അഹേതുകകുസലവിപാകോ

൪൩൧. ഇദാനി അബ്യാകതപദം ഭാജേത്വാ ദസ്സേതും കതമേ ധമ്മാ അബ്യാകതാതിആദി ആരദ്ധം. തത്ഥ ചതുബ്ബിധം അബ്യാകതം – വിപാകം കിരിയം രൂപം നിബ്ബാനന്തി. തേസു വിപാകാബ്യാകതം. വിപാകാബ്യാകതേപി കുസലവിപാകം. തസ്മിമ്പി പരിത്തവിപാകം. തസ്മിമ്പി അഹേതുകം. തസ്മിമ്പി പഞ്ചവിഞ്ഞാണം. തസ്മിമ്പി ദ്വാരപടിപാടിയാ ചക്ഖുവിഞ്ഞാണം. തസ്സാപി, ഠപേത്വാ ദ്വാരാരമ്മണാദിസാധാരണപച്ചയം, അസാധാരണകമ്മപച്ചയവസേനേവ ഉപ്പത്തിം ദീപേതും കാമാവചരസ്സ കുസലസ്സ കമ്മസ്സ കതത്താതിആദി വുത്തം. തത്ഥ കതത്താതി കതകാരണാ. ഉപചിതത്താതി ആചിതത്താ, വഡ്ഢിതകാരണാ. ചക്ഖുവിഞ്ഞാണന്തി കാരണഭൂതസ്സ ചക്ഖുസ്സ വിഞ്ഞാണം, ചക്ഖുതോ വാ പവത്തം, ചക്ഖുസ്മിം വാ നിസ്സിതം വിഞ്ഞാണന്തി ചക്ഖുവിഞ്ഞാണം. പരതോ സോതവിഞ്ഞാണാദീസുപി ഏസേവ നയോ.

തത്ഥ ചക്ഖുസന്നിസ്സിതരൂപവിജാനനലക്ഖണം ചക്ഖുവിഞ്ഞാണം, രൂപമത്താരമ്മണരസം, രൂപാഭിമുഖഭാവപച്ചുപട്ഠാനം, രൂപാരമ്മണായ കിരിയമനോധാതുയാ അപഗമപദട്ഠാനം. പരതോ ആഗതാനി സോതാദിസന്നിസ്സിതസദ്ദാദിവിജാനനലക്ഖണാനി സോതഘാനജിവ്ഹാകായവിഞ്ഞാണാനി സദ്ദാദിമത്താരമ്മണരസാനി, സദ്ദാദിഅഭിമുഖഭാവപച്ചുപട്ഠാനാനി, സദ്ദാദിആരമ്മണാനം കിരിയമനോധാതൂനം അപഗമപദട്ഠാനാനി.

ഇധ പദപടിപാടിയാ ദസ പദാനി ഹോന്തി. അഗ്ഗഹിതഗ്ഗഹണേന സത്ത. തേസു പഞ്ച അവിഭത്തികാനി, ദ്വേ സവിഭത്തികാനി. തേസു ചിത്തം ഫസ്സപഞ്ചകവസേന ചേവ ഇന്ദ്രിയവസേന ച ദ്വീസു ഠാനേസു വിഭത്തിം ഗച്ഛതി, വേദനാ ഫസ്സപഞ്ചകഝാനങ്ഗഇന്ദ്രിയവസേന തീസുയേവ. രാസയോപി ഇമേവ തയോ ഹോന്തി. യേവാപനകോ ഏകോ മനസികാരോ ഏവ.

൪൩൬. നിദ്ദേസവാരേ ചക്ഖുവിഞ്ഞാണം പണ്ഡരന്തി വത്ഥുതോ വുത്തം. കുസലഞ്ഹി അത്തനോ പരിസുദ്ധതായ പണ്ഡരം നാമ, അകുസലം ഭവങ്ഗനിസ്സന്ദേന, വിപാകം വത്ഥുപണ്ഡരത്താ.

