അട്ഠമഹാവിപാകചിത്തവണ്ണനാ

൪൯൮. ഇദാനി അട്ഠമഹാവിപാകചിത്താനി ദസ്സേതും പുന കതമേ ധമ്മാ അബ്യാകതാതിആദി ആരദ്ധം. തത്ഥ പാളിയം നയമത്തം ദസ്സേത്വാ സബ്ബവാരാ സംഖിത്താ. തേസം അത്ഥോ ഹേട്ഠാ വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബോ. യോ പനേത്ഥ വിസേസോ തം ദസ്സേതും അലോഭോ അബ്യാകതമൂലന്തിആദി വുത്തം. യമ്പി ന വുത്തം തം ഏവം വേദിതബ്ബം – യോ ഹി കാമാവചരകുസലേസു കമ്മദ്വാരകമ്മപഥപുഞ്ഞകിരിയവത്ഥുഭേദോ വുത്തോ സോ ഇധ നത്ഥി. കസ്മാ? അവിഞ്ഞത്തിജനകതോ അവിപാകധമ്മതോ തഥാ അപ്പവത്തിതോ ച. യാപി താ യേവാപനകേസു കരുണാമുദിതാ വുത്താ, താ സത്താരമ്മണത്താ വിപാകേസു ന സന്തി. ഏകന്തപരിത്താരമ്മണാനി ഹി കാമാവചരവിപാകാനി. ന കേവലഞ്ച കരുണാമുദിതാ, വിരതിയോപേത്ഥ ന സന്തി. ‘പഞ്ച സിക്ഖാപദാനി കുസലാനേവാ’തി (വിഭ. ൭൧൫) ഹി വുത്തം.

അസങ്ഖാരസസങ്ഖാരവിധാനഞ്ചേത്ഥ കുസലതോ ചേവ പച്ചയഭേദതോ ച വേദിതബ്ബം. അസങ്ഖാരികസ്സ ഹി കുസലസ്സ അസങ്ഖാരികമേവ വിപാകം, സസങ്ഖാരികസ്സ സസങ്ഖാരികം. ബലവപച്ചയേഹി ച ഉപ്പന്നം അസങ്ഖാരികം, ഇതരേഹി ഇതരം. ഹീനാദിഭേദേപി ഇമാനി ഹീനമജ്ഝിമപണീതേഹി ഛന്ദാദീഹി അനിപ്ഫാദിതത്താ ഹീനമജ്ഝിമപണീതാനി നാമ ന ഹോന്തി. ഹീനസ്സ പന കുസലസ്സ വിപാകം ഹീനം, മജ്ഝിമസ്സ മജ്ഝിമം, പണീതസ്സ പണീതം. അധിപതിനോ പേത്ഥ ന സന്തി. കസ്മാ? ഛന്ദാദീനി ധുരം കത്വാ അനുപ്പാദേതബ്ബതോ. സേസം സബ്ബം അട്ഠസു കുസലേസു വുത്തസദിസമേവ.

ഇദാനി ഇമേസം അട്ഠന്നം മഹാവിപാകചിത്താനം വിപച്ചനട്ഠാനം വേദിതബ്ബം. ഏതാനി ഹി ചതൂസു ഠാനേസു വിപച്ചന്തി – പടിസന്ധിയം, ഭവങ്ഗേ, ചുതിയം, തദാരമ്മണേതി. കഥം? മനുസ്സേസു താവ കാമാവചരദേവേസു ച പുഞ്ഞവന്താനം ദുഹേതുകതിഹേതുകാനം പടിസന്ധിഗ്ഗഹണകാലേ പടിസന്ധി ഹുത്വാ വിപച്ചന്തി. പടിസന്ധിയാ വീതിവത്തായ പവത്തേ സട്ഠിപി അസീതിപി വസ്സാനി അസങ്ഖ്യേയ്യമ്പി ആയുകാലം ഭവങ്ഗം ഹുത്വാ, ബലവാരമ്മണേ ഛസു ദ്വാരേസു തദാരമ്മണം ഹുത്വാ, മരണകാലേ ചുതി ഹുത്വാതി. ഏവം ചതൂസു ഠാനേസു വിപച്ചന്തി.

തത്ഥ സബ്ബേപി സബ്ബഞ്ഞുബോധിസത്താ പച്ഛിമപടിസന്ധിഗ്ഗഹണേ പഠമേന സോമനസ്സസഹഗതതിഹേതുകഅസങ്ഖാരികമഹാവിപാകചിത്തേന പടിസന്ധിം ഗണ്ഹന്തി. തം പന മേത്താപുബ്ബഭാഗചിത്തസ്സ വിപാകം ഹോതി. തേന ദിന്നായ പടിസന്ധിയാ അസങ്ഖ്യേയ്യം ആയു. കാലവസേന പന പരിണമതി. മഹാസീവത്ഥേരോ പനാഹ – ‘സോമനസ്സസഹഗതതോ ഉപേക്ഖാസഹഗതം ബലവതരം. തേന പടിസന്ധിം ഗണ്ഹന്തി. തേന ഗഹിതപടിസന്ധികാ ഹി മഹജ്ഝാസയാ ഹോന്തി. ദിബ്ബേസുപി ആരമ്മണേസു ഉപ്പിലാവിനോ ന ഹോന്തി, തിപിടകചൂളനാഗത്ഥേരാദയോ വിയാ’തി. അട്ഠകഥായം പന – ‘അയം ഥേരസ്സ മനോരഥോ,’‘നത്ഥി ഏത’ന്തി പടിക്ഖിപിത്വാ ‘സബ്ബഞ്ഞുബോധിസത്താനം ഹിതൂപചാരോ ബലവാ ഹോതി, തസ്മാ മേത്താപുബ്ബഭാഗകാമാവചരകുസലവിപാകസോമനസ്സസഹഗതതിഹേതുകഅസങ്ഖാരികചിത്തേന പടിസന്ധിം ഗണ്ഹന്തീ’തി വുത്തം.

വിപാകുദ്ധാരകഥാ

ഇദാനി വിപാകുദ്ധാരകഥായ മാതികാ ഠപേതബ്ബാ – തിപിടകചൂളനാഗത്ഥേരോ താവ ആഹ – ഏകായ കുസലചേതനായ സോളസ വിപാകചിത്താനി ഉപ്പജ്ജന്തി. ഏത്ഥേവ ദ്വാദസകമഗ്ഗോപി അഹേതുകട്ഠകമ്പീതി. മോരവാപിവാസീ മഹാദത്തത്ഥേരോ പനാഹ – ഏകായ കുസലചേതനായ ദ്വാദസ വിപാകചിത്താനി ഉപ്പജ്ജന്തി. ഏത്ഥേവ ദസകമഗ്ഗോപി അഹേതുകട്ഠകമ്പീതി. തിപിടകമഹാധമ്മരക്ഖിതത്ഥേരോ ആഹ – ഏകായ കുസലചേതനായ ദസ വിപാകചിത്താനി ഉപ്പജ്ജന്തി, ഏത്ഥേവ അഹേതുകട്ഠകന്തി.

ഇമസ്മിം ഠാനേ സാകേതപഞ്ഹം നാമ ഗണ്ഹിംസു. സാകേതേ കിര ഉപാസകാ സാലായം നിസീദിത്വാ ‘കിം നു ഖോ ഏകായ ചേതനായ കമ്മേ ആയൂഹിതേ ഏകാ പടിസന്ധി ഹോതി ഉദാഹു നാനാ’തി? പഞ്ഹം നാമ സമുട്ഠാപേത്വാ നിച്ഛേതും അസക്കോന്താ ആഭിധമ്മികത്ഥേരേ ഉപസങ്കമിത്വാ പുച്ഛിംസു. ഥേരാ ‘യഥാ ഏകസ്മാ അമ്ബബീജാ ഏകോവ അങ്കുരോ നിക്ഖമതി, ഏവം ഏകാവ പടിസന്ധി ഹോതീ’തി സഞ്ഞാപേസും. അഥേകദിവസം ‘കിം നു ഖോ നാനാചേതനാഹി കമ്മേ ആയൂഹിതേ പടിസന്ധിയോ നാനാ ഹോന്തി ഉദാഹു ഏകാ’തി? പഞ്ഹം സമുട്ഠാപേത്വാ നിച്ഛേതും അസക്കോന്താ ഥേരേ പുച്ഛിംസു. ഥേരാ ‘യഥാ ബഹൂസു അമ്ബബീജേസു രോപിതേസു ബഹൂ അങ്കുരാ നിക്ഖമന്തി, ഏവം ബഹുകാവ പടിസന്ധിയോ ഹോന്തീ’തി സഞ്ഞാപേസും.

അപരമ്പി ഇമസ്മിം ഠാനേ ഉസ്സദകിത്തനം നാമ ഗഹിതം. ഇമേസഞ്ഹി സത്താനം ലോഭോപി ഉസ്സന്നോ ഹോതി, ദോസോപി മോഹോപി; അലോഭോപി അദോസോപി അമോഹോപി. തം നേസം ഉസ്സന്നഭാവം കോ നിയാമേതീതി? പുബ്ബഹേതു നിയാമേതി. കമ്മായൂഹനക്ഖണേയേവ നാനത്തം ഹോതി. കഥം? ‘‘യസ്സ ഹി കമ്മായൂഹനക്ഖണേ ലോഭോ ബലവാ ഹോതി അലോഭോ മന്ദോ, അദോസാമോഹാ ബലവന്തോ ദോസമോഹാ മന്ദാ, തസ്സ മന്ദോ അലോഭോ ലോഭം പരിയാദാതും ന സക്കോതി, അദോസാമോഹാ പന ബലവന്തോ ദോസമോഹേ പരിയാദാതും സക്കോന്തി. തസ്മാ സോ തേന കമ്മേന ദിന്നപടിസന്ധിവസേന നിബ്ബത്തോ ലുദ്ധോ ഹോതി, സുഖസീലോ അക്കോധനോ, പഞ്ഞവാ പന ഹോതി വജിരൂപമഞാണോ’’തി.

‘യസ്സ പന കമ്മായൂഹനക്ഖണേ ലോഭദോസാ ബലവന്തോ ഹോന്തി അലോഭാദോസാ മന്ദാ, അമോഹോ ബലവാ മോഹോ മന്ദോ, സോ പുരിമനയേനേവ ലുദ്ധോ ചേവ ഹോതി ദുട്ഠോ ച, പഞ്ഞവാ പന ഹോതി വജിരൂപമഞാണോ ദത്താഭയത്ഥേരോ വിയ.

‘യസ്സ പന കമ്മായൂഹനക്ഖണേ ലോഭാദോസമോഹാ ബലവന്തോ ഹോന്തി ഇതരേ മന്ദാ, സോ പുരിമനയേനേവ ലുദ്ധോ ചേവ ഹോതി ദന്ധോ ച, സുഖസീലകോ പന ഹോതി അക്കോധനോ.

‘തഥാ യസ്സ കമ്മായൂഹനക്ഖണേ തയോപി ലോഭദോസമോഹാ ബലവന്തോ ഹോന്തി അലോഭാദയോ മന്ദാ, സോ പുരിമനയേനേവ ലുദ്ധോ ചേവ ഹോതി ദുട്ഠോ ച മൂള്ഹോ ച.

‘യസ്സ പന കമ്മായൂഹനക്ഖണേ അലോഭദോസമോഹാ ബലവന്തോ ഹോന്തി ഇതരേ മന്ദാ, സോ പുരിമനയേനേവ അപ്പകിലേസോ ഹോതി, ദിബ്ബാരമ്മണമ്പി ദിസ്വാ നിച്ചലോ, ദുട്ഠോ പന ഹോതി ദന്ധപഞ്ഞോ ചാതി.

‘യസ്സ പന കമ്മായൂഹനക്ഖണേ അലോഭാദോസമോഹാ ബലവന്തോ ഹോന്തി ഇതരേ മന്ദാ, സോ പുരിമനയേനേവ അലുദ്ധോ ചേവ ഹോതി, സുഖസീലകോ ച, ദന്ധോ പന ഹോതി.

‘തഥാ യസ്സ കമ്മായൂഹനക്ഖണേ അലോഭദോസാമോഹാ ബലവന്തോ ഹോന്തി ഇതരേ മന്ദാ, സോ പുരിമനയേനേവ അലുദ്ധോ ചേവ ഹോതി പഞ്ഞവാ ച, ദുട്ഠോ ച പന ഹോതി കോധനോ.

‘യസ്സ പന കമ്മായൂഹനക്ഖണേ തയോപി അലോഭാദയോ ബലവന്തോ ഹോന്തി ലോഭാദയോ മന്ദാ, സോ മഹാസങ്ഘരക്ഖിതത്ഥേരോ വിയ അലുദ്ധോ അദുട്ഠോ പഞ്ഞവാ ച ഹോതീ’തി.

അപരമ്പി ഇമസ്മിം ഠാനേ ഹേതുകിത്തനം നാമ ഗഹിതം. തിഹേതുകകമ്മഞ്ഹി തിഹേതുകമ്പി ദുഹേതുകമ്പി അഹേതുകമ്പി വിപാകം ദേതി. ദുഹേതുകകമ്മം തിഹേതുകവിപാകം ന ദേതി, ഇതരം ദേതി. തിഹേതുകകമ്മേന പടിസന്ധി തിഹേതുകാപി ഹോതി, ദുഹേതുകാപി; അഹേതുകാ ന ഹോതി. ദുഹേതുകേന ദുഹേതുകാപി ഹോതി അഹേതുകാപി; തിഹേതുകാ ന ഹോതി. അസങ്ഖാരികം കുസലം അസങ്ഖാരികമ്പി സസങ്ഖാരികമ്പി വിപാകം ദേതി. സസങ്ഖാരികം സസങ്ഖാരികമ്പി അസങ്ഖാരികമ്പി വിപാകം ദേതി. ആരമ്മണേന വേദനാ പരിവത്തേതബ്ബാ. ജവനേന തദാരമ്മണം നിയാമേതബ്ബം.

