൪. ദാനവഗ്ഗോ

൧. പഠമദാനസുത്തവണ്ണനാ

൩൧. ചതുത്ഥസ്സ പഠമേ ആസജ്ജ ദാനം ദേതീതി പത്വാ ദാനം ദേതി. ആഗതം ദിസ്വാ തം മുഹുത്തംയേവ നിസീദാപേത്വാ സക്കാരം കത്വാ ദാനം ദേതി, ദസ്സാമീതി ന കിലമേതി. ഭയാതി ‘‘അയം അദായകോ അകാരകോ’’തി ഗരഹഭയാ, അപായഭയാ വാ. അദാസി മേതി മയ്ഹം പുബ്ബേ ഏസ ഇദം നാമ അദാസീതി ദേതി. ദസ്സതി മേതി അനാഗതേ ഇദം നാമ ദസ്സതീതി ദേതി. സാഹു ദാനന്തി ദാനം നാമ സാധു സുന്ദരം ബുദ്ധാദീഹി പണ്ഡിതേഹി പസത്ഥന്തി ദേതി. ചിത്താലങ്കാരചിത്തപരിക്ഖാരത്ഥം ദാനം ദേതീതി സമഥവിപസ്സനാചിത്തസ്സ അലങ്കാരത്ഥഞ്ചേവ പരിക്ഖാരത്ഥഞ്ച ദേതി. ദാനഞ്ഹി ചിത്തം മുദും കരോതി. യേന ലദ്ധോ, സോ ‘‘ലദ്ധം മേ’’തി മുദുചിത്തോ ഹോതി. യേന ദിന്നം, സോപി ‘‘ദിന്നം മയാ’’തി മുദുചിത്തോ ഹോതി. ഇതി ഉഭിന്നം ചിത്തം മുദും കരോതി. തേനേവ ‘‘അദന്തദമന’’ന്തി വുച്ചതി. യഥാഹ –

‘‘അദന്തദമനം ദാനം, അദാനം ദന്തദൂസകം;

ദാനേന പിയവാചായ, ഉന്നമന്തി നമന്തി ചാ’’തി.

ഇമേസു പന അട്ഠസു ദാനേസു ചിത്താലങ്കാരദാനമേവ ഉത്തമന്തി.

൨. ദുതിയദാനസുത്തവണ്ണനാ

൩൨. ദുതിയേ സദ്ധാതി യായ സദ്ധായ ദാനം ദേതി, സാ സദ്ധാ. ഹിരിയന്തി യായ ഹിരിയാ ദാനം ദേതി, സാവ അധിപ്പേതാ. കുസലഞ്ച ദാനന്തി അനവജ്ജഞ്ച ദാനം. ദിവിയന്തി ദിവങ്ഗമം.

൩. ദാനവത്ഥുസുത്തവണ്ണനാ

൩൩. തതിയേ ദാനവത്ഥൂനീതി ദാനകാരണാനി. ഛന്ദാ ദാനം ദേതീതി പേമേന ദാനം ദേതി. ദോസാതി ദോസേന കുദ്ധോ ഹുത്വാ യം അത്ഥി, തം വേഗേന ഗണ്ഹിത്വാ ദേതി. മോഹാതി മോഹേന മൂള്ഹോ ദേതി. ഭയാതി ഗരഹഭയേന വാ അപായഭയേന വാ, തസ്സ തസ്സേവ വാ പന ഭയേന ദേതി. കുലവംസന്തി കുലപവേണിം.

൪. ഖേത്തസുത്തവണ്ണനാ

൩൪. ചതുത്ഥേ ന മഹപ്ഫലം ഹോതീതി ധഞ്ഞഫലേന മഹപ്ഫലം ന ഹോതി. ന മഹസ്സാദന്തി യമ്പിസ്സ ഫലം ഹോതി, തസ്സ അസ്സാദോ ന മഹാ ഹോതി മന്ദസ്സാദം ന മധുരം. ന ഫാതിസേയ്യന്തി സേയ്യാപിസ്സ ന ഹോതി വുഡ്ഢി, തസ്സ മഹന്തം വീഹിഥമ്ഭസന്നിവേസം ന ഹോതീതി അത്ഥോ. ഉന്നാമനിന്നാമീതി ഥലനിന്നവസേന വിസമതലം. തത്ഥ ഥലേ ഉദകം ന സണ്ഠാതി, നിന്നേ അതിബഹു തിട്ഠതി. പാസാണസക്ഖരികന്തി പത്ഥരിത്വാ ഠിതപിട്ഠിപാസാണേഹി ച ഖുദ്ദകപാസാണേഹി ച സക്ഖരാഹി ച സമന്നാഗതം. ഊസരന്തി ഉബ്ഭിന്നലോണം. ന ച ഗമ്ഭീരസിതന്തി ഥദ്ധഭൂമിതായ ഗമ്ഭീരാനുഗതം, നങ്ഗലമഗ്ഗം കത്വാ കസിതും ന സക്കാ ഹോതി, ഉത്താനനങ്ഗലമഗ്ഗമേവ ഹോതി. ന ആയസമ്പന്നന്തി ന ഉദകാഗമനസമ്പന്നം. ന അപായസമ്പന്നന്തി പച്ഛാഭാഗേ ഉദകനിഗ്ഗമനമഗ്ഗസമ്പന്നം ന ഹോതി. ന മാതികാസമ്പന്നന്തി ന ഖുദ്ദകമഹന്തീഹി ഉദകമാതികാഹി സമ്പന്നം ഹോതി. ന മരിയാദസമ്പന്നന്തി ന കേദാരമരിയാദാഹി സമ്പന്നം. ന മഹപ്ഫലന്തിആദീനി സബ്ബാനി വിപാകഫലവസേനേവ വേദിതബ്ബാനി.

