കിരിയാബ്യാകതവണ്ണനാ

മനോധാതുചിത്തം

൫൬൬. ഇദാനി കിരിയാബ്യാകതം ഭാജേത്വാ ദസ്സേതും പുന കതമേ ധമ്മാ അബ്യാകതാതിആദി ആരദ്ധം. തത്ഥ കിരിയാതി കരണമത്തം. സബ്ബേസുയേവ ഹി കിരിയചിത്തേസു യം ജവനഭാവം അപ്പത്തം തം വാതപുപ്ഫം വിയ. യം ജവനഭാവപ്പത്തം തം ഛിന്നമൂലകരുക്ഖപുപ്ഫം വിയ അഫലം ഹോതി, തംതം കിച്ചസാധനവസേന പവത്തത്താ പന കരണമത്തമേവ ഹോതി. തസ്മാ കിരിയാതി വുത്തം. നേവകുസലാനാകുസലാതിആദീസു കുസലമൂലസങ്ഖാതസ്സ കുസലഹേതുനോ അഭാവാ ‘നേവകുസലാ’; അകുസലമൂലസങ്ഖാതസ്സ അകുസലഹേതുനോ അഭാവാ ‘നേവഅകുസലാ’; യോനിസോമനസികാരഅയോനിസോമനസികാരസങ്ഖാതാനമ്പി കുസലാകുസലപച്ചയാനം അഭാവാ ‘നേവകുസലാനാകുസലാ’. കുസലാകുസലസങ്ഖാതസ്സ ജനകഹേതുനോ അഭാവാ നേവകമ്മവിപാകാ.

ഇധാപി ചിത്തസ്സേകഗ്ഗതാനിദ്ദേസേ പവത്തിട്ഠിതിമത്തമേവ ലബ്ഭതി. ദ്വേ പഞ്ചവിഞ്ഞാണാനി, തിസ്സോ മനോധാതുയോ, തിസ്സോ മനോവിഞ്ഞാണധാതുയോ, വിചികിച്ഛാസഹഗതന്തി ഇമേസു സത്തരസസു ചിത്തേസു ദുബ്ബലത്താ സണ്ഠിതി അവട്ഠിതിആദീനി ന ലബ്ഭന്തി. സേസം സബ്ബം വിപാകമനോധാതുനിദ്ദേസേ വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബം, അഞ്ഞത്ര ഉപ്പത്തിട്ഠാനാ. തഞ്ഹി ചിത്തം പഞ്ചവിഞ്ഞാണാനന്തരം ഉപ്പജ്ജതി. ഇദം പന പഞ്ചദ്വാരേ വളഞ്ജനകപ്പവത്തികാലേ സബ്ബേസം പുരേ ഉപ്പജ്ജതി. കഥം? ചക്ഖുദ്വാരേ താവ ഇട്ഠഇട്ഠമജ്ഝത്തഅനിട്ഠഅനിട്ഠമജ്ഝത്തേസു രൂപാരമ്മണേസു യേന കേനചി പസാദേ ഘട്ടിതേ തം ആരമ്മണം ഗഹേത്വാ ആവജ്ജനവസേന പുരേചാരികം ഹുത്വാ ഭവങ്ഗം ആവട്ടയമാനം ഉപ്പജ്ജതി. സോതദ്വാരാദീസുപി ഏസേവ നയോതി.

കിരിയമനോധാതുചിത്തം നിട്ഠിതം.