ഇദാനി തസ്സ തസ്സ ഥേരസ്സ വാദേ സോളസമഗ്ഗാദയോ വേദിതബ്ബാ. പഠമകാമാവചരകുസലസദിസേന ഹി പഠമമഹാവിപാകചിത്തേന ഗഹിതപടിസന്ധികസ്സ ഗബ്ഭാവാസതോ നിക്ഖമിത്വാ സംവരാസംവരേ പട്ഠപേതും സമത്ഥഭാവം ഉപഗതസ്സ ചക്ഖുദ്വാരസ്മിം ‘ഇട്ഠാരമ്മണേ’ ആപാഥമാഗതേ കിരിയമനോധാതുയാ ഭവങ്ഗേ അനാവട്ടിതേയേവ അതിക്കമനആരമ്മണാനം പമാണം നത്ഥി. കസ്മാ ഏവം ഹോതി? ആരമ്മണദുബ്ബലതായ. അയം താവ ഏകോ മോഘവാരോ.

സചേ പന ഭവങ്ഗം ആവട്ടേതി, കിരിയമനോധാതുയാ ഭവങ്ഗേ ആവട്ടിതേ, വോട്ഠബ്ബനം അപാപേത്വാവ അന്തരാ, ചക്ഖുവിഞ്ഞാണേ വാ സമ്പടിച്ഛനേ വാ സന്തീരണേ വാ ഠത്വാ നിവത്തിസ്സതീതി നേതം ഠാനം വിജ്ജതി. വോട്ഠബ്ബനവസേന പന ഠത്വാ ഏകം വാ ദ്വേ വാ ചിത്താനി പവത്തന്തി. തതോ ആസേവനം ലഭിത്വാ ജവനട്ഠാനേ ഠത്വാ പുന ഭവങ്ഗം ഓതരതി ഇദമ്പി ആരമ്മണദുബ്ബലതായ ഏവ ഹോതി. അയം പന വാരോ ‘ദിട്ഠം വിയ മേ, സുതം വിയ മേ’തിആദീനി വദനകാലേ ലബ്ഭതി. അയമ്പി ദുതിയോ മോഘവാരോ.

അപരസ്സ കിരിയമനോധാതുയാ ഭവങ്ഗേ ആവട്ടിതേ വീഥിചിത്താനി ഉപ്പജ്ജന്തി, ജവനം ജവതി. ജവനപരിയോസാനേ പന തദാരമ്മണസ്സ വാരോ. തസ്മിം അനുപ്പന്നേയേവ ഭവങ്ഗം ഓതരതി. തത്രായം ഉപമാ – യഥാ ഹി നദിയാ ആവരണം ബന്ധിത്വാ മഹാമാതികാഭിമുഖേ ഉദകേ കതേ ഉദകം ഗന്ത്വാ ഉഭോസു തീരേസു കേദാരേ പൂരേത്വാ അതിരേകം കക്കടകമഗ്ഗാദീഹി പലായിത്വാ പുന നദിംയേവ ഓതരതി, ഏവമേതം ദട്ഠബ്ബം. ഏത്ഥ ഹി നദിയം ഉദകപ്പവത്തനകാലോ വിയ ഭവങ്ഗവീഥിപ്പവത്തനകാലോ. ആവരണബന്ധനകാലോ വിയ കിരിയമനോധാതുയാ ഭവങ്ഗസ്സ ആവട്ടനകാലോ. മഹാമാതികായ ഉദകപ്പവത്തനകാലോ വിയ വീഥിചിത്തപ്പവത്തി. ഉഭോസു തീരേസു കേദാരപൂരണം വിയ ജവനം. കക്കടകമഗ്ഗാദീഹി പലായിത്വാ പുന ഉദകസ്സ നദീഓതരണം വിയ ജവനം ജവിത്വാ തദാരമ്മണേ അനുപ്പന്നേയേവ പുന ഭവങ്ഗോതരണം. ഏവം ഭവങ്ഗം ഓതരണചിത്താനമ്പി ഗണനപഥോ നത്ഥി. ഇദഞ്ചാപി ആരമ്മണദുബ്ബലതായ ഏവ ഹോതി. അയം തതിയോ മോഘവാരോ.

സചേ പന ബലവാരമ്മണം ആപാഥഗതം ഹോതി കിരിയമനോധാതുയാ ഭവങ്ഗേ ആവട്ടിതേ ചക്ഖുവിഞ്ഞാണാദീനി ഉപ്പജ്ജന്തി. ജവനട്ഠാനേ പന പഠമകാമാവചരകുസലചിത്തം ജവനം ഹുത്വാ ഛസത്തവാരേ ജവിത്വാ തദാരമ്മണസ്സ വാരം ദേതി. തദാരമ്മണം പതിട്ഠഹമാനം തംസദിസമേവ മഹാവിപാകചിത്തം പതിട്ഠാതി. ഇദം ദ്വേ നാമാനി ലഭതി – പടിസന്ധിചിത്തസദിസത്താ ‘മൂലഭവങ്ഗ’ന്തി ച, യം ജവനേന ഗഹിതം ആരമ്മണം തസ്സ ഗഹിതത്താ ‘തദാരമ്മണ’ന്തി ച. ഇമസ്മിം ഠാനേ ചക്ഖുവിഞ്ഞാണം സമ്പടിച്ഛനം സന്തീരണം തദാരമ്മണന്തി ചത്താരി വിപാകചിത്താനി ഗണനൂപഗാനി ഹോന്തി.

യദാ പന ദുതിയകുസലചിത്തം ജവനം ഹോതി, തദാ തംസദിസം ദുതിയവിപാകചിത്തമേവ തദാരമ്മണം ഹുത്വാ പതിട്ഠാതി. ഇദഞ്ച ദ്വേ നാമാനി ലഭതി. പടിസന്ധിചിത്തേന അസദിസത്താ ‘ആഗന്തുകഭവങ്ഗ’ന്തി ച പുരിമനയേനേവ ‘തദാരമ്മണ’ന്തി ച. ഇമിനാ സദ്ധിം പുരിമാനി ചത്താരി പഞ്ച ഹോന്തി.

യദാ പന തതിയകുസലചിത്തം ജവനം ഹോതി, തദാ തംസദിസം തതിയവിപാകചിത്തം തദാരമ്മണം ഹുത്വാ പതിട്ഠാതി. ഇദമ്പി വുത്തനയേനേവ ‘ആഗന്തുകഭവങ്ഗം’‘തദാരമ്മണ’ന്തി ച ദ്വേ നാമാനി ലഭതി. ഇമിനാ സദ്ധിം പുരിമാനി പഞ്ച ഛ ഹോന്തി.

യദാ പന ചതുത്ഥകുസലചിത്തം ജവനം ഹോതി, തദാ തംസദിസം ചതുത്ഥവിപാകചിത്തം തദാരമ്മണം ഹുത്വാ പതിട്ഠാതി. ഇദമ്പി വുത്തനയേനേവ ‘ആഗന്തുകഭവങ്ഗം’‘തദാരമ്മണ’ന്തി ച ദ്വേ നാമാനി ലഭതി. ഇമിനാ സദ്ധിം പുരിമാനി ഛ സത്ത ഹോന്തി.

യദാ പന തസ്മിം ദ്വാരേ ‘ഇട്ഠമജ്ഝത്താരമ്മണം’ ആപാഥമാഗച്ഛതി, തത്രാപി വുത്തനയേനേവ തയോ മോഘവാരാ ലബ്ഭന്തി. യസ്മാ പന ആരമ്മണേന വേദനാ പരിവത്തതി തസ്മാ തത്ഥ ഉപേക്ഖാസഹഗതസന്തീരണം. ചതുന്നഞ്ച ഉപേക്ഖാസഹഗതമഹാകുസലജവനാനം പരിയോസാനേ ചത്താരി ഉപേക്ഖാസഹഗതമഹാവിപാകചിത്താനേവ തദാരമ്മണഭാവേന പതിട്ഠഹന്തി. താനിപി വുത്തനയേനേവ ‘ആഗന്തുകഭവങ്ഗം’‘തദാരമ്മണ’ന്തി ച ദ്വേ നാമാനി ലഭന്തി. ‘പിട്ഠിഭവങ്ഗാനീ’തിപി വുച്ചന്തി ഏവ. ഇതി ഇമാനി പഞ്ച പുരിമേഹി സത്തഹി സദ്ധിം ദ്വാദസ ഹോന്തി. ഏവം ചക്ഖുദ്വാരേ ദ്വാദസ, സോതദ്വാരാദീസു ദ്വാദസ ദ്വാദസാതി, സമസട്ഠി ഹോന്തി. ഏവം ഏകായ ചേതനായ കമ്മേ ആയൂഹിതേ സമസട്ഠി വിപാകചിത്താനി ഉപ്പജ്ജന്തി. അഗ്ഗഹിതഗ്ഗഹണേന പന ചക്ഖുദ്വാരേ ദ്വാദസ, സോതഘാനജിവ്ഹാകായവിഞ്ഞാണാനി ചത്താരീതി സോളസ ഹോന്തി.

ഇമസ്മിം ഠാനേ അമ്ബോപമം നാമ ഗണ്ഹിംസു – ഏകോ കിര പുരിസോ ഫലിതമ്ബരുക്ഖമൂലേ സസീസം പാരുപിത്വാ നിപന്നോ നിദ്ദായതി. അഥേകം അമ്ബപക്കം വണ്ടതോ മുച്ചിത്വാ തസ്സ കണ്ണസക്ഖലിം പുഞ്ഛമാനം വിയ ‘ഥ’ന്തി ഭൂമിയം പതി. സോ തസ്സ സദ്ദേന പബുജ്ഝിത്വാ ഉമ്മീലേത്വാ ഓലോകേസി. തതോ ഹത്ഥം പസാരേത്വാ ഫലം ഗഹേത്വാ മദ്ദിത്വാ ഉപസിങ്ഘിത്വാ പരിഭുഞ്ജി.

തത്ഥ, തസ്സ പുരിസസ്സ അമ്ബരുക്ഖമൂലേ നിദ്ദായനകാലോ വിയ ഭവങ്ഗസമങ്ഗികാലോ. അമ്ബപക്കസ്സ വണ്ടതോ മുച്ചിത്വാ കണ്ണസക്ഖലിം പുഞ്ഛമാനസ്സ പതനകാലോ വിയ ആരമ്മണസ്സ പസാദഘട്ടനകാലോ. തേന സദ്ദേന പബുദ്ധകാലോ വിയ കിരിയമനോധാതുയാ ഭവങ്ഗസ്സ ആവട്ടിതകാലോ. ഉമ്മീലേത്വാ ഓലോകിതകാലോ വിയ ചക്ഖുവിഞ്ഞാണസ്സ ദസ്സനകിച്ചസാധനകാലോ. ഹത്ഥം പസാരേത്വാ ഗഹിതകാലോ വിയ വിപാകമനോധാതുയാ ആരമ്മണസ്സ സമ്പടിച്ഛിതകാലോ. ഗഹേത്വാ മദ്ദിതകാലോ വിയ വിപാകമനോവിഞ്ഞാണധാതുയാ ആരമ്മണസ്സ സന്തീരണകാലോ. ഉപസിങ്ഘിതകാലോ വിയ കിരിയമനോവിഞ്ഞാണധാതുയാ ആരമ്മണസ്സ വവത്ഥാപിതകാലോ. പരിഭുത്തകാലോ വിയ ജവനസ്സ ആരമ്മണരസം അനുഭവിതകാലോ. അയം ഉപമാ കിം ദീപേതി? ആരമ്മണസ്സ പസാദഘട്ടനമേവ കിച്ചം. തേന പസാദേ ഘട്ടിതേ കിരിയമനോധാതുയാ ഭവങ്ഗാവട്ടനമേവ, ചക്ഖുവിഞ്ഞാണസ്സ ദസ്സനമത്തകമേവ, വിപാകമനോധാതുയാ ആരമ്മണസമ്പടിച്ഛനമത്തകമേവ, വിപാകമനോവിഞ്ഞാണധാതുയാ ആരമ്മണസന്തീരണമത്തകമേവ, കിരിയമനോവിഞ്ഞാണധാതുയാ ആരമ്മണവവത്ഥാപനമത്തകമേവ കിച്ചം. ഏകന്തേന പന ആരമ്മണരസം ജവനമേവ അനുഭവതീതി ദീപേതി.

ഏത്ഥ ച ‘ത്വം ഭവങ്ഗം നാമ ഹോഹി, ത്വം ആവജ്ജനം നാമ, ത്വം ദസ്സനം നാമ, ത്വം സമ്പടിച്ഛനം നാമ, ത്വം സന്തീരണം നാമ, ത്വം വോട്ഠബ്ബനം നാമ, ത്വം ജവനം നാമ, ഹോഹീ’തി കോചി കത്താ വാ കാരേതാ വാ നത്ഥി.

ഇമസ്മിം പന ഠാനേ പഞ്ചവിധം നിയാമം നാമ ഗണ്ഹിംസു – ബീജനിയാമം ഉതുനിയാമം കമ്മനിയാമം ധമ്മനിയാമം ചിത്തനിയാമന്തി. തത്ഥ കുലത്ഥഗച്ഛസ്സ ഉത്തരഗ്ഗഭാവോ, ദക്ഖിണവല്ലിയാ ദക്ഖിണതോ രുക്ഖപരിഹരണം, സൂരിയാവട്ടപുപ്ഫാനം സൂരിയാഭിമുഖഭാവോ, മാലുവലതായ രുക്ഖാഭിമുഖഗമനമേവ, നാളികേരസ്സ മത്ഥകേ ഛിദ്ദസബ്ഭാവോതി തേസം തേസം ബീജാനം തംതംസദിസഫലദാനം ബീജനിയാമോ നാമ. തസ്മിം തസ്മിം സമയേ തേസം തേസം രുക്ഖാനം ഏകപ്പഹാരേനേവ പുപ്ഫഫലപല്ലവഗ്ഗഹണം ഉതുനിയാമോ നാമ. തിഹേതുകകമ്മം തിഹേതുകദുഹേതുകാഹേതുകവിപാകം ദേതി. ദുഹേതുകകമ്മം ദുഹേതുകാഹേതുകവിപാകം ദേതി, തിഹേതുകം ന ദേതീതി, ഏവം തസ്സ തസ്സ കമ്മസ്സ തംതംസദിസവിപാകദാനമേവ കമ്മനിയാമോ നാമ.

