി ഏതേന, സയം വാ ന ലുബ്ഭതി, അലുബ്ഭനമത്തമേവ വാ തന്തി അലോഭോ. അദോസാമോഹേസുപി ഏസേവ നയോ. തേസു അലോഭോ ആരമ്മണേ ചിത്തസ്സ അഗേധലക്ഖണോ, അലഗ്ഗഭാവലക്ഖണോ വാ കമലദലേ ജലബിന്ദു വിയ. അപരിഗ്ഗഹണരസോ മുത്തഭിക്ഖു വിയ. അനല്ലീനഭാവപച്ചുപട്ഠാനോ അസുചിമ്ഹി പതിതപുരിസോ വിയ. അദോസോ അചണ്ഡിക്കലക്ഖണോ, അവിരോധലക്ഖണോ വാ അനുകൂലമിത്തോ വിയ. ആഘാതവിനയരസോ പരിളാഹവിനയരസോ വാ ചന്ദനം വിയ. സോമ്മഭാവപച്ചുപട്ഠാനോ പുണ്ണചന്ദോ വിയ. അമോഹോ ലക്ഖണാദീഹി ഹേട്ഠാ പഞ്ഞിന്ദ്രിയപദേ വിഭാവിതോ ഏവ.

ഇമേസു പന തീസു അലോഭോ മച്ഛേരമലസ്സ പടിപക്ഖോ, അദോസോ ദുസ്സീല്യമലസ്സ, അമോഹോ കുസലേസു ധമ്മേസു അഭാവനായ പടിപക്ഖോ. അലോഭോ ചേത്ഥ ദാനഹേതു, അദോസോ സീലഹേതു, അമോഹോ ഭാവനാഹേതു. തേസു ച അലോഭേന അനധികം ഗണ്ഹാതി, ലുദ്ധസ്സ അധികഗ്ഗഹണതോ. അദോസേന അനൂനം, ദുട്ഠസ്സ ഊനഗ്ഗഹണതോ. അമോഹേന അവിപരീതം, മൂള്ഹസ്സ വിപരീതഗ്ഗഹണതോ.

അലോഭേന ചേത്ഥ വിജ്ജമാനം ദോസം ദോസതോ ധാരേന്തോ ദോസേ പവത്തതി; ലുദ്ധോ ഹി ദോസം പടിച്ഛാദേതി. അദോസേന വിജ്ജമാനം ഗുണം ഗുണതോ ധാരേന്തോ ഗുണേ പവത്തതി; ദുട്ഠോ ഹി ഗുണം മക്ഖേതി. അമോഹേന യാഥാവസഭാവം യാഥാവസഭാവതോ ധാരേന്തോ യാഥാവസഭാവേ പവത്തതി. മൂള്ഹോ ഹി ‘തച്ഛം അതച്ഛന്തി അതച്ഛം ച തച്ഛ’ന്തി ഗണ്ഹാതി. അലോഭേന ച പിയവിപ്പയോഗദുക്ഖം ന ഹോതി, ലുദ്ധസ്സ പിയസഭാവതോ പിയവിപ്പയോഗാസഹനതോ ച. അദോസേന അപ്പിയസമ്പയോഗദുക്ഖം ന ഹോതി, ദുട്ഠസ്സ ഹി അപ്പിയസഭാവതോ അപ്പിയസമ്പയോഗാസഹനതോ ച. അമോഹേന ഇച്ഛിതാലാഭദുക്ഖം ന ഹോതി, അമൂള്ഹസ്സ ഹി ‘തം കുതേത്ഥ ലബ്ഭാ’തിഏവമാദിപച്ചവേക്ഖണസമ്ഭവതോ (ദീ. നി. ൩.൩൪; അ. നി. ൯.൩൦).

അലോഭേന ചേത്ഥ ജാതിദുക്ഖം ന ഹോതി, അലോഭസ്സ തണ്ഹാപടിപക്ഖതോ തണ്ഹാമൂലകത്താ ച ജാതിദുക്ഖസ്സ. അദോസേന ജരാദുക്ഖം ന ഹോതി, തിക്ഖദോസസ്സ ഖിപ്പം ജരാസമ്ഭവതോ. അമോഹേന മരണദുക്ഖം ന ഹോതി, സമ്മോഹമരണഞ്ഹി ദുക്ഖം, ന ചേതം അമൂള്ഹസ്സ ഹോതി. അലോഭേന ച ഗഹട്ഠാനം, അമോഹേന പബ്ബജിതാനം, അദോസേന പന സബ്ബേസമ്പി സുഖസംവാസതാ ഹോതി.

വിസേസതോ ചേത്ഥ അലോഭേന പേത്തിവിസയേ ഉപപത്തി ന ഹോതി. യേഭുയ്യേന ഹി സത്താ തണ്ഹായ പേത്തിവിസയം ഉപപജ്ജന്തി, തണ്ഹായ ച പടിപക്ഖോ അലോഭോ. അദോസേന നിരയേ ഉപപത്തി ന ഹോതി. ദോസേന ഹി ചണ്ഡജാതിതായ ദോസസദിസം നിരയം ഉപപജ്ജന്തി. ദോസസ്സ ച പടിപക്ഖോ അദോസോ. അമോഹേന തിരച്ഛാനയോനിയം നിബ്ബത്തി ന ഹോതി. മോഹേന ഹി നിച്ചസമ്മൂള്ഹം തിരച്ഛാനയോനിം ഉപപജ്ജന്തി. മോഹസ്സ പടിപക്ഖോ ച അമോഹോ. ഏതേസു ച അലോഭോ രാഗവസേന ഉപഗമനസ്സ അഭാവകരോ, അദോസോ ദോസവസേന അപഗമനസ്സ, അമോഹോ മോഹവസേന അമജ്ഝത്തഭാവസ്സ.