൪൩൯. ചിത്തസ്സേകഗ്ഗതാനിദ്ദേസേ ചിത്തസ്സ ഠിതീതി ഏകമേവ പദം വുത്തം. ഇദമ്പി ഹി ദുബ്ബലം ചിത്തം പവത്തിട്ഠിതിമത്തമേവേത്ഥ ലബ്ഭതി, ‘സണ്ഠിതിഅവട്ഠിതി’-ഭാവം പാപുണിതും ന സക്കോതി. സങ്ഗഹവാരേ ഝാനങ്ഗമഗ്ഗങ്ഗാനി ന ഉദ്ധടാനി. കസ്മാ? വിതക്കപച്ഛിമകഞ്ഹി ഝാനം നാമ, ഹേതുപച്ഛിമകോ മഗ്ഗോ നാമ. പകതിയാ അവിതക്കചിത്തേ ഝാനങ്ഗം ന ലബ്ഭതി, അഹേതുകചിത്തേ ച മഗ്ഗങ്ഗാനി. തസ്മാ ഇധ ഉഭയമ്പി ന ഉദ്ധടം. സങ്ഖാരക്ഖന്ധോപേത്ഥ ചതുരങ്ഗികോയേവ ഭാജിതോ. സുഞ്ഞതവാരോ പാകതികോയേവ. സോതവിഞ്ഞാണാദിനിദ്ദേസാപി ഇമിനാവ നയേന വേദിതബ്ബാ.

കേവലഞ്ഹി ചക്ഖുവിഞ്ഞാണാദീസു ‘ഉപേക്ഖാ’ ഭാജിതാ, കായവിഞ്ഞാണേ ‘സുഖ’ന്തി, അയമേത്ഥ വിസേസോ. സോപി ച ഘട്ടനവസേന ഹോതീതി വേദിതബ്ബോ. ചക്ഖുദ്വാരാദീസു ഹി ചതൂസു ഉപാദാരൂപമേവ ഉപാദാരൂപം ഘട്ടേതി, ഉപാദാരൂപേയേവ ഉപാദാരൂപം ഘട്ടേന്തേ പടിഘട്ടനാനിഘംസോ ബലവാ ന ഹോതി. ചതുന്നം അധികരണീനം ഉപരി ചത്താരോ കപ്പാസപിചുപിണ്ഡേ ഠപേത്വാ പിചുപിണ്ഡേഹേവ പഹതകാലോ വിയ ഫുട്ഠമത്തമേവ ഹോതി. വേദനാ മജ്ഝത്തട്ഠാനേ തിട്ഠതി. കായദ്വാരേ പന ബഹിദ്ധാ മഹാഭൂതാരമ്മണം അജ്ഝത്തികകായപസാദം ഘട്ടേത്വാ പസാദപച്ചയേസു മഹാഭൂതേസു പടിഹഞ്ഞതി. യഥാ അധികരണീമത്ഥകേ കപ്പാസപിചുപിണ്ഡം ഠപേത്വാ കൂടേന പഹരന്തസ്സ കപ്പാസപിചുപിണ്ഡം ഛിന്ദിത്വാ കൂടം അധികരണിം ഗണ്ഹതീതി, നിഘംസോ ബലവാ ഹോതി, ഏവമേവ പടിഘട്ടനാനിഘംസോ ബലവാ ഹോതി. ഇട്ഠേ ആരമ്മണേ സുഖസഹഗതം കായവിഞ്ഞാണം ഉപ്പജ്ജതി, അനിട്ഠേ ദുക്ഖസഹഗതം.