അപരോപി കമ്മസരിക്ഖകവിപാകവസേനേവ കമ്മനിയാമോ ഹോതി. തസ്സ ദീപനത്ഥമിദം വത്ഥും കഥേന്തി – സമ്മാസമ്ബുദ്ധകാലേ സാവത്ഥിയാ ദ്വാരഗാമോ ഝായി. തതോ പജ്ജലിതം തിണകരളം ഉട്ഠഹിത്വാ ആകാസേന ഗച്ഛതോ കാകസ്സ ഗീവായ പടിമുഞ്ചി. സോ വിരവന്തോ ഭൂമിയം പതിത്വാ കാലമകാസി. മഹാസമുദ്ദേപി ഏകാ നാവാ നിച്ചലാ അട്ഠാസി. ഹേട്ഠാ കേനചി നിരുദ്ധഭാവം അപസ്സന്താ കാളകണ്ണിസലാകം വിചാരേസും. സാ നാവികസ്സേവ ഉപാസികായ ഹത്ഥേ പതി. തതോ ഏകിസ്സാ കാരണാ മാ സബ്ബേ നസ്സന്തു, ഉദകേ നം ഖിപാമാതി ആഹംസു. നാവികോ ‘ന സക്ഖിസ്സാമി ഏതം ഉദകേ ഉപ്പിലവമാനം പസ്സിതു’ന്തി വാലികാഘടം ഗീവായം ബന്ധാപേത്വാ ഖിപാപേസി. തങ്ഖണഞ്ഞേവ നാവാ ഖിത്തസരോ വിയ പക്ഖന്ദി. ഏകോ ഭിക്ഖു ലേണേ വസതി. മഹന്തം പബ്ബതകൂടം പതിത്വാ ദ്വാരം പിദഹി. തം സത്തമേ ദിവസേ സയമേവ അപഗതം. സമ്മാസമ്ബുദ്ധസ്സ ജേതവനേ നിസീദിത്വാ ധമ്മം കഥേന്തസ്സ ഇമാനി തീണി വത്ഥൂനി ഏകപ്പഹാരേനേവ ആരോചേസും. സത്ഥാ ‘ന ഏതം അഞ്ഞേഹി കതം, തേഹി കതകമ്മമേവ ത’ന്തി അതീതം ആഹരിത്വാ ദസ്സേന്തോ ആഹ –

കാകോ പുരിമത്തഭാവേ മനുസ്സോ ഹുത്വാ ഏകം ദുട്ഠഗോണം ദമേതും അസക്കോന്തോ ഗീവായ പലാലവേണിം ബന്ധിത്വാ അഗ്ഗിം അദാസി. ഗോണോ തേനേവ മതോ. ഇദാനി തം കമ്മം ഏതസ്സ ആകാസേന ഗച്ഛതോപി ന മുച്ചിതും അദാസി. സാപി ഇത്ഥീ പുരിമത്തഭാവേ ഏകാ ഇത്ഥീയേവ. ഏകോ കുക്കുരോ തായ പരിചിതോ ഹുത്വാ അരഞ്ഞം ഗച്ഛന്തിയാ സദ്ധിം ഗച്ഛതി, സദ്ധിമേവാഗച്ഛതി. മനുസ്സാ ‘നിക്ഖന്തോ ഇദാനി അമ്ഹാകം സുനഖലുദ്ദകോ’തി ഉപ്പണ്ഡേന്തി. സാ തേന അട്ടീയമാനാ കുക്കുരം നിവാരേതും അസക്കോന്തീ വാലികാഘടം ഗീവായ ബന്ധിത്വാ ഉദകേ ഖിപി. തം കമ്മം തസ്സാ സമുദ്ദമജ്ഝേ മുച്ചിതും നാദാസി. സോപി ഭിക്ഖു പുരിമത്തഭാവേ ഗോപാലകോ ഹുത്വാ ബിലം പവിട്ഠായ ഗോധായ സാഖാഭങ്ഗമുട്ഠിയാ ദ്വാരം ഥകേസി. തതോ സത്തമേ ദിവസേ സയം ആഗന്ത്വാ വിവരി. ഗോധാ കമ്പമാനാ നിക്ഖമി. കരുണായ തം ന മാരേസി. തം കമ്മം തസ്സ പബ്ബതന്തരം പവിസിത്വാ നിസിന്നസ്സ മുച്ചിതും നാദാസീതി. ഇമാനി തീണി വത്ഥൂനി സമോധാനേത്വാ ഇമം ഗാഥമാഹ –

‘‘ന അന്തലിക്ഖേ ന സമുദ്ദമജ്ഝേ,

ന പബ്ബതാനം വിവരം പവിസ്സ;

ന വിജ്ജതേ സോ ജഗതിപ്പദേസോ,

യത്ഥട്ഠിതോ മുച്ചേയ്യ പാപകമ്മാ’’തി. (ധ. പ. ൧൨൭);

അയമ്പി കമ്മനിയാമോയേവ നാമ. അഞ്ഞാനിപി ഏവരൂപാനി വത്ഥൂനി കഥേതബ്ബാനി.

ബോധിസത്താനം പന പടിസന്ധിഗ്ഗഹണേ, മാതുകുച്ഛിതോ നിക്ഖമനേ, അഭിസമ്ബോധിയം തഥാഗതസ്സ ധമ്മചക്കപ്പവത്തനേ, ആയുസങ്ഖാരസ്സ ഓസ്സജ്ജനേ, പരിനിബ്ബാനേ ച ദസസഹസ്സചക്കവാളകമ്പനം ധമ്മനിയാമോ നാമ.

ആരമ്മണേന പന പസാദേ ഘട്ടിതേ ‘ത്വം ആവജ്ജനം നാമ ഹോഹി…പേ… ത്വം ജവനം നാമ ഹോഹീ’തി കോചി കത്താ വാ കാരേതാ വാ നത്ഥി, അത്തനോ അത്തനോ പന ധമ്മതായ ഏവ ആരമ്മണേന പസാദസ്സ ഘട്ടിതകാലതോ പട്ഠായ കിരിയമനോധാതുചിത്തം ഭവങ്ഗം ആവട്ടേതി, ചക്ഖുവിഞ്ഞാണം ദസ്സനകിച്ചം സാധേതി, വിപാകമനോധാതു സമ്പടിച്ഛനകിച്ചം സാധേതി, വിപാകമനോവിഞ്ഞാണധാതു സന്തീരണകിച്ചം സാധേതി, കിരിയമനോവിഞ്ഞാണധാതു വോട്ഠബ്ബനകിച്ചം സാധേതി, ജവനം ആരമ്മണരസം അനുഭവതീതി അയം ചിത്തനിയാമോ നാമ. അയം ഇധ അധിപ്പേതോ.

സസങ്ഖാരികതിഹേതുകകുസലേനാപി ഉപേക്ഖാസഹഗതേഹി അസങ്ഖാരികസസങ്ഖാരികകുസലചിത്തേഹിപി കമ്മേ ആയൂഹിതേ തംസദിസവിപാകചിത്തേഹി ആദിന്നായ പടിസന്ധിയാ ഏസേവ നയോ. ഉപേക്ഖാസഹഗതദ്വയേ പന പഠമം ‘ഇട്ഠമജ്ഝത്താരമ്മണവസേന’ പവത്തിം ദസ്സേത്വാ പച്ഛാ ‘ഇട്ഠാരമ്മണവസേന’ ദസ്സേതബ്ബാ.

ഏവമ്പി ഏകേകസ്മിം ദ്വാരേ ദ്വാദസ ദ്വാദസ ഹുത്വാ സമസട്ഠി ഹോന്തി. അഗ്ഗഹിതഗ്ഗഹണേന സോളസ വിപാകചിത്താനി ഉപ്പജ്ജന്തി.

ഇമസ്മിം ഠാനേ പഞ്ചഉച്ഛുനാളിയന്തോപമം നാമ ഗണ്ഹിംസു. ഉച്ഛുപീളനസമയേ കിര ഏകസ്മാ ഗാമാ ഏകാദസ യന്തവാഹാ നിക്ഖമിത്വാ ഏകം ഉച്ഛുവാടം ദിസ്വാ തസ്സ പരിപക്കഭാവം ഞത്വാ ഉച്ഛുസാമികം ഉപസങ്കമിത്വാ ‘യന്തവാഹാ മയ’ന്തി ആരോചേസും. സോ ‘അഹം തുമ്ഹേയേവ പരിയേസാമീ’തി ഉച്ഛുസാലം തേ ഗഹേത്വാ അഗമാസി. തേ തത്ഥ നാളിയന്തം സജ്ജേത്വാ ‘മയം ഏകാദസ ജനാ, അപരമ്പി ഏകം ലദ്ധും വട്ടതി, വേതനേന ഗണ്ഹഥാ’തി ആഹംസു. ഉച്ഛുസാമികോ ‘അഹമേവ സഹായോ ഭവിസ്സാമീ’തി ഉച്ഛൂനം സാലം പൂരാപേത്വാ തേസം സഹായോ അഹോസി. തേ അത്തനോ അത്തനോ കിച്ചാനി കത്വാ, ഫാണിതപാചകേന ഉച്ഛുരസേ പക്കേ, ഗുളബന്ധകേന ബദ്ധേ, ഉച്ഛുസാമികേന തുലയിത്വാ ഭാഗേസു ദിന്നേസു, അത്തനോ അത്തനോ ഭാഗം ആദായ ഉച്ഛുസാലം സാമികസ്സ പടിച്ഛാപേത്വാ, ഏതേനേവ ഉപായേന അപരാസുപി ചതൂസു സാലാസു കമ്മം കത്വാ പക്കമിംസു.

തത്ഥ പഞ്ച യന്തസാലാ വിയ പഞ്ച പസാദാ ദട്ഠബ്ബാ. പഞ്ച ഉച്ഛുവാടാ വിയ പഞ്ച ആരമ്മണാനി. ഏകാദസ വിചരണകയന്തവാഹാ വിയ ഏകാദസ വിപാകചിത്താനി. പഞ്ച ഉച്ഛുസാലാസാമിനോ വിയ പഞ്ചവിഞ്ഞാണാനി. പഠമകസാലായം സാമികേന സദ്ധിം ദ്വാദസന്നം ജനാനം ഏകതോവ ഹുത്വാ കതകമ്മാനം ഭാഗഗ്ഗഹണകാലോ വിയ ഏകാദസന്നം വിപാകചിത്താനം ചക്ഖുവിഞ്ഞാണേന സദ്ധിം ഏകതോ ഹുത്വാ ചക്ഖുദ്വാരേ രൂപാരമ്മണേ സകസകകിച്ചകരണകാലോ. സാലാസാമികസ്സ സാലായ സമ്പടിച്ഛനകാലോ വിയ ചക്ഖുവിഞ്ഞാണസ്സ ദ്വാരസങ്കന്തിഅകരണം. ദുതിയ തതിയ ചതുത്ഥ പഞ്ചമസാലായ ദ്വാദസന്നം ഏകതോ ഹുത്വാ കതകമ്മാനം ഭാഗഗ്ഗഹണകാലോ വിയ ഏകാദസന്നം വിപാകചിത്താനം കായവിഞ്ഞാണേന സദ്ധിം ഏകതോ ഹുത്വാ കായദ്വാരേ ഫോട്ഠബ്ബാരമ്മണേ സകസകകിച്ചകരണകാലോ. സാലാസാമികസ്സ സാലായ സമ്പടിച്ഛനകാലോ വിയ കായവിഞ്ഞാണസ്സ ദ്വാരസങ്കന്തിഅകരണം വേദിതബ്ബം. ഏത്താവതാ തിഹേതുകകമ്മേന പടിസന്ധി തിഹേതുകാ ഹോതീതി വാരോ കഥിതോ. യാ പന തേന ദുഹേതുകപടിസന്ധി ഹോതി, സാ പടിച്ഛന്നാവ ഹുത്വാ ഗതാ.

ഇദാനി ദുഹേതുകകമ്മേന ദുഹേതുകാ പടിസന്ധി ഹോതീതി വാരോ കഥേതബ്ബോ. ദുഹേതുകേന ഹി സോമനസ്സസഹഗതഅസങ്ഖാരികചിത്തേന കമ്മേ ആയൂഹിതേ തംസദിസേനേവ ദുഹേതുകവിപാകചിത്തേന ഗഹിതപടിസന്ധികസ്സ വുത്തനയേനേവ ചക്ഖുദ്വാരേ ‘ഇട്ഠാരമ്മണേ’ ആപാഥമാഗതേ തയോ മോഘവാരാ. ദുഹേതുകസോമനസ്സസഹഗതഅസങ്ഖാരികജവനാവസാനേ തംസദിസമേവ മൂലഭവങ്ഗസങ്ഖാതം തദാരമ്മണം. സസങ്ഖാരികജവനാവസാനേ തംസദിസമേവ ആഗന്തുകഭവങ്ഗസങ്ഖാതം തദാരമ്മണം. ‘ഇട്ഠമജ്ഝത്താരമ്മണേ’ ദ്വിന്നം ഉപേക്ഖാസഹഗതജവനാനം അവസാനേ താദിസാനേവ ദ്വേ തദാരമ്മണാനി ഉപ്പജ്ജന്തി. ഇധ ഏകേകസ്മിം ദ്വാരേ അട്ഠ അട്ഠ കത്വാ സമചത്താലീസ ചിത്താനി. അഗ്ഗഹിതഗ്ഗഹണേന പന ചക്ഖുദ്വാരേ അട്ഠ, സോതഘാനജിവ്ഹാകായവിഞ്ഞാണാനി ചത്താരീതി ദ്വാദസ ഹോന്തി. ഏവം ഏകായ ചേതനായ കമ്മേ ആയൂഹിതേ ദ്വാദസ വിപാകചിത്താനി ഉപ്പജ്ജന്തി. അമ്ബോപമപഞ്ചനിയാമകഥാ പാകതികാ ഏവ. ദുഹേതുകസേസചിത്തത്തയസദിസവിപാകേന ഗഹിതപടിസന്ധികേപി ഏസേവ നയോ. യന്തവാഹോപമായ പനേത്ഥ സത്ത യന്തവാഹാ. തേഹി തത്ഥ യന്തേ നാമ സജ്ജിതേ സാലാസാമികം അട്ഠമം കത്വാ വുത്തനയാനുസാരേന യോജനാ വേദിതബ്ബാ. ഏത്താവതാ ദുഹേതുകകമ്മേന ദുഹേതുകപടിസന്ധി ഹോതീതി വാരോ കഥിതോ.