തീഹിപി ചേതേഹി യഥാപടിപാടിയാ നേക്ഖമ്മസഞ്ഞാ അബ്യാപാദസഞ്ഞാ അവിഹിംസാസഞ്ഞാതി ഇമാ തിസ്സോ. അസുഭസഞ്ഞാ അപ്പമാണസഞ്ഞാ ധാതുസഞ്ഞാതി ഇമാ ച തിസ്സോ സഞ്ഞായോ ഹോന്തി. അലോഭേന പന കാമസുഖല്ലികാനുയോഗഅന്തസ്സ, അദോസേന അത്തകിലമഥാനുയോഗഅന്തസ്സ പരിവജ്ജനം ഹോതി; അമോഹേന മജ്ഝിമായ പടിപത്തിയാ പടിപജ്ജനം. തഥാ അലോഭേന അഭിജ്ഝാകായഗന്ഥസ്സ പഭേദനം ഹോതി, അദോസേന ബ്യാപാദകായഗന്ഥസ്സ, അമോഹേന സേസഗന്ഥദ്വയസ്സ. പുരിമാനി ച ദ്വേ സതിപട്ഠാനാനി പുരിമാനം ദ്വിന്നം ആനുഭാവേന, പച്ഛിമാനി പച്ഛിമസ്സേവ ആനുഭാവേന ഇജ്ഝന്തി.

അലോഭോ ചേത്ഥ ആരോഗ്യസ്സ പച്ചയോ ഹോതി; അലുദ്ധോ ഹി ലോഭനീയമ്പി അസപ്പായം ന സേവതി, തേന ഖോ അരോഗോ ഹോതി. അദോസോ യോബ്ബനസ്സ; അദുട്ഠോ ഹി വലിപലിതാവഹേന ദോസഗ്ഗിനാ അഡയ്ഹമാനോ ദീഘരത്തം യുവാ ഹോതി. അമോഹോ ദീഘായുകതായ; അമൂള്ഹോ ഹി ഹിതാഹിതം ഞത്വാ അഹിതം പരിവജ്ജന്തോ ഹിതഞ്ച പടിസേവമാനോ ദീഘായുകോ ഹോതി.

അലോഭോ ചേത്ഥ ഭോഗസമ്പത്തിയാ പച്ചയോ ഹോതി, അലുദ്ധസ്സ ഹി ചാഗേന ഭോഗപടിലാഭോ. അദോസോ മിത്തസമ്പത്തിയാ, മേത്തായ മിത്താനം പടിലാഭതോ ചേവ അപരിഹാനതോ ച. അമോഹോ അത്തസമ്പത്തിയാ, അമൂള്ഹോ ഹി അത്തനോ ഹിതമേവ കരോന്തോ അത്താനം സമ്പാദേതി. അലോഭോ ച ദിബ്ബവിഹാരസ്സ പച്ചയോ ഹോതി, അദോസോ ബ്രഹ്മവിഹാരസ്സ, അമോഹോ അരിയവിഹാരസ്സ.

അലോഭേന ചേത്ഥ സകപക്ഖേസു സത്തസങ്ഖാരേസു നിബ്ബുതോ ഹോതി, തേസം വിനാസേന അഭിസങ്ഗഹേതുകസ്സ ദുക്ഖസ്സ അഭാവാ; അദോസേന പരപക്ഖേസു, അദുട്ഠസ്സ ഹി വേരീസുപി വേരിസഞ്ഞായ അഭാവതോ; അമോഹേന ഉദാസീനപക്ഖേസു, അമൂള്ഹസ്സ സബ്ബാഭിസങ്ഗതായ അഭാവതോ.

അലോഭേന ച അനിച്ചദസ്സനം ഹോതി; ലുദ്ധോ ഹി ഉപഭോഗാസായ അനിച്ചേപി സങ്ഖാരേ അനിച്ചതോ ന പസ്സതി. അദോസേന ദുക്ഖദസ്സനം; അദോസജ്ഝാസയോ ഹി പരിച്ചത്തആഘാതവത്ഥുപരിഗ്ഗഹോ സങ്ഖാരേയേവ ദുക്ഖതോ പസ്സതി. അമോഹേന അനത്തദസ്സനം; അമൂള്ഹോ ഹി യാഥാവഗഹണകുസലോ അപരിണായകം ഖന്ധപഞ്ചകം അപരിണായകതോ ബുജ്ഝതി. യഥാ ച ഏതേഹി അനിച്ചദസ്സനാദീനി ഏവമേതേപി അനിച്ചദസ്സനാദീഹി ഹോന്തി. അനിച്ചദസ്സനേന ഹി അലോഭോ ഹോതി, ദുക്ഖദസ്സനേന അദോസോ, അനത്തദസ്സനേന അമോഹോ ഹോതി. കോ ഹി നാമ ‘അനിച്ചമിദ’ന്തി സമ്മാ ഞത്വാ തസ്സത്ഥായ പിഹം ഉപ്പാദേയ്യ, സങ്ഖാരേ വാ ‘ദുക്ഖ’ന്തി ജാനന്തോ അപരമ്പി അച്ചന്തതിഖിണം കോധദുക്ഖം ഉപ്പാദേയ്യ, അത്തസുഞ്ഞതഞ്ച ബുജ്ഝിത്വാ പുന സമ്മോഹമാപജ്ജേയ്യാതി?