സമ്പന്നേതി പരിപുണ്ണേ സമ്പത്തിയുത്തേ. പവുത്താ ബീജസമ്പദാതി സമ്പന്നം ബീജം രോപിതം. ദേവേ സമ്പാദയന്തമ്ഹീതി ദേവേ സമ്മാ വസ്സന്തേ. അനീതിസമ്പദാ ഹോതീതി കീടകിമിആദിപാണകഈതിയാ അഭാവോ ഏകാ സമ്പദാ ഹോതി. വിരൂള്ഹീതി വഡ്ഢി ദുതിയാ സമ്പദാ ഹോതി. വേപുല്ലന്തി വിപുലഭാവോ തതിയാ സമ്പദാ ഹോതി. ഫലന്തി പരിപുണ്ണഫലം ചതുത്ഥീ സമ്പദാ ഹോതി. സമ്പന്നസീലേസൂതി പരിപുണ്ണസീലേസു. ഭോജനസമ്പദാതി സമ്പന്നം വിവിധഭോജനം. സമ്പദാനന്തി തിവിധം കുസലസമ്പദം. ഉപനേതീതി സാ ഭോജനസമ്പദാ ഉപനയതി. കസ്മാ? സമ്പന്നഞ്ഹിസ്സ തം കതം, യസ്മാസ്സ തം കതകമ്മം സമ്പന്നം പരിപുണ്ണന്തി അത്ഥോ. സമ്പന്നത്ഥൂധാതി സമ്പന്നോ അത്ഥു ഇധ. വിജ്ജാചരണസമ്പന്നോതി തീഹി വിജ്ജാഹി ച പഞ്ചദസഹി ചരണധമ്മേഹി ച സമന്നാഗതോ. ലദ്ധാതി ഏവരൂപോ പുഗ്ഗലോ ചിത്തസ്സ സമ്പദം അവേകല്ലപരിപുണ്ണഭാവം ലഭിത്വാ. കരോതി കമ്മസമ്പദന്തി പരിപുണ്ണകമ്മം കരോതി. ലഭതി ചത്ഥസമ്പദന്തി അത്ഥഞ്ച പരിപുണ്ണം ലഭതി. ദിട്ഠിസമ്പദന്തി വിപസ്സനാദിട്ഠിം. മഗ്ഗസമ്പദന്തി സോതാപത്തിമഗ്ഗം. യാതി സമ്പന്നമാനസോതി പരിപുണ്ണചിത്തോ ഹുത്വാ അരഹത്തം യാതി. സാ ഹോതി സബ്ബസമ്പദാതി സാ സബ്ബദുക്ഖേഹി വിമുത്തി സബ്ബസമ്പദാ നാമ ഹോതീതി.