ഇദാനി അഹേതുകപടിസന്ധികഥാ ഹോതി – ചതുന്നഞ്ഹി ദുഹേതുകകുസലചിത്താനം അഞ്ഞതരേന കമ്മേ ആയൂഹിതേ കുസലവിപാകഉപേക്ഖാസഹഗതാഹേതുകമനോവിഞ്ഞാണധാതുചിത്തേന ഗഹിതപടിസന്ധികസ്സ പടിസന്ധി കമ്മസദിസാതി ന വത്തബ്ബാ. കമ്മഞ്ഹി ദുഹേതുകം പടിസന്ധി അഹേതുകാ. തസ്സ വുഡ്ഢിപ്പത്തസ്സ ചക്ഖുദ്വാരേ ‘ഇട്ഠമജ്ഝത്താരമ്മണേ’ ആപാഥമാഗതേ പുരിമനയേനേവ തയോ മോഘവാരാ വേദിതബ്ബാ. ചതുന്നം പന ദുഹേതുകകുസലചിത്താനം അഞ്ഞതരജവനസ്സ പരിയോസാനേ അഹേതുകചിത്തം തദാരമ്മണഭാവേന പതിട്ഠാതി. തം ‘മൂലഭവങ്ഗം’‘തദാരമ്മണ’ന്തി ദ്വേ നാമാനി ലഭതി. ഏവമേത്ഥ ചക്ഖുവിഞ്ഞാണം സമ്പടിച്ഛനം ഉപേക്ഖാസഹഗതസന്തീരണം തദാരമ്മണമ്പി ഉപേക്ഖാസഹഗതമേവാതി തേസു ഏകം ഗഹേത്വാ ഗണനൂപഗാനി തീണേവ ഹോന്തി.

‘ഇട്ഠാരമ്മണേ’ പന സന്തീരണമ്പി തദാരമ്മണമ്പി സോമനസ്സസഹഗതമേവ. തേസു ഏകം ഗഹേത്വാ പുരിമാനി തീണി ചത്താരി ഹോന്തി. ഏവം പഞ്ചസു ദ്വാരേസു ചത്താരി ചത്താരി കത്വാ ഏകായ ചേതനായ കമ്മേ ആയൂഹിതേ വീസതി വിപാകചിത്താനി ഉപ്പജ്ജന്തീതി വേദിതബ്ബാനി. അഗ്ഗഹിതഗ്ഗഹണേന പന ചക്ഖുദ്വാരേ ചത്താരി സോതഘാനജിവ്ഹാകായവിഞ്ഞാണാനി ചത്താരീതി അട്ഠ ഹോന്തി. ഇദം ‘അഹേതുകട്ഠകം’ നാമ. ഇദം മനുസ്സലോകേന ഗഹിതം.

ചതൂസു പന അപായേസു പവത്തേ ലബ്ഭതി. യദാ ഹി മഹാമോഗ്ഗല്ലാനത്ഥേരോ നിരയേ പദുമം മാപേത്വാ പദുമകണ്ണികായ നിസിന്നോ നേരയികാനം ധമ്മകഥം കഥേസി, തദാ തേസം ഥേരം പസ്സന്താനം കുസലവിപാകം ചക്ഖുവിഞ്ഞാണം ഉപ്പജ്ജതി. സദ്ദം സുണന്താനം സോതവിഞ്ഞാണം, ചന്ദനവനേ ദിവാവിഹാരം നിസീദിത്വാ ഗതസ്സ ചീവരഗന്ധഘായനകാലേ ഘാനവിഞ്ഞാണം, നിരയഗ്ഗിം നിബ്ബാപേതും ദേവം വസ്സാപേത്വാ പാനീയദാനകാലേ ജിവ്ഹാവിഞ്ഞാണം, മന്ദമന്ദവാതസമുട്ഠാപനകാലേ കായവിഞ്ഞാണന്തി ഏവം ചക്ഖുവിഞ്ഞാണാദീനി പഞ്ച, ഏകം സമ്പടിച്ഛനം, ദ്വേ സന്തീരണാനീതി അഹേതുകട്ഠകം ലബ്ഭതി. നാഗസുപണ്ണവേമാനികപേതാനമ്പി അകുസലേന പടിസന്ധി ഹോതി. പവത്തേ കുസലം വിപച്ചതി. തഥാ ചക്കവത്തിനോ മങ്ഗലഹത്ഥിഅസ്സാദീനം. അയം താവ ‘ഇട്ഠഇട്ഠമജ്ഝത്താരമ്മണേസു’ കുസലജവനവസേന കഥാമഗ്ഗോ.

‘ഇട്ഠാരമ്മണേ’ പന ചതൂസു സോമനസ്സസഹഗതാകുസലചിത്തേസു ജവിതേസു കുസലവിപാകം സോമനസ്സസഹഗതാഹേതുകചിത്തം തദാരമ്മണം ഹോതി. ‘ഇട്ഠമജ്ഝത്താരമ്മണേ’ ചതൂസു ഉപേക്ഖാസഹഗതലോഭസമ്പയുത്തേസു ജവിതേസു കുസലവിപാകം ഉപേക്ഖാസഹഗതാഹേതുകചിത്തം തദാരമ്മണം ഹോതി. യം പന ‘ജവനേന തദാരമ്മണം നിയമേതബ്ബ’ന്തി വുത്തം തം കുസലം സന്ധായ വുത്തന്തി വേദിതബ്ബം. ദോമനസ്സസഹഗതജവനാനന്തരം തദാരമ്മണം ഉപ്പജ്ജമാനം കിം ഉപ്പജ്ജതീതി? അകുസലവിപാകാഹേതുകമനോവിഞ്ഞാണധാതുചിത്തം ഉപ്പജ്ജതി.

ഇദം പന ജവനം കുസലത്ഥായ വാ അകുസലത്ഥായ വാ കോ നിയാമേതീതി? ആവജ്ജനഞ്ചേവ വോട്ഠബ്ബനഞ്ച. ആവജ്ജനേന ഹി യോനിസോ ആവട്ടിതേ വോട്ഠബ്ബനേന യോനിസോ വവത്ഥാപിതേ ജവനം അകുസലം ഭവിസ്സതീതി അട്ഠാനമേതം. ആവജ്ജനേന അയോനിസോ ആവട്ടിതേ വോട്ഠബ്ബനേന അയോനിസോ വവത്ഥാപിതേ ജവനം കുസലം ഭവിസ്സതീതിപി അട്ഠാനമേതം. ഉഭയേന പന യോനിസോ ആവട്ടിതേ വവത്ഥാപിതേ ച ജവനം കുസലം ഹോതി, അയോനിസോ അകുസലന്തി വേദിതബ്ബം.

‘ഇട്ഠാരമ്മണേ’ പന കങ്ഖതോ ഉദ്ധതസ്സ ച തദാരമ്മണം കിം ഹോതീതി? ഇട്ഠാരമ്മണസ്മിം കങ്ഖതു വാ മാ വാ, ഉദ്ധതോ വാ ഹോതു മാ വാ, കുസലവിപാകാഹേതുകസോമനസ്സചിത്തമേവ തദാരമ്മണം ഹോതി, ‘ഇട്ഠമജ്ഝത്താരമ്മണേ’ ‘കുസലവിപാകാഹേതുകഉപേക്ഖാസഹഗത’ന്തി, അയം പനേത്ഥ സങ്ഖേപതോ അത്ഥദീപനോ മഹാധമ്മരക്ഖിതത്ഥേരവാദോ നാമ. സോമനസ്സസഹഗതസ്മിഞ്ഹി ജവനേ ജവിതേ പഞ്ച തദാരമ്മണാനി ഗവേസിതബ്ബാനീതി. ഉപേക്ഖാസഹഗതസ്മിം ജവനേ ജവിതേ ഛ ഗവേസിതബ്ബാനീതി.

അഥ യദാ സോമനസ്സസഹഗതപടിസന്ധികസ്സ പവത്തേ ഝാനം നിബ്ബത്തേത്വാ പമാദേന പരിഹീനജ്ഝാനസ്സ ‘പണീതധമ്മോ മേ നട്ഠോ’തി പച്ചവേക്ഖതോ വിപ്പടിസാരവസേന ദോമനസ്സം ഉപ്പജ്ജതി, തദാ കിം ഉപ്പജ്ജതി? ‘സോമനസ്സാനന്തരഞ്ഹി ദോമനസ്സം ദോമനസ്സാനന്തരഞ്ച സോമനസ്സം’ പട്ഠാനേ പടിസിദ്ധം. മഹഗ്ഗതധമ്മം ആരബ്ഭ ജവനേ ജവിതേ തദാരമ്മണമ്പി തത്ഥേവ പടിസിദ്ധന്തി? കുസലവിപാകാ വാ അകുസലവിപാകാ വാ ഉപേക്ഖാസഹഗതാഹേതുകമനോവിഞ്ഞാണധാതു ഉപ്പജ്ജതി, കിമസ്സാ ആവജ്ജനന്തി? ‘ഭവങ്ഗാവജ്ജനാനം വിയ നത്ഥസ്സാ ആവജ്ജനകിച്ച’ന്തി. ‘ഏതാനി താവ അത്തനോ നിന്നത്താ ച ചിണ്ണത്താ ച സമുദാചാരത്താ ച ഉപ്പജ്ജന്തു, അയം കഥം ഉപ്പജ്ജതീ’തി? ‘യഥാ നിരോധസ്സ അനന്തരപച്ചയം നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞായതനം, നിരോധാ വുട്ഠഹന്തസ്സ ഫലസമാപത്തിചിത്തം, അരിയമഗ്ഗചിത്തം, മഗ്ഗാനന്തരാനി ഫലചിത്താനി, ഏവം അസന്തേപി ആവജ്ജനേ, നിന്നചിണ്ണസമുദാചാരഭാവേന ഉപ്പജ്ജതി. വിനാ ഹി ആവജ്ജനേന ചിത്തം ഉപ്പജ്ജതി, ആരമ്മണേന പന വിനാ നുപ്പജ്ജതീ’തി. ‘അഥ കിമസ്സാരമ്മണ’ന്തി? ‘രൂപാദീസു പരിത്തധമ്മേസു അഞ്ഞതരം. ഏതേസു ഹി യദേവ തസ്മിം സമയേ ആപാഥമാഗതം ഹോതി, തം ആരബ്ഭ ഏതം ചിത്തം ഉപ്പജ്ജതീ’തി വേദിതബ്ബം.

ഇദാനി സബ്ബേസമ്പി ഏതേസം ചിത്താനം പാകടഭാവത്ഥം അയം പകിണ്ണകനയോ വുത്തോ –

സുത്തം ദോവാരികോ ച, ഗാമില്ലോ അമ്ബോ കോലിയകേന ച;

ജച്ചന്ധോ പീഠസപ്പീ ച, വിസയഗ്ഗാഹോ ച ഉപനിസ്സയമത്ഥസോതി.

തത്ഥ ‘സുത്ത’ന്തി, ഏകോ പന്ഥമക്കടകോ പഞ്ചസു ദിസാസു സുത്തം പസാരേത്വാ ജാലം കത്വാ മജ്ഝേ നിപജ്ജതി. പഠമദിസായ പസാരിതസുത്തേ പാണകേന വാ പടങ്ഗേന വാ മക്ഖികായ വാ പഹടേ നിപന്നട്ഠാനതോ ചലിത്വാ നിക്ഖമിത്വാ സുത്താനുസാരേന ഗന്ത്വാ തസ്സ യൂസം പിവിത്വാ പുനആഗന്ത്വാ തത്ഥേവ നിപജ്ജതി. ദുതിയദിസാദീസു പഹടകാലേപി ഏവമേവ കരോതി.

തത്ഥ പഞ്ചസു ദിസാസു പസാരിതസുത്തം വിയ പഞ്ചപസാദാ. മജ്ഝേ നിപന്നമക്കടകോ വിയ ചിത്തം. പാണകാദീഹി സുത്തഘട്ടനകാലോ വിയ ആരമ്മണേന പസാദസ്സ ഘട്ടിതകാലോ. മജ്ഝേ നിപന്നമക്കടകസ്സ ചലനം വിയ പസാദഘട്ടനകം ആരമ്മണം ഗഹേത്വാ കിരിയമനോധാതുയാ ഭവങ്ഗസ്സ ആവട്ടിതകാലോ. സുത്താനുസാരേന ഗമനകാലോ വിയ വീഥിചിത്തപ്പവത്തി. സീസേ വിജ്ഝിത്വാ യൂസപിവനം വിയ ജവനസ്സ ആരമ്മണേ ജവിതകാലോ. പുനആഗന്ത്വാ മജ്ഝേ നിപജ്ജനം വിയ ചിത്തസ്സ ഹദയവത്ഥുമേവ നിസ്സായ പവത്തനം.

ഇദം ഓപമ്മം കിം ദീപേതി? ആരമ്മണേന പസാദേ ഘട്ടിതേ പസാദവത്ഥുകചിത്തതോ ഹദയരൂപവത്ഥുകചിത്തം പഠമതരം ഉപ്പജ്ജതീതി ദീപേതി. ഏകേകം ആരമ്മണം ദ്വീസു ദ്വീസു ദ്വാരേസു ആപാഥമാഗച്ഛതീതിപി.