കമ്മപഥരാസിവണ്ണനാ

നാഭിജ്ഝായതീതി അനഭിജ്ഝാ. കായികചേതസികസുഖം ഇധലോകപരലോകഹിതം ഗുണാനുഭാവപടിലദ്ധം കിത്തിസദ്ദഞ്ച ന ബ്യാപാദേതീതി അബ്യാപാദോ. സമ്മാ പസ്സതി, സോഭനാ വാ ദിട്ഠീതി സമ്മാദിട്ഠി. അലോഭാദീനംയേവ താനി നാമാനി. ഹേട്ഠാ പനേതേ ധമ്മാ മൂലവസേന ഗഹിതാ, ഇധ കമ്മപഥവസേനാതി വേദിതബ്ബാ.

ലോകപാലദുകവണ്ണനാ

ഹിരോത്തപ്പാനിപി ഹേട്ഠാ ബലവസേന ഗഹിതാനി, ഇധ ലോകപാലവസേന. ലോകഞ്ഹി ഇമേ ദ്വേ ധമ്മാ പാലയന്തി. യഥാഹ –

‘‘ദ്വേമേ, ഭിക്ഖവേ, സുക്കാ ധമ്മാ ലോകം പാലേന്തി. കതമേ ദ്വേ? ഹിരീ ച ഓത്തപ്പഞ്ച. ഇമേ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ദ്വേ സുക്കാ ധമ്മാ ലോകം പാലേന്തി. സചേ, ഭിക്ഖവേ, ദ്വേ സുക്കാ ധമ്മാ ലോകം ന പാലേയ്യും, നയിധ പഞ്ഞായേഥ മാതാതി വാ, മാതുച്ഛാതി വാ, മാതുലാനീതി വാ, ആചരിയഭരിയാതി വാ, ഗരൂനം ദാരാതി വാ. സമ്ഭേദം ലോകോ അഗമിസ്സ യഥാ അജേളകാ കുക്കുടസൂകരാ സോണസിങ്ഗാലാ. യസ്മാ ച ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ഇമേ ദ്വേ സുക്കാ ധമ്മാ ലോകം പാലേന്തി, തസ്മാ പഞ്ഞായതി മാതാതി വാ മാതുച്ഛാതി വാ മാതുലാനീതി വാ ആചരിയഭരിയാതി വാ ഗരൂനം ദാരാതി വാ’’തി (അ. നി. ൨.൯).

പസ്സദ്ധാദിയുഗലവണ്ണനാ

കായസ്സ പസ്സമ്ഭനം കായപസ്സദ്ധി. ചിത്തസ്സ പസ്സമ്ഭനം ചിത്തപസ്സദ്ധി. കായോതി ചേത്ഥ വേദനാദയോ തയോ ഖന്ധാ. ഉഭോപി പനേതാ ഏകതോ കത്വാ കായചിത്തദരഥവൂപസമലക്ഖണാ കായചിത്തപസ്സദ്ധിയോ, കായചിത്തദരഥനിമ്മദ്ദനരസാ, കായചിത്താനം അപരിപ്ഫന്ദസീതിഭാവപച്ചുപട്ഠാനാ, കായചിത്തപദട്ഠാനാ. കായചിത്താനം അവൂപസമകരഉദ്ധച്ചാദികിലേസപടിപക്ഖഭൂതാതി ദട്ഠബ്ബാ.

കായസ്സ ലഹുഭാവോ കായലഹുതാ. ചിത്തസ്സ ലഹുഭാവോ ചിത്തലഹുതാ. താ കായചിത്തഗരുഭാവവൂപസമലക്ഖണാ, കായചിത്തഗരുഭാവനിമ്മദ്ദനരസാ, കായചിത്താനം അദന്ധതാപച്ചുപട്ഠാനാ, കായചിത്തപദട്ഠാനാ. കായചിത്താനം ഗരുഭാവകരഥിനമിദ്ധാദികിലേസപടിപക്ഖഭൂതാതി ദട്ഠബ്ബാ.

കായസ്സ മുദുഭാവോ കായമുദുതാ. ചിത്തസ്സ മുദുഭാവോ ചിത്തമുദുതാ. താ കായചിത്തഥദ്ധഭാവവൂപസമലക്ഖണാ, കായചിത്തഥദ്ധഭാവനിമ്മദ്ദനരസാ, അപ്പടിഘാതപച്ചുപട്ഠാനാ, കായചിത്തപദട്ഠാനാ. കായചിത്താനം ഥദ്ധഭാവകരദിട്ഠിമാനാദികിലേസപടിപക്ഖഭൂതാതി ദട്ഠബ്ബാ.