൫. ദാനൂപപത്തിസുത്തവണ്ണനാ

൩൫. പഞ്ചമേ ദാനൂപപത്തിയോതി ദാനപച്ചയാ ഉപപത്തിയോ. ദഹതീതി ഠപേതി. അധിട്ഠാതീതി തസ്സേവ വേവചനം. ഭാവേതീതി വഡ്ഢേതി. ഹീനേ വിമുത്തന്തി ഹീനേസു പഞ്ചസു കാമഗുണേസു വിമുത്തം. ഉത്തരി അഭാവിതന്തി തതോ ഉത്തരിമഗ്ഗഫലത്ഥായ അഭാവിതം. തത്രൂപപത്തിയാ സംവത്തതീതി യം ഠാനം പത്ഥേത്വാ കുസലം കതം, തത്ഥ നിബ്ബത്തനത്ഥായ സംവത്തതി. വീതരാഗസ്സാതി മഗ്ഗേന വാ സമുച്ഛിന്നരാഗസ്സ സമാപത്തിയാ വാ വിക്ഖമ്ഭിതരാഗസ്സ. ദാനമത്തേനേവ ഹി ബ്രഹ്മലോകേ നിബ്ബത്തിതും ന സക്കാ, ദാനം പന സമാധിവിപസ്സനാചിത്തസ്സ അലങ്കാരപരിവാരം ഹോതി. തതോ ദാനേന മുദുചിത്തോ ബ്രഹ്മവിഹാരേ ഭാവേത്വാ ബ്രഹ്മലോകേ നിബ്ബത്തതി. തേന വുത്തം – ‘‘വീതരാഗസ്സ നോ സരാഗസ്സാ’’തി.

൬. പുഞ്ഞകിരിയവത്ഥുസുത്തവണ്ണനാ

൩൬. ഛട്ഠേ പുഞ്ഞകിരിയാനി ച താനി തേസം തേസം ആനിസംസാനം വത്ഥൂനി ചാതി പുഞ്ഞകിരിയവത്ഥൂനി. ദാനാദീനഞ്ഹി ലക്ഖണേ ചിത്തം ഠപേത്വാ ‘‘ഏവരൂപം നാമ അമ്ഹേഹി ദാനം ദാതബ്ബം, സീലം രക്ഖിതബ്ബം, ഭാവനാ ഭാവേതബ്ബാ’’തി സത്താ പുഞ്ഞാനി കരോന്തി. ദാനമേവ ദാനമയം, ദാനചേതനാസു വാ പുരിമചേതനാതോ നിപ്ഫന്നാ സന്നിട്ഠാപകചേതനാ ദാനമയം സീലാദീഹി സീലമയാദീനി വിയ. സേസദ്വയേസുപി ഏസേവ നയോ. പരിത്തം കതം ഹോതീതി ഥോകം മന്ദം കതം ഹോതി. നാഭിസമ്ഭോതീതി ന നിപ്ഫജ്ജതി. അകതം ഹോതീതി ഭാവനായയോഗോയേവ അനാരദ്ധോ ഹോതീതി അത്ഥോ. മനുസ്സദോഭഗ്യന്തി മനുസ്സേസു സമ്പത്തിരഹിതം പഞ്ചവിധം നീചകുലം. ഉപപജ്ജതീതി പടിസന്ധിവസേന ഉപഗച്ഛതി, തത്ഥ നിബ്ബത്തതീതി അത്ഥോ. മത്തസോ കതന്തി പമാണേന കതം, ഥോകം ന ബഹു. മനുസ്സസോഭഗ്യന്തി മനുസ്സേസു സുഭഗഭാവം തിവിധകുലസമ്പത്തിം. അധിമത്തന്തി അധികപ്പമാണം ബലവം വാ. അധിഗണ്ഹന്തീതി അഭിഭവിത്വാ ഗണ്ഹന്തി, വിസിട്ഠതരാ ജേട്ഠകാ ഹോന്തീതി അത്ഥോ.

൭. സപ്പുരിസദാനസുത്തവണ്ണനാ

൩൭. സത്തമേ സുചിന്തി പരിസുദ്ധം വണ്ണസമ്പന്നം ദേതി. പണീതന്തി രസൂപപന്നം. കാലേനാതി യുത്തപത്തകാലേന. കപ്പിയന്തി യം കപ്പിയം, തം ദേതി. വിചേയ്യ ദേതീതി ‘‘ഇമസ്സ ദിന്നം മഹപ്ഫലം ഭവിസ്സതി, ഇമസ്സ ന മഹപ്ഫല’’ന്തി ഏവം പടിഗ്ഗാഹകപരിയേസനവസേന ദാനം വാ പണിധായവസേന ദാനം വാ വിചിനിത്വാ ദേതി.