‘ദോവാരികോ’തി, ഏകോ രാജാ സയനഗതോ നിദ്ദായതി. തസ്സ പരിചാരകോ പാദേ പരിമജ്ജന്തോ നിസീദി. ബധിരദോവാരികോ ദ്വാരേ ഠിതോ. തയോ പടിഹാരാ പടിപാടിയാ ഠിതാ. അഥേകോ പച്ചന്തവാസീ മനുസ്സോ പണ്ണാകാരം ആദായ ആഗന്ത്വാ ദ്വാരം ആകോടേസി. ബധിരദോവാരികോ സദ്ദം ന സുണാതി. പാദപരിമജ്ജകോ സഞ്ഞം അദാസി. തായ സഞ്ഞായ ദ്വാരം വിവരിത്വാ പസ്സി. പഠമപടിഹാരോ പണ്ണാകാരം ഗഹേത്വാ ദുതിയസ്സ അദാസി, ദുതിയോ തതിയസ്സ, തതിയോ രഞ്ഞോ. രാജാ പരിഭുഞ്ജി.

തത്ഥ സോ രാജാ വിയ ജവനം ദട്ഠബ്ബം. പാദപരിമജ്ജകോ വിയ ആവജ്ജനം. ബധിരദോവാരികോ വിയ ചക്ഖുവിഞ്ഞാണം. തയോ പടിഹാരാ വിയ സമ്പടിച്ഛനാദീനി തീണി വീഥിചിത്താനി. പച്ചന്തവാസിനോ പണ്ണാകാരം ആദായ ആഗന്ത്വാ ദ്വാരാകോടനം വിയ ആരമ്മണസ്സ പസാദഘട്ടനം. പാദപരിമജ്ജകേന സഞ്ഞായ ദിന്നകാലോ വിയ കിരിയമനോധാതുയാ ഭവങ്ഗസ്സ ആവട്ടിതകാലോ. തേന ദിന്നസഞ്ഞായ ബധിരദോവാരികസ്സ ദ്വാരവിവരണകാലോ വിയ ചക്ഖുവിഞ്ഞാണസ്സ ആരമ്മണേ ദസ്സനകിച്ചസാധനകാലോ. പഠമപടിഹാരേന പണ്ണാകാരസ്സ ഗഹിതകാലോ വിയ വിപാകമനോധാതുയാ ആരമ്മണസ്സ സമ്പടിച്ഛിതകാലോ. പഠമേന ദുതിയസ്സ ദിന്നകാലോ വിയ വിപാകമനോവിഞ്ഞാണധാതുയാ ആരമ്മണസ്സ സന്തീരണകാലോ. ദുതിയേന തതിയസ്സ ദിന്നകാലോ വിയ കിരിയമനോവിഞ്ഞാണധാതുയാ ആരമ്മണസ്സ വവത്ഥാപിതകാലോ. തതിയേന രഞ്ഞോ ദിന്നകാലോ വിയ വോട്ഠബ്ബനേന ജവനസ്സ നിയ്യാദിതകാലോ. രഞ്ഞോ പരിഭോഗകാലോ വിയ ജവനസ്സ ആരമ്മണരസാനുഭവനകാലോ.

ഇദം ഓപമ്മം കിം ദീപേതി? ആരമ്മണസ്സ പസാദഘട്ടമത്തനമേവ കിച്ചം, കിരിയമനോധാതുയാ ഭവങ്ഗാവട്ടനമത്തമേവ, ചക്ഖുവിഞ്ഞാണാദീനം ദസ്സനസമ്പടിച്ഛനസന്തീരണവവത്ഥാപനമത്താനേവ കിച്ചാനി. ഏകന്തേന പന ജവനമേവ ആരമ്മണരസം അനുഭോതീതി ദീപേതി.

‘ഗാമില്ലോ’തി, സമ്ബഹുലാ ഗാമദാരകാ അന്തരവീഥിയം പംസുകീളം കീളന്തി. തത്ഥേകസ്സ ഹത്ഥേ കഹാപണോ പടിഹഞ്ഞി. സോ ‘മയ്ഹം ഹത്ഥേ പടിഹതം, കിം നു ഖോ ഏത’ന്തി ആഹ. അഥേകോ ‘പണ്ഡരം ഏത’ന്തി ആഹ. അപരോ സഹ പംസുനാ ഗാള്ഹം ഗണ്ഹി. അഞ്ഞോ ‘പുഥുലം ചതുരസ്സം ഏത’ന്തി ആഹ. അപരോ ‘കഹാപണോ ഏസോ’തി ആഹ. അഥ നം ആഹരിത്വാ മാതു അദാസി. സാ കമ്മേ ഉപനേസി.

തത്ഥ സമ്ബഹുലാനം ദാരകാനം അന്തരവീഥിയം കീളന്താനം നിസിന്നകാലോ വിയ ഭവങ്ഗചിത്തപ്പവത്തി ദട്ഠബ്ബാ. കഹാപണസ്സ ഹത്ഥേ പടിഹതകാലോ വിയ ആരമ്മണേന പസാദസ്സ ഘട്ടിതകാലോ. ‘കിം നു ഖോ ഏത’ന്തി വുത്തകാലോ വിയ തം ആരമ്മണം ഗഹേത്വാ കിരിയമനോധാതുയാ ഭവങ്ഗസ്സ ആവട്ടിതകാലോ. ‘പണ്ഡരം ഏത’ന്തി വുത്തകാലോ വിയ ചക്ഖുവിഞ്ഞാണേന ദസ്സനകിച്ചസ്സ സാധിതകാലോ. സഹ പംസുനാ ഗാള്ഹം ഗഹിതകാലോ വിയ വിപാകമനോധാതുയാ ആരമ്മണസ്സ സമ്പടിച്ഛിതകാലോ. ‘പുഥുലം ചതുരസ്സം ഏത’ന്തി വുത്തകാലോ വിയ വിപാകമനോവിഞ്ഞാണധാതുയാ ആരമ്മണസ്സ സന്തീരണകാലോ. ‘ഏസോ കഹാപണോ’തി വുത്തകാലോ വിയ കിരിയമനോവിഞ്ഞാണധാതുയാ ആരമ്മണസ്സ വവത്ഥാപിതകാലോ. മാതരാ കമ്മേ ഉപനീതകാലോ വിയ ജവനസ്സ ആരമ്മണരസാനുഭവനം വേദിതബ്ബം.

ഇദം ഓപമ്മം കിം ദീപേതി? കിരിയമനോധാതു അദിസ്വാവ ഭവങ്ഗം ആവട്ടേതി, വിപാകമനോധാതു അദിസ്വാവ സമ്പടിച്ഛതി, വിപാകമനോവിഞ്ഞാണധാതു അദിസ്വാവ സന്തീരേതി, കിരിയമനോവിഞ്ഞാണധാതു അദിസ്വാവ വവത്ഥാപേതി, ജവനം അദിസ്വാവ ആരമ്മണരസം അനുഭോതി. ഏകന്തേന പന ചക്ഖുവിഞ്ഞാണമേവ ദസ്സനകിച്ചം സാധേതീതി ദീപേതി.

‘അമ്ബോ കോലിയകേന ചാ’തി, ഇദം ഹേട്ഠാ വുത്തം അമ്ബോപമഞ്ച ഉച്ഛുസാലാസാമികോപമഞ്ച സന്ധായ വുത്തം.

‘ജച്ചന്ധോ പീഠസപ്പീ ചാ’തി, ഉഭോപി കിര തേ നഗരദ്വാരേ സാലായം നിസീദിംസു. തത്ഥ പീഠസപ്പീ ആഹ – ‘ഭോ അന്ധക, കസ്മാ ത്വം ഇധ സുസ്സമാനോ വിചരസി, അസുകോ പദേസോ സുഭിക്ഖോ ബഹ്വന്നപാനോ, കിം തത്ഥ ഗന്ത്വാ സുഖേന ജീവിതും ന വട്ടതീ’തി? ‘മയ്ഹം താവ തയാ ആചിക്ഖിതം, തുയ്ഹം പന തത്ഥ ഗന്ത്വാ സുഖേന ജീവിതും കിം ന വട്ടതീ’തി? ‘മയ്ഹം ഗന്തും പാദാ നത്ഥീ’തി. ‘മയ്ഹമ്പി പസ്സിതും ചക്ഖൂനി നത്ഥീ’തി. ‘യദി ഏവം, തവ പാദാ ഹോന്തു, മമ ചക്ഖൂനീ’തി ഉഭോപി ‘സാധൂ’തി സമ്പടിച്ഛിത്വാ ജച്ചന്ധോ പീഠസപ്പിം ഖന്ധം ആരോപേസി. സോ തസ്സ ഖന്ധേ നിസീദിത്വാ വാമഹത്ഥേനസ്സ സീസം പരിക്ഖിപിത്വാ ദക്ഖിണഹത്ഥേന ‘ഇമസ്മിം ഠാനേ മൂലം ആവരിത്വാ ഠിതം, ഇമസ്മിം പാസാണോ, വാമം മുഞ്ച ദക്ഖിണം ഗണ്ഹ, ദക്ഖിണം മുഞ്ച വാമം ഗണ്ഹാ’തി മഗ്ഗം നിയമേത്വാ ആചിക്ഖതി. ഏവം ജച്ചന്ധസ്സ പാദാ പീഠസപ്പിസ്സ ചക്ഖൂനീതി ഉഭോപി സമ്പയോഗേന ഇച്ഛിതട്ഠാനം ഗന്ത്വാ സുഖേന ജീവിംസു.

തത്ഥ ജച്ചന്ധോ വിയ രൂപകായോ, പീഠസപ്പീ വിയ അരൂപകായോ. പീഠസപ്പിനാ വിനാ ജച്ചന്ധസ്സ ദിസം ഗന്തും ഗമനാഭിസങ്ഖാരസ്സ അനിബ്ബത്തിതകാലോ വിയ രൂപസ്സ അരൂപേന വിനാ ആദാനഗഹണചോപനം പാപേതും അസമത്ഥതാ. ജച്ചന്ധേന വിനാ പീഠസപ്പിസ്സ ദിസം ഗന്തും ഗമനാഭിസങ്ഖാരസ്സ അപ്പവത്തനം വിയ പഞ്ചവോകാരേ രൂപം, വിനാ അരൂപസ്സ അപ്പവത്തി. ദ്വിന്നമ്പി സമ്പയോഗേന ഇച്ഛിതട്ഠാനം ഗന്ത്വാ സുഖേന ജീവിതകാലോ വിയ രൂപാരൂപധമ്മാനം അഞ്ഞമഞ്ഞയോഗേന സബ്ബകിച്ചേസു പവത്തിസമ്ഭാവോതി. അയം പഞ്ഹോ പഞ്ചവോകാരഭവവസേന കഥിതോ.

‘വിസയഗ്ഗാഹോ’ ചാതി, ചക്ഖു രൂപവിസയം ഗണ്ഹാതി. സോതാദീനി സദ്ദാദിവിസയേ.

‘ഉപനിസ്സയമത്ഥസോ’തി, ‘ഉപനിസ്സയതോ’ ച ‘അത്ഥതോ’ ച. തത്ഥ അസമ്ഭിന്നത്താ ചക്ഖുസ്സ, ആപാഥഗതത്താ രൂപാനം, ആലോകസന്നിസ്സിതം, മനസികാരഹേതുകം ചതൂഹി പച്ചയേഹി ഉപ്പജ്ജതി ചക്ഖുവിഞ്ഞാണം, സദ്ധിം സമ്പയുത്തധമ്മേഹി. തത്ഥ മതസ്സാപി ചക്ഖു സമ്ഭിന്നം ഹോതി. ജീവതോ നിരുദ്ധമ്പി, പിത്തേന വാ സേമ്ഹേന വാ രുഹിരേന വാ പലിബുദ്ധമ്പി, ചക്ഖുവിഞ്ഞാണസ്സ പച്ചയോ ഭവിതും അസക്കോന്തം ‘സമ്ഭിന്നം’ നാമ ഹോതി. സക്കോന്തം അസമ്ഭിന്നം നാമ. സോതാദീസുപി ഏസേവ നയോ. ചക്ഖുസ്മിം പന അസമ്ഭിന്നേപി ബഹിദ്ധാ രൂപാരമ്മണേ ആപാഥം അനാഗച്ഛന്തേ ചക്ഖുവിഞ്ഞാണം നുപ്പജ്ജതി. തസ്മിം പന ആപാഥം ആഗച്ഛന്തേപി ആലോകസന്നിസ്സയേ അസതി നുപ്പജ്ജതി. തസ്മിം സന്തേപി കിരിയമനോധാതുയാ ഭവങ്ഗേ അനാവട്ടിതേ നുപ്പജ്ജതി. ആവട്ടിതേയേവ ഉപ്പജ്ജതി. ഏവം ഉപ്പജ്ജമാനം സമ്പയുത്തധമ്മേഹി സദ്ധിംയേവ ഉപ്പജ്ജതി. ഇതി ഇമേ ചത്താരോ പച്ചയേ ലഭിത്വാ ഉപ്പജ്ജതി ചക്ഖുവിഞ്ഞാണം (മ. നി. ൧.൩൦൬ ഥോകം വിസദിസം).

അസമ്ഭിന്നത്താ സോതസ്സ, ആപാഥഗതത്താ സദ്ദാനം, ആകാസസന്നിസ്സിതം, മനസികാരഹേതുകം ചതൂഹി പച്ചയേഹി ഉപ്പജ്ജതി സോതവിഞ്ഞാണം, സദ്ധിം സമ്പയുത്തധമ്മേഹി. തത്ഥ ‘ആകാസസന്നിസ്സിത’ന്തി ആകാസസന്നിസ്സയം ലദ്ധാവ ഉപ്പജ്ജതി, ന വിനാ തേന. ന ഹി പിഹിതകണ്ണച്ഛിദ്ദസ്സ സോതവിഞ്ഞാണം പവത്തതി. സേസം പുരിമനയേനേവ വേദിതബ്ബം. യഥാ ചേത്ഥ ഏവം ഇതോ പരേസുപി. വിസേസമത്തം പന വക്ഖാമ.