കായസ്സ കമ്മഞ്ഞഭാവോ കായകമ്മഞ്ഞതാ. ചിത്തസ്സ കമ്മഞ്ഞഭാവോ ചിത്തകമ്മഞ്ഞതാ. താ കായചിത്തഅകമ്മഞ്ഞഭാവവൂപസമലക്ഖണാ, കായചിത്താനം അകമ്മഞ്ഞഭാവനിമ്മദ്ദനരസാ, കായചിത്താനം ആരമ്മണകരണസമ്പത്തിപച്ചുപട്ഠാനാ, കായചിത്തപദട്ഠാനാ. കായചിത്താനം അകമ്മഞ്ഞഭാവകരാവസേസനീവരണപടിപക്ഖഭൂതാതി ദട്ഠബ്ബാ. താ പസാദനീയവത്ഥൂസു പസാദാവഹാ, ഹിതകിരിയാസു വിനിയോഗക്ഖേമഭാവാവഹാ സുവണ്ണവിസുദ്ധി വിയാതി ദട്ഠബ്ബാ.

കായസ്സ പാഗുഞ്ഞഭാവോ കായപാഗുഞ്ഞതാ. ചിത്തസ്സ പാഗുഞ്ഞഭാവോ ചിത്തപാഗുഞ്ഞതാ. താ കായചിത്താനം അഗേലഞ്ഞഭാവലക്ഖണാ, കായചിത്തഗേലഞ്ഞനിമ്മദ്ദനരസാ, നിരാദീനവപച്ചുപട്ഠാനാ, കായചിത്തപദട്ഠാനാ. കായചിത്തഗേലഞ്ഞകരഅസ്സദ്ധിയാദികിലേസപടിപക്ഖഭൂതാതി ദട്ഠബ്ബാ.

കായസ്സ ഉജുകഭാവോ കായുജുകതാ. ചിത്തസ്സ ഉജുകഭാവോ ചിത്തുജുകതാ. താ കായചിത്താനം അജ്ജവലക്ഖണാ, കായചിത്തകുടിലഭാവനിമ്മദ്ദനരസാ, അജിമ്ഹതാപച്ചുപട്ഠാനാ, കായചിത്തപദട്ഠാനാ. കായചിത്താനം കുടിലഭാവകരമായാസാഠേയ്യാദികിലേസപടിപക്ഖഭൂതാതി ദട്ഠബ്ബാ.

സരതീതി സതി. സമ്പജാനാതീതി സമ്പജഞ്ഞം; സമന്തതോ പകാരേഹി ജാനാതീതി അത്ഥോ. സാത്ഥകസമ്പജഞ്ഞം സപ്പായസമ്പജഞ്ഞം ഗോചരസമ്പജഞ്ഞം അസമ്മോഹസമ്പജഞ്ഞന്തി ഇമേസം ചതുന്നം പനസ്സ വസേന ഭേദോ വേദിതബ്ബോ. ലക്ഖണാദീനി ച തേസം സതിന്ദ്രിയപഞ്ഞിന്ദ്രിയേസു വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബാനി. ഇതി ഹേട്ഠാ വുത്തമേവേതം ധമ്മദ്വയം പുന ഇമസ്മിം ഠാനേ ഉപകാരവസേന ഗഹിതം.

കാമച്ഛന്ദാദയോ പച്ചനീകധമ്മേ സമേതീതി സമഥോ. അനിച്ചാദിവസേന വിവിധേഹി ആകാരേഹി ധമ്മേ പസ്സതീതി വിപസ്സനാ. പഞ്ഞാവേസാ അത്ഥതോ. ഇമേസമ്പി ദ്വിന്നം ലക്ഖണാദീനി ഹേട്ഠാ വുത്താനേവ. ഇധ പനേതേ യുഗനദ്ധവസേന ഗഹിതാ.

സഹജാതധമ്മേ പഗ്ഗണ്ഹാതീതി പഗ്ഗാഹോ. ഉദ്ധച്ചസങ്ഖാതസ്സ വിക്ഖേപസ്സ പടിപക്ഖഭാവതോ ന വിക്ഖേപോതി അവിക്ഖേപോ. ഏതേസമ്പി ലക്ഖണാദീനി ഹേട്ഠാ വുത്താനേവ. ഇധ പനേതം ദ്വയം വീരിയസമാധിയോജനത്ഥായ ഗഹിതന്തി വേദിതബ്ബം.

യേവാപനകവണ്ണനാ

യേ വാ പന തസ്മിം സമയേ അഞ്ഞേപി അത്ഥി പടിച്ചസമുപ്പന്നാ അരൂപിനോ ധമ്മാ, ഇമേ ധമ്മാ കുസലാതി ‘ഫസ്സോ ഹോതി…പേ… അവിക്ഖേപോ ഹോതീ’തി ന കേവലം പദപടിപാടിയാ ഉദ്ദിട്ഠാ ഇമേ പരോപണ്ണാസധമ്മാ ഏവ, അഥ ഖോ യസ്മിം സമയേ കാമാവചരം തിഹേതുകം സോമനസ്സസഹഗതം പഠമം അസങ്ഖാരികം മഹാചിത്തം ഉപ്പന്നം ഹോതി, തസ്മിം സമയേ യേ വാ പന അഞ്ഞേപി തേഹിയേവ ഫസ്സാദീഹി സമ്പയുത്താ ഹുത്വാ പവത്തമാനാ അത്ഥി, അത്തനോ അത്തനോ അനുരൂപം പച്ചയം പടിച്ച സമുപ്പന്നാ രൂപാഭാവേന അരൂപിനോ, സഭാവതോ ഉപലബ്ഭമാനാ ധമ്മാ സബ്ബേപി ഇമേ ധമ്മാ കുസലാ.