ഇമേസം പന പഞ്ചന്നം ചിത്താനം വത്ഥുദ്വാരാരമ്മണാനി നിബദ്ധാനേവ ഹോന്തി, വത്ഥാദിസങ്കമനം നാമേത്ഥ നത്ഥി. കുസലവിപാകചക്ഖുവിഞ്ഞാണഞ്ഹി ചക്ഖുപസാദം വത്ഥും കത്വാ ഇട്ഠേ ച ഇട്ഠമജ്ഝത്തേ ച ചതുസമുട്ഠാനികരൂപാരമ്മണേ ദസ്സനകിച്ചം സാധയമാനം ചക്ഖുദ്വാരേ ഠത്വാ വിപച്ചതി. സോതവിഞ്ഞാണാദീനി സോതപസാദാദീനി വത്ഥും കത്വാ ഇട്ഠഇട്ഠമജ്ഝത്തേസു സദ്ദാദീസു സവനഘായനസായനഫുസനകിച്ചാനി സാധയമാനാനി സോതദ്വാരാദീസു ഠത്വാ വിപച്ചന്തി. സദ്ദോ പനേത്ഥ ദ്വിസമുട്ഠാനികോയേവ ഹോതി.

൪൫൫. മനോധാതുനിദ്ദേസേ സഭാവസുഞ്ഞതനിസ്സത്തട്ഠേന മനോയേവ ധാതു മനോധാതു. സാ ചക്ഖുവിഞ്ഞാണാദീനം അനന്തരം രൂപാദിവിജാനനലക്ഖണാ, രൂപാദീനം സമ്പടിച്ഛനരസാ, തഥാഭാവപച്ചുപട്ഠാനാ, ചക്ഖുവിഞ്ഞാണാദിഅപഗമപദട്ഠാനാ. ഇധ ധമ്മുദ്ദേസേ ദ്വാദസ പദാനി ഹോന്തി. അഗ്ഗഹിതഗ്ഗഹണേന നവ. തേസു സത്ത അവിഭത്തികാനി ദ്വേ സവിഭത്തികാനി. അധിമോക്ഖോ മനസികാരോതി ദ്വേ യേവാപനകാ. വിതക്കനിദ്ദേസോ അഭിനിരോപനം പാപേത്വാ ഠപിതോ. യസ്മാ പനേതം ചിത്തം നേവ കുസലം നാകുസലം, തസ്മാ സമ്മാസങ്കപ്പോതി വാ മിച്ഛാസങ്കപ്പോതി വാ ന വുത്തം. സങ്ഗഹവാരേ ലബ്ഭമാനമ്പി ഝാനങ്ഗം പഞ്ചവിഞ്ഞാണസോതേ പതിത്വാ ഗതന്തി. മഗ്ഗങ്ഗം പന ന ലബ്ഭതിയേവാതി ന ഉദ്ധടം. സുഞ്ഞതവാരോ പാകതികോയേവ. ഇമസ്സ ചിത്തസ്സ വത്ഥു നിബദ്ധം ഹദയവത്ഥുമേവ ഹോതി. ദ്വാരാരമ്മണാനി അനിബദ്ധാനി. തത്ഥ കിഞ്ചാപി ദ്വാരാരമ്മണാനി സങ്കമന്തി, ഠാനം പന ഏകം. സമ്പടിച്ഛനകിച്ചമേവ ഹേതം ഹോതി. ഇദഞ്ഹി പഞ്ചദ്വാരേ പഞ്ചസു ആരമ്മണേസു സമ്പടിച്ഛനം ഹുത്വാ വിപച്ചതി. കുസലവിപാകേസു ചക്ഖുവിഞ്ഞാണാദീസു നിരുദ്ധേസു തംസമനന്തരാ താനേവ ഠാനപ്പത്താനി രൂപാരമ്മണാദീനി സമ്പടിച്ഛതി.