കിരിയമനോവിഞ്ഞാണധാതുചിത്താനി

൫൬൮. മനോവിഞ്ഞാണധാതു ഉപ്പന്നാ ഹോതി…പേ… സോമനസ്സസഹഗതാതി, ഇദം ചിത്തം അഞ്ഞേസം അസാധാരണം. ഖീണാസവസ്സേവ പാടിപുഗ്ഗലികം. ഛസു ദ്വാരേസു ലബ്ഭതി. ചക്ഖുദ്വാരേ ഹി പധാനസാരുപ്പം ഠാനം ദിസ്വാ ഖീണാസവോ ഇമിനാ ചിത്തേന സോമനസ്സിതോ ഹോതി. സോതദ്വാരേ ഭണ്ഡഭാജനീയട്ഠാനം പത്വാ മഹാസദ്ദം കത്വാ ലുദ്ധലുദ്ധേസു ഗണ്ഹന്തേസു ‘ഏവരൂപാ നാമ മേ ലോലുപ്പതണ്ഹാ പഹീനാ’തി ഇമിനാ ചിത്തേന സോമനസ്സിതോ ഹോതി. ഘാനദ്വാരേ ഗന്ധേഹി വാ പുപ്ഫേഹി വാ ചേതിയം പൂജേന്തോ ഇമിനാ ചിത്തേന സോമനസ്സിതോ ഹോതി. ജിവ്ഹാദ്വാരേ രസസമ്പന്നം പിണ്ഡപാതം ലദ്ധാ ഭാജേത്വാ പരിഭുഞ്ജന്തോ ‘സാരണീയധമ്മോ വത മേ പൂരിതോ’തി ഇമിനാ ചിത്തേന സോമനസ്സിതോ ഹോതി. കായദ്വാരേ അഭിസമാചാരികവത്തം കരോന്തോ ‘കായദ്വാരേ മേ വത്തം പൂരിത’ന്തി ഇമിനാ ചിത്തേന സോമനസ്സിതോ ഹോതി. ഏവം താവ പഞ്ചദ്വാരേ ലബ്ഭതി.

മനോദ്വാരേ പന അതീതാനാഗതമാരബ്ഭ ഉപ്പജ്ജതി. ജോതിപാലമാണവ(മ. നി. ൨.൨൮൨ ആദയോ) മഗ്ഘദേവരാജ(മ. നി. ൨.൩൦൮ ആദയോ) കണ്ഹതാപസാദികാലസ്മിഞ്ഹി (ജാ. ൧.൧൦.൧൧ ആദയോ) കതം കാരണം ആവജ്ജേത്വാ തഥാഗതോ സിതം പാത്വാകാസി. തം പന പുബ്ബേനിവാസഞാണസബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണാനം കിച്ചം. തേസം പന ദ്വിന്നം ഞാണാനം ചിണ്ണപരിയന്തേ ഇദം ചിത്തം ഹാസയമാനം ഉപ്പജ്ജതി. അനാഗതേ ‘തന്തിസ്സരോ മുദിങ്ഗസ്സരോ പച്ചേകബുദ്ധോ ഭവിസ്സതീ’തി സിതം പാത്വാകാസി. തമ്പി അനാഗതംസഞാണസബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണാനം കിച്ചം. തേസം പന ദ്വിന്ന ഞാണാനം ചിണ്ണപരിയന്തേ ഇദം ചിത്തം ഹാസയമാനം ഉപ്പജ്ജതി.

നിദ്ദേസവാരേ പനസ്സ സേസഅഹേതുകചിത്തേഹി ബലവതരതായ ചിത്തേകഗ്ഗതാ സമാധിബലം പാപേത്വാ ഠപിതാ. വീരിയമ്പി വീരിയബലം പാപേത്വാ. ഉദ്ദേസവാരേ പന ‘സമാധിബലം ഹോതി വീരിയബലം ഹോതീ’തി അനാഗതത്താ പരിപുണ്ണേന ബലട്ഠേനേതം ദ്വയം ബലം നാമ ന ഹോതി. യസ്മാ പന ‘നേവ കുസലം നാകുസലം’ തസ്മാ ബലന്തി വത്വാന ഠപിതം. യസ്മാ ച ന നിപ്പരിയായേന ബലം, തസ്മാ സങ്ഗഹവാരേപി ‘ദ്വേ ബലാനി ഹോന്തീ’തി ന വുത്തം. സേസം സബ്ബം സോമനസ്സസഹഗതാഹേതുകമനോവിഞ്ഞാണധാതുനിദ്ദേസേ വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബം.