അസമ്ഭിന്നത്താ ഘാനസ്സ, ആപാഥഗതത്താ ഗന്ധാനം, വായോസന്നിസ്സിതം, മനസികാരഹേതുകം ചതൂഹി പച്ചയേഹി ഉപ്പജ്ജതി ഘാനവിഞ്ഞാണം, സദ്ധിം സമ്പയുത്തധമ്മേഹി. തത്ഥ ‘വായോസന്നിസ്സിത’ന്തി ഘാനബിലം വായുമ്ഹി പവിസന്തേയേവ ഉപ്പജ്ജതി, തസ്മിം അസതി നുപ്പജ്ജതീതി അത്ഥോ.

അസമ്ഭിന്നത്താ ജിവ്ഹായ, ആപാഥഗതത്താ രസാനം, ആപോസന്നിസ്സിതം, മനസികാരഹേതുകം ചതൂഹി പച്ചയേഹി ഉപ്പജ്ജതി ജിവ്ഹാവിഞ്ഞാണം, സദ്ധിം സമ്പയുത്തധമ്മേഹി. തത്ഥ ‘ആപോസന്നിസ്സിത’ന്തി ജിവ്ഹാതേമനം ആപം ലദ്ധാവ ഉപ്പജ്ജതി, ന വിനാ തേന. സുക്ഖജിവ്ഹാനഞ്ഹി സുക്ഖഖാദനീയേ ജിവ്ഹായ ഠപിതേപി ജിവ്ഹാവിഞ്ഞാണം നുപ്പജ്ജതേവ.

അസമ്ഭിന്നത്താ കായസ്സ, ആപാഥഗതത്താ ഫോട്ഠബ്ബാനം, പഥവിസന്നിസ്സിതം, മനസികാരഹേതുകം ചതൂഹി പച്ചയേഹി ഉപ്പജ്ജതി കായവിഞ്ഞാണം, സദ്ധിം സമ്പയുത്തധമ്മേഹി. തത്ഥ ‘പഥവിസന്നിസ്സിത’ന്തി കായപസാദപച്ചയം പഥവിസന്നിസ്സയം ലദ്ധാവ ഉപ്പജ്ജതി, ന തേന വിനാ. കായദ്വാരസ്മിഞ്ഹി ബഹിദ്ധാമഹാഭൂതാരമ്മണം അജ്ഝത്തികം കായപസാദം ഘട്ടേത്വാ പസാദപച്ചയേസു മഹാഭൂതേസു പടിഹഞ്ഞതി.

അസമ്ഭിന്നത്താ മനസ്സ, ആപാഥഗതത്താ ധമ്മാനം, വത്ഥുസന്നിസ്സിതം, മനസികാരഹേതുകം ചതൂഹി പച്ചയേഹി ഉപ്പജ്ജതി മനോവിഞ്ഞാണം, സദ്ധിം സമ്പയുത്തധമ്മേഹി. തത്ഥ ‘മനോ’തി ഭവങ്ഗചിത്തം. തം നിരുദ്ധമ്പി, ആവജ്ജനചിത്തസ്സ പച്ചയോ ഭവിതും അസമത്ഥം മന്ദഥാമഗതമേവ പവത്തമാനമ്പി, സമ്ഭിന്നം നാമ ഹോതി. ആവജ്ജനസ്സ പന പച്ചയോ ഭവിതും സമത്ഥം അസമ്ഭിന്നം നാമ. ‘ആപാഥഗതത്താ ധമ്മാന’ന്തി ധമ്മാരമ്മണേ ആപാഥഗതേ. ‘വത്ഥുസന്നിസ്സിത’ന്തി ഹദയവത്ഥുസന്നിസ്സയം ലദ്ധാവ ഉപ്പജ്ജതി, ന തേന വിനാ. അയമ്പി പഞ്ഹോ പഞ്ചവോകാരഭവം സന്ധായ കഥിതോ. ‘മനസികാരഹേതുക’ന്തി കിരിയമനോവിഞ്ഞാണധാതുയാ ഭവങ്ഗേ ആവട്ടിതേയേവ ഉപ്പജ്ജതീതി അത്ഥോ. അയം താവ ‘ഉപനിസ്സയമത്ഥസോ’തി ഏത്ഥ ഉപനിസ്സയവണ്ണനാ.

‘അത്ഥതോ’ പന ചക്ഖു ദസ്സനത്ഥം, സോതം സവനത്ഥം, ഘാനം ഘായനത്ഥം, ജിവ്ഹാ സായനത്ഥാ, കായോ ഫുസനത്ഥോ, മനോ വിജാനനത്ഥോ. തത്ഥ ദസ്സനം അത്ഥോ അസ്സ. തഞ്ഹി തേന നിപ്ഫാദേതബ്ബന്തി ദസ്സനത്ഥം. സേസേസുപി ഏസേവ നയോ. ഏത്താവതാ തിപിടകചൂളനാഗത്ഥേരവാദേ സോളസകമഗ്ഗോ നിട്ഠിതോ, സദ്ധിം ദ്വാദസകമഗ്ഗേന ചേവ അഹേതുകട്ഠകേന ചാതി.

ഇദാനി മോരവാപീവാസീമഹാദത്തത്ഥേരവാദേ ദ്വാദസകമഗ്ഗകഥാ ഹോതി. തത്ഥ സാകേതപഞ്ഹഉസ്സദകിത്തനഹേതുകിത്തനാനി പാകതികാനേവ. അയം പന ഥേരോ അസങ്ഖാരികസസങ്ഖാരികേസു ദോസം ദിസ്വാ ‘അസങ്ഖാരികം അസങ്ഖാരികമേവ വിപാകം ദേതി, നോ സസങ്ഖാരികം; സസങ്ഖാരികമ്പി സസങ്ഖാരികമേവ നോ അസങ്ഖാരിക’ന്തി ആഹ. ജവനേന ചേസ ചിത്തനിയാമം ന കഥേതി. ആരമ്മണേന പന വേദനാനിയാമം കഥേതി. തേനസ്സ വിപാകുദ്ധാരേ ദ്വാദസകമഗ്ഗോ നാമ ജാതോ. ദസകമഗ്ഗോപി, അഹേതുകട്ഠകമ്പി ഏത്ഥേവ പവിട്ഠം.

തത്രായം നയോ – സോമനസ്സസഹഗതതിഹേതുകഅസങ്ഖാരികചിത്തേന ഹി കമ്മേ ആയൂഹിതേ താദിസേനേവ വിപാകചിത്തേന ഗഹിതപടിസന്ധികസ്സ വുഡ്ഢിപ്പത്തസ്സ ചക്ഖുദ്വാരേ ‘ഇട്ഠാരമ്മണേ’ ആപാഥഗതേ ഹേട്ഠാ വുത്തനയേനേവ തയോ മോഘവാരാ ഹോന്തി. തസ്സ കുസലതോ ചത്താരി സോമനസ്സസഹഗതാനി, അകുസലതോ ചത്താരി, കിരിയതോ പഞ്ചാതി ഇമേസം തേരസന്നം ചിത്താനം അഞ്ഞതരേന ജവിതപരിയോസാനേ തദാരമ്മണം പതിട്ഠഹമാനം സോമനസ്സസഹഗതഅസങ്ഖാരികതിഹേതുകചിത്തമ്പി ദുഹേതുകചിത്തമ്പി പതിട്ഠാതി. ഏവമസ്സ ചക്ഖുദ്വാരേ ചക്ഖുവിഞ്ഞാണാദീനി തീണി, തദാരമ്മണാനി ദ്വേതി, പഞ്ച ഗണനൂപഗചിത്താനി ഹോന്തി.

ആരമ്മണേന പന വേദനം പരിവത്തേത്വാ കുസലതോ ചതുന്നം, അകുസലതോ ചതുന്നം, കിരിയതോ ചതുന്നന്തി, ദ്വാദസന്നം ഉപേക്ഖാസഹഗതചിത്താനം അഞ്ഞതരേന ജവിതാവസാനേ ഉപേക്ഖാസഹഗതതിഹേതുകഅസങ്ഖാരികവിപാകമ്പി ദുഹേതുകഅസങ്ഖാരികവിപാകമ്പി തദാരമ്മണം ഹുത്വാ ഉപ്പജ്ജതി. ഏവമസ്സ ചക്ഖുദ്വാരേ ഉപേക്ഖാസഹഗതസന്തീരണം, ഇമാനി ദ്വേ തദാരമ്മണാനീതി, തീണി ഗണനൂപഗചിത്താനി ഹോന്തി. താനി പുരിമേഹി പഞ്ചഹി സദ്ധിം അട്ഠ. സോതദ്വാരാദീസുപി അട്ഠ അട്ഠാതി ഏകായ ചേതനായ കമ്മേ ആയൂഹിതേ സമചത്താലീസ ചിത്താനി ഉപ്പജ്ജന്തി. അഗ്ഗഹിതഗ്ഗഹണേന പന ചക്ഖുദ്വാരേ അട്ഠ, സോതവിഞ്ഞാണാദീനി ചത്താരീതി, ദ്വാദസ ഹോന്തി. തത്ഥ ‘മൂലഭവങ്ഗതാ’‘ആഗന്തുകഭവങ്ഗതാ’‘അമ്ബോപമനിയാമകഥാ’ ച വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബാ.

സോമനസ്സസഹഗതതിഹേതുകസസങ്ഖാരികകുസലചിത്തേന കമ്മേ ആയൂഹിതേപി ഉപേക്ഖാസഹഗതതിഹേതുകഅസങ്ഖാരികസസങ്ഖാരികേഹി കമ്മേ ആയൂഹിതേപി ഏസേവ നയോ. തത്ഥ യന്തോപമാപി ഏത്ഥ പാകതികാ ഏവ. ഏത്താവതാ തിഹേതുകകമ്മേന തിഹേതുകപടിസന്ധി ഹോതീതി വാരോ കഥിതോ. തിഹേതുകകമ്മേന ദുഹേതുകപടിസന്ധി ഹോതീതി വാരോ പന പടിച്ഛന്നോ ഹുത്വാ ഗതോ.

ഇദാനി ദുഹേതുകകമ്മേന ദുഹേതുകപടിസന്ധികഥാ ഹോതി. സോമനസ്സസഹഗതദുഹേതുകഅസങ്ഖാരികചിത്തേന ഹി കമ്മേ ആയൂഹിതേ താദിസേനേവ വിപാകചിത്തേന ഗഹിതപടിസന്ധികസ്സ വുഡ്ഢിപ്പത്തസ്സ ചക്ഖുദ്വാരേ ഇട്ഠാരമ്മണേ ആപാഥഗതേ ഹേട്ഠാ വുത്തനയേനേവ തയോ മോഘവാരാ ഹോന്തി. ദുഹേതുകസ്സ പന ജവനകിരിയാ നത്ഥി. തസ്മാ കുസലതോ ചത്താരി സോമനസ്സസഹഗതാനി, അകുസലതോ ചത്താരീതി ഇമേസം അട്ഠന്നം അഞ്ഞതരേന ജവിതപരിയോസാനേ ദുഹേതുകമേവ സോമനസ്സസഹഗതഅസങ്ഖാരികം തദാരമ്മണം ഹോതി. ഏവമസ്സ ചക്ഖുവിഞ്ഞാണാദീനി തീണി, ഇദഞ്ച തദാരമ്മണന്തി, ചത്താരി ഗണനൂപഗചിത്താനി ഹോന്തി. ‘ഇട്ഠമജ്ഝത്താരമ്മണേ’ പന കുസലതോ ഉപേക്ഖാസഹഗതാനം ചതുന്നം, അകുസലതോ ചതുന്നന്തി, അട്ഠന്നം അഞ്ഞതരേന ജവിതപരിയോസാനേ ദുഹേതുകമേവ ഉപേക്ഖാസഹഗതം അസങ്ഖാരികം തദാരമ്മണം ഹോതി. ഏവമസ്സ ഉപേക്ഖാസഹഗതസന്തീരണം, ഇദഞ്ച തദാരമ്മണന്തി, ദ്വേ ഗണനൂപഗചിത്താനി ഹോന്തി. താനി പുരിമേഹി ചതൂഹി സദ്ധിം ഛ. സോതദ്വാരാദീസുപി ഛ ഛാതി ഏകായ ചേതനായ കമ്മേ ആയൂഹിതേ സമതിംസ ചിത്താനി ഉപ്പജ്ജന്തി. അഗ്ഗഹിതഗ്ഗഹണേന പന ചക്ഖുദ്വാരേ ഛ, സോതവിഞ്ഞാണാദീനി ചത്താരീതി ദസ ഹോന്തി. അമ്ബോപമനിയാമകഥാ പാകതികാ ഏവ. യന്തോപമാ ഇധ ന ലബ്ഭതീതി വുത്തം.

സോമനസ്സസഹഗതദുഹേതുകസസങ്ഖാരികകുസലചിത്തേന കമ്മേ ആയൂഹിതേപി ഉപേക്ഖാസഹഗതദുഹേതുകഅസങ്ഖാരികസസങ്ഖാരികേഹി കമ്മേ ആയൂഹിതേപി ഏസേവ നയോ. ഏത്താവതാ ദുഹേതുകകമ്മേന ദുഹേതുകപടിസന്ധി ഹോതീതി വാരോ കഥിതോ.