ഏത്താവതാ ചിത്തങ്ഗവസേന പാളിയം ആരുള്ഹേ പരോപണ്ണാസധമ്മേ ദീപേത്വാ യേവാപനകവസേന അപരേപി നവ ധമ്മേ ധമ്മരാജാ ദീപേതി. തേസു തേസു ഹി സുത്തപദേസു ‘ഛന്ദോ അധിമോക്ഖോ മനസികാരോ തത്രമജ്ഝത്തതാ കരുണാ മുദിതാ കായദുച്ചരിതവിരതി വചീദുച്ചരിതവിരതി മിച്ഛാജീവവിരതീ’തി ഇമേ നവ ധമ്മാ പഞ്ഞായന്തി. ഇമസ്മിഞ്ചാപി മഹാചിത്തേ കത്തുകമ്യതാകുസലധമ്മച്ഛന്ദോ അത്ഥി, ചിത്തങ്ഗവസേന പന പാളിയം ന ആരുള്ഹോ. സോ ഇധ യേവാപനകവസേന ഗഹിതോ.

അധിമോക്ഖോ അത്ഥി, മനസികാരോ അത്ഥി, തത്രമജ്ഝത്തതാ അത്ഥി. മേത്താപുബ്ബഭാഗോ അത്ഥി; സോ അദോസേ ഗഹിതേ ഗഹിതോ ഏവ ഹോതി. കരുണാപുബ്ബഭാഗോ അത്ഥി, മുദിതാപുബ്ബഭാഗോ അത്ഥി. ഉപേക്ഖാപുബ്ബഭാഗോ അത്ഥി; സോ പന തത്രമജ്ഝത്തതായ ഗഹിതായ ഗഹിതോവ ഹോതി. സമ്മാവാചാ അത്ഥി, സമ്മാകമ്മന്തോ അത്ഥി. സമ്മാആജീവോ അത്ഥി; ചിത്തങ്ഗവസേന പന പാളിയം ന ആരുള്ഹോ. സോപി ഇധ യേവാപനകവസേന ഗഹിതോ.

ഇമേസു പന നവസു ഛന്ദോ അധിമോക്ഖോ മനസികാരോ തത്രമജ്ഝത്തതാതി ഇമേ ചത്താരോവ ഏകക്ഖണേ ലബ്ഭന്തി, സേസാ നാനാക്ഖണേ. യദാ ഹി ഇമിനാ ചിത്തേന മിച്ഛാവാചം പജഹതി, വിരതിവസേന സമ്മാവാചം പൂരേതി, തദാ ഛന്ദാദയോ ചത്താരോ, സമ്മാവാചാ ചാതി ഇമേ പഞ്ച ഏകക്ഖണേ ലബ്ഭന്തി. യദാ മിച്ഛാകമ്മന്തം പജഹതി, വിരതിവസേന സമ്മാകമ്മന്തം പൂരേതി…പേ… മിച്ഛാആജീവം പജഹതി, വിരതിവസേന സമ്മാആജീവം പൂരേതി…പേ… യദാ കരുണായ പരികമ്മം കരോതി…പേ… യദാ മുദിതായ പരികമ്മം കരോതി, തദാ ഛന്ദാദയോ ചത്താരോ, മുദിതാപുബ്ബഭാഗോ ചാതി ഇമേ പഞ്ച ഏകക്ഖണേ ലബ്ഭന്തി. ഇതോ പന മുഞ്ചിത്വാ, ദാനം ദേന്തസ്സ സീലം പൂരേന്തസ്സ യോഗേ കമ്മം കരോന്തസ്സ ചത്താരി അപണ്ണകങ്ഗാനേവ ലബ്ഭന്തി.

ഏവമേതേസു നവസു യേവാപനകധമ്മേസു ‘ഛന്ദോ’തി കത്തുകമ്യതായേതം അധിവചനം. തസ്മാ സോ കത്തുകമ്യതാലക്ഖണോ ഛന്ദോ, ആരമ്മണപരിയേസനരസോ, ആരമ്മണേന അത്ഥികതാപച്ചുപട്ഠാനോ. തദേവസ്സ പദട്ഠാനം. ആരമ്മണസ്സ ഗഹണേ ചായം ചേതസോ ഹത്ഥപ്പസാരണം വിയ ദട്ഠബ്ബോ.

അധിമുച്ചനം ‘അധിമോക്ഖോ’. സോ സന്നിട്ഠാനലക്ഖണോ, അസംസപ്പനരസോ, നിച്ഛയപച്ചുപട്ഠാനോ സന്നിട്ഠാതബ്ബധമ്മപദട്ഠാനോ. ആരമ്മണേ നിച്ചലഭാവേന ഇന്ദഖീലോ വിയ ദട്ഠബ്ബോ.