൫൭൪. ഉപേക്ഖാസഹഗതാതി ഇദം ചിത്തം തീസു ഭവേസു സബ്ബേസം സചിത്തകസത്താനം സാധാരണം, ന കസ്സചി സചിത്തകസ്സ നുപ്പജ്ജതി നാമ. ഉപ്പജ്ജമാനം പന പഞ്ചദ്വാരേ വോട്ഠബ്ബനം ഹോതി, മനോദ്വാരേ ആവജ്ജനം. ഛ അസാധാരണഞാണാനിപി ഇമിനാ ഗഹിതാരമ്മണമേവ ഗണ്ഹന്തി. മഹാഗജം നാമേതം ചിത്തം; ഇമസ്സ അനാരമ്മണം നാമ നത്ഥി. ‘അസബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണം സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണഗതികം നാമ കതമ’ന്തി വുത്തേ ‘ഇദ’ന്തി വത്തബ്ബം. സേസമേത്ഥ പുരിമചിത്തേ വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബം. കേവലഞ്ഹി തത്ഥ സപ്പീതികത്താ നവങ്ഗികോ സങ്ഖാരക്ഖന്ധോ വിഭത്തോ. ഇധ നിപ്പീതികത്താ അട്ഠങ്ഗികോ.

ഇദാനി യാനി കുസലതോ അട്ഠ മഹാചിത്താനേവ ഖീണാസവസ്സ ഉപ്പജ്ജനതായ കിരിയാനി ജാതാനി, തസ്മാ താനി കുസലനിദ്ദേസേ വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബാനി.

ഇധ ഠത്വാ ഹസനകചിത്താനി സമോധാനേതബ്ബാനി. കതി പനേതാനി ഹോന്തീതി? വുച്ചതേ തേരസ. പുഥുജ്ജനാ ഹി കുസലതോ ചതൂഹി സോമനസ്സസഹഗതേഹി, അകുസലതോ ചതൂഹീതി, അട്ഠഹി ചിത്തേഹി ഹസന്തി. സേക്ഖാ കുസലതോ ചതൂഹി സോമനസ്സസഹഗതേഹി, അകുസലതോ ദ്വീഹി ദിട്ഠിഗതവിപ്പയുത്തേഹി സോമനസ്സസഹഗതേഹീതി, ഛഹി ചിത്തേഹി ഹസന്തി. ഖീണാസവാ കിരിയതോ പഞ്ചഹി സോമനസ്സസഹഗതേഹി ഹസന്തീതി.

രൂപാവചരാരൂപാവചരകിരിയം

൫൭൭. രൂപാവചരാരൂപാവചരകിരിയനിദ്ദേസേസു ദിട്ഠധമ്മസുഖവിഹാരന്തി ദിട്ഠധമ്മേ, ഇമസ്മിംയേവ അത്തഭാവേ, സുഖവിഹാരമത്തം. തത്ഥ ഖീണാസവസ്സ പുഥുജ്ജനകാലേ നിബ്ബത്തിതാ സമാപത്തി യാവ ന നം സമാപജ്ജതി താവ കുസലാവ സമാപന്നകാലേ കിരിയാ ഹോതി. ഖീണാസവകാലേ പനസ്സ നിബ്ബത്തിതാ സമാപത്തി കിരിയാവ ഹോതി. സേസം സബ്ബം തംസദിസത്താ കുസലനിദ്ദേസേ വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബന്തി.

അട്ഠസാലിനിയാ ധമ്മസങ്ഗഹഅട്ഠകഥായ

ചിത്തുപ്പാദകണ്ഡകഥാ നിട്ഠിതാ.

അബ്യാകതപദം പന നേവ താവ നിട്ഠിതന്തി.

ചിത്തുപ്പാദകണ്ഡവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.