അഹേതുകപടിസന്ധി ഹോതീതി വാരോ പന ഏവം വേദിതബ്ബോ – കുസലതോ ചതൂഹി ഞാണവിപ്പയുത്തേഹി കമ്മേ ആയൂഹിതേ, കുസലവിപാകാഹേതുകമനോവിഞ്ഞാണധാതുയാ ഉപേക്ഖാസഹഗതായ പടിസന്ധിയാ ഗഹിതായ, കമ്മസദിസാ പടിസന്ധീതി ന വത്തബ്ബാ. ഇതോ പട്ഠായ ഹേട്ഠാ വുത്തനയേനേവ കഥേത്വാ ഇട്ഠേപി ഇട്ഠമജ്ഝത്തേപി ചിത്തപ്പവത്തി വേദിതബ്ബാ. ഇമസ്സ ഹി ഥേരസ്സ വാദേ പിണ്ഡജവനം ജവതി. സേസാ ഇദം പന ജവനം കുസലത്ഥായ വാ അകുസലത്ഥായ വാ കോ നിയാമേതീതിആദികഥാ സബ്ബാ ഹേട്ഠാ വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബാതി. ഏത്താവതാ മോരവാപീവാസീമഹാദത്തത്ഥേരവാദേ ദ്വാദസകമഗ്ഗോ നിട്ഠിതോ സദ്ധിം ദസകമഗ്ഗേന ചേവ അഹേതുകട്ഠകേന ച.

ഇദാനി മഹാധമ്മരക്ഖിതത്ഥേരവാദേ ദസകമഗ്ഗകഥാ ഹോതി. തത്ഥ സാകേതപഞ്ഹഉസ്സദകിത്തനാനി പാകതികാനേവ. ഹേതുകിത്തനേ പന അയം വിസേസോ. തിഹേതുകകമ്മം തിഹേതുകവിപാകമ്പി ദുഹേതുകവിപാകമ്പി അഹേതുകവിപാകമ്പി ദേതി. ദുഹേതുകകമ്മം തിഹേതുകമേവ ന ദേതി, ഇതരം ദേതി. തിഹേതുകകമ്മേന പടിസന്ധി തിഹേതുകാവ ഹോതി; ദുഹേതുകാഹേതുകാ ന ഹോതി. ദുഹേതുകകമ്മേന ദുഹേതുകാഹേതുകാ ഹോതി, തിഹേതുകാ ന ഹോതി. അസങ്ഖാരികകമ്മം വിപാകം അസങ്ഖാരികമേവ ദേതി, നോ സസങ്ഖാരികം. സസങ്ഖാരികമ്പി സസങ്ഖാരികമേവ ദേതി, നോ അസങ്ഖാരികം. ആരമ്മണേന വേദനാ പരിവത്തേതബ്ബാ. ജവനം പിണ്ഡജവനമേവ ജവതി. ആദിതോ പട്ഠായ ചിത്താനി കഥേതബ്ബാനി.

തത്രായം കഥാ – ഏകോ പഠമകുസലചിത്തേന കമ്മം ആയൂഹതി, പഠമവിപാകചിത്തേനേവ പടിസന്ധിം ഗണ്ഹാതി. അയം കമ്മസദിസാ പടിസന്ധി. തസ്സ വുഡ്ഢിപ്പത്തസ്സ ചക്ഖുദ്വാരേ ‘ഇട്ഠാരമ്മണേ’ ആപാഥഗതേ വുത്തനയേനേവ തയോ മോഘവാരാ ഹോന്തി. അഥസ്സ ഹേട്ഠാ വുത്താനം തേരസന്നം സോമനസ്സസഹഗതജവനാനം അഞ്ഞതരേന ജവിതപരിയോസാനേ പഠമവിപാകചിത്തമേവ തദാരമ്മണം ഹോതി. തം ‘മൂലഭവങ്ഗം’ ‘തദാരമ്മണ’ന്തി ദ്വേ നാമാനി ലഭതി. ഏവമസ്സ ചക്ഖുവിഞ്ഞാണാദീനി തീണി, ഇദഞ്ച തദാരമ്മണന്തി, ചത്താരി ഗണനൂപഗചിത്താനി ഹോന്തി. ‘ഇട്ഠമജ്ഝത്താരമ്മണേ’ ഹേട്ഠാ വുത്താനംയേവ ദ്വാദസന്നം ഉപേക്ഖാസഹഗതജവനാനം അഞ്ഞതരേന ജവിതപരിയോസാനേ ഉപേക്ഖാസഹഗതം തിഹേതുകം അസങ്ഖാരികചിത്തം തദാരമ്മണതായ പവത്തതി. തം ‘ആഗന്തുകഭവങ്ഗം’‘തദാരമ്മണ’ന്തി ദ്വേ നാമാനി ലഭതി. ഏവമസ്സ ഉപേക്ഖാസഹഗതസന്തീരണം ഇദഞ്ച തദാരമ്മണന്തി ദ്വേ ഗണനൂപഗചിത്താനി. താനി പുരിമേഹി ചതൂഹി സദ്ധിം ഛ ഹോന്തി. ഏവം ഏകായ ചേതനായ കമ്മേ ആയൂഹിതേ പഞ്ചസു ദ്വാരേസു സമതിംസ ചിത്താനി ഉപ്പജ്ജന്തി. അഗ്ഗഹിതഗ്ഗഹണേന പന ചക്ഖുദ്വാരേ ഛ, സോതവിഞ്ഞാണാദീനി ചത്താരീതി ദസ ഹോന്തി. അമ്ബോപമനിയാമകഥാ പാകതികായേവ.

ദുതിയതതിയചതുത്ഥകുസലചിത്തേഹി കമ്മേ ആയൂഹിതേപി ഏത്തകാനേവ വിപാകചിത്താനി ഹോന്തി. ചതൂഹി ഉപേക്ഖാസഹഗതചിത്തേഹി ആയൂഹിതേപി ഏസേവ നയോ. ഇധ പന പഠമം ഇട്ഠമജ്ഝത്താരമ്മണം ദസ്സേതബ്ബം. പച്ഛാ ഇട്ഠാരമ്മണേന വേദനാ പരിവത്തേതബ്ബാ. അമ്ബോപമനിയാമകഥാ പാകതികാ ഏവ. യന്തോപമാ ന ലബ്ഭതി. ‘കുസലതോ പന ചതുന്നം ഞാണവിപ്പയുത്താനം അഞ്ഞതരേന കമ്മേ ആയൂഹിതേ’തി ഇതോ പട്ഠായ സബ്ബം വിത്ഥാരേത്വാ അഹേതുകട്ഠകം കഥേതബ്ബം. ഏത്താവതാ മഹാധമ്മരക്ഖിതത്ഥേരവാദേ ദസകമഗ്ഗോ നിട്ഠിതോ ഹോതി, സദ്ധിം അഹേതുകട്ഠകേനാതി.

ഇമേസം പന തിണ്ണം ഥേരാനം കതരസ്സ വാദോ ഗഹേതബ്ബോതി? ന കസ്സചി ഏകംസേന. സബ്ബേസം പന വാദേസു യുത്തം ഗഹേതബ്ബം. പഠമവാദസ്മിഞ്ഹി സസങ്ഖാരാസങ്ഖാരവിധാനം പച്ചയഭേദതോ അധിപ്പേതം. തേനേത്ഥ, അസങ്ഖാരികകുസലസ്സ ദുബ്ബലപച്ചയേഹി ഉപ്പന്നം സസങ്ഖാരികവിപാകം, സസങ്ഖാരികകുസലസ്സ ബലവപച്ചയേഹി ഉപ്പന്നം അസങ്ഖാരികവിപാകഞ്ച ഗഹേത്വാ, ലബ്ഭമാനാനിപി കിരിയജവനാനി പഹായ, കുസലജവനേന തദാരമ്മണം ആരമ്മണേന ച വേദനം നിയാമേത്വാ, സേക്ഖപുഥുജ്ജനവസേന സോളസകമഗ്ഗോ കഥിതോ. യം പനേത്ഥ അകുസലജവനാവസാനേ അഹേതുകവിപാകമേവ തദാരമ്മണം ദസ്സിതം, തം ഇതരേസു ന ദസ്സിതമേവ. തസ്മാ തം തത്ഥ തേസു വുത്തം സഹേതുകവിപാകഞ്ച, ഏത്ഥാപി സബ്ബമിദം ലബ്ഭതേവ. തത്രായം നയോ – യദാ ഹി കുസലജവനാനം അന്തരന്തരാ അകുസലം ജവതി, തദാ കുസലാവസാനേ ആചിണ്ണസദിസമേവ, അകുസലാവസാനേ സഹേതുകം തദാരമ്മണം യുത്തം. യദാ നിരന്തരം അകുസലമേവ തദാ അഹേതുകം. ഏവം താവ പഠമവാദേ യുത്തം ഗഹേതബ്ബം.

ദുതിയവാദേ പന കുസലതോ സസങ്ഖാരാസങ്ഖാരവിധാനം അധിപ്പേതം. തേനേത്ഥ അസങ്ഖാരികകുസലസ്സ അസങ്ഖാരികമേവ വിപാകം, സസങ്ഖാരികകുസലസ്സ ച സസങ്ഖാരികമേവ ഗഹേത്വാ, ജവനേന തദാരമ്മണനിയാമം അകത്വാ, സബ്ബേസമ്പി സേക്ഖാസേക്ഖപുഥുജ്ജനാനം ഉപ്പത്തിരഹോ പിണ്ഡജവനവസേനേവ ദ്വാദസകമഗ്ഗോ കഥിതോ. തിഹേതുകജവനാവസാനേ പനേത്ഥ തിഹേതുകം തദാരമ്മണം യുത്തം. ദുഹേതുകജവനാവസാനേ ദുഹേതുകം, അഹേതുകജവനാവസാനേ അഹേതുകം ഭാജേത്വാ പന ന വുത്തം. ഏവം ദുതിയവാദേ യുത്തം ഗഹേതബ്ബം.

തതിയവാദേപി കുസലതോവ അസങ്ഖാരസസങ്ഖാരവിധാനം അധിപ്പേതം. ‘തിഹേതുകകമ്മം തിഹേതുകവിപാകമ്പി ദുഹേതുകവിപാകമ്പി അഹേതുകവിപാകമ്പി ദേതീ’തി പന വചനതോ അസങ്ഖാരികതിഹേതുകപടിസന്ധികസ്സ അസങ്ഖാരികദുഹേതുകേനപി തദാരമ്മണേന ഭവിതബ്ബം. തം അദസ്സേത്വാ ഹേതുസദിസമേവ തദാരമ്മണം ദസ്സിതം. തം പുരിമായ ഹേതുകിത്തനലദ്ധിയാ ന യുജ്ജതി. കേവലം ദസകമഗ്ഗവിഭാവനത്ഥമേവ വുത്തം. ഇതരമ്പി പന ലബ്ഭതേവ. ഏവം തതിയവാദേപി യുത്തം ഗഹേതബ്ബം. അയഞ്ച സബ്ബാപി പടിസന്ധിജനകസ്സേവ കമ്മസ്സ വിപാകം സന്ധായ തദാരമ്മണകഥാ. ‘സഹേതുകം ഭവങ്ഗം അഹേതുകസ്സ ഭവങ്ഗസ്സ അനന്തരപച്ചയേന പച്ചയോ’തി (പട്ഠാ. ൩.൧.൧൦൨) വചനതോ പന നാനാകമ്മേന അഹേതുകപടിസന്ധികസ്സാപി സഹേതുകവിപാകം തദാരമ്മണം ഉപ്പജ്ജതി. തസ്സ ഉപ്പത്തിവിധാനം മഹാപകരണേ ആവി ഭവിസ്സതീതി.

കാമാവചരകുസലവിപാകകഥാ നിട്ഠിതാ.

രൂപാവചരാരൂപാവചരവിപാകകഥാ

൪൯൯. ഇദാനി രൂപാവചരാദിവിപാകം ദസ്സേതും പുന കതമേ ധമ്മാ അബ്യാകതാതിആദി ആരദ്ധം. തത്ഥ യസ്മാ കാമാവചരവിപാകം അത്തനോ കുസലേന സദിസമ്പി ഹോതി, അസദിസമ്പി, തസ്മാ ന തം കുസലാനുഗതികം കത്വാ ഭാജിതം. രൂപാവചരാരൂപാവചരവിപാകം പന യഥാ ഹത്ഥിഅസ്സപബ്ബതാദീനം ഛായാ ഹത്ഥിആദിസദിസാവ ഹോന്തി, തഥാ അത്തനോ കുസലസദിസമേവ ഹോതീതി കുസലാനുഗതികം കത്വാ ഭാജിതം. കാമാവചരകമ്മഞ്ച യദാ കദാചി വിപാകം ദേതി, രൂപാവചരാരൂപാവചരം പന അനന്തരായേന, ദുതിയസ്മിംയേവ അത്തഭാവേ, വിപാകം ദേതീതിപി കുസലാനുഗതികമേവ കത്വാ ഭാജിതം. സേസം കുസലേ വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബം. അയം പന വിസേസോ – പടിപദാദിഭേദോ ച ഹീനപണീതമജ്ഝിമഭാവോ ച ഏതേസു ഝാനാഗമനതോ വേദിതബ്ബോ. ഛന്ദാദീനം പന അഞ്ഞതരം ധുരം കത്വാ അനുപ്പാദനീയത്താ നിരധിപതികാനേവ ഏതാനീതി.

രൂപാവചരാരൂപാവചരവിപാകകഥാ നിട്ഠിതാ.

ലോകുത്തരവിപാകകഥാ

൫൦൫. ലോകുത്തരവിപാകമ്പി കുസലസദിസത്താ കുസലാനുഗതികമേവ കത്വാ ഭാജിതം. യസ്മാ പന തേഭൂമകകുസലം ചുതിപടിസന്ധിവസേന വട്ടം ആചിനാതി വഡ്ഢേതി, തസ്മാ തത്ഥ കതത്താ ഉപചിതത്താതി വുത്തം. ലോകുത്തരം പന തേന ആചിതമ്പി അപചിനാതി, സയമ്പി ചുതിപടിസന്ധിവസേന ന ആചിനാതി, തേനേത്ഥ ‘കതത്താ ഉപചിതത്താ’തി അവത്വാ കതത്താ ഭാവിതത്താതി വുത്തം.