കിരിയാ കാരോ, മനസ്മിം കാരോ ‘മനസികാരോ’. പുരിമമനതോ വിസദിസം മനം കരോതീതിപി മനസികാരോ. സ്വായം ആരമ്മണപടിപാദകോ വീഥിപടിപാദകോ ജവനപടിപാദകോതി തിപ്പകാരോ. തത്ഥ ആരമ്മണപടിപാദകോ മനസ്മിം കാരോതി മനസികാരോ. സോ സാരണലക്ഖണോ, സമ്പയുത്താനം ആരമ്മണേ സമ്പയോജനരസോ, ആരമ്മണാഭിമുഖഭാവപച്ചുപട്ഠാനോ, സങ്ഖാരക്ഖന്ധപരിയാപന്നോ. ആരമ്മണപടിപാദകത്തേന സമ്പയുത്താനം സാരഥി വിയ ദട്ഠബ്ബോ. വീഥിപടിപാദകോതി പന പഞ്ചദ്വാരാവജ്ജനസ്സേതം അധിവചനം. ജവനപടിപാദകോതി മനോദ്വാരാവജ്ജനസ്സ. ന തേ ഇധ അധിപ്പേതാ.

തേസു ധമ്മേസു മജ്ഝത്തതാ ‘തത്രമജ്ഝത്തതാ’. സാ ചിത്തചേതസികാനം സമവാഹിതലക്ഖണാ, ഊനാധികനിവാരണരസാ, പക്ഖപാതുപച്ഛേദനരസാ വാ; മജ്ഝത്തഭാവപച്ചുപട്ഠാനാ. ചിത്തചേതസികാനം അജ്ഝുപേക്ഖനവസേന സമപ്പവത്താനം ആജാനേയ്യാനം അജ്ഝുപേക്ഖനസാരഥി വിയ ദട്ഠബ്ബാ.

‘കരുണാമുദിതാ’ ബ്രഹ്മവിഹാരനിദ്ദേസേ ആവി ഭവിസ്സന്തി. കേവലഞ്ഹി താ അപ്പനപ്പത്താ രൂപാവചരാ, ഇധ കാമാവചരാതി അയമേവ വിസേസോ.

കായദുച്ചരിതതോ വിരതി ‘കായദുച്ചരിതവിരതി’. സേസപദദ്വയേപി ഏസേവ നയോ. ലക്ഖണാദിതോ പനേതാ തിസ്സോപി കായദുച്ചരിതാദിവത്ഥൂനം അവീതിക്കമലക്ഖണാ; അമദ്ദനലക്ഖണാതി വുത്തം ഹോതി. കായദുച്ചരിതാദിവത്ഥുതോ സങ്കോചനരസാ, അകിരിയപച്ചുപട്ഠാനാ, സദ്ധാഹിരോത്തപ്പഅപ്പിച്ഛതാദിഗുണപദട്ഠാനാ. പാപകിരിയതോ ചിത്തസ്സ വിമുഖീഭാവഭൂതാതി ദട്ഠബ്ബാ.

ഇതി ഫസ്സാദീനി ഛപ്പഞ്ഞാസ യേവാപനകവസേന വുത്താനി നവാതി സബ്ബാനിപി ഇമസ്മിം ധമ്മുദ്ദേസവാരേ പഞ്ചസട്ഠി ധമ്മപദാനി ഭവന്തി. തേസു ഏകക്ഖണേ കദാചി ഏകസട്ഠി ഭവന്തി, കദാചി സമസട്ഠി. താനി ഹി സമ്മാവാചാപൂരണാദിവസേന. ഉപ്പത്തിയം പഞ്ചസു ഠാനേസു ഏകസട്ഠി ഭവന്തി. തേഹി മുത്തേ ഏകസ്മിം ഠാനേ സമസട്ഠി ഭവന്തി. ഠപേത്വാ പന യേവാപനകേ പാളിയം യഥാരുതവസേന ഗയ്ഹമാനാനി ഛപ്പഞ്ഞാസാവ ഹോന്തി. അഗ്ഗഹിതഗ്ഗഹണേന പനേത്ഥ ഫസ്സപഞ്ചകം, വിതക്കോ വിചാരോ പീതി ചിത്തേകഗ്ഗതാ, പഞ്ചിന്ദ്രിയാനി, ഹിരിബലം ഓത്തപ്പബലന്തി ദ്വേ ബലാനി, അലോഭോ അദോസോതി ദ്വേ മൂലാനി, കായപസ്സദ്ധിചിത്തപസ്സദ്ധിആദയോ ദ്വാദസ ധമ്മാതി സമതിംസ ധമ്മാ ഹോന്തി.

തേസു സമതിംസായ ധമ്മേസു അട്ഠാരസ ധമ്മാ അവിഭത്തികാ ഹോന്തി, ദ്വാദസ സവിഭത്തികാ. കതമേ അട്ഠാരസ? ഫസ്സോ സഞ്ഞാ ചേതനാ വിചാരോ പീതി ജീവിതിന്ദ്രിയം, കായപസ്സദ്ധിആദയോ ദ്വാദസ ധമ്മാതി ഇമേ അട്ഠാരസ അവിഭത്തികാ. വേദനാ ചിത്തം വിതക്കോ ചിത്തേകഗ്ഗതാ, സദ്ധിന്ദ്രിയം വീരിയിന്ദ്രിയം സതിന്ദ്രിയം പഞ്ഞിന്ദ്രിയം, ഹിരിബലം ഓത്തപ്പബലം, അലോഭോ അദോസോതി ഇമേ ദ്വാദസ ധമ്മാ സവിഭത്തികാ. തേസു സത്ത ധമ്മാ ദ്വീസു ഠാനേസു വിഭത്താ, ഏകോ തീസു, ദ്വേ ചതൂസു, ഏകോ ഛസു, ഏകോ സത്തസു ഠാനേസു വിഭത്തോ.