൮. സപ്പുരിസസുത്തവണ്ണനാ

൩൮. അട്ഠമേ അത്ഥായാതി അത്ഥത്ഥായ. ഹിതായ സുഖായാതി ഹിതത്ഥായ സുഖത്ഥായ. പുബ്ബപേതാനന്തി പരലോകഗതാനം ഞാതീനം. ഇമസ്മിം സുത്തേ അനുപ്പന്നേ ബുദ്ധേ ചക്കവത്തിരാജാനോ ബോധിസത്താ പച്ചേകബുദ്ധാ ലബ്ഭന്തി, ബുദ്ധകാലേ ബുദ്ധാ ചേവ ബുദ്ധസാവകാ ച. യഥാവുത്താനഞ്ഹി ഏതേസം അത്ഥായ ഹിതായ സുഖായ സംവത്തന്തി. ബഹുന്നം വത അത്ഥായ, സപ്പഞ്ഞോ ഘരമാവസന്തി സപ്പഞ്ഞോ ഘരേ വസന്തോ ബഹൂനം വത അത്ഥായ ഹോതി. പുബ്ബേതി പഠമേവ. പുബ്ബേകതമനുസ്സരന്തി മാതാപിതൂനം പുബ്ബകാരഗുണേ അനുസ്സരന്തോ. സഹധമ്മേനാതി സകാരണേന പച്ചയപൂജനേന പൂജേതി. അപചേ ബ്രഹ്മചാരയോതി ബ്രഹ്മചാരിനോ അപചയതി, നീചവുത്തിതം നേസം ആപജ്ജതി. പേസലോതി പിയസീലോ.

൯. അഭിസന്ദസുത്തവണ്ണനാ

൩൯. നവമേ ദാനാനീതി ചേതനാദാനാനി. അഗ്ഗഞ്ഞാനീതിആദീനം അത്ഥോ ഹേട്ഠാ വുത്തോയേവ.

൧൦. ദുച്ചരിതവിപാകസുത്തവണ്ണനാ

൪൦. ദസമേ പാണാതിപാതോതി പാണാതിപാതചേതനാ. സബ്ബലഹുസോതി സബ്ബലഹുകോ. അപ്പായുകസംവത്തനികോതി തേന പരിത്തകേന കമ്മവിപാകേന അപ്പായുകോ ഹോതി, ദിന്നമത്തായ വാ പടിസന്ധിയാ വിലീയതി മാതുകുച്ഛിതോ നിക്ഖന്തമത്തേ വാ. ഏവരൂപോ ഹി ന അഞ്ഞസ്സ കസ്സചി നിസ്സന്ദോ, പാണാതിപാതസ്സേവ ഗതമഗ്ഗോ ഏസോതി. ഭോഗബ്യസനസംവത്തനികോതി യഥാ കാകണികാമത്തമ്പി ഹത്ഥേ ന തിട്ഠതി, ഏവം ഭോഗബ്യസനം സംവത്തേതി. സപത്തവേരസംവത്തനികോ ഹോതീതി സഹ സപത്തേഹി വേരം സംവത്തേതി. തസ്സ ഹി സപത്താ ച ബഹുകാ ഹോന്തി. യോ ച നം പസ്സതി, തസ്മിം വേരമേവ ഉപ്പാദേതി ന നിബ്ബായതി. ഏവരൂപോ ഹി പരസ്സ രക്ഖിതഗോപിതഭണ്ഡേ അപരാധസ്സ നിസ്സന്ദോ.

അഭൂതബ്ഭക്ഖാനസംവത്തനികോ ഹോതീതി അഭൂതേന അബ്ഭക്ഖാനം സംവത്തേതി, യേന കേനചി കതം തസ്സേവ ഉപരി പതതി. മിത്തേഹി ഭേദനസംവത്തനികോതി മിത്തേഹി ഭേദം സംവത്തേതി. യം യം മിത്തം കരോതി, സോ സോ ഭിജ്ജതിയേവ. അമനാപസദ്ദസംവത്തനികോതി അമനാപസദ്ദം സംവത്തേതി. യാ സാ വാചാ കണ്ടകാ കക്കസാ കടുകാ അഭിസജ്ജനീ മമ്മച്ഛേദികാ, ഗതഗതട്ഠാനേ തമേവ സുണാതി, മനാപസദ്ദസവനം നാമ ന ലഭതി. ഏവരൂപോ ഫരുസവാചായ ഗതമഗ്ഗോ നാമ. അനാദേയ്യവാചാസംവത്തനികോതി അഗ്ഗഹേതബ്ബവചനതം സംവത്തേതി, ‘‘ത്വം കസ്മാ കഥേസി, കോ ഹി തവ വചനം ഗഹേസ്സതീ’’തി വത്തബ്ബതം ആപജ്ജതി. അയം സമ്ഫപ്പലാപസ്സ ഗതമഗ്ഗോ. ഉമ്മത്തകസംവത്തനികോ ഹോതീതി ഉമ്മത്തകഭാവം സംവത്തേതി. തേന ഹി മനുസ്സോ ഉമ്മത്തോ വാ ഖിത്തചിത്തോ വാ ഏളമൂഗോ വാ ഹോതി. അയം സുരാപാനസ്സ നിസ്സന്ദോ. ഇമസ്മിം സുത്തേ വട്ടമേവ കഥിതന്തി.

ദാനവഗ്ഗോ ചതുത്ഥോ.