൪൬൯. മനോവിഞ്ഞാണധാതുനിദ്ദേസേസു പഠമമനോവിഞ്ഞാണധാതുയം ‘പീതി’പദം അധികം. വേദനാപി ‘സോമനസ്സ’-വേദനാ ഹോതി. അയഞ്ഹി ഇട്ഠാരമ്മണസ്മിംയേവ പവത്തതി. ദുതിയമനോവിഞ്ഞാണധാതു ഇട്ഠമജ്ഝത്താരമ്മണേ. തസ്മാ തത്ഥ ‘ഉപേക്ഖാ’ വേദനാ ഹോതീതി. പദാനി മനോധാതുനിദ്ദേസസദിസാനേവ. ഉഭയത്ഥാപി പഞ്ചവിഞ്ഞാണസോതേ പതിത്വാ ഗതത്തായേവ ഝാനങ്ഗാനി ന ഉദ്ധടാനി. മഗ്ഗങ്ഗാനി അലാഭതോയേവ. സേസം സബ്ബത്ഥ വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബം. ലക്ഖണാദിതോ പനേസാ ദുവിധാപി മനോവിഞ്ഞാണധാതു അഹേതുകവിപാകാ, ഛളാരമ്മണവിജാനനലക്ഖണാ, സന്തീരണാദിരസാ, തഥാഭാവപച്ചുപട്ഠാനാ, ഹദയവത്ഥുപദട്ഠാനാതി വേദിതബ്ബാ.

തത്ഥ പഠമാ ദ്വീസു ഠാനേസു വിപച്ചതി. സാ ഹി പഞ്ചദ്വാരേ കുസലവിപാകചക്ഖുവിഞ്ഞാണാദിഅനന്തരം, വിപാകമനോധാതുയാ തം ആരമ്മണം സമ്പടിച്ഛിത്വാ നിരുദ്ധായ, തസ്മിം യേവാരമ്മണേ സന്തീരണകിച്ചം സാധയമാനാ പഞ്ചസു ദ്വാരേസു ഠത്വാ വിപച്ചതി. ഛസു ദ്വാരേസു പന ബലവാരമ്മണേ തദാരമ്മണാ ഹുത്വാ വിപച്ചതി. കഥം? യഥാ ഹി ചണ്ഡസോതേ, തിരിയം നാവായ ഗച്ഛന്തിയാ, ഉദകം ഛിജ്ജിത്വാ ഥോകം ഠാനം നാവം അനുബന്ധിത്വാ യഥാസോതമേവ ഗച്ഛതി, ഏവമേവ ഛസു ദ്വാരേസു ബലവാരമ്മണേ പലോഭയമാനേ ആപാഥഗതേ ജവനം ജവതി. തസ്മിം ജവിതേ ഭവങ്ഗസ്സ വാരോ. ഇദം പന ചിത്തം ഭവങ്ഗസ്സ വാരം അദത്വാ ജവനേന ഗഹിതാരമ്മണം ഗഹേത്വാ ഏകം ദ്വേ ചിത്തവാരേ പവത്തിത്വാ ഭവങ്ഗമേവ ഓതരതി. ഗവക്ഖന്ധേ നദിം തരന്തേപി ഏവമേവ ഉപമാ വിത്ഥാരേതബ്ബാ. ഏവമേസാ യം ജവനേന ഗഹിതാരമ്മണം തസ്സേവ ഗഹിതത്താ തദാരമ്മണം നാമ ഹുത്വാ വിപച്ചതി.

ദുതിയാ പന പഞ്ചസു ഠാനേസു വിപച്ചതി. കഥം? മനുസ്സലോകേ താവ ജച്ചന്ധജച്ചബധിരജച്ചഏളജച്ചുമ്മത്തകഉഭതോബ്യഞ്ജനകനപുംസകാനം പടിസന്ധിഗ്ഗഹണകാലേ പടിസന്ധി ഹുത്വാ വിപച്ചതി. പടിസന്ധിയാ വീതിവത്തായ യാവതായുകം ഭവങ്ഗം ഹുത്വാ വിപച്ചതി. ഇട്ഠമജ്ഝത്തേ പഞ്ചാരമ്മണവീഥിയാ സന്തീരണം ഹുത്വാ, ബലവാരമ്മണേ ഛസു ദ്വാരേസു തദാരമ്മണം ഹുത്വാ, മരണകാലേ ചുതി ഹുത്വാതി ഇമേസു പഞ്ചസു ഠാനേസു വിപച്ചതീതി.

മനോവിഞ്ഞാണധാതുദ്വയം നിട്ഠിതം.