കഥം? ചിത്തം വിതക്കോ സദ്ധാ ഹിരീ ഓത്തപ്പം അലോഭോ അദോസോതി ഇമേ സത്ത ദ്വീസു ഠാനേസു വിഭത്താ.

ഏതേസു ഹി ചിത്തം താവ ഫസ്സപഞ്ചകം പത്വാ ചിത്തം ഹോതീതി വുത്തം, ഇന്ദ്രിയാനി പത്വാ മനിന്ദ്രിയന്തി. വിതക്കോ ഝാനങ്ഗാനി പത്വാ വിതക്കോ ഹോതീതി വുത്തോ, മഗ്ഗങ്ഗാനി പത്വാ സമ്മാസങ്കപ്പോതി. സദ്ധാ ഇന്ദ്രിയാനി പത്വാ സദ്ധിന്ദ്രിയം ഹോതീതി വുത്താ, ബലാനി പത്വാ സദ്ധാബലന്തി. ഹിരീ ബലാനി പത്വാ ഹിരിബലം ഹോതീതി വുത്താ, ലോകപാലദുകം പത്വാ ഹിരീതി. ഓത്തപ്പേപി ഏസേവ നയോ. അലോഭോ മൂലം പത്വാ അലോഭോ ഹോതീതി വുത്തോ, കമ്മപഥം പത്വാ അനഭിജ്ഝാതി. അദോസോ മൂലം പത്വാ അദോസോ ഹോതീതി വുത്തോ, കമ്മപഥം പത്വാ അബ്യാപാദോതി. ഇമേ സത്ത ദ്വീസു ഠാനേസു വിഭത്താ.

വേദനാ പന ഫസ്സപഞ്ചകം പത്വാ വേദനാ ഹോതീതി വുത്താ, ഝാനങ്ഗാനി പത്വാ സുഖന്തി, ഇന്ദ്രിയാനി പത്വാ സോമനസ്സിന്ദ്രിയന്തി. ഏവം ഏകോ ധമ്മോ തീസു ഠാനേസു വിഭത്തോ.

വീരിയം പന ഇന്ദ്രിയാനി പത്വാ വീരിയിന്ദ്രിയം ഹോതീതി വുത്തം, മഗ്ഗങ്ഗാനി പത്വാ സമ്മാവായാമോതി, ബലാനി പത്വാ വീരിയബലന്തി, പിട്ഠിദുകം പത്വാ പഗ്ഗാഹോതി. സതിപി ഇന്ദ്രിയാനി പത്വാ സതിന്ദ്രിയം ഹോതീതി വുത്താ, മഗ്ഗങ്ഗാനി പത്വാ സമ്മാസതീതി, ബലാനി പത്വാ സതിബലന്തി, പിട്ഠിദുകം പത്വാ സതി ഹോതീതി വുത്താ. ഏവം ഇമേ ദ്വേ ധമ്മാ ചതൂസു ഠാനേസു വിഭത്താ.

സമാധി പന ഝാനങ്ഗാനി പത്വാ ചിത്തസ്സേകഗ്ഗതാ ഹോതീതി വുത്തോ, ഇന്ദ്രിയാനി പത്വാ സമാധിന്ദ്രിയന്തി, മഗ്ഗങ്ഗാനി പത്വാ സമ്മാസമാധീതി. ബലാനി പത്വാ സമാധിബലന്തി, പിട്ഠിദുകം പത്വാ സമഥോ അവിക്ഖേപോതി. ഏവമയം ഏകോ ധമ്മോ ഛസു ഠാനേസു വിഭത്തോ.

പഞ്ഞാ പന ഇന്ദ്രിയാനി പത്വാ പഞ്ഞിന്ദ്രിയം ഹോതീതി വുത്താ, മഗ്ഗങ്ഗാനി പത്വാ സമ്മാദിട്ഠീതി, ബലാനി പത്വാ പഞ്ഞാബലന്തി, മൂലാനി പത്വാ അമോഹോതി, കമ്മപഥം പത്വാ സമ്മാദിട്ഠീതി, പിട്ഠിദുകം പത്വാ സമ്പജഞ്ഞം വിപസ്സനാതി. ഏവം ഏകോ ധമ്മോ സത്തസു ഠാനേസു വിഭത്തോ.