സുഞ്ഞതന്തിആദീസു ‘മഗ്ഗോ’ താവ ‘ആഗമനതോ സഗുണതോ ആരമ്മണതോതി തീഹി കാരണേഹി നാമം ലഭതീ’തി, ഇദം ഹേട്ഠാ കുസലാധികാരേ വിത്ഥാരിതം. തത്ഥ സുത്തന്തികപരിയായേന സഗുണതോപി ആരമ്മണതോപി നാമം ലഭതി. പരിയായദേസനാ ഹേസാ. അഭിധമ്മകഥാ പന നിപ്പരിയായദേസനാ. തസ്മാ ഇധ സഗുണതോ വാ ആരമ്മണതോ വാ നാമം ന ലഭതി, ആഗമനതോവ ലഭതി. ആഗമനമേവ ഹി ധുരം. തം ദുവിധം ഹോതി – വിപസ്സനാഗമനം മഗ്ഗാഗമനന്തി.

തത്ഥ മഗ്ഗസ്സ ആഗതട്ഠാനേ വിപസ്സനാഗമനം ധുരം, ഫലസ്സ ആഗതട്ഠാനേ മഗ്ഗാഗമനം ധുരന്തി, ഇദമ്പി ഹേട്ഠാ വുത്തമേവ. തേസു ഇദം ഫലസ്സ ആഗതട്ഠാനം, തസ്മാ ഇധ മഗ്ഗാഗമനം ധുരന്തി വേദിതബ്ബം. സോ പനേസ മഗ്ഗോ ആഗമനതോ ‘സുഞ്ഞത’ന്തി നാമം ലഭിത്വാ സഗുണതോ ച ആരമ്മണതോ ച ‘അനിമിത്തോ’‘അപ്പണിഹിതോ’തിപി വുച്ചതി. തസ്മാ സയം ആഗമനീയട്ഠാനേ ഠത്വാ അത്തനോ ഫലസ്സ തീണി നാമാനി ദേതി. കഥം? അയഞ്ഹി സുദ്ധാഗമനവസേനേവ ലദ്ധനാമോ ‘സുഞ്ഞതമഗ്ഗോ’ സയം ആഗമനീയട്ഠാനേ ഠത്വാ അത്തനോ ഫലസ്സ നാമം ദദമാനോ ‘സുഞ്ഞത’ന്തി നാമം അകാസി. ‘സുഞ്ഞതഅനിമിത്തമഗ്ഗോ’ സയം ആഗമനീയട്ഠാനേ ഠത്വാ അത്തനോ ഫലസ്സ നാമം ദദമാനോ ‘അനിമിത്ത’ന്തി നാമം അകാസി. ‘സുഞ്ഞതഅപ്പണിഹിതമഗ്ഗോ’ സയം ആഗമനീയട്ഠാനേ ഠത്വാ അത്തനോ ഫലസ്സ നാമം ദദമാനോ ‘അപ്പണിഹിത’ന്തി നാമം അകാസി. ഇമാനി പന തീണി നാമാനി മഗ്ഗാനന്തരേ ഫലചിത്തസ്മിംയേവ ഇമിനാ നയേന ലബ്ഭന്തി, നോ അപരഭാഗേ വളഞ്ജനകഫലസമാപത്തിയാ. അപരഭാഗേ പന അനിച്ചതാദീഹി തീഹി വിപസ്സനാഹി വിപസ്സിതും സക്കോതി. അഥസ്സ വുട്ഠിതവുട്ഠിതവിപസ്സനാവസേന അനിമിത്തഅപ്പണിഹിതസുഞ്ഞതസങ്ഖാതാനി തീണി ഫലാനി ഉപ്പജ്ജന്തി. തേസം താനേവ സങ്ഖാരാരമ്മണാനി. അനിച്ചാനുപസ്സനാദീനി ഞാണാനി അനുലോമഞാണാനി നാമ ഹോന്തി.

യോ ചായം സുഞ്ഞതമഗ്ഗേ വുത്തോ. അപ്പണിഹിതമഗ്ഗേപി ഏസേവ നയോ. അയമ്പി ഹി സുദ്ധാഗമനവസേന ലദ്ധനാമോ ‘അപ്പണിഹിതമഗ്ഗോ’ സയം ആഗമനീയട്ഠാനേ ഠത്വാ അത്തനോ ഫലസ്സ നാമം ദദമാനോ ‘അപ്പണിഹിത’ന്തി നാമം അകാസി. ‘അപ്പണിഹിതഅനിമിത്തമഗ്ഗോ’ സയം ആഗമനീയട്ഠാനേ ഠത്വാ അത്തനോ ഫലസ്സ നാമം ദദമാനോ ‘അനിമിത്ത’ന്തി നാമം അകാസി. ‘അപ്പണിഹിതസുഞ്ഞതമഗ്ഗോ’ സയം ആഗമനീയട്ഠാനേ ഠത്വാ അത്തനോ ഫലസ്സ നാമം ദദമാനോ ‘സുഞ്ഞത’ന്തി നാമം അകാസി. ഇമാനിപി തീണി നാമാനി മഗ്ഗാനന്തരേ ഫലചിത്തസ്മിംയേവ ഇമിനാ നയേന ലബ്ഭന്തി, ന അപരഭാഗേ വളഞ്ജനകഫലസമാപത്തിയാതി. ഏവം ഇമസ്മിം വിപാകനിദ്ദേസേ കുസലചിത്തേഹി തിഗുണാനി വിപാകചിത്താനി വേദിതബ്ബാനി.

യഥാ പന തേഭൂമകകുസലാനി അത്തനോ വിപാകം അധിപതിം ലഭാപേതും ന സക്കോന്തി, ന ഏവം ലോകുത്തരകുസലാനി. കസ്മാ? തേഭൂമകകുസലാനഞ്ഹി അഞ്ഞോ ആയൂഹനകാലോ അഞ്ഞോ വിപച്ചനകാലോ. തേന താനി അത്തനോ വിപാകം അധിപതിം ലഭാപേതും ന സക്കോന്തി. ലോകുത്തരാനി പന തായ സദ്ധായ, തസ്മിം വീരിയേ, തായ സതിയാ, തസ്മിം സമാധിമ്ഹി, തായ പഞ്ഞായ അവൂപസന്തായ, അപണ്ണകം അവിരദ്ധം മഗ്ഗാനന്തരമേവ വിപാകം പടിലഭന്തി, തേന അത്തനോ വിപാകം അധിപതിം ലഭാപേതും സക്കോന്തി.

യഥാ ഹി പരിത്തകസ്സ അഗ്ഗിനോ ഗതട്ഠാനേ അഗ്ഗിസ്മിം നിബ്ബുതമത്തേയേവ ഉണ്ഹാകാരോ നിബ്ബായിത്വാ കിഞ്ചി ന ഹോതി, മഹന്തം പന ആദിത്തം അഗ്ഗിക്ഖന്ധം നിബ്ബാപേത്വാ ഗോമയപരിഭണ്ഡേ കതേപി ഉണ്ഹാകാരോ അവൂപസന്തോവ ഹോതി, ഏവമേവ തേഭൂമകകുസലേ അഞ്ഞോ കമ്മക്ഖണോ അഞ്ഞോ വിപാകക്ഖണോ പരിത്തഅഗ്ഗിട്ഠാനേ ഉണ്ഹഭാവനിബ്ബുതകാലോ വിയ ഹോതി. തസ്മാ തം അത്തനോ വിപാകം അധിപതിം ലഭാപേതും ന സക്കോതി. ലോകുത്തരേ പന തായ സദ്ധായ…പേ… തായ പഞ്ഞായ അവൂപസന്തായ, മഗ്ഗാനന്തരമേവ ഫലം ഉപ്പജ്ജതി, തസ്മാ തം അത്തനോ വിപാകം അധിപതിം ലഭാപേതീതി വേദിതബ്ബം. തേനാഹു പോരാണാ – ‘വിപാകേ അധിപതി നത്ഥി ഠപേത്വാ ലോകുത്തര’ന്തി.

൫൫൫. ചതുത്ഥഫലനിദ്ദേസേ അഞ്ഞാതാവിന്ദ്രിയന്തി അഞ്ഞാതാവിനോ ചതൂസു സച്ചേസു നിട്ഠിതഞാണകിച്ചസ്സ ഇന്ദ്രിയം, അഞ്ഞാതാവീനം വാ ചതൂസു സച്ചേസു നിട്ഠിതകിച്ചാനം ചത്താരി സച്ചാനി ഞത്വാ പടിവിജ്ഝിത്വാ ഠിതാനം ധമ്മാനം അബ്ഭന്തരേ ഇന്ദട്ഠസാധനേന ഇന്ദ്രിയം. നിദ്ദേസവാരേപിസ്സ അഞ്ഞാതാവീനന്തി ആജാനിത്വാ ഠിതാനം. ധമ്മാനന്തി സമ്പയുത്തധമ്മാനം അബ്ഭന്തരേ. അഞ്ഞാതി ആജാനനാ, പഞ്ഞാ പജാനനാതിആദീനി വുത്തത്ഥാനേവ. മഗ്ഗങ്ഗം മഗ്ഗപരിയാപന്നന്തി ഫലമഗ്ഗസ്സ അങ്ഗം, ഫലമഗ്ഗേ ച പരിയാപന്നന്തി അത്ഥോ.

അപിചേത്ഥ ഇദം പകിണ്ണകം – ഏകം ഇന്ദ്രിയം ഏകം ഠാനം ഗച്ഛതി, ഏകം ഛ ഠാനാനി ഗച്ഛതി, ഏകം ഏകം ഠാനം ഗച്ഛതി. ഏകഞ്ഹി ‘അനഞ്ഞാതഞ്ഞസ്സാമീതിന്ദ്രിയം’ ഏകം ഠാനം ഗച്ഛതി സോതാപത്തിമഗ്ഗം. ഏകം ‘അഞ്ഞിന്ദ്രിയം’ ഹേട്ഠാ തീണി ഫലാനി, ഉപരി തയോ മഗ്ഗേതി ഛ ഠാനാനി ഗച്ഛതി. ഏകം ‘അഞ്ഞാതാവിന്ദ്രിയം’ ഏകം ഠാനം ഗച്ഛതി അരഹത്തഫലം. സബ്ബേസുപി മഗ്ഗഫലേസു അത്ഥതോ അട്ഠ അട്ഠ ഇന്ദ്രിയാനീതി ചതുസട്ഠി ലോകുത്തരിന്ദ്രിയാനി കഥിതാനി. പാളിതോ പന നവ നവ കത്വാ ദ്വാസത്തതി ഹോന്തി. മഗ്ഗേ മഗ്ഗങ്ഗന്തി വുത്തം. ഫലേപി മഗ്ഗങ്ഗം. മഗ്ഗേ ബോജ്ഝങ്ഗോതി വുത്തോ ഫലേപി ബോജ്ഝങ്ഗോ. മഗ്ഗക്ഖണേ ആരതി വിരതീതി വുത്താ ഫലക്ഖണേപി ആരതി വിരതീതി. തത്ഥ മഗ്ഗോ മഗ്ഗഭാവേനേവ മഗ്ഗോ, ഫലം പന മഗ്ഗം ഉപാദായ മഗ്ഗോ നാമ; ഫലങ്ഗം ഫലപരിയാപന്നന്തി വത്തുമ്പി വട്ടതി. മഗ്ഗേ ബുജ്ഝനകസ്സ അങ്ഗോതി സമ്ബോജ്ഝങ്ഗോ, ഫലേ ബുദ്ധസ്സ അങ്ഗോതി സമ്ബോജ്ഝങ്ഗോ. മഗ്ഗേ ആരമണവിരമണവസേനേവ ആരതി വിരതി. ഫലേ പന ആരതിവിരതിവസേനാതി.

ലോകുത്തരവിപാകകഥാ നിട്ഠിതാ.

അകുസലവിപാകകഥാ

൫൫൬. ഇതോ പരാനി അകുസലവിപാകാനി – പഞ്ച ചക്ഖുസോതഘാനജിവ്ഹാകായവിഞ്ഞാണാനി, ഏകാ മനോധാതു, ഏകാ മനോവിഞ്ഞാണധാതൂതി ഇമാനി സത്ത ചിത്താനി – പാളിതോ ച അത്ഥതോ ച ഹേട്ഠാ വുത്തേഹി താദിസേഹേവ കുസലവിപാകചിത്തേഹി സദിസാനി.

കേവലഞ്ഹി താനി കുസലകമ്മപച്ചയാനി ഇമാനി അകുസലകമ്മപച്ചയാനി. താനി ച ഇട്ഠഇട്ഠമജ്ഝത്തേസു ആരമ്മണേസു വത്തന്തി, ഇമാനി അനിട്ഠഅനിട്ഠമജ്ഝത്തേസു. തത്ഥ ച സുഖസഹഗതം കായവിഞ്ഞാണം, ഇധ ദുക്ഖസഹഗതം. തത്ഥ ച ഉപേക്ഖാസഹഗതാ മനോവിഞ്ഞാണധാതു മനുസ്സേസു ജച്ചന്ധാദീനം പടിസന്ധിം ആദിം കത്വാ പഞ്ചസു ഠാനേസു വിപച്ചതി. ഇധ പന ഏകാദസവിധേനാപി അകുസലചിത്തേന കമ്മേ ആയൂഹിതേ കമ്മകമ്മനിമിത്തഗതിനിമിത്തേസു അഞ്ഞതരം ആരമ്മണം കത്വാ ചതൂസു അപായേസു പടിസന്ധി ഹുത്വാ വിപച്ചതി; ദുതിയവാരതോ പട്ഠായ യാവതായുകം ഭവങ്ഗം ഹുത്വാ, അനിട്ഠഅനിട്ഠമജ്ഝത്താരമ്മണായ പഞ്ചവിഞ്ഞാണവീഥിയാ സന്തീരണം ഹുത്വാ, ബലവാരമ്മണേ ഛസു ദ്വാരേസു തദാരമ്മണം ഹുത്വാ, മരണകാലേ ചുതി ഹുത്വാതി, ഏവം പഞ്ചസു ഏവ ഠാനേസു വിപച്ചതീതി.

അകുസലവിപാകകഥാ നിട്ഠിതാ.