സചേ പന കോചി വദേയ്യ – ‘ഏത്ഥ അപുബ്ബം നാമ നത്ഥി, ഹേട്ഠാ ഗഹിതമേവ ഗണ്ഹിത്വാ തസ്മിം തസ്മിം ഠാനേ പദം പൂരിതം, അനനുസന്ധികാ കഥാ ഉപ്പടിപാടിയാ ചോരേഹി ആഭതഭണ്ഡസദിസാ, ഗോയൂഥേന ഗതമഗ്ഗേ ആലുലിതതിണസദിസാ അജാനിത്വാ കഥിതാ’തി, സോ ‘മാഹേവ’ന്തി പടിസേധേത്വാ വത്തബ്ബോ – ‘ബുദ്ധാനം ദേസനാ അനനുസന്ധികാ നാമ നത്ഥി, സാനുസന്ധികാ വ ഹോതി. അജാനിത്വാ കഥിതാപി നത്ഥി, സബ്ബാ ജാനിത്വാ കഥിതായേവ. സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ ഹി തേസം തേസം ധമ്മാനം കിച്ചം ജാനാതി, തം ഞത്വാ കിച്ചവസേന വിഭത്തിം ആരോപേന്തോ അട്ഠാരസ ധമ്മാ ഏകേകകിച്ചാതി ഞത്വാ ഏകേകസ്മിം ഠാനേ വിഭത്തിം ആരോപേസി. സത്ത ധമ്മാ ദ്വേദ്വേകിച്ചാതി ഞത്വാ ദ്വീസു ദ്വീസു ഠാനേസു വിഭത്തിം ആരോപേസി. വേദനാ തികിച്ചാതി ഞത്വാ തീസു ഠാനേസു വിഭത്തിം ആരോപേസി. വീരിയസതീനം ചത്താരി ചത്താരി കിച്ചാനീതി ഞത്വാ ചതൂസു ചതൂസു ഠാനേസു വിഭത്തിം ആരോപേസി. സമാധി ഛകിച്ചോതി ഞത്വാ ഛസു ഠാനേസു വിഭത്തിം ആരോപേസി. പഞ്ഞാ സത്തകിച്ചാതി ഞത്വാ സത്തസു ഠാനേസു വിഭത്തിം ആരോപേസി’.

തത്രിദം ഓപമ്മം – ഏകോ കിര പണ്ഡിതോ രാജാ രഹോഗതോ ചിന്തേസി – ‘ഇമം രാജകുലസന്തകം ന യഥാ വാ തഥാ വാ ഖാദിതബ്ബം, സിപ്പാനുച്ഛവികം വേതനം വഡ്ഢേസ്സാമീ’തി. സോ സബ്ബേ സിപ്പികേ സന്നിപാതാപേത്വാ ‘ഏകേകസിപ്പജാനനകേ പക്കോസഥാ’തി ആഹ. ഏവം പക്കോസിയമാനാ അട്ഠാരസ ജനാ ഉട്ഠഹിംസു. തേസം ഏകേകം പടിവീസം ദാപേത്വാ വിസ്സജ്ജേസി. ‘ദ്വേ ദ്വേ സിപ്പാനി ജാനന്താ ആഗച്ഛന്തൂ’തി വുത്തേ പന സത്ത ജനാ ആഗമംസു. തേസം ദ്വേ ദ്വേ പടിവീസേ ദാപേസി. ‘തീണി സിപ്പാനി ജാനന്താ ആഗച്ഛന്തൂ’തി വുത്തേ ഏകോവ ആഗച്ഛി. തസ്സ തയോ പടിവീസേ ദാപേസി. ‘ചത്താരി സിപ്പാനി ജാനന്താ ആഗച്ഛന്തൂ’തി വുത്തേ ദ്വേ ജനാ ആഗമംസു. തേസം ചത്താരി ചത്താരി പടിവീസേ ദാപേസി. ‘പഞ്ച സിപ്പാനി ജാനന്താ ആഗച്ഛന്തൂ’തി വുത്തേ ഏകോപി നാഗച്ഛി. ‘ഛ സിപ്പാനി ജാനന്താ ആഗച്ഛന്തൂ’തി വുത്തേ ഏകോവ ആഗച്ഛി. തസ്സ ഛ പടിവീസേ ദാപേസി. ‘സത്ത സിപ്പാനി ജാനന്താ ആഗച്ഛന്തൂ’തി വുത്തേ ഏകോവ ആഗച്ഛി. തസ്സ സത്ത പടിവീസേ ദാപേസി.

തത്ഥ പണ്ഡിതോ രാജാ വിയ അനുത്തരോ ധമ്മരാജാ. സിപ്പജാനനകാ വിയ ചിത്തചിത്തങ്ഗവസേന ഉപ്പന്നാ ധമ്മാ. സിപ്പാനുച്ഛവികവേതനവഡ്ഢനം വിയ കിച്ചവസേന തേസം തേസം ധമ്മാനം വിഭത്തിആരോപനം.

സബ്ബേപി പനേതേ ധമ്മാ ഫസ്സപഞ്ചകവസേന ഝാനങ്ഗവസേന ഇന്ദ്രിയവസേന മഗ്ഗവസേന ബലവസേന മൂലവസേന കമ്മപഥവസേന ലോകപാലവസേന പസ്സദ്ധിവസേന ലഹുതാവസേന മുദുതാവസേന കമ്മഞ്ഞതാവസേന പാഗുഞ്ഞതാവസേന ഉജുകതാവസേന സതിസമ്പജഞ്ഞവസേന സമഥവിപസ്സനാവസേന പഗ്ഗാഹാവിക്ഖേപവസേനാതി സത്തരസ രാസയോ ഹോന്തീതി.

ധമ്മുദ്ദേസവാരകഥാ നിട്ഠിതാ.